Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 773 2031518 2031505 2026-05-26T12:32:11Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Nav li ref-ê zêde kir, Navên ref-an rast kir.) 2031518 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve dihatin bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîran ve dihatin axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] l9vytk5e9vnvy18imzkjk71b4x7t4a6 2031537 2031518 2026-05-26T12:36:42Z Penaber49 39672 2031537 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] g8tg5oayphwtjh5jqvaimseftxuu9h9 2031645 2031537 2026-05-26T14:33:04Z Penaber49 39672 2031645 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] c85uizvt90jy8tyk3aj1qgg6wsjmv6p 2031649 2031645 2026-05-26T14:35:17Z Penaber49 39672 2031649 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] nmps3rkcdea2qj5zipcwu4y3aqhl24z 2031655 2031649 2026-05-26T14:39:12Z Penaber49 39672 2031655 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbeynkariyeke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 953bvt7rqnvqeou5w5ajnsmlljfe6al 2031658 2031655 2026-05-26T14:41:42Z Penaber49 39672 2031658 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbeynkariyeke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 2fu059neh0lhk4jvwvgfuhpuew4rnw6 2031659 2031658 2026-05-26T14:42:58Z Penaber49 39672 2031659 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbeynkariyeke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye. Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 0olv2l7lynj5z9cvekr4qn4v90yulw2 2031663 2031659 2026-05-26T14:44:53Z Penaber49 39672 2031663 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbeynkariyeke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye. Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] mlk2u19v2jck2vv68m47s8vr3856f8i 2031669 2031663 2026-05-26T14:51:08Z Penaber49 39672 /* Serdema xanedaniya gutiyan */ 2031669 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:The Gutians capturing a Babylonian city.jpg|thumb|Dîmenek şervanên gutî ku bajarekî babîlî zevt dikin û akadî jî li derveyî bajarê wan helwesta xwe nîşan didin]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbeynkariyeke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye. Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] ean34jvbq16lud2nstqykbui2g9wlkz 2031670 2031669 2026-05-26T14:51:56Z Penaber49 39672 2031670 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:The Gutians capturing a Babylonian city.jpg|thumb|240px|Dîmenek şervanên gutî ku bajarekî babîlî zevt dikin û akadî jî li derveyî bajarê wan helwesta xwe nîşan didin]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbeynkariyeke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye. Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] q8eno5pyjvjgoq3rl4b7y6ckkogbtlx 2031681 2031670 2026-05-26T15:01:16Z Penaber49 39672 2031681 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:The Gutians capturing a Babylonian city.jpg|thumb|240px|Dîmenek şervanên gutî ku bajarekî babîlî zevt dikin û akadî jî li derveyî bajarê wan helwesta xwe nîşan didin]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbeynkariyeke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye. Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] izonq86kwwdtkjus5ab6kkrmkdjank2 2031683 2031681 2026-05-26T15:02:41Z Penaber49 39672 2031683 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:The Gutians capturing a Babylonian city.jpg|thumb|240px|Dîmenek şervanên gutî ku bajarekî babîlî zevt dikin û akadî jî li derveyî bajarê wan helwesta xwe nîşan didin]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbeynkariyeke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye. Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] o9yn8fucp4m60o6upppecav87ouwadq 2031685 2031683 2026-05-26T15:03:40Z Penaber49 39672 2031685 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:The Gutians capturing a Babylonian city.jpg|thumb|240px|Dîmenek şervanên gutî ku bajarekî babîlî zevt dikin û akadî jî li derveyî bajarê wan helwesta xwe nîşan didin]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye. Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] ins75xllwz4wwonbtqmi40otjrwj9vp 2031689 2031685 2026-05-26T15:07:06Z Penaber49 39672 /* Serdema xanedaniya gutiyan */ 2031689 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:The Gutians capturing a Babylonian city.jpg|thumb|240px|Dîmenek şervanên gutî ku bajarekî babîlî zevt dikin û akadî jî li derveyî bajarê wan helwesta xwe nîşan didin]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] oaavbifikbrcitige28s8qp2ei7ar3c 2031690 2031689 2026-05-26T15:08:59Z Penaber49 39672 /* Serdema xanedaniya gutiyan */ 2031690 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 3ittr7ys8x3zxolzphe0hv92x2akakz 2031691 2031690 2026-05-26T15:11:18Z Penaber49 39672 /* Serdema xanedaniya gutiyan */ 2031691 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] oht5gymsxspqc7ifhz0vn5hzo7m6ewl 2031692 2031691 2026-05-26T15:17:30Z Penaber49 39672 2031692 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] oq4o7b0psi5p72ind5qx7youj7engr9 2031701 2031692 2026-05-26T15:29:40Z Penaber49 39672 /* Xanedaniya duyemê Lagaşê */ 2031701 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema Ur III === == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] by818xw0tipfo2kpwy1naib5xpcjuvh 2031710 2031701 2026-05-26T15:33:27Z Penaber49 39672 /* Serdema sêyema Urê */ 2031710 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyema Urê === == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] iwfvdq53ix1w6n1cubi6yjfkfumc1fi 2031714 2031710 2026-05-26T15:37:20Z Penaber49 39672 2031714 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === Xanedana dêyemê Urê di bin serweriya Ur-Nammu û Shulgi de ({{nêzîkî}} 2112 – nêzîkî 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn), ku hêza wê heta başûrê Asûryayê dirêj dibû, di demên berê de bi xeletî wekê "ronesansa sumerî" hatibû binavkirin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] jhyvn7b30z878k5z7zk9c1djy4zosmp 2031715 2031714 2026-05-26T15:39:44Z Penaber49 39672 2031715 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === Xanedana dêyemê Urê di bin serweriya Ur-Nammu û Shulgi de ({{nêzîkî}} 2112 – nêzîkî 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn), ku hêza wê heta başûrê Asûryayê dirêj dibû, di demên berê de bi xeletî wekê "ronesansa sumerî" hatibû binavkirin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] brx1j1m93s1gtcbp1agzo9j159icbb7 2031716 2031715 2026-05-26T15:40:45Z Penaber49 39672 2031716 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === Xanedana dêyemê Urê di bin serweriya Ur-Nammu û Shulgi de ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn), ku hêza wê heta başûrê Asûryayê dirêj dibû, di demên berê de bi xeletî wekê "ronesansa sumerî" hatibû binavkirin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] b5sxwfcan4ivos67rb3daut6rf8o9me 2031717 2031716 2026-05-26T15:41:28Z Penaber49 39672 2031717 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === Xanedana dêyemê Urê di bin serweriya Ur-Nammu û Shulgi de ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku hêza wê heta başûrê Asûryayê dirêj dibû, di demên berê de bi xeletî wekê "ronesansa sumerî" hatibû binavkirin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 3rraimglplh7sttp6g5gu4y7ao3tz1v 2031719 2031717 2026-05-26T15:45:31Z Penaber49 39672 2031719 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === Xanedana dêyemê Urê di bin serweriya Ur-Nammu û Shulgi de ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku hêza wê heta başûrê Asûryayê dirêj dibû, di demên berê de bi xeletî wekê "ronesansa sumerî" hatibû binavkirin. Bi vejîna semîtîkên akadîaxêv li Asûriyayê û deverên din û herikîna pêlên Martu (Amorîtên) semîtîk ku çend hêzên herêmî yên reqabetkar li başûr damezrandine ku di nav wan de Îşin, Larsa, Eshnunna û piştre jî babîl, bi berfirehbûna li ser erdên sumeriyan herêm veguheriye herêmekê semîtîk. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] ihnv1z7lkfdx3bgnfekmrczg7pzefjw 2031720 2031719 2026-05-26T15:46:31Z Penaber49 39672 2031720 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === Xanedana dêyemê Urê di bin serweriya Ur-Nammu û Shulgi de ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku hêza wê heta başûrê Asûryayê dirêj dibû, di demên berê de bi xeletî wekê "ronesansa sumerî" hatibû binavkirin. Bi vejîna semîtîkên akadîaxêv li Asûriyayê û deverên din û herikîna pêlên Martu (amorîtên) semîtîk ku çend hêzên herêmî yên reqabetkar li başûr damezrandine û di nav wan de Îşin, Larsa, Eshnunna û piştre jî babîl, bi berfirehbûna li ser erdên sumeriyan herêm veguheriye herêmekê semîtîk. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 9kzpvicbg5bu7kkoirl0t2f5qv92fbb 2031723 2031720 2026-05-26T15:54:12Z Penaber49 39672 2031723 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li naşûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû ya sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin. Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] sqvv9mujyqz92tb57zb2yjzdnsgn5zn 2031724 2031723 2026-05-26T15:57:17Z Penaber49 39672 2031724 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li naşûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû ya sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin. Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] d9zi9a2sl0itcf0ayecrdvzdobwa4fn 2031725 2031724 2026-05-26T16:11:52Z Penaber49 39672 2031725 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li naşûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû ya sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin. Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] kyndnm6run3l4rm2sdhjmr65opufb29 2031726 2031725 2026-05-26T16:12:17Z Penaber49 39672 2031726 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li naşûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû ya sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin. Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] bfdss2931tl2f6rmmffvf07h5kprlxo 2031727 2031726 2026-05-26T16:13:00Z Penaber49 39672 2031727 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin. Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] rw9t9dnpywbkni3yi47shynyxi599hg 2031728 2031727 2026-05-26T16:17:05Z Penaber49 39672 /* Serdema sêyemê Urê */ 2031728 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 3a1xmnog6hp0b9w0apvcx8027w9bmqy 2031729 2031728 2026-05-26T16:26:17Z Penaber49 39672 /* Serdema sêyemê Urê */ 2031729 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 9phqeaq813ps591c0xbvgizit2k88hl 2031730 2031729 2026-05-26T16:28:49Z Penaber49 39672 2031730 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] gl9djcig6ril707pxkzkjjucd90zbfs 2031731 2031730 2026-05-26T16:29:09Z Penaber49 39672 2031731 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] mivoj64vkx8lk0k8mazdth6eqt47vih 2031732 2031731 2026-05-26T16:30:07Z Penaber49 39672 2031732 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 0fvl2cwx3xskqv9v724l3nm7sp3tuqi 2031849 2031732 2026-05-26T19:27:52Z Penaber49 39672 2031849 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Windabûna sumeriyan ==== == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] ld98yzx1qdil61qtlflqqkhe8jbg8oo 2031850 2031849 2026-05-26T19:28:04Z Penaber49 39672 2031850 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Windabûna sumeriyan === == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] sjs19v5hjwg5ocvwk231r1b9gmledim 2031858 2031850 2026-05-26T19:43:13Z Penaber49 39672 2031858 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] sdgdhtlibull5jqpj58su219zyl03m9 2031860 2031858 2026-05-26T19:48:12Z Penaber49 39672 2031860 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] doyzuhc3q1h4q7sp3omxw431oa84xsq 2031863 2031860 2026-05-26T19:50:20Z Penaber49 39672 /* Dawiya sumeriyan */ 2031863 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] pglipy2eu6gzey8im28cl72eb7mft0j 2031865 2031863 2026-05-26T19:52:47Z Penaber49 39672 2031865 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn. Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 75wx2u4yly3bdper1wtu66kjlbfw6nj 2031874 2031865 2026-05-26T19:57:41Z Penaber49 39672 2031874 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn. Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû. Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê ev têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasî sisê ji pêncan kêm bûye. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] l4p6avw4hl0ogewg20jz5uo3hmcjpwm 2031877 2031874 2026-05-26T20:00:33Z Penaber49 39672 2031877 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn. Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû. Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê ev têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasî sisê ji pêncan kêm bûye. Vê yekê yek hevsengiya hêza herêmê de gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke akadîkî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] dai3w14ybr2oadb8cetge2rtmvol79z 2031879 2031877 2026-05-26T20:03:37Z Penaber49 39672 /* Dawiya sumeriyan */ 2031879 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name=":3">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê ev têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasî sisê ji pêncan kêm bûye.<ref name=":3" /> Vê yekê yek hevsengiya hêza herêmê de gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke akadîkî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] ksbrrl6ybawghn0ui4w6t3a59nse18f 2031880 2031879 2026-05-26T20:10:16Z Penaber49 39672 2031880 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name=":3">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê ev têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasî sisê ji pêncan kêm bûye.<ref name=":3" /> Vê yekê yek hevsengiya hêza herêmê de gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke akadîkî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê ji qada dîrokî winda bûne. Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanîna astronomîk bingehên şaristaniyên paşê daniye ku serdemên dirêj şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] oy742r3iwvi15jsr3cg8sap2mqttgxx 2031884 2031880 2026-05-26T20:13:58Z Penaber49 39672 /* Dawiya sumeriyan */ 2031884 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name=":3">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê ev têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasî sisê ji pêncan kêm bûye.<ref name=":3" /> Vê yekê yek hevsengiya hêza herêmê de gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke akadîkî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê ji qada dîrokî winda bûne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanîna astronomîk bingehên şaristaniyên paşê daniye ku serdemên dirêj şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name=":4" /> == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] n4hwmgtlc0z7d8k2k3wizlzy8r66b1y 2031885 2031884 2026-05-26T20:17:15Z Penaber49 39672 /* Dawiya sumeriyan */ 2031885 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name=":3">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê ev têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasî sisê ji pêncan kêm bûye.<ref name=":3" /> Vê yekê yek hevsengiya hêza herêmê de gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke akadîkî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku serdemên dirêj şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name=":4" /> == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 4oetret6fxd995trwurjr1yrzt319di 2031886 2031885 2026-05-26T20:29:20Z Penaber49 39672 2031886 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê {{Panorama|Yaap 21 Sumer-2025-11-11.svg|1000px|Sumer}} === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name=":3">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê ev têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasî sisê ji pêncan kêm bûye.<ref name=":3" /> Vê yekê yek hevsengiya hêza herêmê de gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke akadîkî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku serdemên dirêj şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name=":4" /> == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 9uu0zfgpiht5xtui6mn6qg52lq1ejkp 2031887 2031886 2026-05-26T20:31:05Z Penaber49 39672 2031887 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê {{Panorama|Yaap 21 Sumer-2025-11-11.svg|1200px|Sumer}} === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name=":3">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê ev têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasî sisê ji pêncan kêm bûye.<ref name=":3" /> Vê yekê yek hevsengiya hêza herêmê de gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke akadîkî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku serdemên dirêj şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name=":4" /> == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 93yg1uupryowrudsn9vkspq6htoxa4a 2031888 2031887 2026-05-26T20:31:51Z Penaber49 39672 2031888 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê {{Panorama|Yaap 21 Sumer-2025-11-11.svg|9000px|Sumer}} === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name=":3">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê ev têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasî sisê ji pêncan kêm bûye.<ref name=":3" /> Vê yekê yek hevsengiya hêza herêmê de gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke akadîkî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku serdemên dirêj şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name=":4" /> == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] jwe6ujh9e8mip7z1kpmfti20v08vuyt 2031889 2031888 2026-05-26T20:32:23Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Navên ref-an rast kir.) 2031889 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê {{Panorama|Yaap 21 Sumer-2025-11-11.svg|9000px|Sumer}} === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name="Thompson2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê ev têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasî sisê ji pêncan kêm bûye.<ref name="Thompson2004" /> Vê yekê yek hevsengiya hêza herêmê de gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke akadîkî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku serdemên dirêj şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name="jchyla2021" /> == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] tpdrsurva5fijpo2vs3kamypqnicx03 2031890 2031889 2026-05-26T20:32:34Z Penaber49 39672 2031890 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê {{Panorama|Yaap 21 Sumer-2025-11-11.svg|900px|Sumer}} === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name="Thompson2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê ev têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasî sisê ji pêncan kêm bûye.<ref name="Thompson2004" /> Vê yekê yek hevsengiya hêza herêmê de gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke akadîkî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku serdemên dirêj şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name="jchyla2021" /> == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] nt5dpr0roos3bfwi5wv4xfuohernecr 2031892 2031890 2026-05-26T20:38:35Z Penaber49 39672 2031892 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name="Thompson2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê ev têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasî sisê ji pêncan kêm bûye.<ref name="Thompson2004" /> Vê yekê yek hevsengiya hêza herêmê de gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke akadîkî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku serdemên dirêj şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name="jchyla2021" /> == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] adic90rljxt9l58bps5ji1h4droqk0n 2031895 2031892 2026-05-26T21:17:49Z Penaber49 39672 2031895 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name="Thompson2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê ev têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasî sisê ji pêncan kêm bûye.<ref name="Thompson2004" /> Vê yekê yek hevsengiya hêza herêmê de gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke akadîkî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, zimanê sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku serdemên dirêj şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name="jchyla2021" /> == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] gev7nq38ntfd5l9m45erg70qr3e725c 2031896 2031895 2026-05-26T21:19:44Z Penaber49 39672 2031896 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name="Thompson2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê çandina cehê têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasê sisê ji pênc ê nifûsa herêmê kêm bûye.<ref name="Thompson2004" /> Vê yekê yek hevsengiya hêza herêmê de gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke akadîkî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, zimanê sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku serdemên dirêj şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name="jchyla2021" /> == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] b7up9kjh2h1lj84vn717whijvola3ba 2031897 2031896 2026-05-26T21:22:02Z Penaber49 39672 2031897 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name="Thompson2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê çandina cehê têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasê sisê ji pênc ê nifûsa herêmê kêm bûye.<ref name="Thompson2004" /> Vê yekê yek hevsengiya hêza herêmê de gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke akadîkî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, zimanê sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku di serdemên dirêj de şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name="jchyla2021" /> == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] dvz1s3hfijv3qfoxg1nrqzqa0x631y7 2031898 2031897 2026-05-26T21:24:42Z Penaber49 39672 2031898 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hem Gilgameş û hem jî yek ji pêşiyên wî Enmerkar bi avakirina dîwarên Urukê têne bawerkirin. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name="Thompson2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê çandina cehê têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasê sisê ji pênc ê nifûsa herêmê kêm bûye.<ref name="Thompson2004" /> Vê yekê hevsengiya hêza herêmê gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke zimanê akadî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, zimanê sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku di serdemên dirêj de şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name="jchyla2021" /> == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] msvdakkstjl7sfd6l9o3rnwqfd4n5l6 2031899 2031898 2026-05-26T21:29:56Z Penaber49 39672 2031899 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name="Thompson2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê çandina cehê têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasê sisê ji pênc ê nifûsa herêmê kêm bûye.<ref name="Thompson2004" /> Vê yekê hevsengiya hêza herêmê gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke zimanê akadî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, zimanê sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku di serdemên dirêj de şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name="jchyla2021" /> == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 9805jrve78xwronnpkkfjh3ynmsqhd4 2031901 2031899 2026-05-26T21:36:04Z Penaber49 39672 2031901 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name="Thompson2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê çandina cehê têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasê sisê ji pênc ê nifûsa herêmê kêm bûye.<ref name="Thompson2004" /> Vê yekê hevsengiya hêza herêmê gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke zimanê akadî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, zimanê sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku di serdemên dirêj de şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name="jchyla2021" /> == Demografî == == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] g44k1ofuwlo9shhajcuyzudakawvr7v 2031902 2031901 2026-05-26T21:38:06Z Penaber49 39672 /* Demografî */ 2031902 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name="Thompson2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê çandina cehê têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasê sisê ji pênc ê nifûsa herêmê kêm bûye.<ref name="Thompson2004" /> Vê yekê hevsengiya hêza herêmê gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke zimanê akadî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, zimanê sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku di serdemên dirêj de şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name="jchyla2021" /> == Demografî == Bajarê Urûkê yek ji bajarên herî mezin ên Sumerê bû û hatiye texmînkirin ku di serdema herî qerebalix de de nifûsa bajêr di navbera 50.000 û 80.000 kesan bû. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 64jvmarcvyvbefmm40e3ir22wu5xuke 2031903 2031902 2026-05-26T21:42:25Z Penaber49 39672 2031903 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name="Thompson2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê çandina cehê têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasê sisê ji pênc ê nifûsa herêmê kêm bûye.<ref name="Thompson2004" /> Vê yekê hevsengiya hêza herêmê gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke zimanê akadî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, zimanê sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku di serdemên dirêj de şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name="jchyla2021" /> == Demografî == Bajarê Urûkê yek ji bajarên herî mezin ên Sumerê bû û hatiye texmînkirin ku di serdema herî qerebalix de de nifûsa bajêr di navbera 50.000 û 80.000 kesan bû. Ji ber faktorên bajarên din ên Sumerê û nifûsa mezin a çandiniyê hatiye texmîn kirin dibe ku nifûsa Sumerê di navbera 0,8 milyon û 1,5 milyon kesan de be. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] ixsuf9qhvssgk5a2cxr00swltqsdzza 2031904 2031903 2026-05-26T21:45:09Z Penaber49 39672 2031904 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name="Thompson2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê çandina cehê têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasê sisê ji pênc ê nifûsa herêmê kêm bûye.<ref name="Thompson2004" /> Vê yekê hevsengiya hêza herêmê gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke zimanê akadî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, zimanê sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku di serdemên dirêj de şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name="jchyla2021" /> == Demografî == Bajarê Urûkê yek ji bajarên herî mezin ên Sumerê bû û hatiye texmînkirin ku di serdema herî qerebalix de de nifûsa bajêr di navbera 50.000 û 80.000 kesan bû. Ji ber faktorên bajarên din ên Sumerê û nifûsa mezin a çandiniyê hatiye texmîn kirin dibe ku nifûsa Sumerê di navbera 0,8 milyon û 1,5 milyon kesan de be. Di heman demê de hatiye texmîn kirin ku di vê serdemê de nifûsa tevahî ya cihanê bi qasê 27 milyon bû. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] nx2u1l400a87zi39ickvh3yl3w8uqlt 2031905 2031904 2026-05-26T21:52:56Z Penaber49 39672 2031905 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name="Thompson2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê çandina cehê têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasê sisê ji pênc ê nifûsa herêmê kêm bûye.<ref name="Thompson2004" /> Vê yekê hevsengiya hêza herêmê gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke zimanê akadî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, zimanê sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku di serdemên dirêj de şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name="jchyla2021" /> == Demografî == Bajarê Urûkê yek ji bajarên herî mezin ên Sumerê bû û hatiye texmînkirin ku di serdema herî qerebalix de de nifûsa bajêr di navbera 50.000 û 80.000 kesan bû. Ji ber faktorên bajarên din ên Sumerê û nifûsa mezin a çandiniyê hatiye texmîn kirin dibe ku nifûsa Sumerê di navbera 0,8 milyon û 1,5 milyon kesan de be. Di heman demê de hatiye texmîn kirin ku di vê serdemê de nifûsa tevahî ya cihanê bi qasê 27 milyon bû. Sumeriyan bi zimanekî îzolekirî diaxivîn ku li gorî dîroknasên serdema nûjen zimanê sumerî zimaneke ne-semîtîk û zimaneke ne-hind-ewropî bû. Di heman demê de ji ber ku navên hinek bajarên mezin ên Sumerê ne sumerî ne ku ev yek nîşaneyên niştecihên berê sumeriyan nîşan dide, hêjmarek zimannasan îdia kirine ku ew dikarin zimanekî pêşzimanê zimanê sumerî ku bi dabeşkirineke nenas ew, tesbît bikin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 20cbt03houavxgbgbqsmqn1a0gno6lj 2031906 2031905 2026-05-26T21:57:01Z Penaber49 39672 2031906 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name="Thompson2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê çandina cehê têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasê sisê ji pênc ê nifûsa herêmê kêm bûye.<ref name="Thompson2004" /> Vê yekê hevsengiya hêza herêmê gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke zimanê akadî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, zimanê sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku di serdemên dirêj de şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name="jchyla2021" /> == Demografî == Bajarê Urûkê yek ji bajarên herî mezin ên Sumerê bû û hatiye texmînkirin ku di serdema herî qerebalix de de nifûsa bajêr di navbera 50.000 û 80.000 kesan bû. Ji ber faktorên bajarên din ên Sumerê û nifûsa mezin a çandiniyê hatiye texmîn kirin dibe ku nifûsa Sumerê di navbera 0,8 milyon û 1,5 milyon kesan de be. Di heman demê de hatiye texmîn kirin ku di vê serdemê de nifûsa tevahî ya cihanê bi qasê 27 milyon bû. Sumeriyan bi zimanekî îzolekirî diaxivîn ku li gorî dîroknasên serdema nûjen zimanê sumerî zimaneke ne-semîtîk û zimaneke ne-hind-ewropî bû. Di heman demê de ji ber ku navên hinek bajarên mezin ên Sumerê ne sumerî ne ku ev yek nîşaneyên niştecihên berê sumeriyan nîşan dide, hêjmarek zimannasan îdia kirine ku ew dikarin zimanekî pêşzimanê zimanê sumerî ku bi dabeşkirineke nenas ew, tesbît bikin. Lêbelê tomarên arkeolojîk berdewamiya çandî ya bênavber a zelal ji serdema destpêkê ya Ubayd (5300–4700 {{bz}}, C-14) li başûrê Mezopotamyayê nîşan dane. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] jtznxomsk942ncieq9kvtcj1zn6yvpk 2031907 2031906 2026-05-26T21:59:55Z Penaber49 39672 2031907 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name="Thompson2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê çandina cehê têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasê sisê ji pênc ê nifûsa herêmê kêm bûye.<ref name="Thompson2004" /> Vê yekê hevsengiya hêza herêmê gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke zimanê akadî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, zimanê sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku di serdemên dirêj de şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name="jchyla2021" /> == Demografî == Bajarê Urûkê yek ji bajarên herî mezin ên Sumerê bû û hatiye texmînkirin ku di serdema herî qerebalix de de nifûsa bajêr di navbera 50.000 û 80.000 kesan bû. Ji ber faktorên bajarên din ên Sumerê û nifûsa mezin a çandiniyê hatiye texmîn kirin dibe ku nifûsa Sumerê di navbera 0,8 milyon û 1,5 milyon kesan de be. Di heman demê de hatiye texmîn kirin ku di vê serdemê de nifûsa tevahî ya cihanê bi qasê 27 milyon bû. Sumeriyan bi zimanekî îzolekirî diaxivîn ku li gorî dîroknasên serdema nûjen zimanê sumerî zimaneke ne-semîtîk û zimaneke ne-hind-ewropî bû. Di heman demê de ji ber ku navên hinek bajarên mezin ên Sumerê ne sumerî ne ku ev yek nîşaneyên niştecihên berê sumeriyan nîşan dide, hêjmarek zimannasan îdia kirine ku ew dikarin zimanekî pêşzimanê zimanê sumerî ku bi dabeşkirineke nenas ew, tesbît bikin. Lêbelê tomarên arkeolojîk berdewamiya çandî ya bênavber a zelal ji serdema destpêkê ya Ubayd (5300–4700 {{bz}}, C-14) li başûrê Mezopotamyayê nîşan dane. Gelê sumerî yê ku li vir bi cih bûne, erdên vê herêmê ku ji ber axa ji aliyê Dîcle û Firatê ve hatiye komkirin û ji ber ku axeke berhemdar bû, li vê herêmê karê çandiniyê kirine. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 577jsfvr2020dmqbtfgrpc46b3v3w0a 2031908 2031907 2026-05-26T22:01:46Z Penaber49 39672 2031908 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name="Thompson2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê çandina cehê têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasê sisê ji pênc ê nifûsa herêmê kêm bûye.<ref name="Thompson2004" /> Vê yekê hevsengiya hêza herêmê gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke zimanê akadî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, zimanê sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku di serdemên dirêj de şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name="jchyla2021" /> == Demografî == Bajarê Urûkê yek ji bajarên herî mezin ên Sumerê bû û hatiye texmînkirin ku di serdema herî qerebalix de de nifûsa bajêr di navbera 50.000 û 80.000 kesan bû. Ji ber faktorên bajarên din ên Sumerê û nifûsa mezin a çandiniyê hatiye texmîn kirin dibe ku nifûsa Sumerê di navbera 0,8 milyon û 1,5 milyon kesan de be. Di heman demê de hatiye texmîn kirin ku di vê serdemê de nifûsa tevahî ya cihanê bi qasê 27 milyon bû. Sumeriyan bi zimanekî îzolekirî diaxivîn ku li gorî dîroknasên serdema nûjen zimanê sumerî zimaneke ne-semîtîk û zimaneke ne-hind-ewropî bû. Di heman demê de ji ber ku navên hinek bajarên mezin ên Sumerê ne sumerî ne ku ev yek nîşaneyên niştecihên berê sumeriyan nîşan dide, hêjmarek zimannasan îdia kirine ku ew dikarin zimanekî pêşzimanê zimanê sumerî ku bi dabeşkirineke nenas ew, tesbît bikin. Lêbelê tomarên arkeolojîk berdewamiya çandî ya bênavber a zelal ji serdema destpêkê ya Ubayd (5300–4700 {{bz}}, C-14) li başûrê Mezopotamyayê nîşan dane. Gelê sumerî yê ku li vir bi cih bûne, erdên vê herêmê ku ji ber axa ji aliyê Dîcle û Firatê ve hatiye komkirin û ji ber ku axeke berhemdar bû, li vê herêmê karê çandiniyê kirine. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 85uh1k113pk8t2x3xkltugrxhxsciv9 2031909 2031908 2026-05-26T22:03:16Z Penaber49 39672 /* Demografî */ 2031909 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name="Thompson2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê çandina cehê têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasê sisê ji pênc ê nifûsa herêmê kêm bûye.<ref name="Thompson2004" /> Vê yekê hevsengiya hêza herêmê gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke zimanê akadî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, zimanê sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku di serdemên dirêj de şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name="jchyla2021" /> == Demografî == Bajarê Urûkê yek ji bajarên herî mezin ên Sumerê bû û hatiye texmînkirin ku di serdema herî qerebalix de de nifûsa bajêr di navbera 50.000 û 80.000 kesan bû. Ji ber faktorên bajarên din ên Sumerê û nifûsa mezin a çandiniyê hatiye texmîn kirin dibe ku nifûsa Sumerê di navbera 0,8 milyon û 1,5 milyon kesan de be. Di heman demê de hatiye texmîn kirin ku di vê serdemê de nifûsa tevahî ya cihanê bi qasê 27 milyon bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Atlas of world population history |paşnav=McEvedy |pêşnav=Colin |weşanger=Lane |tarîx=1978 |isbn=978-0-7139-1031-5 |cih=London |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |paşnav3=Jones |pêşnav3=Richard}}</ref> Sumeriyan bi zimanekî îzolekirî diaxivîn ku li gorî dîroknasên serdema nûjen zimanê sumerî zimaneke ne-semîtîk û zimaneke ne-hind-ewropî bû. Di heman demê de ji ber ku navên hinek bajarên mezin ên Sumerê ne sumerî ne ku ev yek nîşaneyên niştecihên berê sumeriyan nîşan dide, hêjmarek zimannasan îdia kirine ku ew dikarin zimanekî pêşzimanê zimanê sumerî ku bi dabeşkirineke nenas ew, tesbît bikin. Lêbelê tomarên arkeolojîk berdewamiya çandî ya bênavber a zelal ji serdema destpêkê ya Ubayd (5300–4700 {{bz}}, C-14) li başûrê Mezopotamyayê nîşan dane. Gelê sumerî yê ku li vir bi cih bûne, erdên vê herêmê ku ji ber axa ji aliyê Dîcle û Firatê ve hatiye komkirin û ji ber ku axeke berhemdar bû, li vê herêmê karê çandiniyê kirine. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] k5mowukzl4a4og35b5q7clyc14dn8r8 2031910 2031909 2026-05-26T22:06:10Z Penaber49 39672 /* Demografî */ 2031910 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name="Thompson2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê çandina cehê têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasê sisê ji pênc ê nifûsa herêmê kêm bûye.<ref name="Thompson2004" /> Vê yekê hevsengiya hêza herêmê gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke zimanê akadî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, zimanê sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku di serdemên dirêj de şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name="jchyla2021" /> == Demografî == Bajarê Urûkê yek ji bajarên herî mezin ên Sumerê bû û hatiye texmînkirin ku di serdema herî qerebalix de de nifûsa bajêr di navbera 50.000 û 80.000 kesan bû. Ji ber faktorên bajarên din ên Sumerê û nifûsa mezin a çandiniyê hatiye texmîn kirin dibe ku nifûsa Sumerê di navbera 0,8 milyon û 1,5 milyon kesan de be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Sumerian Civilization {{!}} Anthropology {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> Di heman demê de hatiye texmîn kirin ku di vê serdemê de nifûsa tevahî ya cihanê bi qasê 27 milyon bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Atlas of world population history |paşnav=McEvedy |pêşnav=Colin |weşanger=Lane |tarîx=1978 |isbn=978-0-7139-1031-5 |cih=London |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |paşnav3=Jones |pêşnav3=Richard}}</ref> Sumeriyan bi zimanekî îzolekirî diaxivîn ku li gorî dîroknasên serdema nûjen zimanê sumerî zimaneke ne-semîtîk û zimaneke ne-hind-ewropî bû. Di heman demê de ji ber ku navên hinek bajarên mezin ên Sumerê ne sumerî ne ku ev yek nîşaneyên niştecihên berê sumeriyan nîşan dide, hêjmarek zimannasan îdia kirine ku ew dikarin zimanekî pêşzimanê zimanê sumerî ku bi dabeşkirineke nenas ew, tesbît bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daily life in ancient Mesopotamia |paşnav=Nemet-Nejat |pêşnav=Karen Rhea |weşanger=Greenwood Pr |tarîx=1998 |isbn=978-0-313-29497-6 |çap=1. publ |cih=Westport, Conn. |series=Greenwood Press "Daily life through history" series}}</ref> Lêbelê tomarên arkeolojîk berdewamiya çandî ya bênavber a zelal ji serdema destpêkê ya Ubayd (5300–4700 {{bz}}, C-14) li başûrê Mezopotamyayê nîşan dane. Gelê sumerî yê ku li vir bi cih bûne, erdên vê herêmê ku ji ber axa ji aliyê Dîcle û Firatê ve hatiye komkirin û ji ber ku axeke berhemdar bû, li vê herêmê karê çandiniyê kirine. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] adfqseoedrz96m1w744suw6s93x61vv 2031912 2031910 2026-05-26T22:07:04Z Penaber49 39672 /* Demografî */ 2031912 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name="Thompson2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê çandina cehê têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasê sisê ji pênc ê nifûsa herêmê kêm bûye.<ref name="Thompson2004" /> Vê yekê hevsengiya hêza herêmê gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke zimanê akadî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, zimanê sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku di serdemên dirêj de şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name="jchyla2021" /> == Demografî == Bajarê Urûkê yek ji bajarên herî mezin ên Sumerê bû û hatiye texmînkirin ku di serdema herî qerebalix de de nifûsa bajêr di navbera 50.000 û 80.000 kesan bû. Ji ber faktorên bajarên din ên Sumerê û nifûsa mezin a çandiniyê hatiye texmîn kirin dibe ku nifûsa Sumerê di navbera 0,8 milyon û 1,5 milyon kesan de be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Sumerian Civilization {{!}} Anthropology {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> Di heman demê de hatiye texmîn kirin ku di vê serdemê de nifûsa tevahî ya cihanê bi qasê 27 milyon bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Atlas of world population history |paşnav=McEvedy |pêşnav=Colin |weşanger=Lane |tarîx=1978 |isbn=978-0-7139-1031-5 |cih=London |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |paşnav3=Jones |pêşnav3=Richard}}</ref> Sumeriyan bi zimanekî îzolekirî diaxivîn ku li gorî dîroknasên serdema nûjen zimanê sumerî zimaneke ne-semîtîk û zimaneke ne-hind-ewropî bû. Di heman demê de ji ber ku navên hinek bajarên mezin ên Sumerê ne sumerî ne ku ev yek nîşaneyên niştecihên berê sumeriyan nîşan dide, hêjmarek zimannasan îdia kirine ku ew dikarin zimanekî pêşzimanê zimanê sumerî ku bi dabeşkirineke nenas ew, tesbît bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daily life in ancient Mesopotamia |paşnav=Nemet-Nejat |pêşnav=Karen Rhea |weşanger=Greenwood Pr |tarîx=1998 |isbn=978-0-313-29497-6 |çap=1. publ |cih=Westport, Conn. |series=Greenwood Press "Daily life through history" series}}</ref> Lêbelê tomarên arkeolojîk berdewamiya çandî ya bênavber a zelal ji serdema destpêkê ya Ubeyd (5300–4700 {{bz}}, C-14) li başûrê Mezopotamyayê nîşan dane. Gelê sumerî yê ku li vir bi cih bûne, erdên vê herêmê ku ji ber axa ji aliyê Dîcle û Firatê ve hatiye komkirin û ji ber ku axeke berhemdar bû, li vê herêmê karê çandiniyê kirine. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] q5bs8ii1874a23pmgmsz32s28v2vegs 2031914 2031912 2026-05-26T22:15:29Z Penaber49 39672 /* Demografî */ 2031914 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên bêparastin li başûrê Mezopotamyayê winda bûne, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name="Thompson2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê çandina cehê têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasê sisê ji pênc ê nifûsa herêmê kêm bûye.<ref name="Thompson2004" /> Vê yekê hevsengiya hêza herêmê gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke zimanê akadî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, zimanê sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku di serdemên dirêj de şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name="jchyla2021" /> == Demografî == Bajarê Urûkê yek ji bajarên herî mezin ên Sumerê bû û hatiye texmînkirin ku di serdema herî qerebalix de de nifûsa bajêr di navbera 50.000 û 80.000 kesan bû. Ji ber faktorên bajarên din ên Sumerê û nifûsa mezin a çandiniyê hatiye texmîn kirin dibe ku nifûsa Sumerê di navbera 0,8 milyon û 1,5 milyon kesan de be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Sumerian Civilization {{!}} Anthropology {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> Di heman demê de hatiye texmîn kirin ku di vê serdemê de nifûsa tevahî ya cihanê bi qasê 27 milyon bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Atlas of world population history |paşnav=McEvedy |pêşnav=Colin |weşanger=Lane |tarîx=1978 |isbn=978-0-7139-1031-5 |cih=London |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |paşnav3=Jones |pêşnav3=Richard}}</ref> Sumeriyan bi zimanekî îzolekirî diaxivîn ku li gorî dîroknasên serdema nûjen zimanê sumerî zimaneke ne-semîtîk û zimaneke ne-hind-ewropî bû. Di heman demê de ji ber ku navên hinek bajarên mezin ên Sumerê ne sumerî ne ku ev yek nîşaneyên niştecihên berê sumeriyan nîşan dide, hêjmarek zimannasan îdia kirine ku ew dikarin zimanekî pêşzimanê zimanê sumerî ku bi dabeşkirineke nenas ew, tesbît bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daily life in ancient Mesopotamia |paşnav=Nemet-Nejat |pêşnav=Karen Rhea |weşanger=Greenwood Pr |tarîx=1998 |isbn=978-0-313-29497-6 |çap=1. publ |cih=Westport, Conn. |series=Greenwood Press "Daily life through history" series}}</ref> Lêbelê tomarên arkeolojîk berdewamiya çandî ya bênavber a zelal ji serdema destpêkê ya Ubeyd (5300–4700 {{bz}}, C-14) li başûrê Mezopotamyayê nîşan dane. Gelê sumerî yê ku li vir bi cih bûne, erdên vê herêmê ku ji ber axa ji aliyê Dîcle û Firatê ve hatiye komkirin û ji ber ku axeke berhemdar bû, li vê herêmê karê çandiniyê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/sumer |sernav=Sumer - Dîroka Kevnare, Nexşe û Şaristanî |malper=HISTORY |tarîx=2017-12-07 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] g6jx1ko7q6ki6glz5uymlirggzf4cfm 2031917 2031914 2026-05-26T22:21:18Z Penaber49 39672 /* Serdema xanedaniya destpêkê */ 2031917 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên neparastî yên li başûrê Mezopotamyayê rastê êrîşan hatine û ji holê rabûne, bajar bi dîwaran hatine dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name="Thompson2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê çandina cehê têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasê sisê ji pênc ê nifûsa herêmê kêm bûye.<ref name="Thompson2004" /> Vê yekê hevsengiya hêza herêmê gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke zimanê akadî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, zimanê sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku di serdemên dirêj de şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name="jchyla2021" /> == Demografî == Bajarê Urûkê yek ji bajarên herî mezin ên Sumerê bû û hatiye texmînkirin ku di serdema herî qerebalix de de nifûsa bajêr di navbera 50.000 û 80.000 kesan bû. Ji ber faktorên bajarên din ên Sumerê û nifûsa mezin a çandiniyê hatiye texmîn kirin dibe ku nifûsa Sumerê di navbera 0,8 milyon û 1,5 milyon kesan de be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Sumerian Civilization {{!}} Anthropology {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> Di heman demê de hatiye texmîn kirin ku di vê serdemê de nifûsa tevahî ya cihanê bi qasê 27 milyon bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Atlas of world population history |paşnav=McEvedy |pêşnav=Colin |weşanger=Lane |tarîx=1978 |isbn=978-0-7139-1031-5 |cih=London |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |paşnav3=Jones |pêşnav3=Richard}}</ref> Sumeriyan bi zimanekî îzolekirî diaxivîn ku li gorî dîroknasên serdema nûjen zimanê sumerî zimaneke ne-semîtîk û zimaneke ne-hind-ewropî bû. Di heman demê de ji ber ku navên hinek bajarên mezin ên Sumerê ne sumerî ne ku ev yek nîşaneyên niştecihên berê sumeriyan nîşan dide, hêjmarek zimannasan îdia kirine ku ew dikarin zimanekî pêşzimanê zimanê sumerî ku bi dabeşkirineke nenas ew, tesbît bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daily life in ancient Mesopotamia |paşnav=Nemet-Nejat |pêşnav=Karen Rhea |weşanger=Greenwood Pr |tarîx=1998 |isbn=978-0-313-29497-6 |çap=1. publ |cih=Westport, Conn. |series=Greenwood Press "Daily life through history" series}}</ref> Lêbelê tomarên arkeolojîk berdewamiya çandî ya bênavber a zelal ji serdema destpêkê ya Ubeyd (5300–4700 {{bz}}, C-14) li başûrê Mezopotamyayê nîşan dane. Gelê sumerî yê ku li vir bi cih bûne, erdên vê herêmê ku ji ber axa ji aliyê Dîcle û Firatê ve hatiye komkirin û ji ber ku axeke berhemdar bû, li vê herêmê karê çandiniyê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/sumer |sernav=Sumer - Dîroka Kevnare, Nexşe û Şaristanî |malper=HISTORY |tarîx=2017-12-07 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] fp4tu8precu8hsour6grttj8mx85ui9 2032003 2031917 2026-05-27T06:31:53Z Penaber49 39672 2032003 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên neparastî yên li başûrê Mezopotamyayê rastê êrîşan hatine û ji holê rabûne, bajar bi dîwaran hatine dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name="Thompson2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê çandina cehê têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasê sisê ji pênc ê nifûsa herêmê kêm bûye.<ref name="Thompson2004" /> Vê yekê hevsengiya hêza herêmê gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke zimanê akadî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, zimanê sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku di serdemên dirêj de şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name="jchyla2021" /> == Demografî == Bajarê Urûkê yek ji bajarên herî mezin ên Sumerê bû û hatiye texmînkirin ku di serdema herî qerebalix de de nifûsa bajêr di navbera 50.000 û 80.000 kesan bû. Ji ber faktorên bajarên din ên Sumerê û nifûsa mezin a çandiniyê hatiye texmîn kirin dibe ku nifûsa Sumerê di navbera 0,8 milyon û 1,5 milyon kesan de be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Sumerian Civilization {{!}} Anthropology {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> Di heman demê de hatiye texmîn kirin ku di vê serdemê de nifûsa tevahî ya cihanê bi qasê 27 milyon bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Atlas of world population history |paşnav=McEvedy |pêşnav=Colin |weşanger=Lane |tarîx=1978 |isbn=978-0-7139-1031-5 |cih=London |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |paşnav3=Jones |pêşnav3=Richard}}</ref> Sumeriyan bi zimanekî îzolekirî diaxivîn ku li gorî dîroknasên serdema nûjen zimanê sumerî zimaneke ne-semîtîk û zimaneke ne-hind-ewropî bû. Di heman demê de ji ber ku navên hinek bajarên mezin ên Sumerê ne sumerî ne ku ev yek nîşaneyên niştecihên berê sumeriyan nîşan dide, hêjmarek zimannasan îdia kirine ku ew dikarin zimanekî pêşzimanê zimanê sumerî ku bi dabeşkirineke nenas ew, tesbît bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daily life in ancient Mesopotamia |paşnav=Nemet-Nejat |pêşnav=Karen Rhea |weşanger=Greenwood Pr |tarîx=1998 |isbn=978-0-313-29497-6 |çap=1. publ |cih=Westport, Conn. |series=Greenwood Press "Daily life through history" series}}</ref> Lêbelê tomarên arkeolojîk berdewamiya çandî ya bênavber a zelal ji serdema destpêkê ya Ubeyd (5300–4700 {{bz}}, C-14) li başûrê Mezopotamyayê nîşan dane. Gelê sumerî yê ku li vir bi cih bûne, erdên vê herêmê ku ji ber axa ji aliyê Dîcle û Firatê ve hatiye komkirin û ji ber ku axeke berhemdar bû, li vê herêmê karê çandiniyê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/sumer |sernav=Sumer - Dîroka Kevnare, Nexşe û Şaristanî |malper=HISTORY |tarîx=2017-12-07 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> == Çand == == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] o9ssndwurz2at6lvmxj4nc0gmlhsde8 2032004 2032003 2026-05-27T06:32:59Z Penaber49 39672 2032004 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên neparastî yên li başûrê Mezopotamyayê rastê êrîşan hatine û ji holê rabûne, bajar bi dîwaran hatine dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name="Thompson2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê çandina cehê têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasê sisê ji pênc ê nifûsa herêmê kêm bûye.<ref name="Thompson2004" /> Vê yekê hevsengiya hêza herêmê gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke zimanê akadî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, zimanê sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku di serdemên dirêj de şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name="jchyla2021" /> == Demografî == Bajarê Urûkê yek ji bajarên herî mezin ên Sumerê bû û hatiye texmînkirin ku di serdema herî qerebalix de de nifûsa bajêr di navbera 50.000 û 80.000 kesan bû. Ji ber faktorên bajarên din ên Sumerê û nifûsa mezin a çandiniyê hatiye texmîn kirin dibe ku nifûsa Sumerê di navbera 0,8 milyon û 1,5 milyon kesan de be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Sumerian Civilization {{!}} Anthropology {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> Di heman demê de hatiye texmîn kirin ku di vê serdemê de nifûsa tevahî ya cihanê bi qasê 27 milyon bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Atlas of world population history |paşnav=McEvedy |pêşnav=Colin |weşanger=Lane |tarîx=1978 |isbn=978-0-7139-1031-5 |cih=London |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |paşnav3=Jones |pêşnav3=Richard}}</ref> Sumeriyan bi zimanekî îzolekirî diaxivîn ku li gorî dîroknasên serdema nûjen zimanê sumerî zimaneke ne-semîtîk û zimaneke ne-hind-ewropî bû. Di heman demê de ji ber ku navên hinek bajarên mezin ên Sumerê ne sumerî ne ku ev yek nîşaneyên niştecihên berê sumeriyan nîşan dide, hêjmarek zimannasan îdia kirine ku ew dikarin zimanekî pêşzimanê zimanê sumerî ku bi dabeşkirineke nenas ew, tesbît bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daily life in ancient Mesopotamia |paşnav=Nemet-Nejat |pêşnav=Karen Rhea |weşanger=Greenwood Pr |tarîx=1998 |isbn=978-0-313-29497-6 |çap=1. publ |cih=Westport, Conn. |series=Greenwood Press "Daily life through history" series}}</ref> Lêbelê tomarên arkeolojîk berdewamiya çandî ya bênavber a zelal ji serdema destpêkê ya Ubeyd (5300–4700 {{bz}}, C-14) li başûrê Mezopotamyayê nîşan dane. Gelê sumerî yê ku li vir bi cih bûne, erdên vê herêmê ku ji ber axa ji aliyê Dîcle û Firatê ve hatiye komkirin û ji ber ku axeke berhemdar bû, li vê herêmê karê çandiniyê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/sumer |sernav=Sumer - Dîroka Kevnare, Nexşe û Şaristanî |malper=HISTORY |tarîx=2017-12-07 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> == Çand == === Jiyana civakî û malbatî === == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 4wnyu2ilzmboni20scnal5zplbgktlf 2032005 2032004 2026-05-27T06:45:02Z Penaber49 39672 /* Jiyana civakî û malbatî */ 2032005 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên neparastî yên li başûrê Mezopotamyayê rastê êrîşan hatine û ji holê rabûne, bajar bi dîwaran hatine dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name="Thompson2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê çandina cehê têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasê sisê ji pênc ê nifûsa herêmê kêm bûye.<ref name="Thompson2004" /> Vê yekê hevsengiya hêza herêmê gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke zimanê akadî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, zimanê sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku di serdemên dirêj de şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name="jchyla2021" /> == Demografî == Bajarê Urûkê yek ji bajarên herî mezin ên Sumerê bû û hatiye texmînkirin ku di serdema herî qerebalix de de nifûsa bajêr di navbera 50.000 û 80.000 kesan bû. Ji ber faktorên bajarên din ên Sumerê û nifûsa mezin a çandiniyê hatiye texmîn kirin dibe ku nifûsa Sumerê di navbera 0,8 milyon û 1,5 milyon kesan de be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Sumerian Civilization {{!}} Anthropology {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> Di heman demê de hatiye texmîn kirin ku di vê serdemê de nifûsa tevahî ya cihanê bi qasê 27 milyon bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Atlas of world population history |paşnav=McEvedy |pêşnav=Colin |weşanger=Lane |tarîx=1978 |isbn=978-0-7139-1031-5 |cih=London |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |paşnav3=Jones |pêşnav3=Richard}}</ref> Sumeriyan bi zimanekî îzolekirî diaxivîn ku li gorî dîroknasên serdema nûjen zimanê sumerî zimaneke ne-semîtîk û zimaneke ne-hind-ewropî bû. Di heman demê de ji ber ku navên hinek bajarên mezin ên Sumerê ne sumerî ne ku ev yek nîşaneyên niştecihên berê sumeriyan nîşan dide, hêjmarek zimannasan îdia kirine ku ew dikarin zimanekî pêşzimanê zimanê sumerî ku bi dabeşkirineke nenas ew, tesbît bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daily life in ancient Mesopotamia |paşnav=Nemet-Nejat |pêşnav=Karen Rhea |weşanger=Greenwood Pr |tarîx=1998 |isbn=978-0-313-29497-6 |çap=1. publ |cih=Westport, Conn. |series=Greenwood Press "Daily life through history" series}}</ref> Lêbelê tomarên arkeolojîk berdewamiya çandî ya bênavber a zelal ji serdema destpêkê ya Ubeyd (5300–4700 {{bz}}, C-14) li başûrê Mezopotamyayê nîşan dane. Gelê sumerî yê ku li vir bi cih bûne, erdên vê herêmê ku ji ber axa ji aliyê Dîcle û Firatê ve hatiye komkirin û ji ber ku axeke berhemdar bû, li vê herêmê karê çandiniyê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/sumer |sernav=Sumer - Dîroka Kevnare, Nexşe û Şaristanî |malper=HISTORY |tarîx=2017-12-07 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> == Çand == === Jiyana civakî û malbatî === Di serdema destpêk an sumeriyan de, pîktogramên destpêkê van yekan nîşan didin: * Xebatên dîzkarî yê pir zêde bûn û şêweyên vazo, tas û firawên pirreng bûn ku ji bo hingiv, rûn, rûnê malan û şerabê kûpên taybet hebûn. Hinek ji vazoyên bi lingên şût hebûn û li ser stûnên bi lingên xaçkirî disekinin. Kûpên din jî binê wan rast bûn û li ser çarçoveyên çargoşeyên darîn hatibûn danîn. Kupên rûnê û kûp ên din jî, bi devgirtekên axê hatibûn girtin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] qqcjocxqv2s74935807pk0qltcmyj83 2032006 2032005 2026-05-27T06:52:09Z Penaber49 39672 2032006 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên neparastî yên li başûrê Mezopotamyayê rastê êrîşan hatine û ji holê rabûne, bajar bi dîwaran hatine dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name="Thompson2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê çandina cehê têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasê sisê ji pênc ê nifûsa herêmê kêm bûye.<ref name="Thompson2004" /> Vê yekê hevsengiya hêza herêmê gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke zimanê akadî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, zimanê sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku di serdemên dirêj de şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name="jchyla2021" /> == Demografî == Bajarê Urûkê yek ji bajarên herî mezin ên Sumerê bû û hatiye texmînkirin ku di serdema herî qerebalix de de nifûsa bajêr di navbera 50.000 û 80.000 kesan bû. Ji ber faktorên bajarên din ên Sumerê û nifûsa mezin a çandiniyê hatiye texmîn kirin dibe ku nifûsa Sumerê di navbera 0,8 milyon û 1,5 milyon kesan de be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Sumerian Civilization {{!}} Anthropology {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> Di heman demê de hatiye texmîn kirin ku di vê serdemê de nifûsa tevahî ya cihanê bi qasê 27 milyon bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Atlas of world population history |paşnav=McEvedy |pêşnav=Colin |weşanger=Lane |tarîx=1978 |isbn=978-0-7139-1031-5 |cih=London |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |paşnav3=Jones |pêşnav3=Richard}}</ref> Sumeriyan bi zimanekî îzolekirî diaxivîn ku li gorî dîroknasên serdema nûjen zimanê sumerî zimaneke ne-semîtîk û zimaneke ne-hind-ewropî bû. Di heman demê de ji ber ku navên hinek bajarên mezin ên Sumerê ne sumerî ne ku ev yek nîşaneyên niştecihên berê sumeriyan nîşan dide, hêjmarek zimannasan îdia kirine ku ew dikarin zimanekî pêşzimanê zimanê sumerî ku bi dabeşkirineke nenas ew, tesbît bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daily life in ancient Mesopotamia |paşnav=Nemet-Nejat |pêşnav=Karen Rhea |weşanger=Greenwood Pr |tarîx=1998 |isbn=978-0-313-29497-6 |çap=1. publ |cih=Westport, Conn. |series=Greenwood Press "Daily life through history" series}}</ref> Lêbelê tomarên arkeolojîk berdewamiya çandî ya bênavber a zelal ji serdema destpêkê ya Ubeyd (5300–4700 {{bz}}, C-14) li başûrê Mezopotamyayê nîşan dane. Gelê sumerî yê ku li vir bi cih bûne, erdên vê herêmê ku ji ber axa ji aliyê Dîcle û Firatê ve hatiye komkirin û ji ber ku axeke berhemdar bû, li vê herêmê karê çandiniyê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/sumer |sernav=Sumer - Dîroka Kevnare, Nexşe û Şaristanî |malper=HISTORY |tarîx=2017-12-07 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> == Çand == === Jiyana civakî û malbatî === Di serdema destpêk an sumeriyan de, pîktogramên destpêkê van yekan nîşan didin: * Xebatên dîzkarî yê pir zêde bûn û şêweyên vazo, tas û firawên pirreng bûn ku ji bo hingiv, rûn, rûnê malan û şerabê kûpên taybet hebûn. Hinek ji vazoyên bi lingên şût hebûn û li ser stûnên bi lingên xaçkirî disekinin. Kûpên din jî binê wan rast bûn û li ser çarçoveyên çargoşeyên darîn hatibûn danîn. Kupên rûnê û kûp ên din jî, bi devgirtekên axê hatibûn girtin. * Serpêçek û kûfiyên sumeriyan bi perik bûn. Tivikên wan ên mezin û biçûk hebûn. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 9sn98ovryklzi82v5mldg14g28vylco 2032008 2032006 2026-05-27T06:57:46Z Penaber49 39672 2032008 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên neparastî yên li başûrê Mezopotamyayê rastê êrîşan hatine û ji holê rabûne, bajar bi dîwaran hatine dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name="Thompson2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê çandina cehê têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasê sisê ji pênc ê nifûsa herêmê kêm bûye.<ref name="Thompson2004" /> Vê yekê hevsengiya hêza herêmê gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke zimanê akadî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, zimanê sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku di serdemên dirêj de şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name="jchyla2021" /> == Demografî == Bajarê Urûkê yek ji bajarên herî mezin ên Sumerê bû û hatiye texmînkirin ku di serdema herî qerebalix de de nifûsa bajêr di navbera 50.000 û 80.000 kesan bû. Ji ber faktorên bajarên din ên Sumerê û nifûsa mezin a çandiniyê hatiye texmîn kirin dibe ku nifûsa Sumerê di navbera 0,8 milyon û 1,5 milyon kesan de be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Sumerian Civilization {{!}} Anthropology {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> Di heman demê de hatiye texmîn kirin ku di vê serdemê de nifûsa tevahî ya cihanê bi qasê 27 milyon bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Atlas of world population history |paşnav=McEvedy |pêşnav=Colin |weşanger=Lane |tarîx=1978 |isbn=978-0-7139-1031-5 |cih=London |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |paşnav3=Jones |pêşnav3=Richard}}</ref> Sumeriyan bi zimanekî îzolekirî diaxivîn ku li gorî dîroknasên serdema nûjen zimanê sumerî zimaneke ne-semîtîk û zimaneke ne-hind-ewropî bû. Di heman demê de ji ber ku navên hinek bajarên mezin ên Sumerê ne sumerî ne ku ev yek nîşaneyên niştecihên berê sumeriyan nîşan dide, hêjmarek zimannasan îdia kirine ku ew dikarin zimanekî pêşzimanê zimanê sumerî ku bi dabeşkirineke nenas ew, tesbît bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daily life in ancient Mesopotamia |paşnav=Nemet-Nejat |pêşnav=Karen Rhea |weşanger=Greenwood Pr |tarîx=1998 |isbn=978-0-313-29497-6 |çap=1. publ |cih=Westport, Conn. |series=Greenwood Press "Daily life through history" series}}</ref> Lêbelê tomarên arkeolojîk berdewamiya çandî ya bênavber a zelal ji serdema destpêkê ya Ubeyd (5300–4700 {{bz}}, C-14) li başûrê Mezopotamyayê nîşan dane. Gelê sumerî yê ku li vir bi cih bûne, erdên vê herêmê ku ji ber axa ji aliyê Dîcle û Firatê ve hatiye komkirin û ji ber ku axeke berhemdar bû, li vê herêmê karê çandiniyê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/sumer |sernav=Sumer - Dîroka Kevnare, Nexşe û Şaristanî |malper=HISTORY |tarîx=2017-12-07 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> == Çand == === Jiyana civakî û malbatî === Di serdema destpêk an sumeriyan de, pîktogramên destpêkê van yekan nîşan didin: * Xebatên dîzkarî yê pir zêde bûn û şêweyên vazo, tas û firawên pirreng bûn ku ji bo hingiv, rûn, rûnê malan û şerabê kûpên taybet hebûn. Hinek ji vazoyên bi lingên şût hebûn û li ser stûnên bi lingên xaçkirî disekinin. Kûpên din jî binê wan rast bûn û li ser çarçoveyên çargoşeyên darîn hatibûn danîn. Kupên rûnê û kûp ên din jî, bi devgirtekên axê hatibûn girtin. * Serpêçek û kûfiyên sumeriyan bi perik bûn. Tivikên wan ên mezin û biçûk hebûn. * Di nav amûrên wan de Kêr, birxûl, dasûk û amûreke dişibûya birrekê hebûn. Di heman demê de di şeran de rim, kevan, tîr û xence bikaranîne. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] g5b82bc0zcichsaaj2dcoa22bux5dui 2032018 2032008 2026-05-27T07:57:25Z Penaber49 39672 2032018 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên neparastî yên li başûrê Mezopotamyayê rastê êrîşan hatine û ji holê rabûne, bajar bi dîwaran hatine dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name="Thompson2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê çandina cehê têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasê sisê ji pênc ê nifûsa herêmê kêm bûye.<ref name="Thompson2004" /> Vê yekê hevsengiya hêza herêmê gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke zimanê akadî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, zimanê sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku di serdemên dirêj de şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name="jchyla2021" /> == Demografî == Bajarê Urûkê yek ji bajarên herî mezin ên Sumerê bû û hatiye texmînkirin ku di serdema herî qerebalix de de nifûsa bajêr di navbera 50.000 û 80.000 kesan bû. Ji ber faktorên bajarên din ên Sumerê û nifûsa mezin a çandiniyê hatiye texmîn kirin dibe ku nifûsa Sumerê di navbera 0,8 milyon û 1,5 milyon kesan de be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Sumerian Civilization {{!}} Anthropology {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> Di heman demê de hatiye texmîn kirin ku di vê serdemê de nifûsa tevahî ya cihanê bi qasê 27 milyon bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Atlas of world population history |paşnav=McEvedy |pêşnav=Colin |weşanger=Lane |tarîx=1978 |isbn=978-0-7139-1031-5 |cih=London |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |paşnav3=Jones |pêşnav3=Richard}}</ref> Sumeriyan bi zimanekî îzolekirî diaxivîn ku li gorî dîroknasên serdema nûjen zimanê sumerî zimaneke ne-semîtîk û zimaneke ne-hind-ewropî bû. Di heman demê de ji ber ku navên hinek bajarên mezin ên Sumerê ne sumerî ne ku ev yek nîşaneyên niştecihên berê sumeriyan nîşan dide, hêjmarek zimannasan îdia kirine ku ew dikarin zimanekî pêşzimanê zimanê sumerî ku bi dabeşkirineke nenas ew, tesbît bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daily life in ancient Mesopotamia |paşnav=Nemet-Nejat |pêşnav=Karen Rhea |weşanger=Greenwood Pr |tarîx=1998 |isbn=978-0-313-29497-6 |çap=1. publ |cih=Westport, Conn. |series=Greenwood Press "Daily life through history" series}}</ref> Lêbelê tomarên arkeolojîk berdewamiya çandî ya bênavber a zelal ji serdema destpêkê ya Ubeyd (5300–4700 {{bz}}, C-14) li başûrê Mezopotamyayê nîşan dane. Gelê sumerî yê ku li vir bi cih bûne, erdên vê herêmê ku ji ber axa ji aliyê Dîcle û Firatê ve hatiye komkirin û ji ber ku axeke berhemdar bû, li vê herêmê karê çandiniyê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/sumer |sernav=Sumer - Dîroka Kevnare, Nexşe û Şaristanî |malper=HISTORY |tarîx=2017-12-07 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> == Çand == === Jiyana civakî û malbatî === Di serdema destpêk an sumeriyan de, pîktogramên destpêkê van yekan nîşan didin: * Xebatên dîzkarî yê pir zêde bûn û şêweyên vazo, tas û firawên pirreng bûn ku ji bo hingiv, rûn, rûnê malan û şerabê kûpên taybet hebûn. Hinek ji vazoyên bi lingên şût hebûn û li ser stûnên bi lingên xaçkirî disekinin. Kûpên din jî binê wan rast bûn û li ser çarçoveyên çargoşeyên darîn hatibûn danîn. Kupên rûnê û kûp ên din jî, bi devgirtekên axê hatibûn girtin. * Serpêçek û kûfiyên sumeriyan bi perik bûn. Tivikên wan ên mezin û biçûk hebûn. * Di nav amûrên wan de Kêr, birxûl, dasûk û amûreke dişibûya birrekê hebûn. Di heman demê de di şeran de rim, kevan, tîr û xencer bikaranîne. * Ji bo nivîsandinê tabletên herî hatine bikaranîn. Sumeriyan mêr metal û xencerên destik darîn bi xwe re digerandin û ji sîfîran lewheyan çêdikirn û di heman demê de ji zêran gerdanî çêkirine. * Dem bi heyv û salnameyan dihatin hesabkirin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] ip6sulj1fqoy3em7ngp1divnvtretix 2032046 2032018 2026-05-27T08:31:27Z Penaber49 39672 2032046 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên neparastî yên li başûrê Mezopotamyayê rastê êrîşan hatine û ji holê rabûne, bajar bi dîwaran hatine dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name="Thompson2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê çandina cehê têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasê sisê ji pênc ê nifûsa herêmê kêm bûye.<ref name="Thompson2004" /> Vê yekê hevsengiya hêza herêmê gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke zimanê akadî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, zimanê sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku di serdemên dirêj de şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name="jchyla2021" /> == Demografî == Bajarê Urûkê yek ji bajarên herî mezin ên Sumerê bû û hatiye texmînkirin ku di serdema herî qerebalix de de nifûsa bajêr di navbera 50.000 û 80.000 kesan bû. Ji ber faktorên bajarên din ên Sumerê û nifûsa mezin a çandiniyê hatiye texmîn kirin dibe ku nifûsa Sumerê di navbera 0,8 milyon û 1,5 milyon kesan de be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Sumerian Civilization {{!}} Anthropology {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> Di heman demê de hatiye texmîn kirin ku di vê serdemê de nifûsa tevahî ya cihanê bi qasê 27 milyon bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Atlas of world population history |paşnav=McEvedy |pêşnav=Colin |weşanger=Lane |tarîx=1978 |isbn=978-0-7139-1031-5 |cih=London |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |paşnav3=Jones |pêşnav3=Richard}}</ref> Sumeriyan bi zimanekî îzolekirî diaxivîn ku li gorî dîroknasên serdema nûjen zimanê sumerî zimaneke ne-semîtîk û zimaneke ne-hind-ewropî bû. Di heman demê de ji ber ku navên hinek bajarên mezin ên Sumerê ne sumerî ne ku ev yek nîşaneyên niştecihên berê sumeriyan nîşan dide, hêjmarek zimannasan îdia kirine ku ew dikarin zimanekî pêşzimanê zimanê sumerî ku bi dabeşkirineke nenas ew, tesbît bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daily life in ancient Mesopotamia |paşnav=Nemet-Nejat |pêşnav=Karen Rhea |weşanger=Greenwood Pr |tarîx=1998 |isbn=978-0-313-29497-6 |çap=1. publ |cih=Westport, Conn. |series=Greenwood Press "Daily life through history" series}}</ref> Lêbelê tomarên arkeolojîk berdewamiya çandî ya bênavber a zelal ji serdema destpêkê ya Ubeyd (5300–4700 {{bz}}, C-14) li başûrê Mezopotamyayê nîşan dane. Gelê sumerî yê ku li vir bi cih bûne, erdên vê herêmê ku ji ber axa ji aliyê Dîcle û Firatê ve hatiye komkirin û ji ber ku axeke berhemdar bû, li vê herêmê karê çandiniyê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/sumer |sernav=Sumer - Dîroka Kevnare, Nexşe û Şaristanî |malper=HISTORY |tarîx=2017-12-07 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> == Çand == === Jiyana civakî û malbatî === Di serdema destpêk an sumeriyan de, pîktogramên destpêkê van yekan nîşan didin: * Xebatên dîzkarî yê pir zêde bûn û şêweyên vazo, tas û firawên pirreng bûn ku ji bo hingiv, rûn, rûnê malan û şerabê kûpên taybet hebûn. Hinek ji vazoyên bi lingên şût hebûn û li ser stûnên bi lingên xaçkirî disekinin. Kûpên din jî binê wan rast bûn û li ser çarçoveyên çargoşeyên darîn hatibûn danîn. Kupên rûnê û kûp ên din jî, bi devgirtekên axê hatibûn girtin. * Serpêçek û kûfiyên sumeriyan bi perik bûn. Tivikên wan ên mezin û biçûk hebûn. * Di nav amûrên wan de Kêr, birxûl, dasûk û amûreke dişibûya birrekê hebûn. Di heman demê de di şeran de rim, kevan, tîr û xencer bikaranîne. * Ji bo nivîsandinê tabletên herî hatine bikaranîn. Sumeriyan mêr metal û xencerên destik darîn bi xwe re digerandin û ji sîfîran lewheyan çêdikirn û di heman demê de ji zêran jî gerdanî çêkirine. * Dem bi heyv û salnameyan dihatin hesabkirin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] mjicems0d9qeowzhxg2kxawev6tpqfa 2032049 2032046 2026-05-27T08:34:00Z Penaber49 39672 /* Jiyana civakî û malbatî */ 2032049 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên neparastî yên li başûrê Mezopotamyayê rastê êrîşan hatine û ji holê rabûne, bajar bi dîwaran hatine dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name="Thompson2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê çandina cehê têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasê sisê ji pênc ê nifûsa herêmê kêm bûye.<ref name="Thompson2004" /> Vê yekê hevsengiya hêza herêmê gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke zimanê akadî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, zimanê sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku di serdemên dirêj de şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name="jchyla2021" /> == Demografî == Bajarê Urûkê yek ji bajarên herî mezin ên Sumerê bû û hatiye texmînkirin ku di serdema herî qerebalix de de nifûsa bajêr di navbera 50.000 û 80.000 kesan bû. Ji ber faktorên bajarên din ên Sumerê û nifûsa mezin a çandiniyê hatiye texmîn kirin dibe ku nifûsa Sumerê di navbera 0,8 milyon û 1,5 milyon kesan de be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Sumerian Civilization {{!}} Anthropology {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> Di heman demê de hatiye texmîn kirin ku di vê serdemê de nifûsa tevahî ya cihanê bi qasê 27 milyon bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Atlas of world population history |paşnav=McEvedy |pêşnav=Colin |weşanger=Lane |tarîx=1978 |isbn=978-0-7139-1031-5 |cih=London |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |paşnav3=Jones |pêşnav3=Richard}}</ref> Sumeriyan bi zimanekî îzolekirî diaxivîn ku li gorî dîroknasên serdema nûjen zimanê sumerî zimaneke ne-semîtîk û zimaneke ne-hind-ewropî bû. Di heman demê de ji ber ku navên hinek bajarên mezin ên Sumerê ne sumerî ne ku ev yek nîşaneyên niştecihên berê sumeriyan nîşan dide, hêjmarek zimannasan îdia kirine ku ew dikarin zimanekî pêşzimanê zimanê sumerî ku bi dabeşkirineke nenas ew, tesbît bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daily life in ancient Mesopotamia |paşnav=Nemet-Nejat |pêşnav=Karen Rhea |weşanger=Greenwood Pr |tarîx=1998 |isbn=978-0-313-29497-6 |çap=1. publ |cih=Westport, Conn. |series=Greenwood Press "Daily life through history" series}}</ref> Lêbelê tomarên arkeolojîk berdewamiya çandî ya bênavber a zelal ji serdema destpêkê ya Ubeyd (5300–4700 {{bz}}, C-14) li başûrê Mezopotamyayê nîşan dane. Gelê sumerî yê ku li vir bi cih bûne, erdên vê herêmê ku ji ber axa ji aliyê Dîcle û Firatê ve hatiye komkirin û ji ber ku axeke berhemdar bû, li vê herêmê karê çandiniyê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/sumer |sernav=Sumer - Dîroka Kevnare, Nexşe û Şaristanî |malper=HISTORY |tarîx=2017-12-07 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> == Çand == === Jiyana civakî û malbatî === Di serdema destpêk an sumeriyan de, pîktogramên destpêkê van yekan nîşan didin: * Xebatên dîzkarî yê pir zêde bûn û şêweyên vazo, tas û firawên pirreng bûn ku ji bo hingiv, rûn, rûnê malan û şerabê kûpên taybet hebûn. Hinek ji vazoyên bi lingên şût hebûn û li ser stûnên bi lingên xaçkirî disekinin. Kûpên din jî binê wan rast bûn û li ser çarçoveyên çargoşeyên darîn hatibûn danîn. Kupên rûnê û kûp ên din jî, bi devgirtekên axê hatibûn girtin. * Serpêçek û kûfiyên sumeriyan bi perik bûn. Tivikên wan ên mezin û biçûk hebûn. * Di nav amûrên wan de Kêr, birxûl, dasûk û amûreke dişibûya birrekê hebûn. Di heman demê de di şeran de rim, kevan, tîr û xencer bikaranîne. * Ji bo nivîsandinê tabletên herî hatine bikaranîn. Sumeriyan mêr metal û xencerên destik darîn bi xwe re digerandin û ji sîfîran lewheyan çêdikirn û di heman demê de ji zêran jî gerdanî çêkirine. * Dem bi heyv û salnameyan dihatin hesabkirin. Derbarê muzîka sumerî de gelek delîl hene. Ji aliyê sumeran ve lîr û bilûr dihatin lêxistin ku di nav mînakên herî navdar de lîrên Urê bûn. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 0c1aqi12xp8vy6efxrqvnfsn7tsjxkx 2032059 2032049 2026-05-27T08:46:15Z Penaber49 39672 2032059 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên neparastî yên li başûrê Mezopotamyayê rastê êrîşan hatine û ji holê rabûne, bajar bi dîwaran hatine dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name="Thompson2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê çandina cehê têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasê sisê ji pênc ê nifûsa herêmê kêm bûye.<ref name="Thompson2004" /> Vê yekê hevsengiya hêza herêmê gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke zimanê akadî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, zimanê sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku di serdemên dirêj de şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name="jchyla2021" /> == Demografî == Bajarê Urûkê yek ji bajarên herî mezin ên Sumerê bû û hatiye texmînkirin ku di serdema herî qerebalix de de nifûsa bajêr di navbera 50.000 û 80.000 kesan bû. Ji ber faktorên bajarên din ên Sumerê û nifûsa mezin a çandiniyê hatiye texmîn kirin dibe ku nifûsa Sumerê di navbera 0,8 milyon û 1,5 milyon kesan de be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Sumerian Civilization {{!}} Anthropology {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> Di heman demê de hatiye texmîn kirin ku di vê serdemê de nifûsa tevahî ya cihanê bi qasê 27 milyon bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Atlas of world population history |paşnav=McEvedy |pêşnav=Colin |weşanger=Lane |tarîx=1978 |isbn=978-0-7139-1031-5 |cih=London |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |paşnav3=Jones |pêşnav3=Richard}}</ref> Sumeriyan bi zimanekî îzolekirî diaxivîn ku li gorî dîroknasên serdema nûjen zimanê sumerî zimaneke ne-semîtîk û zimaneke ne-hind-ewropî bû. Di heman demê de ji ber ku navên hinek bajarên mezin ên Sumerê ne sumerî ne ku ev yek nîşaneyên niştecihên berê sumeriyan nîşan dide, hêjmarek zimannasan îdia kirine ku ew dikarin zimanekî pêşzimanê zimanê sumerî ku bi dabeşkirineke nenas ew, tesbît bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daily life in ancient Mesopotamia |paşnav=Nemet-Nejat |pêşnav=Karen Rhea |weşanger=Greenwood Pr |tarîx=1998 |isbn=978-0-313-29497-6 |çap=1. publ |cih=Westport, Conn. |series=Greenwood Press "Daily life through history" series}}</ref> Lêbelê tomarên arkeolojîk berdewamiya çandî ya bênavber a zelal ji serdema destpêkê ya Ubeyd (5300–4700 {{bz}}, C-14) li başûrê Mezopotamyayê nîşan dane. Gelê sumerî yê ku li vir bi cih bûne, erdên vê herêmê ku ji ber axa ji aliyê Dîcle û Firatê ve hatiye komkirin û ji ber ku axeke berhemdar bû, li vê herêmê karê çandiniyê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/sumer |sernav=Sumer - Dîroka Kevnare, Nexşe û Şaristanî |malper=HISTORY |tarîx=2017-12-07 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> == Çand == === Jiyana civakî û malbatî === Di serdema destpêk an sumeriyan de, pîktogramên destpêkê van yekan nîşan didin: * Xebatên dîzkarî yê pir zêde bûn û şêweyên vazo, tas û firawên pirreng bûn ku ji bo hingiv, rûn, rûnê malan û şerabê kûpên taybet hebûn. Hinek ji vazoyên bi lingên şût hebûn û li ser stûnên bi lingên xaçkirî disekinin. Kûpên din jî binê wan rast bûn û li ser çarçoveyên çargoşeyên darîn hatibûn danîn. Kupên rûnê û kûp ên din jî, bi devgirtekên axê hatibûn girtin. * Serpêçek û kûfiyên sumeriyan bi perik bûn. Tivikên wan ên mezin û biçûk hebûn. * Di nav amûrên wan de Kêr, birxûl, dasûk û amûreke dişibûya birrekê hebûn. Di heman demê de di şeran de rim, kevan, tîr û xencer bikaranîne. * Ji bo nivîsandinê tabletên herî hatine bikaranîn. Sumeriyan mêr metal û xencerên destik darîn bi xwe re digerandin û ji sîfîran lewheyan çêdikirn û di heman demê de ji zêran jî gerdanî çêkirine. * Dem bi heyv û salnameyan dihatin hesabkirin. Derbarê muzîka sumerî de gelek delîl hene. Ji aliyê sumeran ve lîr û bilûr dihatin lêxistin ku di nav mînakên herî navdar de lîrên Urê bûn. Çanda sumerî çandeke baviksalarî û tebeqeyî bû. Qanûna Ur-Nammu, qanûnnsmeya herî kevin e ku heta niha hatiye kifşkirin ku dîroka qanûnnameyê vedigere serdema Ur III ku ev yek nêrîneke di derbarê avaniya civakî ya di qanûna sumerî ya dereng de nîşan dide. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] ebs3f3zhwe4wzzywh3k6df8woq5o5zh 2032069 2032059 2026-05-27T08:56:08Z Penaber49 39672 2032069 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên neparastî yên li başûrê Mezopotamyayê rastê êrîşan hatine û ji holê rabûne, bajar bi dîwaran hatine dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name="Thompson2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê çandina cehê têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasê sisê ji pênc ê nifûsa herêmê kêm bûye.<ref name="Thompson2004" /> Vê yekê hevsengiya hêza herêmê gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke zimanê akadî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, zimanê sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku di serdemên dirêj de şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name="jchyla2021" /> == Demografî == Bajarê Urûkê yek ji bajarên herî mezin ên Sumerê bû û hatiye texmînkirin ku di serdema herî qerebalix de de nifûsa bajêr di navbera 50.000 û 80.000 kesan bû. Ji ber faktorên bajarên din ên Sumerê û nifûsa mezin a çandiniyê hatiye texmîn kirin dibe ku nifûsa Sumerê di navbera 0,8 milyon û 1,5 milyon kesan de be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Sumerian Civilization {{!}} Anthropology {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> Di heman demê de hatiye texmîn kirin ku di vê serdemê de nifûsa tevahî ya cihanê bi qasê 27 milyon bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Atlas of world population history |paşnav=McEvedy |pêşnav=Colin |weşanger=Lane |tarîx=1978 |isbn=978-0-7139-1031-5 |cih=London |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |paşnav3=Jones |pêşnav3=Richard}}</ref> Sumeriyan bi zimanekî îzolekirî diaxivîn ku li gorî dîroknasên serdema nûjen zimanê sumerî zimaneke ne-semîtîk û zimaneke ne-hind-ewropî bû. Di heman demê de ji ber ku navên hinek bajarên mezin ên Sumerê ne sumerî ne ku ev yek nîşaneyên niştecihên berê sumeriyan nîşan dide, hêjmarek zimannasan îdia kirine ku ew dikarin zimanekî pêşzimanê zimanê sumerî ku bi dabeşkirineke nenas ew, tesbît bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daily life in ancient Mesopotamia |paşnav=Nemet-Nejat |pêşnav=Karen Rhea |weşanger=Greenwood Pr |tarîx=1998 |isbn=978-0-313-29497-6 |çap=1. publ |cih=Westport, Conn. |series=Greenwood Press "Daily life through history" series}}</ref> Lêbelê tomarên arkeolojîk berdewamiya çandî ya bênavber a zelal ji serdema destpêkê ya Ubeyd (5300–4700 {{bz}}, C-14) li başûrê Mezopotamyayê nîşan dane. Gelê sumerî yê ku li vir bi cih bûne, erdên vê herêmê ku ji ber axa ji aliyê Dîcle û Firatê ve hatiye komkirin û ji ber ku axeke berhemdar bû, li vê herêmê karê çandiniyê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/sumer |sernav=Sumer - Dîroka Kevnare, Nexşe û Şaristanî |malper=HISTORY |tarîx=2017-12-07 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> == Çand == === Jiyana civakî û malbatî === Di serdema destpêk an sumeriyan de, pîktogramên destpêkê van yekan nîşan didin: * Xebatên dîzkarî yê pir zêde bûn û şêweyên vazo, tas û firawên pirreng bûn ku ji bo hingiv, rûn, rûnê malan û şerabê kûpên taybet hebûn. Hinek ji vazoyên bi lingên şût hebûn û li ser stûnên bi lingên xaçkirî disekinin. Kûpên din jî binê wan rast bûn û li ser çarçoveyên çargoşeyên darîn hatibûn danîn. Kupên rûnê û kûp ên din jî, bi devgirtekên axê hatibûn girtin. * Serpêçek û kûfiyên sumeriyan bi perik bûn. Tivikên wan ên mezin û biçûk hebûn. * Di nav amûrên wan de Kêr, birxûl, dasûk û amûreke dişibûya birrekê hebûn. Di heman demê de di şeran de rim, kevan, tîr û xencer bikaranîne. * Ji bo nivîsandinê tabletên herî hatine bikaranîn. Sumeriyan mêr metal û xencerên destik darîn bi xwe re digerandin û ji sîfîran lewheyan çêdikirn û di heman demê de ji zêran jî gerdanî çêkirine. * Dem bi heyv û salnameyan dihatin hesabkirin. Derbarê muzîka sumerî de gelek delîl hene. Ji aliyê sumeran ve lîr û bilûr dihatin lêxistin ku di nav mînakên herî navdar de lîrên Urê bûn. Çanda sumerî çandeke baviksalarî û tebeqeyî bû. Qanûna Ur-Nammu, qanûnnsmeya herî kevin e ku heta niha hatiye kifşkirin ku dîroka qanûnnameyê vedigere serdema Ur III ku ev yek nêrîneke di derbarê avaniya civakî ya di qanûna sumerî ya dereng de nîşan dide. Koma di bin lu-gal ("mirovê mezin" an padîşah), hemî endamên civakê yek ji du tebeqeyên bingehîn bûn ku di nav wan de "lu" an kesê azad û kole (mêr, arad; geme jin) hebûn. Kurekî luyan (kesên çîna jêrîn) heta ku bizewice wekê dumu-nita hatiye binavkirin. Jin (munus) dema ku ne zewicî bû wekê ''dumu-mi'' hatibû binavkirin û piştê ku keçek dizewice wekê dam hatibû binavkirin. Piştre dema ku jineke mêrê wê dimire û dibe jinebî wekê ''numasu'' dihate binavkirin û piştre ew jina jinebî dikarî bi mêreke din ê ji heman eşîrê re bizewiciya. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 7z486k74dgao683j3ed4hs3aqck9yuj 2032072 2032069 2026-05-27T08:57:52Z Penaber49 39672 2032072 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên neparastî yên li başûrê Mezopotamyayê rastê êrîşan hatine û ji holê rabûne, bajar bi dîwaran hatine dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name="Thompson2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê çandina cehê têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasê sisê ji pênc ê nifûsa herêmê kêm bûye.<ref name="Thompson2004" /> Vê yekê hevsengiya hêza herêmê gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke zimanê akadî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, zimanê sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku di serdemên dirêj de şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name="jchyla2021" /> == Demografî == Bajarê Urûkê yek ji bajarên herî mezin ên Sumerê bû û hatiye texmînkirin ku di serdema herî qerebalix de de nifûsa bajêr di navbera 50.000 û 80.000 kesan bû. Ji ber faktorên bajarên din ên Sumerê û nifûsa mezin a çandiniyê hatiye texmîn kirin dibe ku nifûsa Sumerê di navbera 0,8 milyon û 1,5 milyon kesan de be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Sumerian Civilization {{!}} Anthropology {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> Di heman demê de hatiye texmîn kirin ku di vê serdemê de nifûsa tevahî ya cihanê bi qasê 27 milyon bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Atlas of world population history |paşnav=McEvedy |pêşnav=Colin |weşanger=Lane |tarîx=1978 |isbn=978-0-7139-1031-5 |cih=London |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |paşnav3=Jones |pêşnav3=Richard}}</ref> Sumeriyan bi zimanekî îzolekirî diaxivîn ku li gorî dîroknasên serdema nûjen zimanê sumerî zimaneke ne-semîtîk û zimaneke ne-hind-ewropî bû. Di heman demê de ji ber ku navên hinek bajarên mezin ên Sumerê ne sumerî ne ku ev yek nîşaneyên niştecihên berê sumeriyan nîşan dide, hêjmarek zimannasan îdia kirine ku ew dikarin zimanekî pêşzimanê zimanê sumerî ku bi dabeşkirineke nenas ew, tesbît bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daily life in ancient Mesopotamia |paşnav=Nemet-Nejat |pêşnav=Karen Rhea |weşanger=Greenwood Pr |tarîx=1998 |isbn=978-0-313-29497-6 |çap=1. publ |cih=Westport, Conn. |series=Greenwood Press "Daily life through history" series}}</ref> Lêbelê tomarên arkeolojîk berdewamiya çandî ya bênavber a zelal ji serdema destpêkê ya Ubeyd (5300–4700 {{bz}}, C-14) li başûrê Mezopotamyayê nîşan dane. Gelê sumerî yê ku li vir bi cih bûne, erdên vê herêmê ku ji ber axa ji aliyê Dîcle û Firatê ve hatiye komkirin û ji ber ku axeke berhemdar bû, li vê herêmê karê çandiniyê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/sumer |sernav=Sumer - Dîroka Kevnare, Nexşe û Şaristanî |malper=HISTORY |tarîx=2017-12-07 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> == Çand == === Jiyana civakî û malbatî === Di serdema destpêk an sumeriyan de, pîktogramên destpêkê van yekan nîşan didin: * Xebatên dîzkarî yê pir zêde bûn û şêweyên vazo, tas û firawên pirreng bûn ku ji bo hingiv, rûn, rûnê malan û şerabê kûpên taybet hebûn. Hinek ji vazoyên bi lingên şût hebûn û li ser stûnên bi lingên xaçkirî disekinin. Kûpên din jî binê wan rast bûn û li ser çarçoveyên çargoşeyên darîn hatibûn danîn. Kupên rûnê û kûp ên din jî, bi devgirtekên axê hatibûn girtin. * Serpêçek û kûfiyên sumeriyan bi perik bûn. Tivikên wan ên mezin û biçûk hebûn. * Di nav amûrên wan de Kêr, birxûl, dasûk û amûreke dişibûya birrekê hebûn. Di heman demê de di şeran de rim, kevan, tîr û xencer bikaranîne. * Ji bo nivîsandinê tabletên herî hatine bikaranîn. Sumeriyan mêr metal û xencerên destik darîn bi xwe re digerandin û ji sîfîran lewheyan çêdikirn û di heman demê de ji zêran jî gerdanî çêkirine. * Dem bi heyv û salnameyan dihatin hesabkirin. Derbarê muzîka sumerî de gelek delîl hene. Ji aliyê sumeran ve lîr û bilûr dihatin lêxistin ku di nav mînakên herî navdar de lîrên Urê bûn. Çanda sumerî çandeke baviksalarî û tebeqeyî bû. Qanûna Ur-Nammu, qanûnnsmeya herî kevin e ku heta niha hatiye kifşkirin ku dîroka qanûnnameyê vedigere serdema Ur III ku ev yek nêrîneke di derbarê avaniya civakî ya di qanûna sumerî ya dereng de nîşan dide. Koma di bin ''lu-gal'' ("mirovê mezin" an padîşah), hemî endamên civakê yek ji du tebeqeyên bingehîn bûn ku di nav wan de "lu" an kesê azad û kole (mêr, ''arad''; ''geme'' jin) hebûn. Kurekî luyan (kesên çîna jêrîn) heta ku bizewice wekê ''dumu-nita'' hatiye binavkirin. Jin (''munus'') dema ku ne zewicî bû wekê ''dumu-mi'' hatibû binavkirin û piştê ku keçek dizewice wekê dam hatibû binavkirin. Piştre dema ku jineke mêrê wê dimire û dibe jinebî wekê ''numasu'' dihate binavkirin û piştre ew jina jinebî dikarî bi mêreke din ê ji heman eşîrê re bizewiciya. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] s9hq1hcb5lrcyvl47sxnx3v8noiblpl 2032137 2032072 2026-05-27T10:52:13Z Penaber49 39672 2032137 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema ubeydiyan | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo}}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufîyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054}}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431}}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert}}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urukê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urukê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urukê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urukê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urukê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Uruk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah}}</ref> === Serdema Urukê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urukê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi cûrbecûr seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urukê berdewamiya serdema Ubayd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31}}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta kolonîyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga}}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urukê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114}}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urukê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Uruk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berî lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London}}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên girîng ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên neparastî yên li başûrê Mezopotamyayê rastê êrîşan hatine û ji holê rabûne, bajar bi dîwaran hatine dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002}}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên girîng û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248}}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadîyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8}}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdemê gutiyan xanedaniya akadiyan hilweşandiye û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de hilweşiyaye, nîşana bilindeya hêza gutiyan bû. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480}}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hukumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke girîng ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910}}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia}}</ref> === Dawiya sumeriyan === Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251}}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name="Thompson2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê çandina cehê têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasê sisê ji pênc ê nifûsa herêmê kêm bûye.<ref name="Thompson2004" /> Vê yekê hevsengiya hêza herêmê gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke zimanê akadî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, zimanê sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla}}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku di serdemên dirêj de şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name="jchyla2021" /> == Demografî == Bajarê Urûkê yek ji bajarên herî mezin ên Sumerê bû û hatiye texmînkirin ku di serdema herî qerebalix de de nifûsa bajêr di navbera 50.000 û 80.000 kesan bû. Ji ber faktorên bajarên din ên Sumerê û nifûsa mezin a çandiniyê hatiye texmîn kirin dibe ku nifûsa Sumerê di navbera 0,8 milyon û 1,5 milyon kesan de be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Sumerian Civilization {{!}} Anthropology {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> Di heman demê de hatiye texmîn kirin ku di vê serdemê de nifûsa tevahî ya cihanê bi qasê 27 milyon bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Atlas of world population history |paşnav=McEvedy |pêşnav=Colin |weşanger=Lane |tarîx=1978 |isbn=978-0-7139-1031-5 |cih=London |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |paşnav3=Jones |pêşnav3=Richard}}</ref> Sumeriyan bi zimanekî îzolekirî diaxivîn ku li gorî dîroknasên serdema nûjen zimanê sumerî zimaneke ne-semîtîk û zimaneke ne-hind-ewropî bû. Di heman demê de ji ber ku navên hinek bajarên mezin ên Sumerê ne sumerî ne ku ev yek nîşaneyên niştecihên berê sumeriyan nîşan dide, hêjmarek zimannasan îdia kirine ku ew dikarin zimanekî pêşzimanê zimanê sumerî ku bi dabeşkirineke nenas ew, tesbît bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daily life in ancient Mesopotamia |paşnav=Nemet-Nejat |pêşnav=Karen Rhea |weşanger=Greenwood Pr |tarîx=1998 |isbn=978-0-313-29497-6 |çap=1. publ |cih=Westport, Conn. |series=Greenwood Press "Daily life through history" series}}</ref> Lêbelê tomarên arkeolojîk berdewamiya çandî ya bênavber a zelal ji serdema destpêkê ya Ubeyd (5300–4700 {{bz}}, C-14) li başûrê Mezopotamyayê nîşan dane. Gelê sumerî yê ku li vir bi cih bûne, erdên vê herêmê ku ji ber axa ji aliyê Dîcle û Firatê ve hatiye komkirin û ji ber ku axeke berhemdar bû, li vê herêmê karê çandiniyê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/sumer |sernav=Sumer - Dîroka Kevnare, Nexşe û Şaristanî |malper=HISTORY |tarîx=2017-12-07 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> == Çand == === Jiyana civakî û malbatî === Di serdema destpêk an sumeriyan de, pîktogramên destpêkê van yekan nîşan didin: * Xebatên dîzkarî yê pir zêde bûn û şêweyên vazo, tas û firawên pirreng bûn ku ji bo hingiv, rûn, rûnê malan û şerabê kûpên taybet hebûn. Hinek ji vazoyên bi lingên şût hebûn û li ser stûnên bi lingên xaçkirî disekinin. Kûpên din jî binê wan rast bûn û li ser çarçoveyên çargoşeyên darîn hatibûn danîn. Kupên rûnê û kûp ên din jî, bi devgirtekên axê hatibûn girtin. * Serpêçek û kûfiyên sumeriyan bi perik bûn. Tivikên wan ên mezin û biçûk hebûn. * Di nav amûrên wan de Kêr, birxûl, dasûk û amûreke dişibûya birrekê hebûn. Di heman demê de di şeran de rim, kevan, tîr û xencer bikaranîne. * Ji bo nivîsandinê tabletên herî hatine bikaranîn. Sumeriyan mêr metal û xencerên destik darîn bi xwe re digerandin û ji sîfîran lewheyan çêdikirn û di heman demê de ji zêran jî gerdanî çêkirine. * Dem bi heyv û salnameyan dihatin hesabkirin. Derbarê muzîka sumerî de gelek delîl hene. Ji aliyê sumeran ve lîr û bilûr dihatin lêxistin ku di nav mînakên herî navdar de lîrên Urê bûn. Çanda sumerî çandeke baviksalarî û tebeqeyî bû. Qanûna Ur-Nammu, qanûnnsmeya herî kevin e ku heta niha hatiye kifşkirin ku dîroka qanûnnameyê vedigere serdema Ur III ku ev yek nêrîneke di derbarê avaniya civakî ya di qanûna sumerî ya dereng de nîşan dide. Koma di bin ''lu-gal'' ("mirovê mezin" an padîşah), hemî endamên civakê yek ji du tebeqeyên bingehîn bûn ku di nav wan de "lu" an kesê azad û kole (mêr, ''arad''; ''geme'' jin) hebûn. Kurekî luyan (kesên çîna jêrîn) heta ku bizewice wekê ''dumu-nita'' hatiye binavkirin. Jin (''munus'') dema ku ne zewicî bû wekê ''dumu-mi'' hatibû binavkirin û piştê ku keçek dizewice wekê dam hatibû binavkirin. Piştre dema ku jineke mêrê wê dimire û dibe jinebî wekê ''numasu'' dihate binavkirin û piştre ew jina jinebî dikarî bi mêreke din ê ji heman eşîrê re bizewiciya. Di nav sumerên destpêkê de jinan wekî kahîn roleke girîng ê sazûmanî dilîstin. Di heman demê de jinan dikaribûn bibin xwedî milk, karsaziyê bikin û mafên wan ji aliyê dadgehan ve dihatin parastin. == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] o9u4wqdadtqdytoa8b0jxxkb9gblkyi 0 2299 2031878 2030968 2026-05-26T20:02:59Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2031878 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan ve hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deştên [[Şehrezûr]]ê û Kirmaşanê di nav de bû, parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Helepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hennerbichler |pêşnav=Ferdinand |tarîx=2014 |sernav=B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |url=http://www.scirp.org/journal/doi.aspx?DOI=10.4236/aa.2014.43021 |kovar=Advances in Anthropology |cild=04 |hejmar=03 |rr=168–198 |doi=10.4236/aa.2014.43021 |issn=2163-9353}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[subarto]]yan ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn (proto-kurd) diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref name="Bagley1966">{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en |archive-date=2020-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200623152903/https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |url-status=dead }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Kok == Lolobî civakeke kevnare yên Kurdistanê bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (deşta Şehrizor û Kirmaşanê) li ser sinorê îro ya [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên [[Mezopotamya]]yê (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan re eleqeder bûne û li gorî heman çavkaniyan lolobî civakeke şervan bûn. Mîrata wan a dîrokî ya herî girîng rolyefên kevirî ne ku dîroka wan ji sala 2300ê berê zayînê vedigere û di nav sinorên îro ya Rojhilata Kurdistanê de ne. Di nav van rolyefan de rolyefek qiral Anubanînî nîşan daye ku amûreke şer û kevaneke di destê xwe de girtiye. Her çiqas koka wan ê etnîkî û zimanên wan bi tevahî nehatibin femkirin jî, hinek dîroknas û lêkolîneran lolobiyan wekê gelê xwemaliyên herêmê û yek ji bav û kalên kurdên nûjen ên îro destnîşan kirine.<ref name="Bagley1966" /><ref name=":2" /> == Dewleta lolobiyan == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Lolobiyan dewletek bi hêz ava kiriye ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} li devereke berfireh ê di navbera çiyayên Zagrosan û çemê Dîcleyê hikum kiriye. Serweriya dewleta lolobiyan serdemeke dirêj ê ku bi qasê hezar salan berxwe daye berdewam kiriye. Di sala 1800ê berê zayînê de akadî êrişan tînîn ser lolobiyan û welatên wan dixin bin desten xwe. Dema ku gutî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember akadiyan şer dikin û welatên xwe ji ji bin dagirkeriya akadiyan xilas dikin. Lolobî civakên wekê gutî û subartoyan re pêwendiyên baş çêkirine ku bi hev re li dijî êrîşên akadî û asûriyan welatê xwe parastine û şer kirine. Di sala 1000ê berê zayînê de asûrî li dijî axa lolobiyan êrîş daye destpêkirin ku di encamê vê şerê de paytextê lolobiyan bajarê [[Zimriye]] ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin. Heya ku xanedaniya asûriyan ji aliyê [[med]]an hatiye hilweşandin êrîş û dagirkeriya asûran li rojhilatê çemê Dîcleya jêrîn berdewam kiriye. Bi avakirina [[Împeratoriya Med]]yaya asûrî têk çûne axa lolobiyan derbasê rêveberiya medan bûye.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] l6wri1fwqsor2z3qnzttmudmh2lah49 2031882 2031878 2026-05-26T20:12:12Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2031882 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan ve hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deştên [[Şehrezûr]]ê û Kirmaşanê di nav de bû, parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Helepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]] |paşnav=Zekî Beg |pêşnav=Mihemed Emîn |weşanger=Stembol: Avesta |sal=2002 |rûpel=58-59 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]] |paşnav=Zekî Beg |pêşnav=Mihemed Emîn |weşanger=Stembol: Avesta |sal=2002 |rûpel=286 }}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hennerbichler |pêşnav=Ferdinand |tarîx=2014 |sernav=B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |url=http://www.scirp.org/journal/doi.aspx?DOI=10.4236/aa.2014.43021 |kovar=Advances in Anthropology |cild=04 |hejmar=03 |rr=168–198 |doi=10.4236/aa.2014.43021 |issn=2163-9353 }}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24 }}</ref> û [[subarto]]yan ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn (proto-kurd) diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref name="Bagley1966">{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020 }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en |roja-arşîvê=2020-06-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200623152903/https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24 }}</ref> == Kok == Lolobî civakeke kevnare yên Kurdistanê bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (deşta Şehrizor û Kirmaşanê) li ser sinorê îro ya [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên [[Mezopotamya]]yê (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan re eleqeder bûne û li gorî heman çavkaniyan lolobî civakeke şervan bûn. Mîrata wan a dîrokî ya herî girîng rolyefên kevirî ne ku dîroka wan ji sala 2300ê berê zayînê vedigere û di nav sinorên îro ya Rojhilata Kurdistanê de ne. Di nav van rolyefan de rolyefek qiral Anubanînî nîşan daye ku amûreke şer û kevaneke di destê xwe de girtiye. Her çiqas koka wan ê etnîkî û zimanên wan bi tevahî nehatibin femkirin jî, hinek dîroknas û lêkolîneran lolobiyan wekê gelê xwemaliyên herêmê û yek ji bav û kalên kurdên nûjen ên îro destnîşan kirine.<ref name="Bagley1966" /><ref name=":2" /> == Dewleta lolobiyan == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Lolobiyan dewletek bi hêz ava kiriye ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} li devereke berfireh ê di navbera çiyayên Zagrosan û çemê Dîcleyê hikum kiriye. Serweriya dewleta lolobiyan serdemeke dirêj ê ku bi qasê hezar salan berxwe daye berdewam kiriye. Di sala 1800ê berê zayînê de akadî êrişan tînîn ser lolobiyan û welatên wan dixin bin desten xwe. Dema ku gutî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember akadiyan şer dikin û welatên xwe ji ji bin dagirkeriya akadiyan xilas dikin. Lolobî civakên wekê gutî û subartoyan re pêwendiyên baş çêkirine ku bi hev re li dijî êrîşên akadî û asûriyan welatê xwe parastine û şer kirine. Di sala 1000ê berê zayînê de asûrî li dijî axa lolobiyan êrîş daye destpêkirin ku di encamê vê şerê de paytextê lolobiyan bajarê [[Zimriye]] ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin. Heya ku xanedaniya asûriyan ji aliyê [[med]]an hatiye hilweşandin êrîş û dagirkeriya asûran li rojhilatê çemê Dîcleya jêrîn berdewam kiriye. Bi avakirina [[Împeratoriya Med]]yaya asûrî têk çûne axa lolobiyan derbasê rêveberiya medan bûye.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]] |paşnav=Zekî Beg |pêşnav=Mihemed Emîn |weşanger=Stembol: Avesta |sal=2002 |rûpel=72-76 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] iu0ukj2l7zznjb05tee17g2dtkefi3r 0 2456 2031989 1959315 2026-05-27T02:49:02Z 2600 etc 69964 2031989 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank malper | nav = Google | logo = [[Wêne:Google 2026 logo.svg|200px]] | screenshot = [[Wêne:GoogleSoranî.png|250px]] | binnivîs = Google Kurdî (كوردی) | ziman = | avabûn = [[4ê îlonê]] [[1998]] | avaker = Larry Page<br />Sergey Brin | gerû = Googleplex, Mountain View ([[DYA]]) | xwedî = [[Alphabet Inc]] | hejmara_karkêran = 118.899(2019) | dirûşm = « Don't be evil » | malper = [http://www.google.com/ncr www.google.com] }} '''Google''' korporasyoneke teknolojîk a pirneteweyî ya [[amerîkî]] ye ku li ser teknolojiya agahdariyê, reklamên serhêl, teknolojiya motora lêgerînê, [[E-Peyam|e-peyam]], [[înformatîka ewr]], [[nivîsbarî]], [[înformatîka kuantumê]], bazirganiya elektronîkî, elektronîkên xerîdar û hişê çêkirî (AI) disekine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.zdnet.com/article/google-io-from-ai-first-to-ai-working-for-everyone/ |sernav=Google I/O: From 'AI first' to AI working for everyone |malper=ZDNET |roja-gihiştinê=2025-10-12 |ziman=en}}</ref> Televîzyona [[BBC]]yê Googlê wekê "pargîdaniya herî bihêz a cîhanê" bi nav kiriye<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-11-21 |sernav=Google - powerful and responsible? |url=https://www.bbc.com/news/business-42060091 |roja-gihiştinê=2025-10-12 |ziman=en-GB}}</ref> ku Google yek ji pargîdaniyên herî biqîmet ên cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theverge.com/2016/6/2/11837566/elon-musk-one-ai-company-that-worries-me |sernav=Elon Musk: There’s only one AI company that worries me |malper=The Verge |tarîx=2016-06-02 |roja-gihiştinê=2025-10-12 |ziman=en-US |paşnav=McCormick |pêşnav=Rich}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.justice.gov/archives/opa/pr/justice-department-sues-monopolist-google-violating-antitrust-laws |sernav=Office of Public Affairs {{!}} Justice Department Sues Monopolist Google For Violating Antitrust Laws {{!}} United States Department of Justice |malper=www.justice.gov |tarîx=2020-10-20 |roja-gihiştinê=2025-10-12 |ziman=en}}</ref> Google li gel pargîdaniyên wekê [[Alphabet Inc.|Alphabet Inc]]., [[Nvidia]], [[Microsoft]], [[Apple, Inc.|Apple]], [[Amazon (kompanî)|Amazon]] û [[Meta Platforms|Meta]], beşek ji koma ''Big Tech'' tê dîtin. Google yekem car di 4ê îlona sala 1998an de ji aliyê zanyarên komputerê ya amerîkî ve Larry Page û Sergey Brin ve hatiye damezrandin. == Pagerank == Bi kurdî rêza malper e. Google hemû malperên cîhan digere û grêdanên sîtêyên dinere. Piştî biha dide lê ji bo malperên behtir girêdayî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brin |pêşnav=Sergey |lînka-nivîskar=Sergey Brin |paşnav2=Page |pêşnav2=Lawrence |lînka-nivîskar2=Larry Page |sal=1998 |sernav=The anatomy of a large-scale hypertextual Web search engine |url=http://infolab.stanford.edu/pub/papers/google.pdf |kovar=Computer Networks and ISDN Systems |cild=30 |hejmar=1–7 |rr=107–117 |citeseerx=10.1.1.115.5930 |doi=10.1016/S0169-7552(98)00110-X }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barroso |pêşnav=L.A. |paşnav2=Dean |pêşnav2=J. |paşnav3=Holzle |pêşnav3=U. |tarîx=29 nîsan 2003 |sernav=Web search for a planet: the google cluster architecture |kovar=IEEE Micro |cild=23 |hejmar=2 |rr=22–28 |doi=10.1109/mm.2003.1196112 |jêgirtin=We believe that the best price/performance tradeoff for our applications comes from fashioning a reliable computing infrastructure from clusters of unreliable commodity PCs. |url=https://semanticscholar.org/paper/8db8e53c92af2f97974707119525aa089f6ed53a }}</ref> Google wusa hemû tor digere û kontrolên malper çêdike. Ji bo ''Pagerank'' (rêzamalper) hecmarêk ji deh dide, wek 4/10. Yê servîseke Google, encamên lêgerînên li gorê têkîliya xwe tên. Hemû malperên cîhan li Google de bi encamên lêgerînê bi têkîliya xwe rêz dibin. Ev çax, qey kijan malper bilind e ev herdem li yêkem tê. Bi vî teklonojiya Google, dema lêgerîn ji hat guhartin. Ev teknolojiya analîtîk her dem bi malperên girêdayî dinere û dixebite. == Binêre == * [[Nivîsbariya kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.google.com/intl/ku/ Google bi soranî] * [http://www.google.com/ Google bi inglîzî] * [http://pagerank-check.eu PageRank] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191020040819/http://pagerank-check.eu/ |date=2019-10-20 }} * [http://www.google-ping.com/ '''Google Ping Service'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121211063708/http://www.google-ping.com/ |date=2012-12-11 }} {{Google}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Alphabet Inc]] [[Kategorî:Alphabet Inc.]] [[Kategorî:Google| ]] [[Kategorî:Malper]] [[Kategorî:Motora lêgerînê]] [[Kategorî:Servîsên Google]] [[Kategorî:Şirketên teknolojiyê li Herêma Korfezê ya San Franciscoyê]] lkmxl6ev27jb359h9kgvoq1ostargo9 0 2477 2031517 1762878 2026-05-26T12:32:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031517 wikitext text/x-wiki {{Wêje}} '''Helbest''' an jî '''şiîr''' di [[edebiyat]]ê de beşek girîng e; ku di [[edebiyata kurdî]] de beşa herî girîng e. Gor fikrên ekseriyetê li serê erdê destpêka edebiyatê bi helbestê bûye; ango berhema edebiyatê ya yekem helbest e<ref>Strachan, John R; Terry, Richard, G (2000).Poetry: an introduction. Edinburgh University Press. s. 119. ISBN 978-0-8147-9797-6</ref>. == Helbestnivîsîn == Helbest, hunera derbirîna tecrûbeya dilînî û hiş, bi lêhûrbûn û ji dervê awayên ji rêzê, wateyên ziman, [[deng]] û lêdanan bi pergaleke belî dixebitîne ye. Bi corekî din helbest şêweyek vegotina [[wêje]]yî<ref group="Nîşe">edebî</ref> ye ku bi sembolên dewlemend, bi peyvên birîtm û bi dengên ahengdar tê hûnandin. Lê dîsa jî tarîfeka ku herkes li ser ittîfak bike tune ye. Di helbestê de bibîrxistin, [[nîgaş]]<ref group="Nîşe">xeyal</ref>, sehek, feraset cihên girîng digirin. Vegotin<ref group="Nîşe">îfade</ref> zêdetir porkirî ye, [[bilêvkirin]] zêdetir bi muzîkî û bi tesîr e, hest zêdetir li pêş û hêzdar e. Hesteyên derûnî, rindîyek bandorker, nagihaniyek bi sir heye. Pêwendîyên di navbera peyiv û deng de bi awazî<ref group="Nîşe">melodîk</ref> e. Helbest heqîqetê bi tehayûlan bilêv dike û li ba her xwendevanekî curecur bandor, întîba û bibîrxistanan derdixe holê. Di helbestan de ruhek heye ku xwendewanên xwe curecur dorpeç dike. Di navbera helbest, stran, muzîk û govend de pêwendîyek zexm heye. Di pêșketina ziman de helbest xwedî rolek girîng e. Di helbestê de peyîv dikare bi çend wateyan were fêmkirin. Bi vê șiklê her xwendewan û guhdar gor xwe ji helbestê maneyan hildigire, hestgerm dibe, ango helbestê di xeyala xwe de dineqșîne û ji nû ve watedar dike. Helbestvanê Tirk (eslê xwe ereb e) Ahmet Hașîm helbestê lîsana di navbera peyîv û muzîkê de, zêdetir nêzikî muzîkê ye dihesibîne. Gor wî maneya helbestê ya herî baș, ê ku di xeyalên xwendewan û guhdar de tê neqișandin e.<ref>Hayati Baki: Șiir ve Hakikat. Ankara 2015, Rûpel 26</ref> == Xweparastin, watedartirkirin û helbest == Nivisa kek Berken Bereh a di Kovara Nûbihar de bi navê “Helbest cihê sitarê ye".<ref>Kovara Nûbihar 135, Stembol, Bihar 2016, Rûpel 4</ref> "hat weșandin di derheqê helbestê de zaf agahîyên balkêș dihewîne. Beșek nivisê erkên helbestê wisa tîne ziman: „Her çi qasî jiyana me ji ber metirsiyên ewlehî û aboriyê bi xem û qesewetê hatibe dorpêçkirin jî jiyan bi awayekî didome. Di vê jiyana nîvço de em hewl didin ku xwe biparêzin û jiyana xwe watedartir bikin. Bêguman „gotin“ nikare rê li ber van neçêyiyan bigire. Lê qet nebe bi „gotin“eke jidil em hem xwe ji neçêyiyan dûr dixin him jî ruh û giyanê xwe ji gemariya her kêlîk dixwaze jiyana li me bike dojeh diparêzin, Ji roja roj ta îro ew hewldan bi avayekî didome. Ger lu’luê mensûr ji nezmê dixwazî Wer și’rê Mele bîn, te bi Șîrazî çi hacet / Meleyê Cizîrî Ev beyta li jor bi me dide zanîn ku și’r ne tenê vegotineke ciwakariyê ye an belaxat e. Herwiha ne ragihandina fikr, hizr an ramanekê ye. Și’r di heman demê de sekneke li hember jiyanê ye. Hewldan û rêwitiya ber bi ruh û giyanî ye. Têgihîștin, nasîn û duristkirina têkiliya di navbera „heyîn“ û „hebûn“ê de ye. Ev çalakiya hiș û dilî li ser rastiya heqîqetê bilind dibe. Lê ne rastiyê, ji bo bidestxweveanîna rastiyê rê û rêçikên wê șanî me dide. Helbest karê ponijîneke xwerî ye. Ew, hêlên me yên herî mirovane dipelîne û hebûna me ya li vê dinyayê watedartir dike. Bi saya wê em xwe û derûniya xwe dinasin û di atmosfereke aram da dijîn. Helbest, ew tișta ku em dihizirin, lê em nikarin vebêjin e. Ew cihê sitarê ye, me ji xir û cir û kul û belayan diparêze. Dengê bêdengiya me, bendergeha neçariya me ye. Helbest neynikeke ku em bi wê pergî xwe tên. Vêca kesê bi avayek ciddî li xwe mêze bike û hay ji jiyana xwe hebe, dê hewqasî nirx û rûmetê bide helbestê jî. Rabûn û rûniștineke nelirê, herwiha nîșaneya jiyana me ya tevlihev û girîft e jî.“ Kesên ku helbestan dinivisînin re jî [[helbestvan]] an jî şaîr tê gotin. == Cureyên helbestê == === Helbesta epîk === Helbestên ku mijara wan qehremanî û serborî, dikevin beşa [[helbesta epîk]]. Minaka helbesta epîk ya herî pêşî [[Destana Gilgamêş]] e. Der birina hesta xwe bi ziman an ku bi nivîs jê re dibêjin ''helbest''. Her neteweyek ji xwe xwediyê helbestan e. Helbestên sê xişte anku sê qadeyên xasmaniu û taybei ye kurdan in.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Helbesta lîrîk === Helbestên ku hestên gel ên hevpar weke kêf û êşê yan jî hestên takekesî weke evîn, cudahî û bêrîkirinê digirin nava xwe, [[helbestên lîrîk]] in. Ji ber ku helbestên bi vî rengî dema Yewnana kevin bi sazamûreke bi navê lîr dihatin xwendin, navê vî cureyê helbestê bûye helbesta lîrîk.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Helbesta dîdaktîk === Ev cureyê helbestê bi armanca dersdayînekê tên nivîsandin. Herwiha ji hestyariyê dûr in. Di [[helbesta dîdaktîk]] de, armanc ew e ku ramanekî, an jî pend, şîret û zanînekê bidin mirov. Helbesta dîdaktîk hînker e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Helbesta felsefî === Helbestên bi têgînên felsefî hatine hûnandin ku wateyeke xwe ya kûr hene, bi navê [[helbestên felsefî]] tên bi navkirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Helbesta dramatîk === Mijarên ku heyecan û xemgîniyê didin mirov bi şêweya şano ango bi şêweya dram, trajedî û komedî tên nivîsîn, ev jî bi navê [[helbestên dramatîk]] tên bi navkirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} == Lîsteya pirtûkên helbestan == * [[Pirtûkên helbestan yên bi kurdî]] * [[Lîsteya helbestvanên kurd]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Nîşe == {{Çavkanî|group=Nîşe}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Estetîk]] [[Kategorî:Helbest| ]] 2iteqjj6jhclqhuei0zcryeoj7k4w9l 0 6238 2031793 2012636 2026-05-26T18:21:49Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031793 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = Chester Beatty T 414 fol 69 v Ishaq praying.jpg | sernavê_wêne = Tewsîrkirinek ji serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]], Ishaq nimêj dike }} '''Ishaq''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إِسْحَاق an إِسْحٰق,''{{transliteration|ar|DIN|ʾIsḥāq}}'') di [[dînên îbrahîmî]] de [[pêxember]]ekî [[Xweda|Xwedê]] ye. Ew kurê pêxemberê [[Îbrahîm]] û birayê pêxemberê [[Îsmaîl]] bû. == Girêdanên derve == * [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm û Îshaq] {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îshaq| ]] [[Kategorî:Pêxember]] ayr5ie74vhdq4hjmw63dbstxkev5vsw 2031794 2031793 2026-05-26T18:22:20Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031794 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = Chester Beatty T 414 fol 69 v Ishaq praying.jpg | sernavê_wêne = Tewsîrkirinek ji serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]], Ishaq nimêj dike }} '''Ishaq''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إِسْحَاق an إِسْحٰق,''{{transliteration|ar|DIN|ʾIsḥāq}}'') di [[dînên îbrahîmî]] de [[pêxember]]ekî [[Xweda|Xwedê]] ye. Ew kurê pêxemberê [[Îbrahîm]] û birayê pêxemberê [[Îsmaîl]] bû. == Di îslamê de == == Girêdanên derve == * [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm û Îshaq] {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îshaq| ]] [[Kategorî:Pêxember]] nwtppdbvmqo62g2cqtnkoxpnn73we76 2031795 2031794 2026-05-26T18:24:17Z Kurê Acemî 105128 /* Di îslamê de */ 2031795 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = Chester Beatty T 414 fol 69 v Ishaq praying.jpg | sernavê_wêne = Tewsîrkirinek ji serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]], Ishaq nimêj dike }} '''Ishaq''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إِسْحَاق an إِسْحٰق,''{{transliteration|ar|DIN|ʾIsḥāq}}'') di [[dînên îbrahîmî]] de [[pêxember]]ekî [[Xweda|Xwedê]] ye. Ew kurê pêxemberê [[Îbrahîm]] û birayê pêxemberê [[Îsmaîl]] bû. == Di îslamê de == Îslam Îshaq wek [[pêxember]] dibîne û wî wek bavê îsraîleyan û xizmetkarekî rast ê [[Xweda|Xwedê]] bi nav dike. == Girêdanên derve == * [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm û Îshaq] {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îshaq| ]] [[Kategorî:Pêxember]] ptf9rp20fji808b1kajoa65fxs5q0du 2031796 2031795 2026-05-26T18:24:30Z Kurê Acemî 105128 /* Di îslamê de */ 2031796 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = Chester Beatty T 414 fol 69 v Ishaq praying.jpg | sernavê_wêne = Tewsîrkirinek ji serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]], Ishaq nimêj dike }} '''Ishaq''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إِسْحَاق an إِسْحٰق,''{{transliteration|ar|DIN|ʾIsḥāq}}'') di [[dînên îbrahîmî]] de [[pêxember]]ekî [[Xweda|Xwedê]] ye. Ew kurê pêxemberê [[Îbrahîm]] û birayê pêxemberê [[Îsmaîl]] bû. == Di îslamê de == [[Îslam]] Îshaq wek [[pêxember]] dibîne û wî wek bavê îsraîleyan û xizmetkarekî rast ê [[Xweda|Xwedê]] bi nav dike. == Girêdanên derve == * [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm û Îshaq] {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îshaq| ]] [[Kategorî:Pêxember]] at4gy1dlg3yq039lgjebe5wlymuvmdl 2031797 2031796 2026-05-26T18:25:48Z Kurê Acemî 105128 /* Di îslamê de */ 2031797 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = Chester Beatty T 414 fol 69 v Ishaq praying.jpg | sernavê_wêne = Tewsîrkirinek ji serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]], Ishaq nimêj dike }} '''Ishaq''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إِسْحَاق an إِسْحٰق,''{{transliteration|ar|DIN|ʾIsḥāq}}'') di [[dînên îbrahîmî]] de [[pêxember]]ekî [[Xweda|Xwedê]] ye. Ew kurê pêxemberê [[Îbrahîm]] û birayê pêxemberê [[Îsmaîl]] bû. == Di îslamê de == [[Îslam]] Îshaq wek [[pêxember]] dibîne û wî wek bavê îsraîleyan û xizmetkarekî rast ê [[Xweda|Xwedê]] bi nav dike. Îshaq, ligel [[Îsmaîl]], ji bo misilmanan pir girîng e ji ber ku piştî bavê xwe [[Îbrahîm]] peyama [[Monoteyîzm|yekxwedayîtiyê]] berdewam kirine. Di nav zarokên Îshaq de serokê Îsraîlê yê piştî wî [[Yaqûb]] hebû ku ew jî wekî pêxemberekî îslamî tê pîrozkirin. == Girêdanên derve == * [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm û Îshaq] {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îshaq| ]] [[Kategorî:Pêxember]] 4iq7dc5c5c4sae8e3hrbh104jtbujgz 2031798 2031797 2026-05-26T18:27:48Z Kurê Acemî 105128 /* Di îslamê de */ 2031798 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = Chester Beatty T 414 fol 69 v Ishaq praying.jpg | sernavê_wêne = Tewsîrkirinek ji serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]], Ishaq nimêj dike }} '''Ishaq''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إِسْحَاق an إِسْحٰق,''{{transliteration|ar|DIN|ʾIsḥāq}}'') di [[dînên îbrahîmî]] de [[pêxember]]ekî [[Xweda|Xwedê]] ye. Ew kurê pêxemberê [[Îbrahîm]] û birayê pêxemberê [[Îsmaîl]] bû. == Di îslamê de == [[Îslam]] Îshaq wek [[pêxember]] dibîne û wî wek bavê îsraîleyan û xizmetkarekî rast ê [[Xweda|Xwedê]] bi nav dike. Îshaq, ligel [[Îsmaîl]], ji bo misilmanan pir girîng e ji ber ku piştî bavê xwe [[Îbrahîm]] peyama [[Monoteyîzm|yekxwedayîtiyê]] berdewam kirine. Di nav zarokên Îshaq de serokê Îsraîlê yê piştî wî [[Yaqûb]] hebû ku ew jî wekî pêxemberekî îslamî tê pîrozkirin. Di [[Quran|Quranê]] de navê Îshaq hevdeh caran tê behskirin, pir caran bi bav û kurê xwe Yaqûb re. Quran dibêje ku Îbrahîm "mizgîniya Îshaq, pêxemberekî rast" wergirtiye, û Xwedê herduyan jî pîroz kiriye (37:112). Di ravekirinek berfirehtir de, dema ku milyaket hatin ba Îbrahîm da ku cezayê pêşerojê yê ku dê li ser [[Sodom û Gomora|Sodom û Gomorayê]] were sepandin jê re bibêjin, jina wî Sara "kenîya, û me mizgîniya Îshaq, û piştî Îshaq jî ya (neviyê) Yaqûb da wê" (11:71–74); û bêtir tê ravekirin ku ev bûyer dê tevî pîrbûna Îbrahîm û Sara pêk were. == Girêdanên derve == * [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm û Îshaq] {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îshaq| ]] [[Kategorî:Pêxember]] nunkzb3zk3gsmkayxavdtktkzh7yab4 2031799 2031798 2026-05-26T18:28:58Z Kurê Acemî 105128 /* Di îslamê de */ 2031799 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = Chester Beatty T 414 fol 69 v Ishaq praying.jpg | sernavê_wêne = Tewsîrkirinek ji serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]], Ishaq nimêj dike }} '''Ishaq''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إِسْحَاق an إِسْحٰق,''{{transliteration|ar|DIN|ʾIsḥāq}}'') di [[dînên îbrahîmî]] de [[pêxember]]ekî [[Xweda|Xwedê]] ye. Ew kurê pêxemberê [[Îbrahîm]] û birayê pêxemberê [[Îsmaîl]] bû. == Di îslamê de == [[Îslam]] Îshaq wek [[pêxember]] dibîne û wî wek bavê îsraîleyan û xizmetkarekî rast ê [[Xweda|Xwedê]] bi nav dike. Îshaq, ligel [[Îsmaîl]], ji bo misilmanan pir girîng e ji ber ku piştî bavê xwe [[Îbrahîm]] peyama [[Monoteyîzm|yekxwedayîtiyê]] berdewam kirine. Di nav zarokên Îshaq de serokê Îsraîlê yê piştî wî [[Yaqûb]] hebû ku ew jî wekî pêxemberekî îslamî tê pîrozkirin. Di [[Quran|Quranê]] de navê Îshaq hevdeh caran tê behskirin, pir caran bi bav û kurê xwe Yaqûb re. Quran dibêje ku Îbrahîm "mizgîniya Îshaq, pêxemberekî rast" wergirtiye, û Xwedê herduyan jî pîroz kiriye (37:112). Di ravekirinek berfirehtir de, dema ku milyaket hatin ba Îbrahîm da ku cezayê pêşerojê yê ku dê li ser [[Sodom û Gomora|Sodom û Gomorayê]] were sepandin jê re bibêjin, jina wî Sara "kenîya, û me mizgîniya Îshaq, û piştî Îshaq jî ya (neviyê) Yaqûb da wê" (11:71–74); û bêtir tê ravekirin ku ev bûyer dê tevî pîrbûna Îbrahîm û Sara pêk were. Çend [[ayet]] behsa Îshaq dikin wekî "diyariyek" ji bo Îbrahîm (6:84; 14:49–50), û 24:26–27 zêde dike ku Xwedê "pêxembertî û Pirtûk di nav nifşên wî de" kiriye ku hatiye şîrovekirin ku behsa du kurên pêxember ên Îbrahîm, neviyê wî yê pêxember Yaqûb, û neviyê wî yê mezin [[Yûsif]] dike. Di Quranê de, paşê tê vegotin ku Îbrahîm jî pesnê Xwedê da ji bo ku di temenê xwe yê kal de Îsmaîl û Îshaq daye wî (14:39–41). == Girêdanên derve == * [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm û Îshaq] {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îshaq| ]] [[Kategorî:Pêxember]] 3n77jbakae13hhywsqfteosj3r73312 2031800 2031799 2026-05-26T18:29:10Z Kurê Acemî 105128 /* Di îslamê de */ 2031800 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = Chester Beatty T 414 fol 69 v Ishaq praying.jpg | sernavê_wêne = Tewsîrkirinek ji serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]], Ishaq nimêj dike }} '''Ishaq''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إِسْحَاق an إِسْحٰق,''{{transliteration|ar|DIN|ʾIsḥāq}}'') di [[dînên îbrahîmî]] de [[pêxember]]ekî [[Xweda|Xwedê]] ye. Ew kurê pêxemberê [[Îbrahîm]] û birayê pêxemberê [[Îsmaîl]] bû. == Di îslamê de == [[Îslam]] Îshaq wek [[pêxember]] dibîne û wî wek bavê îsraîleyan û xizmetkarekî rast ê [[Xweda|Xwedê]] bi nav dike. Îshaq, ligel [[Îsmaîl]], ji bo misilmanan pir girîng e ji ber ku piştî bavê xwe [[Îbrahîm]] peyama [[Monoteyîzm|yekxwedayîtiyê]] berdewam kirine. Di nav zarokên Îshaq de serokê Îsraîlê yê piştî wî [[Yaqûb]] hebû ku ew jî wekî pêxemberekî îslamî tê pîrozkirin. Di [[Quran|Quranê]] de navê Îshaq hevdeh caran tê behskirin, pir caran bi bav û kurê xwe Yaqûb re. Quran dibêje ku Îbrahîm "mizgîniya Îshaq, pêxemberekî rast" wergirtiye, û Xwedê herduyan jî pîroz kiriye (37:112). Di ravekirinek berfirehtir de, dema ku milyaket hatin ba Îbrahîm da ku cezayê pêşerojê yê ku dê li ser [[Sodom û Gomora|Sodom û Gomorayê]] were sepandin jê re bibêjin, jina wî Sara "kenîya, û me mizgîniya Îshaq, û piştî Îshaq jî ya (neviyê) Yaqûb da wê" (11:71–74); û bêtir tê ravekirin ku ev bûyer dê tevî pîrbûna Îbrahîm û Sara pêk were. Çend [[ayet]] behsa Îshaq dikin wekî "diyariyek" ji bo Îbrahîm (6:84; 14:49–50), û 24:26–27 zêde dike ku Xwedê "pêxembertî û Pirtûk di nav nifşên wî de" kiriye ku hatiye şîrovekirin ku behsa du kurên pêxember ên Îbrahîm, neviyê wî yê pêxember Yaqûb, û neviyê wî yê mezin [[Yûsif]] dike. Di Quranê de, paşê tê vegotin ku Îbrahîm jî pesnê Xwedê da ji bo ku di temenê xwe yê kal de Îsmaîl û Îshaq daye wî (14:39–41). === . === == Girêdanên derve == * [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm û Îshaq] {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îshaq| ]] [[Kategorî:Pêxember]] hwpkpj980o98urykzdl1dvtf1hjblxt 2031801 2031800 2026-05-26T18:30:29Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2031801 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = Chester Beatty T 414 fol 69 v Ishaq praying.jpg | sernavê_wêne = Tewsîrkirinek ji serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]], Ishaq nimêj dike }} '''Ishaq''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إِسْحَاق an إِسْحٰق,''{{transliteration|ar|DIN|ʾIsḥāq}}'') di [[dînên îbrahîmî]] de [[pêxember]]ekî [[Xweda|Xwedê]] ye. Ew kurê pêxemberê [[Îbrahîm]] û birayê pêxemberê [[Îsmaîl]] bû. == Di îslamê de == [[Îslam]] Îshaq wek [[pêxember]] dibîne û wî wek bavê îsraîleyan û xizmetkarekî rast ê [[Xweda|Xwedê]] bi nav dike. Îshaq, ligel [[Îsmaîl]], ji bo misilmanan pir girîng e ji ber ku piştî bavê xwe [[Îbrahîm]] peyama [[Monoteyîzm|yekxwedayîtiyê]] berdewam kirine. Di nav zarokên Îshaq de serokê Îsraîlê yê piştî wî [[Yaqûb]] hebû ku ew jî wekî pêxemberekî îslamî tê pîrozkirin. Di [[Quran|Quranê]] de navê Îshaq hevdeh caran tê behskirin, pir caran bi bav û kurê xwe Yaqûb re. Quran dibêje ku Îbrahîm "mizgîniya Îshaq, pêxemberekî rast" wergirtiye, û Xwedê herduyan jî pîroz kiriye (37:112). Di ravekirinek berfirehtir de, dema ku milyaket hatin ba Îbrahîm da ku cezayê pêşerojê yê ku dê li ser [[Sodom û Gomora|Sodom û Gomorayê]] were sepandin jê re bibêjin, jina wî Sara "kenîya, û me mizgîniya Îshaq, û piştî Îshaq jî ya (neviyê) Yaqûb da wê" (11:71–74); û bêtir tê ravekirin ku ev bûyer dê tevî pîrbûna Îbrahîm û Sara pêk were. Çend [[ayet]] behsa Îshaq dikin wekî "diyariyek" ji bo Îbrahîm (6:84; 14:49–50), û 24:26–27 zêde dike ku Xwedê "pêxembertî û Pirtûk di nav nifşên wî de" kiriye ku hatiye şîrovekirin ku behsa du kurên pêxember ên Îbrahîm, neviyê wî yê pêxember Yaqûb, û neviyê wî yê mezin [[Yûsif]] dike. Di Quranê de, paşê tê vegotin ku Îbrahîm jî pesnê Xwedê da ji bo ku di temenê xwe yê kal de Îsmaîl û Îshaq daye wî (14:39–41). === . === Li deverên din ên Quranê, behsa Îshaq di navnîşan de tê kirin: Yûsif dîna bav û kalên xwe Îbrahîm, Îshaq û Yaqûb dişopîne (12:38) û behsa kerema Xwedê ji wan re dike (12:6); kurên Yaqûb hemî baweriya xwe şahidî dikin û soz didin ku Xwedayê ku bav û kalên wan, "Îbrahîm, Îsmaîl û Îshaq", perestî dikirin, biperizin (2:127); û Quran ji misilmanan re ferman dike ku baweriya xwe bi wehyan bînin ku ji "Îbrahîm, Îsmaîl, Îshaq, Yaqûb û Bav û Kalan" re hatine dayîn (2:136; 3:84). == Girêdanên derve == * [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm û Îshaq] {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îshaq| ]] [[Kategorî:Pêxember]] 02ml87zcqd21ptoc6vdou0zbo39tkbd 2031802 2031801 2026-05-26T18:31:01Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2031802 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = Chester Beatty T 414 fol 69 v Ishaq praying.jpg | sernavê_wêne = Tewsîrkirinek ji serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]], Ishaq nimêj dike }} '''Ishaq''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إِسْحَاق an إِسْحٰق,''{{transliteration|ar|DIN|ʾIsḥāq}}'') di [[dînên îbrahîmî]] de [[pêxember]]ekî [[Xweda|Xwedê]] ye. Ew kurê pêxemberê [[Îbrahîm]] û birayê pêxemberê [[Îsmaîl]] bû. == Di îslamê de == [[Îslam]] Îshaq wek [[pêxember]] dibîne û wî wek bavê îsraîleyan û xizmetkarekî rast ê [[Xweda|Xwedê]] bi nav dike. Îshaq, ligel [[Îsmaîl]], ji bo misilmanan pir girîng e ji ber ku piştî bavê xwe [[Îbrahîm]] peyama [[Monoteyîzm|yekxwedayîtiyê]] berdewam kirine. Di nav zarokên Îshaq de serokê Îsraîlê yê piştî wî [[Yaqûb]] hebû ku ew jî wekî pêxemberekî îslamî tê pîrozkirin. Di [[Quran|Quranê]] de navê Îshaq hevdeh caran tê behskirin, pir caran bi bav û kurê xwe Yaqûb re. Quran dibêje ku Îbrahîm "mizgîniya Îshaq, pêxemberekî rast" wergirtiye, û Xwedê herduyan jî pîroz kiriye (37:112). Di ravekirinek berfirehtir de, dema ku milyaket hatin ba Îbrahîm da ku cezayê pêşerojê yê ku dê li ser [[Sodom û Gomora|Sodom û Gomorayê]] were sepandin jê re bibêjin, jina wî Sara "kenîya, û me mizgîniya Îshaq, û piştî Îshaq jî ya (neviyê) Yaqûb da wê" (11:71–74); û bêtir tê ravekirin ku ev bûyer dê tevî pîrbûna Îbrahîm û Sara pêk were. Çend [[ayet]] behsa Îshaq dikin wekî "diyariyek" ji bo Îbrahîm (6:84; 14:49–50), û 24:26–27 zêde dike ku Xwedê "pêxembertî û Pirtûk di nav nifşên wî de" kiriye ku hatiye şîrovekirin ku behsa du kurên pêxember ên Îbrahîm, neviyê wî yê pêxember Yaqûb, û neviyê wî yê mezin [[Yûsif]] dike. Di Quranê de, paşê tê vegotin ku Îbrahîm jî pesnê Xwedê da ji bo ku di temenê xwe yê kal de Îsmaîl û Îshaq daye wî (14:39–41). === . === Li deverên din ên Quranê, behsa Îshaq di navnîşan de tê kirin: Yûsif dîna bav û kalên xwe Îbrahîm, Îshaq û Yaqûb dişopîne (12:38) û behsa kerema Xwedê ji wan re dike (12:6); kurên Yaqûb hemî baweriya xwe şahidî dikin û soz didin ku Xwedayê ku bav û kalên wan, "Îbrahîm, Îsmaîl û Îshaq", perestî dikirin, biperizin (2:127); û Quran ji misilmanan re ferman dike ku baweriya xwe bi wehyan bînin ku ji "Îbrahîm, Îsmaîl, Îshaq, Yaqûb û Bav û Kalan" re hatine dayîn (2:136; 3:84). Di vegotina Quranê ya qurbanîkirina kurê xwe ji aliyê Îbrahîm ve (37:102), navê kur nayê behs kirin û nîqaş li ser nasnameya kur berdewam kiriye, her çend gelek kes difikirin ku nasname hêmana herî kêm girîng e di çîrokekê de ku ji bo nîşandana wêrekiya ku mirov bi baweriyê pêş dixe tê dayîn. == Girêdanên derve == * [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm û Îshaq] {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îshaq| ]] [[Kategorî:Pêxember]] 4zfd1dzofzgu73le73k4x87d4dsmokd 2031803 2031802 2026-05-26T18:31:10Z Kurê Acemî 105128 /* Di îslamê de */ 2031803 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = Chester Beatty T 414 fol 69 v Ishaq praying.jpg | sernavê_wêne = Tewsîrkirinek ji serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]], Ishaq nimêj dike }} '''Ishaq''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إِسْحَاق an إِسْحٰق,''{{transliteration|ar|DIN|ʾIsḥāq}}'') di [[dînên îbrahîmî]] de [[pêxember]]ekî [[Xweda|Xwedê]] ye. Ew kurê pêxemberê [[Îbrahîm]] û birayê pêxemberê [[Îsmaîl]] bû. == Di îslamê de == [[Îslam]] Îshaq wek [[pêxember]] dibîne û wî wek bavê îsraîleyan û xizmetkarekî rast ê [[Xweda|Xwedê]] bi nav dike. Îshaq, ligel [[Îsmaîl]], ji bo misilmanan pir girîng e ji ber ku piştî bavê xwe [[Îbrahîm]] peyama [[Monoteyîzm|yekxwedayîtiyê]] berdewam kirine. Di nav zarokên Îshaq de serokê Îsraîlê yê piştî wî [[Yaqûb]] hebû ku ew jî wekî pêxemberekî îslamî tê pîrozkirin. Di [[Quran|Quranê]] de navê Îshaq hevdeh caran tê behskirin, pir caran bi bav û kurê xwe Yaqûb re. Quran dibêje ku Îbrahîm "mizgîniya Îshaq, pêxemberekî rast" wergirtiye, û Xwedê herduyan jî pîroz kiriye (37:112). Di ravekirinek berfirehtir de, dema ku milyaket hatin ba Îbrahîm da ku cezayê pêşerojê yê ku dê li ser [[Sodom û Gomora|Sodom û Gomorayê]] were sepandin jê re bibêjin, jina wî Sara "kenîya, û me mizgîniya Îshaq, û piştî Îshaq jî ya (neviyê) Yaqûb da wê" (11:71–74); û bêtir tê ravekirin ku ev bûyer dê tevî pîrbûna Îbrahîm û Sara pêk were. Çend [[ayet]] behsa Îshaq dikin wekî "diyariyek" ji bo Îbrahîm (6:84; 14:49–50), û 24:26–27 zêde dike ku Xwedê "pêxembertî û Pirtûk di nav nifşên wî de" kiriye ku hatiye şîrovekirin ku behsa du kurên pêxember ên Îbrahîm, neviyê wî yê pêxember Yaqûb, û neviyê wî yê mezin [[Yûsif]] dike. Di Quranê de, paşê tê vegotin ku Îbrahîm jî pesnê Xwedê da ji bo ku di temenê xwe yê kal de Îsmaîl û Îshaq daye wî (14:39–41). Li deverên din ên Quranê, behsa Îshaq di navnîşan de tê kirin: Yûsif dîna bav û kalên xwe Îbrahîm, Îshaq û Yaqûb dişopîne (12:38) û behsa kerema Xwedê ji wan re dike (12:6); kurên Yaqûb hemî baweriya xwe şahidî dikin û soz didin ku Xwedayê ku bav û kalên wan, "Îbrahîm, Îsmaîl û Îshaq", perestî dikirin, biperizin (2:127); û Quran ji misilmanan re ferman dike ku baweriya xwe bi wehyan bînin ku ji "Îbrahîm, Îsmaîl, Îshaq, Yaqûb û Bav û Kalan" re hatine dayîn (2:136; 3:84). Di vegotina Quranê ya qurbanîkirina kurê xwe ji aliyê Îbrahîm ve (37:102), navê kur nayê behs kirin û nîqaş li ser nasnameya kur berdewam kiriye, her çend gelek kes difikirin ku nasname hêmana herî kêm girîng e di çîrokekê de ku ji bo nîşandana wêrekiya ku mirov bi baweriyê pêş dixe tê dayîn. == Girêdanên derve == * [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm û Îshaq] {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îshaq| ]] [[Kategorî:Pêxember]] agc2zn939jf6nvx2c28poktaqj0wtsk 2031804 2031803 2026-05-26T18:31:36Z Kurê Acemî 105128 /* Di îslamê de */ 2031804 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = Chester Beatty T 414 fol 69 v Ishaq praying.jpg | sernavê_wêne = Tewsîrkirinek ji serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]], Ishaq nimêj dike }} '''Ishaq''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إِسْحَاق an إِسْحٰق,''{{transliteration|ar|DIN|ʾIsḥāq}}'') di [[dînên îbrahîmî]] de [[pêxember]]ekî [[Xweda|Xwedê]] ye. Ew kurê pêxemberê [[Îbrahîm]] û birayê pêxemberê [[Îsmaîl]] bû. == Di îslamê de == [[Îslam]] Îshaq wek [[pêxember]] dibîne û wî wek bavê îsraîleyan û xizmetkarekî rast ê [[Xweda|Xwedê]] bi nav dike. Îshaq, ligel [[Îsmaîl]], ji bo misilmanan pir girîng e ji ber ku piştî bavê xwe [[Îbrahîm]] peyama [[Monoteyîzm|yekxwedayîtiyê]] berdewam kirine. Di nav zarokên Îshaq de serokê Îsraîlê yê piştî wî [[Yaqûb]] hebû ku ew jî wekî pêxemberekî îslamî tê pîrozkirin. Di [[Quran|Quranê]] de navê Îshaq hevdeh caran tê behskirin, pir caran bi bav û kurê xwe Yaqûb re. Quran dibêje ku Îbrahîm "mizgîniya Îshaq, pêxemberekî rast" wergirtiye, û Xwedê herduyan jî pîroz kiriye (37:112). Di ravekirinek berfirehtir de, dema ku milyaket hatin ba Îbrahîm da ku cezayê pêşerojê yê ku dê li ser [[Sodom û Gomora|Sodom û Gomorayê]] were sepandin jê re bibêjin, jina wî Sara "kenîya, û me mizgîniya Îshaq, û piştî Îshaq jî ya (neviyê) Yaqûb da wê" (11:71–74); û bêtir tê ravekirin ku ev bûyer dê tevî pîrbûna Îbrahîm û Sara pêk were. Çend [[ayet]] behsa Îshaq dikin wekî "diyariyek" ji bo Îbrahîm (6:84; 14:49–50), û 24:26–27 zêde dike ku Xwedê "pêxembertî û Pirtûk di nav nifşên wî de" kiriye ku hatiye şîrovekirin ku behsa du kurên pêxember ên Îbrahîm, neviyê wî yê pêxember Yaqûb, û neviyê wî yê mezin [[Yûsif]] dike. Di Quranê de, paşê tê vegotin ku Îbrahîm jî pesnê Xwedê da ji bo ku di temenê xwe yê kal de Îsmaîl û Îshaq daye wî (14:39–41). Li deverên din ên Quranê, behsa Îshaq di navnîşan de tê kirin: Yûsif dîna bav û kalên xwe Îbrahîm, Îshaq û Yaqûb dişopîne (12:38) û behsa kerema Xwedê ji wan re dike (12:6); kurên Yaqûb hemî baweriya xwe şahidî dikin û soz didin ku Xwedayê ku bav û kalên wan, "Îbrahîm, Îsmaîl û Îshaq", perestî dikirin, biperizin (2:127); û Quran ji misilmanan re ferman dike ku baweriya xwe bi wehyan bînin ku ji "Îbrahîm, Îsmaîl, Îshaq, Yaqûb û Bav û Kalan" re hatine dayîn (2:136; 3:84). Di vegotina Quranê ya qurbanîkirina kurê xwe ji aliyê Îbrahîm ve (37:102), navê kur nayê behs kirin û nîqaş li ser nasnameya kur berdewam kiriye, her çend gelek kes difikirin ku nasname hêmana herî kêm girîng e di çîrokekê de ku ji bo nîşandana wêrekiya ku mirov bi baweriyê pêş dixe tê dayîn. === Quran === == Girêdanên derve == * [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm û Îshaq] {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îshaq| ]] [[Kategorî:Pêxember]] fyop4ar2zot6npkxo5x8h2eqy71kifz 2031806 2031804 2026-05-26T18:32:12Z Kurê Acemî 105128 /* Quran */ 2031806 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = Chester Beatty T 414 fol 69 v Ishaq praying.jpg | sernavê_wêne = Tewsîrkirinek ji serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]], Ishaq nimêj dike }} '''Ishaq''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إِسْحَاق an إِسْحٰق,''{{transliteration|ar|DIN|ʾIsḥāq}}'') di [[dînên îbrahîmî]] de [[pêxember]]ekî [[Xweda|Xwedê]] ye. Ew kurê pêxemberê [[Îbrahîm]] û birayê pêxemberê [[Îsmaîl]] bû. == Di îslamê de == [[Îslam]] Îshaq wek [[pêxember]] dibîne û wî wek bavê îsraîleyan û xizmetkarekî rast ê [[Xweda|Xwedê]] bi nav dike. Îshaq, ligel [[Îsmaîl]], ji bo misilmanan pir girîng e ji ber ku piştî bavê xwe [[Îbrahîm]] peyama [[Monoteyîzm|yekxwedayîtiyê]] berdewam kirine. Di nav zarokên Îshaq de serokê Îsraîlê yê piştî wî [[Yaqûb]] hebû ku ew jî wekî pêxemberekî îslamî tê pîrozkirin. Di [[Quran|Quranê]] de navê Îshaq hevdeh caran tê behskirin, pir caran bi bav û kurê xwe Yaqûb re. Quran dibêje ku Îbrahîm "mizgîniya Îshaq, pêxemberekî rast" wergirtiye, û Xwedê herduyan jî pîroz kiriye (37:112). Di ravekirinek berfirehtir de, dema ku milyaket hatin ba Îbrahîm da ku cezayê pêşerojê yê ku dê li ser [[Sodom û Gomora|Sodom û Gomorayê]] were sepandin jê re bibêjin, jina wî Sara "kenîya, û me mizgîniya Îshaq, û piştî Îshaq jî ya (neviyê) Yaqûb da wê" (11:71–74); û bêtir tê ravekirin ku ev bûyer dê tevî pîrbûna Îbrahîm û Sara pêk were. Çend [[ayet]] behsa Îshaq dikin wekî "diyariyek" ji bo Îbrahîm (6:84; 14:49–50), û 24:26–27 zêde dike ku Xwedê "pêxembertî û Pirtûk di nav nifşên wî de" kiriye ku hatiye şîrovekirin ku behsa du kurên pêxember ên Îbrahîm, neviyê wî yê pêxember Yaqûb, û neviyê wî yê mezin [[Yûsif]] dike. Di Quranê de, paşê tê vegotin ku Îbrahîm jî pesnê Xwedê da ji bo ku di temenê xwe yê kal de Îsmaîl û Îshaq daye wî (14:39–41). Li deverên din ên Quranê, behsa Îshaq di navnîşan de tê kirin: Yûsif dîna bav û kalên xwe Îbrahîm, Îshaq û Yaqûb dişopîne (12:38) û behsa kerema Xwedê ji wan re dike (12:6); kurên Yaqûb hemî baweriya xwe şahidî dikin û soz didin ku Xwedayê ku bav û kalên wan, "Îbrahîm, Îsmaîl û Îshaq", perestî dikirin, biperizin (2:127); û Quran ji misilmanan re ferman dike ku baweriya xwe bi wehyan bînin ku ji "Îbrahîm, Îsmaîl, Îshaq, Yaqûb û Bav û Kalan" re hatine dayîn (2:136; 3:84). Di vegotina Quranê ya qurbanîkirina kurê xwe ji aliyê Îbrahîm ve (37:102), navê kur nayê behs kirin û nîqaş li ser nasnameya kur berdewam kiriye, her çend gelek kes difikirin ku nasname hêmana herî kêm girîng e di çîrokekê de ku ji bo nîşandana wêrekiya ku mirov bi baweriyê pêş dixe tê dayîn. === Quran === Quran behsa Îshaq dike wek pêxember û mirovekî rast ê Xwedê. Tê gotin ku Îshaq û Yaqûb wek diyariyên Xwedê ji Îbrahîm re hatine dayîn û piştre tenê ji Xwedê re îbadet kirine û di rêya Xwedê de rêberên rast bûne: == Girêdanên derve == * [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm û Îshaq] {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îshaq| ]] [[Kategorî:Pêxember]] 077nfv6xavirwd58l7793dutn9qgfai 2031808 2031806 2026-05-26T18:33:43Z Kurê Acemî 105128 /* Quran */ 2031808 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = Chester Beatty T 414 fol 69 v Ishaq praying.jpg | sernavê_wêne = Tewsîrkirinek ji serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]], Ishaq nimêj dike }} '''Ishaq''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إِسْحَاق an إِسْحٰق,''{{transliteration|ar|DIN|ʾIsḥāq}}'') di [[dînên îbrahîmî]] de [[pêxember]]ekî [[Xweda|Xwedê]] ye. Ew kurê pêxemberê [[Îbrahîm]] û birayê pêxemberê [[Îsmaîl]] bû. == Di îslamê de == [[Îslam]] Îshaq wek [[pêxember]] dibîne û wî wek bavê îsraîleyan û xizmetkarekî rast ê [[Xweda|Xwedê]] bi nav dike. Îshaq, ligel [[Îsmaîl]], ji bo misilmanan pir girîng e ji ber ku piştî bavê xwe [[Îbrahîm]] peyama [[Monoteyîzm|yekxwedayîtiyê]] berdewam kirine. Di nav zarokên Îshaq de serokê Îsraîlê yê piştî wî [[Yaqûb]] hebû ku ew jî wekî pêxemberekî îslamî tê pîrozkirin. Di [[Quran|Quranê]] de navê Îshaq hevdeh caran tê behskirin, pir caran bi bav û kurê xwe Yaqûb re. Quran dibêje ku Îbrahîm "mizgîniya Îshaq, pêxemberekî rast" wergirtiye, û Xwedê herduyan jî pîroz kiriye (37:112). Di ravekirinek berfirehtir de, dema ku milyaket hatin ba Îbrahîm da ku cezayê pêşerojê yê ku dê li ser [[Sodom û Gomora|Sodom û Gomorayê]] were sepandin jê re bibêjin, jina wî Sara "kenîya, û me mizgîniya Îshaq, û piştî Îshaq jî ya (neviyê) Yaqûb da wê" (11:71–74); û bêtir tê ravekirin ku ev bûyer dê tevî pîrbûna Îbrahîm û Sara pêk were. Çend [[ayet]] behsa Îshaq dikin wekî "diyariyek" ji bo Îbrahîm (6:84; 14:49–50), û 24:26–27 zêde dike ku Xwedê "pêxembertî û Pirtûk di nav nifşên wî de" kiriye ku hatiye şîrovekirin ku behsa du kurên pêxember ên Îbrahîm, neviyê wî yê pêxember Yaqûb, û neviyê wî yê mezin [[Yûsif]] dike. Di Quranê de, paşê tê vegotin ku Îbrahîm jî pesnê Xwedê da ji bo ku di temenê xwe yê kal de Îsmaîl û Îshaq daye wî (14:39–41). Li deverên din ên Quranê, behsa Îshaq di navnîşan de tê kirin: Yûsif dîna bav û kalên xwe Îbrahîm, Îshaq û Yaqûb dişopîne (12:38) û behsa kerema Xwedê ji wan re dike (12:6); kurên Yaqûb hemî baweriya xwe şahidî dikin û soz didin ku Xwedayê ku bav û kalên wan, "Îbrahîm, Îsmaîl û Îshaq", perestî dikirin, biperizin (2:127); û Quran ji misilmanan re ferman dike ku baweriya xwe bi wehyan bînin ku ji "Îbrahîm, Îsmaîl, Îshaq, Yaqûb û Bav û Kalan" re hatine dayîn (2:136; 3:84). Di vegotina Quranê ya qurbanîkirina kurê xwe ji aliyê Îbrahîm ve (37:102), navê kur nayê behs kirin û nîqaş li ser nasnameya kur berdewam kiriye, her çend gelek kes difikirin ku nasname hêmana herî kêm girîng e di çîrokekê de ku ji bo nîşandana wêrekiya ku mirov bi baweriyê pêş dixe tê dayîn. === Quran === Quran behsa Îshaq dike wek pêxember û mirovekî rast ê Xwedê. Tê gotin ku Îshaq û Yaqûb wek diyariyên Xwedê ji Îbrahîm re hatine dayîn û piştre tenê ji Xwedê re îbadet kirine û di rêya Xwedê de rêberên rast bûne: {{Quote|Û me Îshaq û wek diyariyek din (ji neviyê xwe) Yaqûb da wî, û me ji her yekî (ji wan) mirovên qenc kirin. Û me ew kirin rêber, bi fermana xwe rêberiya (mirovan) kirin, û me ji wan re îlham da ku karên qenc bikin, nimêj bikin û xêrxwaziyê bikin; û ew bi berdewamî ji me re (û tenê ji me re) xizmet dikirin.|source=}} == Girêdanên derve == * [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm û Îshaq] {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îshaq| ]] [[Kategorî:Pêxember]] ayiafg5shcpni61iovk5xfrxp6usg5o 2031809 2031808 2026-05-26T18:35:08Z Kurê Acemî 105128 /* Quran */ 2031809 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = Chester Beatty T 414 fol 69 v Ishaq praying.jpg | sernavê_wêne = Tewsîrkirinek ji serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]], Ishaq nimêj dike }} '''Ishaq''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إِسْحَاق an إِسْحٰق,''{{transliteration|ar|DIN|ʾIsḥāq}}'') di [[dînên îbrahîmî]] de [[pêxember]]ekî [[Xweda|Xwedê]] ye. Ew kurê pêxemberê [[Îbrahîm]] û birayê pêxemberê [[Îsmaîl]] bû. == Di îslamê de == [[Îslam]] Îshaq wek [[pêxember]] dibîne û wî wek bavê îsraîleyan û xizmetkarekî rast ê [[Xweda|Xwedê]] bi nav dike. Îshaq, ligel [[Îsmaîl]], ji bo misilmanan pir girîng e ji ber ku piştî bavê xwe [[Îbrahîm]] peyama [[Monoteyîzm|yekxwedayîtiyê]] berdewam kirine. Di nav zarokên Îshaq de serokê Îsraîlê yê piştî wî [[Yaqûb]] hebû ku ew jî wekî pêxemberekî îslamî tê pîrozkirin. Di [[Quran|Quranê]] de navê Îshaq hevdeh caran tê behskirin, pir caran bi bav û kurê xwe Yaqûb re. Quran dibêje ku Îbrahîm "mizgîniya Îshaq, pêxemberekî rast" wergirtiye, û Xwedê herduyan jî pîroz kiriye (37:112). Di ravekirinek berfirehtir de, dema ku milyaket hatin ba Îbrahîm da ku cezayê pêşerojê yê ku dê li ser [[Sodom û Gomora|Sodom û Gomorayê]] were sepandin jê re bibêjin, jina wî Sara "kenîya, û me mizgîniya Îshaq, û piştî Îshaq jî ya (neviyê) Yaqûb da wê" (11:71–74); û bêtir tê ravekirin ku ev bûyer dê tevî pîrbûna Îbrahîm û Sara pêk were. Çend [[ayet]] behsa Îshaq dikin wekî "diyariyek" ji bo Îbrahîm (6:84; 14:49–50), û 24:26–27 zêde dike ku Xwedê "pêxembertî û Pirtûk di nav nifşên wî de" kiriye ku hatiye şîrovekirin ku behsa du kurên pêxember ên Îbrahîm, neviyê wî yê pêxember Yaqûb, û neviyê wî yê mezin [[Yûsif]] dike. Di Quranê de, paşê tê vegotin ku Îbrahîm jî pesnê Xwedê da ji bo ku di temenê xwe yê kal de Îsmaîl û Îshaq daye wî (14:39–41). Li deverên din ên Quranê, behsa Îshaq di navnîşan de tê kirin: Yûsif dîna bav û kalên xwe Îbrahîm, Îshaq û Yaqûb dişopîne (12:38) û behsa kerema Xwedê ji wan re dike (12:6); kurên Yaqûb hemî baweriya xwe şahidî dikin û soz didin ku Xwedayê ku bav û kalên wan, "Îbrahîm, Îsmaîl û Îshaq", perestî dikirin, biperizin (2:127); û Quran ji misilmanan re ferman dike ku baweriya xwe bi wehyan bînin ku ji "Îbrahîm, Îsmaîl, Îshaq, Yaqûb û Bav û Kalan" re hatine dayîn (2:136; 3:84). Di vegotina Quranê ya qurbanîkirina kurê xwe ji aliyê Îbrahîm ve (37:102), navê kur nayê behs kirin û nîqaş li ser nasnameya kur berdewam kiriye, her çend gelek kes difikirin ku nasname hêmana herî kêm girîng e di çîrokekê de ku ji bo nîşandana wêrekiya ku mirov bi baweriyê pêş dixe tê dayîn. === Quran === Quran behsa Îshaq dike wek pêxember û mirovekî rast ê Xwedê. Tê gotin ku Îshaq û Yaqûb wek diyariyên Xwedê ji Îbrahîm re hatine dayîn û piştre tenê ji Xwedê re îbadet kirine û di rêya Xwedê de rêberên rast bûne: {{Quote|Û me Îshaq û wek diyariyek din (ji neviyê xwe) Yaqûb da wî, û me ji her yekî (ji wan) mirovên qenc kirin. Û me ew kirin rêber, bi fermana xwe rêberiya (mirovan) kirin, û me ji wan re îlham da ku karên qenc bikin, nimêj bikin û xêrxwaziyê bikin; û ew bi berdewamî ji me re (û tenê ji me re) xizmet dikirin.|source=}}{{Quote|Û ME mizgîniya Îshaq, pêxemberekî ji qencîkaran, da wî.}} == Girêdanên derve == * [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm û Îshaq] {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îshaq| ]] [[Kategorî:Pêxember]] spay7c5wioqa89qzy6njfzom8451c0j 2031810 2031809 2026-05-26T18:36:22Z Kurê Acemî 105128 /* Di îslamê de */ 2031810 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = Chester Beatty T 414 fol 69 v Ishaq praying.jpg | sernavê_wêne = Tewsîrkirinek ji serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]], Ishaq nimêj dike }} '''Ishaq''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إِسْحَاق an إِسْحٰق,''{{transliteration|ar|DIN|ʾIsḥāq}}'') di [[dînên îbrahîmî]] de [[pêxember]]ekî [[Xweda|Xwedê]] ye. Ew kurê pêxemberê [[Îbrahîm]] û birayê pêxemberê [[Îsmaîl]] bû. == Di îslamê de == [[Îslam]] Îshaq wek [[pêxember]] dibîne û wî wek bavê îsraîleyan û xizmetkarekî rast ê [[Xweda|Xwedê]] bi nav dike. Îshaq, ligel [[Îsmaîl]], ji bo misilmanan pir girîng e ji ber ku piştî bavê xwe [[Îbrahîm]] peyama [[Monoteyîzm|yekxwedayîtiyê]] berdewam kirine. Di nav zarokên Îshaq de serokê Îsraîlê yê piştî wî [[Yaqûb]] hebû ku ew jî wekî pêxemberekî îslamî tê pîrozkirin. Di [[Quran|Quranê]] de navê Îshaq hevdeh caran tê behskirin, pir caran bi bav û kurê xwe Yaqûb re. Quran dibêje ku Îbrahîm "mizgîniya Îshaq, pêxemberekî rast" wergirtiye, û Xwedê herduyan jî pîroz kiriye (37:112). Di ravekirinek berfirehtir de, dema ku milyaket hatin ba Îbrahîm da ku cezayê pêşerojê yê ku dê li ser [[Sodom û Gomora|Sodom û Gomorayê]] were sepandin jê re bibêjin, jina wî Sara "kenîya, û me mizgîniya Îshaq, û piştî Îshaq jî ya (neviyê) Yaqûb da wê" (11:71–74); û bêtir tê ravekirin ku ev bûyer dê tevî pîrbûna Îbrahîm û Sara pêk were. Çend [[ayet]] behsa Îshaq dikin wekî "diyariyek" ji bo Îbrahîm (6:84; 14:49–50), û 24:26–27 zêde dike ku Xwedê "pêxembertî û Pirtûk di nav nifşên wî de" kiriye ku hatiye şîrovekirin ku behsa du kurên pêxember ên Îbrahîm, neviyê wî yê pêxember Yaqûb, û neviyê wî yê mezin [[Yûsif]] dike. Di Quranê de, paşê tê vegotin ku Îbrahîm jî pesnê Xwedê da ji bo ku di temenê xwe yê kal de Îsmaîl û Îshaq daye wî (14:39–41). Li deverên din ên Quranê, behsa Îshaq di navnîşan de tê kirin: Yûsif dîna bav û kalên xwe Îbrahîm, Îshaq û Yaqûb dişopîne (12:38) û behsa kerema Xwedê ji wan re dike (12:6); kurên Yaqûb hemî baweriya xwe şahidî dikin û soz didin ku Xwedayê ku bav û kalên wan, "Îbrahîm, Îsmaîl û Îshaq", perestî dikirin, biperizin (2:127); û Quran ji misilmanan re ferman dike ku baweriya xwe bi wehyan bînin ku ji "Îbrahîm, Îsmaîl, Îshaq, Yaqûb û Bav û Kalan" re hatine dayîn (2:136; 3:84). Di vegotina Quranê ya qurbanîkirina kurê xwe ji aliyê Îbrahîm ve (37:102), navê kur nayê behs kirin û nîqaş li ser nasnameya kur berdewam kiriye, her çend gelek kes difikirin ku nasname hêmana herî kêm girîng e di çîrokekê de ku ji bo nîşandana wêrekiya ku mirov bi baweriyê pêş dixe tê dayîn. === Quran === Quran behsa Îshaq dike wek pêxember û mirovekî rast ê Xwedê. Tê gotin ku Îshaq û Yaqûb wek diyariyên Xwedê ji Îbrahîm re hatine dayîn û piştre tenê ji Xwedê re îbadet kirine û di rêya Xwedê de rêberên rast bûne: {{Quote|Û me Îshaq û wek diyariyek din (ji neviyê xwe) Yaqûb da wî, û me ji her yekî (ji wan) mirovên qenc kirin. Û me ew kirin rêber, bi fermana xwe rêberiya (mirovan) kirin, û me ji wan re îlham da ku karên qenc bikin, nimêj bikin û xêrxwaziyê bikin; û ew bi berdewamî ji me re (û tenê ji me re) xizmet dikirin.|cite=[[Enbiya|Sûreya el-Enbiya 21:72-73]]}}{{Quote|Û ME mizgîniya Îshaq, pêxemberekî ji qencîkaran, da wî.}} == Girêdanên derve == * [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm û Îshaq] {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îshaq| ]] [[Kategorî:Pêxember]] r2s3mcdhgfhqbn2ff4s9oprr4hkjzpj 2031811 2031810 2026-05-26T18:37:24Z Kurê Acemî 105128 /* Quran */ 2031811 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = Chester Beatty T 414 fol 69 v Ishaq praying.jpg | sernavê_wêne = Tewsîrkirinek ji serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]], Ishaq nimêj dike }} '''Ishaq''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إِسْحَاق an إِسْحٰق,''{{transliteration|ar|DIN|ʾIsḥāq}}'') di [[dînên îbrahîmî]] de [[pêxember]]ekî [[Xweda|Xwedê]] ye. Ew kurê pêxemberê [[Îbrahîm]] û birayê pêxemberê [[Îsmaîl]] bû. == Di îslamê de == [[Îslam]] Îshaq wek [[pêxember]] dibîne û wî wek bavê îsraîleyan û xizmetkarekî rast ê [[Xweda|Xwedê]] bi nav dike. Îshaq, ligel [[Îsmaîl]], ji bo misilmanan pir girîng e ji ber ku piştî bavê xwe [[Îbrahîm]] peyama [[Monoteyîzm|yekxwedayîtiyê]] berdewam kirine. Di nav zarokên Îshaq de serokê Îsraîlê yê piştî wî [[Yaqûb]] hebû ku ew jî wekî pêxemberekî îslamî tê pîrozkirin. Di [[Quran|Quranê]] de navê Îshaq hevdeh caran tê behskirin, pir caran bi bav û kurê xwe Yaqûb re. Quran dibêje ku Îbrahîm "mizgîniya Îshaq, pêxemberekî rast" wergirtiye, û Xwedê herduyan jî pîroz kiriye (37:112). Di ravekirinek berfirehtir de, dema ku milyaket hatin ba Îbrahîm da ku cezayê pêşerojê yê ku dê li ser [[Sodom û Gomora|Sodom û Gomorayê]] were sepandin jê re bibêjin, jina wî Sara "kenîya, û me mizgîniya Îshaq, û piştî Îshaq jî ya (neviyê) Yaqûb da wê" (11:71–74); û bêtir tê ravekirin ku ev bûyer dê tevî pîrbûna Îbrahîm û Sara pêk were. Çend [[ayet]] behsa Îshaq dikin wekî "diyariyek" ji bo Îbrahîm (6:84; 14:49–50), û 24:26–27 zêde dike ku Xwedê "pêxembertî û Pirtûk di nav nifşên wî de" kiriye ku hatiye şîrovekirin ku behsa du kurên pêxember ên Îbrahîm, neviyê wî yê pêxember Yaqûb, û neviyê wî yê mezin [[Yûsif]] dike. Di Quranê de, paşê tê vegotin ku Îbrahîm jî pesnê Xwedê da ji bo ku di temenê xwe yê kal de Îsmaîl û Îshaq daye wî (14:39–41). Li deverên din ên Quranê, behsa Îshaq di navnîşan de tê kirin: Yûsif dîna bav û kalên xwe Îbrahîm, Îshaq û Yaqûb dişopîne (12:38) û behsa kerema Xwedê ji wan re dike (12:6); kurên Yaqûb hemî baweriya xwe şahidî dikin û soz didin ku Xwedayê ku bav û kalên wan, "Îbrahîm, Îsmaîl û Îshaq", perestî dikirin, biperizin (2:127); û Quran ji misilmanan re ferman dike ku baweriya xwe bi wehyan bînin ku ji "Îbrahîm, Îsmaîl, Îshaq, Yaqûb û Bav û Kalan" re hatine dayîn (2:136; 3:84). Di vegotina Quranê ya qurbanîkirina kurê xwe ji aliyê Îbrahîm ve (37:102), navê kur nayê behs kirin û nîqaş li ser nasnameya kur berdewam kiriye, her çend gelek kes difikirin ku nasname hêmana herî kêm girîng e di çîrokekê de ku ji bo nîşandana wêrekiya ku mirov bi baweriyê pêş dixe tê dayîn. === Quran === Quran behsa Îshaq dike wek pêxember û mirovekî rast ê Xwedê. Tê gotin ku Îshaq û Yaqûb wek diyariyên Xwedê ji Îbrahîm re hatine dayîn û piştre tenê ji Xwedê re îbadet kirine û di rêya Xwedê de rêberên rast bûne: {{Quote|Û me Îshaq û wek diyariyek din (ji neviyê xwe) Yaqûb da wî, û me ji her yekî (ji wan) mirovên qenc kirin. Û me ew kirin rêber, bi fermana xwe rêberiya (mirovan) kirin, û me ji wan re îlham da ku karên qenc bikin, nimêj bikin û xêrxwaziyê bikin; û ew bi berdewamî ji me re (û tenê ji me re) xizmet dikirin.|cite=[[Enbiya|Sûreya el-Enbiya 21:72-73]]}}{{Quote|Û ME mizgîniya Îshaq, pêxemberekî ji qencîkaran, da wî.|cite=[[Safat|Sûreya es-Safat 37:112]]}} == Girêdanên derve == * [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm û Îshaq] {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îshaq| ]] [[Kategorî:Pêxember]] mynxa6cgreqh5ft00h3225u96ncsty3 2031812 2031811 2026-05-26T18:41:03Z Kurê Acemî 105128 /* Di îslamê de */ 2031812 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = Chester Beatty T 414 fol 69 v Ishaq praying.jpg | sernavê_wêne = Tewsîrkirinek ji serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]], Ishaq nimêj dike }} '''Ishaq''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إِسْحَاق an إِسْحٰق,''{{transliteration|ar|DIN|ʾIsḥāq}}'') di [[dînên îbrahîmî]] de [[pêxember]]ekî [[Xweda|Xwedê]] ye. Ew kurê pêxemberê [[Îbrahîm]] û birayê pêxemberê [[Îsmaîl]] bû. == Di îslamê de == [[Îslam]] Îshaq wek [[pêxember]] dibîne û wî wek bavê îsraîleyan û xizmetkarekî rast ê [[Xweda|Xwedê]] bi nav dike. Îshaq, ligel [[Îsmaîl]], ji bo misilmanan pir girîng e ji ber ku piştî bavê xwe [[Îbrahîm]] peyama [[Monoteyîzm|yekxwedayîtiyê]] berdewam kirine. Di nav zarokên Îshaq de serokê Îsraîlê yê piştî wî [[Yaqûb]] hebû ku ew jî wekî pêxemberekî îslamî tê pîrozkirin. Di [[Quran|Quranê]] de navê Îshaq hevdeh caran tê behskirin, pir caran bi bav û kurê xwe Yaqûb re. Quran dibêje ku Îbrahîm "mizgîniya Îshaq, pêxemberekî rast" wergirtiye, û Xwedê herduyan jî pîroz kiriye (37:112). Di ravekirinek berfirehtir de, dema ku milyaket hatin ba Îbrahîm da ku cezayê pêşerojê yê ku dê li ser [[Sodom û Gomora|Sodom û Gomorayê]] were sepandin jê re bibêjin, jina wî Sara "kenîya, û me mizgîniya Îshaq, û piştî Îshaq jî ya (neviyê) Yaqûb da wê" (11:71–74); û bêtir tê ravekirin ku ev bûyer dê tevî pîrbûna Îbrahîm û Sara pêk were. Çend [[ayet]] behsa Îshaq dikin wekî "diyariyek" ji bo Îbrahîm (6:84; 14:49–50), û 24:26–27 zêde dike ku Xwedê "pêxembertî û Pirtûk di nav nifşên wî de" kiriye ku hatiye şîrovekirin ku behsa du kurên pêxember ên Îbrahîm, neviyê wî yê pêxember Yaqûb, û neviyê wî yê mezin [[Yûsif]] dike. Di Quranê de, paşê tê vegotin ku Îbrahîm jî pesnê Xwedê da ji bo ku di temenê xwe yê kal de Îsmaîl û Îshaq daye wî (14:39–41). Li deverên din ên Quranê, behsa Îshaq di navnîşan de tê kirin: Yûsif dîna bav û kalên xwe Îbrahîm, Îshaq û Yaqûb dişopîne (12:38) û behsa kerema Xwedê ji wan re dike (12:6); kurên Yaqûb hemî baweriya xwe şahidî dikin û soz didin ku Xwedayê ku bav û kalên wan, "Îbrahîm, Îsmaîl û Îshaq", perestî dikirin, biperizin (2:127); û Quran ji misilmanan re ferman dike ku baweriya xwe bi wehyan bînin ku ji "Îbrahîm, Îsmaîl, Îshaq, Yaqûb û Bav û Kalan" re hatine dayîn (2:136; 3:84). Di vegotina Quranê ya qurbanîkirina kurê xwe ji aliyê Îbrahîm ve (37:102), navê kur nayê behs kirin û nîqaş li ser nasnameya kur berdewam kiriye, her çend gelek kes difikirin ku nasname hêmana herî kêm girîng e di çîrokekê de ku ji bo nîşandana wêrekiya ku mirov bi baweriyê pêş dixe tê dayîn. === Quran === Quran behsa Îshaq dike wek pêxember û mirovekî rast ê Xwedê. Tê gotin ku Îshaq û Yaqûb wek diyariyên Xwedê ji Îbrahîm re hatine dayîn û piştre tenê ji Xwedê re îbadet kirine û di rêya Xwedê de rêberên rast bûne: {{Quote|Û me Îshaq û wek diyariyek din (ji neviyê xwe) Yaqûb da wî, û me ji her yekî (ji wan) mirovên qenc kirin. Û me ew kirin rêber, bi fermana xwe rêberiya (mirovan) kirin, û me ji wan re îlham da ku karên qenc bikin, nimêj bikin û xêrxwaziyê bikin; û ew bi berdewamî ji me re (û tenê ji me re) xizmet dikirin.|cite=[[Enbiya|Sûreya el-Enbiya 21:72-73]]}}{{Quote|Û ME mizgîniya Îshaq, pêxemberekî ji qencîkaran, da wî.|cite=[[Safat|Sûreya es-Safat 37:112]]}} == Di xiristiyanî de == == Girêdanên derve == * [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm û Îshaq] {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îshaq| ]] [[Kategorî:Pêxember]] jub114230bqvquh05ssu0q8wt3thn5v 2031813 2031812 2026-05-26T18:43:40Z Kurê Acemî 105128 /* Di xiristiyanî de */ 2031813 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = Chester Beatty T 414 fol 69 v Ishaq praying.jpg | sernavê_wêne = Tewsîrkirinek ji serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]], Ishaq nimêj dike }} '''Ishaq''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إِسْحَاق an إِسْحٰق,''{{transliteration|ar|DIN|ʾIsḥāq}}'') di [[dînên îbrahîmî]] de [[pêxember]]ekî [[Xweda|Xwedê]] ye. Ew kurê pêxemberê [[Îbrahîm]] û birayê pêxemberê [[Îsmaîl]] bû. == Di îslamê de == [[Îslam]] Îshaq wek [[pêxember]] dibîne û wî wek bavê îsraîleyan û xizmetkarekî rast ê [[Xweda|Xwedê]] bi nav dike. Îshaq, ligel [[Îsmaîl]], ji bo misilmanan pir girîng e ji ber ku piştî bavê xwe [[Îbrahîm]] peyama [[Monoteyîzm|yekxwedayîtiyê]] berdewam kirine. Di nav zarokên Îshaq de serokê Îsraîlê yê piştî wî [[Yaqûb]] hebû ku ew jî wekî pêxemberekî îslamî tê pîrozkirin. Di [[Quran|Quranê]] de navê Îshaq hevdeh caran tê behskirin, pir caran bi bav û kurê xwe Yaqûb re. Quran dibêje ku Îbrahîm "mizgîniya Îshaq, pêxemberekî rast" wergirtiye, û Xwedê herduyan jî pîroz kiriye (37:112). Di ravekirinek berfirehtir de, dema ku milyaket hatin ba Îbrahîm da ku cezayê pêşerojê yê ku dê li ser [[Sodom û Gomora|Sodom û Gomorayê]] were sepandin jê re bibêjin, jina wî Sara "kenîya, û me mizgîniya Îshaq, û piştî Îshaq jî ya (neviyê) Yaqûb da wê" (11:71–74); û bêtir tê ravekirin ku ev bûyer dê tevî pîrbûna Îbrahîm û Sara pêk were. Çend [[ayet]] behsa Îshaq dikin wekî "diyariyek" ji bo Îbrahîm (6:84; 14:49–50), û 24:26–27 zêde dike ku Xwedê "pêxembertî û Pirtûk di nav nifşên wî de" kiriye ku hatiye şîrovekirin ku behsa du kurên pêxember ên Îbrahîm, neviyê wî yê pêxember Yaqûb, û neviyê wî yê mezin [[Yûsif]] dike. Di Quranê de, paşê tê vegotin ku Îbrahîm jî pesnê Xwedê da ji bo ku di temenê xwe yê kal de Îsmaîl û Îshaq daye wî (14:39–41). Li deverên din ên Quranê, behsa Îshaq di navnîşan de tê kirin: Yûsif dîna bav û kalên xwe Îbrahîm, Îshaq û Yaqûb dişopîne (12:38) û behsa kerema Xwedê ji wan re dike (12:6); kurên Yaqûb hemî baweriya xwe şahidî dikin û soz didin ku Xwedayê ku bav û kalên wan, "Îbrahîm, Îsmaîl û Îshaq", perestî dikirin, biperizin (2:127); û Quran ji misilmanan re ferman dike ku baweriya xwe bi wehyan bînin ku ji "Îbrahîm, Îsmaîl, Îshaq, Yaqûb û Bav û Kalan" re hatine dayîn (2:136; 3:84). Di vegotina Quranê ya qurbanîkirina kurê xwe ji aliyê Îbrahîm ve (37:102), navê kur nayê behs kirin û nîqaş li ser nasnameya kur berdewam kiriye, her çend gelek kes difikirin ku nasname hêmana herî kêm girîng e di çîrokekê de ku ji bo nîşandana wêrekiya ku mirov bi baweriyê pêş dixe tê dayîn. === Quran === Quran behsa Îshaq dike wek pêxember û mirovekî rast ê Xwedê. Tê gotin ku Îshaq û Yaqûb wek diyariyên Xwedê ji Îbrahîm re hatine dayîn û piştre tenê ji Xwedê re îbadet kirine û di rêya Xwedê de rêberên rast bûne: {{Quote|Û me Îshaq û wek diyariyek din (ji neviyê xwe) Yaqûb da wî, û me ji her yekî (ji wan) mirovên qenc kirin. Û me ew kirin rêber, bi fermana xwe rêberiya (mirovan) kirin, û me ji wan re îlham da ku karên qenc bikin, nimêj bikin û xêrxwaziyê bikin; û ew bi berdewamî ji me re (û tenê ji me re) xizmet dikirin.|cite=[[Enbiya|Sûreya el-Enbiya 21:72-73]]}}{{Quote|Û ME mizgîniya Îshaq, pêxemberekî ji qencîkaran, da wî.|cite=[[Safat|Sûreya es-Safat 37:112]]}} == Di xiristiyanî de == [[Peymana Nû]] dibêje ku Îshaq ji aliyê bavê wî Îbrahîm ve "hatiye qurbankirin" û Îshaq kurên wî pîroz kiriye. Pawlos Îshaq ku sembola azadiya [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] ye, bi kurê mezin ê redkirî Îsmaîl ku sembola [[Xulamtî|koletiyê]] ye, berawird kiriye; Hacer bi peymana [[Nîvgirava Sîna|Sînayê]] ve girêdayî ye, lê Sara bi peymana keremê ve girêdayî ye ku kurê wê Îshaq dikeve nav wê. Nameya Yaqûb beşa 2, ayetên 21-24, dibêje ku qurbana Îshaq nîşan dide ku rastdarkirin (bi wateya Yûhenna) hem bawerî û hem jî karan hewce dike. == Girêdanên derve == * [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm û Îshaq] {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îshaq| ]] [[Kategorî:Pêxember]] c6a9m5cvqso9dmhlqbvoguhhrgi7uzs 2031814 2031813 2026-05-26T18:45:10Z Kurê Acemî 105128 /* Di xiristiyanî de */ 2031814 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = Chester Beatty T 414 fol 69 v Ishaq praying.jpg | sernavê_wêne = Tewsîrkirinek ji serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]], Ishaq nimêj dike }} '''Ishaq''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إِسْحَاق an إِسْحٰق,''{{transliteration|ar|DIN|ʾIsḥāq}}'') di [[dînên îbrahîmî]] de [[pêxember]]ekî [[Xweda|Xwedê]] ye. Ew kurê pêxemberê [[Îbrahîm]] û birayê pêxemberê [[Îsmaîl]] bû. == Di îslamê de == [[Îslam]] Îshaq wek [[pêxember]] dibîne û wî wek bavê îsraîleyan û xizmetkarekî rast ê [[Xweda|Xwedê]] bi nav dike. Îshaq, ligel [[Îsmaîl]], ji bo misilmanan pir girîng e ji ber ku piştî bavê xwe [[Îbrahîm]] peyama [[Monoteyîzm|yekxwedayîtiyê]] berdewam kirine. Di nav zarokên Îshaq de serokê Îsraîlê yê piştî wî [[Yaqûb]] hebû ku ew jî wekî pêxemberekî îslamî tê pîrozkirin. Di [[Quran|Quranê]] de navê Îshaq hevdeh caran tê behskirin, pir caran bi bav û kurê xwe Yaqûb re. Quran dibêje ku Îbrahîm "mizgîniya Îshaq, pêxemberekî rast" wergirtiye, û Xwedê herduyan jî pîroz kiriye (37:112). Di ravekirinek berfirehtir de, dema ku milyaket hatin ba Îbrahîm da ku cezayê pêşerojê yê ku dê li ser [[Sodom û Gomora|Sodom û Gomorayê]] were sepandin jê re bibêjin, jina wî Sara "kenîya, û me mizgîniya Îshaq, û piştî Îshaq jî ya (neviyê) Yaqûb da wê" (11:71–74); û bêtir tê ravekirin ku ev bûyer dê tevî pîrbûna Îbrahîm û Sara pêk were. Çend [[ayet]] behsa Îshaq dikin wekî "diyariyek" ji bo Îbrahîm (6:84; 14:49–50), û 24:26–27 zêde dike ku Xwedê "pêxembertî û Pirtûk di nav nifşên wî de" kiriye ku hatiye şîrovekirin ku behsa du kurên pêxember ên Îbrahîm, neviyê wî yê pêxember Yaqûb, û neviyê wî yê mezin [[Yûsif]] dike. Di Quranê de, paşê tê vegotin ku Îbrahîm jî pesnê Xwedê da ji bo ku di temenê xwe yê kal de Îsmaîl û Îshaq daye wî (14:39–41). Li deverên din ên Quranê, behsa Îshaq di navnîşan de tê kirin: Yûsif dîna bav û kalên xwe Îbrahîm, Îshaq û Yaqûb dişopîne (12:38) û behsa kerema Xwedê ji wan re dike (12:6); kurên Yaqûb hemî baweriya xwe şahidî dikin û soz didin ku Xwedayê ku bav û kalên wan, "Îbrahîm, Îsmaîl û Îshaq", perestî dikirin, biperizin (2:127); û Quran ji misilmanan re ferman dike ku baweriya xwe bi wehyan bînin ku ji "Îbrahîm, Îsmaîl, Îshaq, Yaqûb û Bav û Kalan" re hatine dayîn (2:136; 3:84). Di vegotina Quranê ya qurbanîkirina kurê xwe ji aliyê Îbrahîm ve (37:102), navê kur nayê behs kirin û nîqaş li ser nasnameya kur berdewam kiriye, her çend gelek kes difikirin ku nasname hêmana herî kêm girîng e di çîrokekê de ku ji bo nîşandana wêrekiya ku mirov bi baweriyê pêş dixe tê dayîn. === Quran === Quran behsa Îshaq dike wek pêxember û mirovekî rast ê Xwedê. Tê gotin ku Îshaq û Yaqûb wek diyariyên Xwedê ji Îbrahîm re hatine dayîn û piştre tenê ji Xwedê re îbadet kirine û di rêya Xwedê de rêberên rast bûne: {{Quote|Û me Îshaq û wek diyariyek din (ji neviyê xwe) Yaqûb da wî, û me ji her yekî (ji wan) mirovên qenc kirin. Û me ew kirin rêber, bi fermana xwe rêberiya (mirovan) kirin, û me ji wan re îlham da ku karên qenc bikin, nimêj bikin û xêrxwaziyê bikin; û ew bi berdewamî ji me re (û tenê ji me re) xizmet dikirin.|cite=[[Enbiya|Sûreya el-Enbiya 21:72-73]]}}{{Quote|Û ME mizgîniya Îshaq, pêxemberekî ji qencîkaran, da wî.|cite=[[Safat|Sûreya es-Safat 37:112]]}} == Di xiristiyanî de == [[Peymana Nû]] dibêje ku Îshaq ji aliyê bavê wî Îbrahîm ve "hatiye qurbankirin" û Îshaq kurên wî pîroz kiriye. Pawlos Îshaq ku sembola azadiya [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] ye, bi kurê mezin ê redkirî Îsmaîl ku sembola [[Xulamtî|koletiyê]] ye, berawird kiriye; Hacer bi peymana [[Nîvgirava Sîna|Sînayê]] ve girêdayî ye, lê Sara bi peymana keremê ve girêdayî ye ku kurê wê Îshaq dikeve nav wê. Nameya Yaqûb beşa 2, ayetên 21-24, dibêje ku qurbana Îshaq nîşan dide ku rastdarkirin (bi wateya Yûhenna) hem bawerî û hem jî karan hewce dike. Di Mektûba ji bo Îbraniyan de, amadebûna Îbrahîm ji bo şopandina fermana Xwede ya qurbanîkirina Îshaq wekî mînakek baweriyê tê bikaranîn, herwiha kiryara Îshaq di pîrozkirina Yaqûb û Esaw de bi referansa pêşeroja ku Xwede soz dabû Îbrahîm. Di ayeta 19an de, nivîskar azadkirina Îshaq ji qurbanîkirinê wekî dişibihe vejîna [[Îsa]] dibîne, ramana qurbanîkirina Îshaq pêşbîniyek qurbanîkirina Îsa li ser xaçê ye. == Girêdanên derve == * [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm û Îshaq] {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îshaq| ]] [[Kategorî:Pêxember]] 0mzyax90k7kf2pyk1jsuu92c6er3642 2031815 2031814 2026-05-26T18:46:01Z Kurê Acemî 105128 /* Di xiristiyanî de */ 2031815 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = Chester Beatty T 414 fol 69 v Ishaq praying.jpg | sernavê_wêne = Tewsîrkirinek ji serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]], Ishaq nimêj dike }} '''Ishaq''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إِسْحَاق an إِسْحٰق,''{{transliteration|ar|DIN|ʾIsḥāq}}'') di [[dînên îbrahîmî]] de [[pêxember]]ekî [[Xweda|Xwedê]] ye. Ew kurê pêxemberê [[Îbrahîm]] û birayê pêxemberê [[Îsmaîl]] bû. == Di îslamê de == [[Îslam]] Îshaq wek [[pêxember]] dibîne û wî wek bavê îsraîleyan û xizmetkarekî rast ê [[Xweda|Xwedê]] bi nav dike. Îshaq, ligel [[Îsmaîl]], ji bo misilmanan pir girîng e ji ber ku piştî bavê xwe [[Îbrahîm]] peyama [[Monoteyîzm|yekxwedayîtiyê]] berdewam kirine. Di nav zarokên Îshaq de serokê Îsraîlê yê piştî wî [[Yaqûb]] hebû ku ew jî wekî pêxemberekî îslamî tê pîrozkirin. Di [[Quran|Quranê]] de navê Îshaq hevdeh caran tê behskirin, pir caran bi bav û kurê xwe Yaqûb re. Quran dibêje ku Îbrahîm "mizgîniya Îshaq, pêxemberekî rast" wergirtiye, û Xwedê herduyan jî pîroz kiriye (37:112). Di ravekirinek berfirehtir de, dema ku milyaket hatin ba Îbrahîm da ku cezayê pêşerojê yê ku dê li ser [[Sodom û Gomora|Sodom û Gomorayê]] were sepandin jê re bibêjin, jina wî Sara "kenîya, û me mizgîniya Îshaq, û piştî Îshaq jî ya (neviyê) Yaqûb da wê" (11:71–74); û bêtir tê ravekirin ku ev bûyer dê tevî pîrbûna Îbrahîm û Sara pêk were. Çend [[ayet]] behsa Îshaq dikin wekî "diyariyek" ji bo Îbrahîm (6:84; 14:49–50), û 24:26–27 zêde dike ku Xwedê "pêxembertî û Pirtûk di nav nifşên wî de" kiriye ku hatiye şîrovekirin ku behsa du kurên pêxember ên Îbrahîm, neviyê wî yê pêxember Yaqûb, û neviyê wî yê mezin [[Yûsif]] dike. Di Quranê de, paşê tê vegotin ku Îbrahîm jî pesnê Xwedê da ji bo ku di temenê xwe yê kal de Îsmaîl û Îshaq daye wî (14:39–41). Li deverên din ên Quranê, behsa Îshaq di navnîşan de tê kirin: Yûsif dîna bav û kalên xwe Îbrahîm, Îshaq û Yaqûb dişopîne (12:38) û behsa kerema Xwedê ji wan re dike (12:6); kurên Yaqûb hemî baweriya xwe şahidî dikin û soz didin ku Xwedayê ku bav û kalên wan, "Îbrahîm, Îsmaîl û Îshaq", perestî dikirin, biperizin (2:127); û Quran ji misilmanan re ferman dike ku baweriya xwe bi wehyan bînin ku ji "Îbrahîm, Îsmaîl, Îshaq, Yaqûb û Bav û Kalan" re hatine dayîn (2:136; 3:84). Di vegotina Quranê ya qurbanîkirina kurê xwe ji aliyê Îbrahîm ve (37:102), navê kur nayê behs kirin û nîqaş li ser nasnameya kur berdewam kiriye, her çend gelek kes difikirin ku nasname hêmana herî kêm girîng e di çîrokekê de ku ji bo nîşandana wêrekiya ku mirov bi baweriyê pêş dixe tê dayîn. === Quran === Quran behsa Îshaq dike wek pêxember û mirovekî rast ê Xwedê. Tê gotin ku Îshaq û Yaqûb wek diyariyên Xwedê ji Îbrahîm re hatine dayîn û piştre tenê ji Xwedê re îbadet kirine û di rêya Xwedê de rêberên rast bûne: {{Quote|Û me Îshaq û wek diyariyek din (ji neviyê xwe) Yaqûb da wî, û me ji her yekî (ji wan) mirovên qenc kirin. Û me ew kirin rêber, bi fermana xwe rêberiya (mirovan) kirin, û me ji wan re îlham da ku karên qenc bikin, nimêj bikin û xêrxwaziyê bikin; û ew bi berdewamî ji me re (û tenê ji me re) xizmet dikirin.|cite=[[Enbiya|Sûreya el-Enbiya 21:72-73]]}}{{Quote|Û ME mizgîniya Îshaq, pêxemberekî ji qencîkaran, da wî.|cite=[[Safat|Sûreya es-Safat 37:112]]}} == Di xiristiyanî de == [[Peymana Nû]] dibêje ku Îshaq ji aliyê bavê wî Îbrahîm ve "hatiye qurbankirin" û Îshaq kurên wî pîroz kiriye. Pawlos Îshaq ku sembola azadiya [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] ye, bi kurê mezin ê redkirî Îsmaîl ku sembola [[Xulamtî|koletiyê]] ye, berawird kiriye; Hacer bi peymana [[Nîvgirava Sîna|Sînayê]] ve girêdayî ye, lê Sara bi peymana keremê ve girêdayî ye ku kurê wê Îshaq dikeve nav wê. Nameya Yaqûb beşa 2, ayetên 21-24, dibêje ku qurbana Îshaq nîşan dide ku rastdarkirin (bi wateya Yûhenna) hem bawerî û hem jî karan hewce dike. Di Mektûba ji bo Îbraniyan de, amadebûna Îbrahîm ji bo şopandina fermana Xwede ya qurbanîkirina Îshaq wekî mînakek baweriyê tê bikaranîn, herwiha kiryara Îshaq di pîrozkirina Yaqûb û Esaw de bi referansa pêşeroja ku Xwede soz dabû Îbrahîm. Di ayeta 19an de, nivîskar azadkirina Îshaq ji qurbanîkirinê wekî dişibihe vejîna [[Îsa]] dibîne, ramana qurbanîkirina Îshaq pêşbîniyek qurbanîkirina Îsa li ser xaçê ye. == Çavkanî == == Girêdanên derve == * [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm û Îshaq] {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îshaq| ]] [[Kategorî:Pêxember]] 56relw5z0j922dibxp48et5loqto6k5 2031816 2031815 2026-05-26T18:46:15Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2031816 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = Chester Beatty T 414 fol 69 v Ishaq praying.jpg | sernavê_wêne = Tewsîrkirinek ji serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]], Ishaq nimêj dike }} '''Ishaq''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إِسْحَاق an إِسْحٰق,''{{transliteration|ar|DIN|ʾIsḥāq}}'') di [[dînên îbrahîmî]] de [[pêxember]]ekî [[Xweda|Xwedê]] ye. Ew kurê pêxemberê [[Îbrahîm]] û birayê pêxemberê [[Îsmaîl]] bû. == Di îslamê de == [[Îslam]] Îshaq wek [[pêxember]] dibîne û wî wek bavê îsraîleyan û xizmetkarekî rast ê [[Xweda|Xwedê]] bi nav dike. Îshaq, ligel [[Îsmaîl]], ji bo misilmanan pir girîng e ji ber ku piştî bavê xwe [[Îbrahîm]] peyama [[Monoteyîzm|yekxwedayîtiyê]] berdewam kirine. Di nav zarokên Îshaq de serokê Îsraîlê yê piştî wî [[Yaqûb]] hebû ku ew jî wekî pêxemberekî îslamî tê pîrozkirin. Di [[Quran|Quranê]] de navê Îshaq hevdeh caran tê behskirin, pir caran bi bav û kurê xwe Yaqûb re. Quran dibêje ku Îbrahîm "mizgîniya Îshaq, pêxemberekî rast" wergirtiye, û Xwedê herduyan jî pîroz kiriye (37:112). Di ravekirinek berfirehtir de, dema ku milyaket hatin ba Îbrahîm da ku cezayê pêşerojê yê ku dê li ser [[Sodom û Gomora|Sodom û Gomorayê]] were sepandin jê re bibêjin, jina wî Sara "kenîya, û me mizgîniya Îshaq, û piştî Îshaq jî ya (neviyê) Yaqûb da wê" (11:71–74); û bêtir tê ravekirin ku ev bûyer dê tevî pîrbûna Îbrahîm û Sara pêk were. Çend [[ayet]] behsa Îshaq dikin wekî "diyariyek" ji bo Îbrahîm (6:84; 14:49–50), û 24:26–27 zêde dike ku Xwedê "pêxembertî û Pirtûk di nav nifşên wî de" kiriye ku hatiye şîrovekirin ku behsa du kurên pêxember ên Îbrahîm, neviyê wî yê pêxember Yaqûb, û neviyê wî yê mezin [[Yûsif]] dike. Di Quranê de, paşê tê vegotin ku Îbrahîm jî pesnê Xwedê da ji bo ku di temenê xwe yê kal de Îsmaîl û Îshaq daye wî (14:39–41). Li deverên din ên Quranê, behsa Îshaq di navnîşan de tê kirin: Yûsif dîna bav û kalên xwe Îbrahîm, Îshaq û Yaqûb dişopîne (12:38) û behsa kerema Xwedê ji wan re dike (12:6); kurên Yaqûb hemî baweriya xwe şahidî dikin û soz didin ku Xwedayê ku bav û kalên wan, "Îbrahîm, Îsmaîl û Îshaq", perestî dikirin, biperizin (2:127); û Quran ji misilmanan re ferman dike ku baweriya xwe bi wehyan bînin ku ji "Îbrahîm, Îsmaîl, Îshaq, Yaqûb û Bav û Kalan" re hatine dayîn (2:136; 3:84). Di vegotina Quranê ya qurbanîkirina kurê xwe ji aliyê Îbrahîm ve (37:102), navê kur nayê behs kirin û nîqaş li ser nasnameya kur berdewam kiriye, her çend gelek kes difikirin ku nasname hêmana herî kêm girîng e di çîrokekê de ku ji bo nîşandana wêrekiya ku mirov bi baweriyê pêş dixe tê dayîn. === Quran === Quran behsa Îshaq dike wek pêxember û mirovekî rast ê Xwedê. Tê gotin ku Îshaq û Yaqûb wek diyariyên Xwedê ji Îbrahîm re hatine dayîn û piştre tenê ji Xwedê re îbadet kirine û di rêya Xwedê de rêberên rast bûne: {{Quote|Û me Îshaq û wek diyariyek din (ji neviyê xwe) Yaqûb da wî, û me ji her yekî (ji wan) mirovên qenc kirin. Û me ew kirin rêber, bi fermana xwe rêberiya (mirovan) kirin, û me ji wan re îlham da ku karên qenc bikin, nimêj bikin û xêrxwaziyê bikin; û ew bi berdewamî ji me re (û tenê ji me re) xizmet dikirin.|cite=[[Enbiya|Sûreya el-Enbiya 21:72-73]]}}{{Quote|Û ME mizgîniya Îshaq, pêxemberekî ji qencîkaran, da wî.|cite=[[Safat|Sûreya es-Safat 37:112]]}} == Di xiristiyanî de == [[Peymana Nû]] dibêje ku Îshaq ji aliyê bavê wî Îbrahîm ve "hatiye qurbankirin" û Îshaq kurên wî pîroz kiriye. Pawlos Îshaq ku sembola azadiya [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] ye, bi kurê mezin ê redkirî Îsmaîl ku sembola [[Xulamtî|koletiyê]] ye, berawird kiriye; Hacer bi peymana [[Nîvgirava Sîna|Sînayê]] ve girêdayî ye, lê Sara bi peymana keremê ve girêdayî ye ku kurê wê Îshaq dikeve nav wê. Nameya Yaqûb beşa 2, ayetên 21-24, dibêje ku qurbana Îshaq nîşan dide ku rastdarkirin (bi wateya Yûhenna) hem bawerî û hem jî karan hewce dike. Di Mektûba ji bo Îbraniyan de, amadebûna Îbrahîm ji bo şopandina fermana Xwede ya qurbanîkirina Îshaq wekî mînakek baweriyê tê bikaranîn, herwiha kiryara Îshaq di pîrozkirina Yaqûb û Esaw de bi referansa pêşeroja ku Xwede soz dabû Îbrahîm. Di ayeta 19an de, nivîskar azadkirina Îshaq ji qurbanîkirinê wekî dişibihe vejîna [[Îsa]] dibîne, ramana qurbanîkirina Îshaq pêşbîniyek qurbanîkirina Îsa li ser xaçê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm û Îshaq] {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îshaq| ]] [[Kategorî:Pêxember]] ak7q2hca69w638d2gj28bypf8czuv3p 2031817 2031816 2026-05-26T18:49:25Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031817 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = Chester Beatty T 414 fol 69 v Ishaq praying.jpg | sernavê_wêne = Tewsîrkirinek ji serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]], Ishaq nimêj dike }} '''Ishaq''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إِسْحَاق an إِسْحٰق,''{{transliteration|ar|DIN|ʾIsḥāq}}'') di [[dînên îbrahîmî]] de [[pêxember]]ekî [[Xweda|Xwedê]] ye, di nav de [[cihûtî]], samarîtî, [[xiristiyanî]], [[îslam]], dînê [[behaîtî]] û rastafarî. Îshaq cara yekem di [[Tewrat|Tewratê]] de xuya dibe ku tê de ew kurê Îbrahîm û Sarayê, bavê Yaqûb û Esaw, û bapîrê diwanzdeh eşîrên Îsraîlê bûye. Ew kurê pêxemberê [[Îbrahîm]] û birayê pêxemberê [[Îsmaîl]] bû. == Di îslamê de == [[Îslam]] Îshaq wek [[pêxember]] dibîne û wî wek bavê îsraîleyan û xizmetkarekî rast ê [[Xweda|Xwedê]] bi nav dike. Îshaq, ligel [[Îsmaîl]], ji bo misilmanan pir girîng e ji ber ku piştî bavê xwe [[Îbrahîm]] peyama [[Monoteyîzm|yekxwedayîtiyê]] berdewam kirine. Di nav zarokên Îshaq de serokê Îsraîlê yê piştî wî [[Yaqûb]] hebû ku ew jî wekî pêxemberekî îslamî tê pîrozkirin. Di [[Quran|Quranê]] de navê Îshaq hevdeh caran tê behskirin, pir caran bi bav û kurê xwe Yaqûb re. Quran dibêje ku Îbrahîm "mizgîniya Îshaq, pêxemberekî rast" wergirtiye, û Xwedê herduyan jî pîroz kiriye (37:112). Di ravekirinek berfirehtir de, dema ku milyaket hatin ba Îbrahîm da ku cezayê pêşerojê yê ku dê li ser [[Sodom û Gomora|Sodom û Gomorayê]] were sepandin jê re bibêjin, jina wî Sara "kenîya, û me mizgîniya Îshaq, û piştî Îshaq jî ya (neviyê) Yaqûb da wê" (11:71–74); û bêtir tê ravekirin ku ev bûyer dê tevî pîrbûna Îbrahîm û Sara pêk were. Çend [[ayet]] behsa Îshaq dikin wekî "diyariyek" ji bo Îbrahîm (6:84; 14:49–50), û 24:26–27 zêde dike ku Xwedê "pêxembertî û Pirtûk di nav nifşên wî de" kiriye ku hatiye şîrovekirin ku behsa du kurên pêxember ên Îbrahîm, neviyê wî yê pêxember Yaqûb, û neviyê wî yê mezin [[Yûsif]] dike. Di Quranê de, paşê tê vegotin ku Îbrahîm jî pesnê Xwedê da ji bo ku di temenê xwe yê kal de Îsmaîl û Îshaq daye wî (14:39–41). Li deverên din ên Quranê, behsa Îshaq di navnîşan de tê kirin: Yûsif dîna bav û kalên xwe Îbrahîm, Îshaq û Yaqûb dişopîne (12:38) û behsa kerema Xwedê ji wan re dike (12:6); kurên Yaqûb hemî baweriya xwe şahidî dikin û soz didin ku Xwedayê ku bav û kalên wan, "Îbrahîm, Îsmaîl û Îshaq", perestî dikirin, biperizin (2:127); û Quran ji misilmanan re ferman dike ku baweriya xwe bi wehyan bînin ku ji "Îbrahîm, Îsmaîl, Îshaq, Yaqûb û Bav û Kalan" re hatine dayîn (2:136; 3:84). Di vegotina Quranê ya qurbanîkirina kurê xwe ji aliyê Îbrahîm ve (37:102), navê kur nayê behs kirin û nîqaş li ser nasnameya kur berdewam kiriye, her çend gelek kes difikirin ku nasname hêmana herî kêm girîng e di çîrokekê de ku ji bo nîşandana wêrekiya ku mirov bi baweriyê pêş dixe tê dayîn. === Quran === Quran behsa Îshaq dike wek pêxember û mirovekî rast ê Xwedê. Tê gotin ku Îshaq û Yaqûb wek diyariyên Xwedê ji Îbrahîm re hatine dayîn û piştre tenê ji Xwedê re îbadet kirine û di rêya Xwedê de rêberên rast bûne: {{Quote|Û me Îshaq û wek diyariyek din (ji neviyê xwe) Yaqûb da wî, û me ji her yekî (ji wan) mirovên qenc kirin. Û me ew kirin rêber, bi fermana xwe rêberiya (mirovan) kirin, û me ji wan re îlham da ku karên qenc bikin, nimêj bikin û xêrxwaziyê bikin; û ew bi berdewamî ji me re (û tenê ji me re) xizmet dikirin.|cite=[[Enbiya|Sûreya el-Enbiya 21:72-73]]}}{{Quote|Û ME mizgîniya Îshaq, pêxemberekî ji qencîkaran, da wî.|cite=[[Safat|Sûreya es-Safat 37:112]]}} == Di xiristiyanî de == [[Peymana Nû]] dibêje ku Îshaq ji aliyê bavê wî Îbrahîm ve "hatiye qurbankirin" û Îshaq kurên wî pîroz kiriye. Pawlos Îshaq ku sembola azadiya [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] ye, bi kurê mezin ê redkirî Îsmaîl ku sembola [[Xulamtî|koletiyê]] ye, berawird kiriye; Hacer bi peymana [[Nîvgirava Sîna|Sînayê]] ve girêdayî ye, lê Sara bi peymana keremê ve girêdayî ye ku kurê wê Îshaq dikeve nav wê. Nameya Yaqûb beşa 2, ayetên 21-24, dibêje ku qurbana Îshaq nîşan dide ku rastdarkirin (bi wateya Yûhenna) hem bawerî û hem jî karan hewce dike. Di Mektûba ji bo Îbraniyan de, amadebûna Îbrahîm ji bo şopandina fermana Xwede ya qurbanîkirina Îshaq wekî mînakek baweriyê tê bikaranîn, herwiha kiryara Îshaq di pîrozkirina Yaqûb û Esaw de bi referansa pêşeroja ku Xwede soz dabû Îbrahîm. Di ayeta 19an de, nivîskar azadkirina Îshaq ji qurbanîkirinê wekî dişibihe vejîna [[Îsa]] dibîne, ramana qurbanîkirina Îshaq pêşbîniyek qurbanîkirina Îsa li ser xaçê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm û Îshaq] {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îshaq| ]] [[Kategorî:Pêxember]] 8q86ksh3yz8r90c9v8zhid7615ylgqi 2031818 2031817 2026-05-26T18:50:22Z Kurê Acemî 105128 /* Di îslamê de */ 2031818 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = Chester Beatty T 414 fol 69 v Ishaq praying.jpg | sernavê_wêne = Tewsîrkirinek ji serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]], Ishaq nimêj dike }} '''Ishaq''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إِسْحَاق an إِسْحٰق,''{{transliteration|ar|DIN|ʾIsḥāq}}'') di [[dînên îbrahîmî]] de [[pêxember]]ekî [[Xweda|Xwedê]] ye, di nav de [[cihûtî]], samarîtî, [[xiristiyanî]], [[îslam]], dînê [[behaîtî]] û rastafarî. Îshaq cara yekem di [[Tewrat|Tewratê]] de xuya dibe ku tê de ew kurê Îbrahîm û Sarayê, bavê Yaqûb û Esaw, û bapîrê diwanzdeh eşîrên Îsraîlê bûye. Ew kurê pêxemberê [[Îbrahîm]] û birayê pêxemberê [[Îsmaîl]] bû. == Di îslamê de == [[Îslam]] Îshaq wek [[pêxember]] dibîne û wî wek bavê îsraîleyan û xizmetkarekî rast ê [[Xweda|Xwedê]] bi nav dike.<ref>{{Cite book |title=The Concise Encyclopedia of Islam |last=Glassé |first=Cyril |publisher=HarperCollins |year=1991 |pages=193 |isbn=9780060631260 |language=en}}</ref> Îshaq, ligel [[Îsmaîl]], ji bo misilmanan pir girîng e ji ber ku piştî bavê xwe [[Îbrahîm]] peyama [[Monoteyîzm|yekxwedayîtiyê]] berdewam kirine. Di nav zarokên Îshaq de serokê Îsraîlê yê piştî wî [[Yaqûb]] hebû ku ew jî wekî pêxemberekî îslamî tê pîrozkirin. Di [[Quran|Quranê]] de navê Îshaq hevdeh caran tê behskirin, pir caran bi bav û kurê xwe Yaqûb re.<ref>{{cite encyclopedia |title=Isaac |encyclopedia=Encyclopedia of Islam |publisher=[[Brill (publisher)|Brill]] |url=https://referenceworks.brillonline.com/browse/encyclopaedia-of-islam-2 |last=Watt |first=W. Montgomery |author-link=W. Montgomery Watt}}</ref> Quran dibêje ku Îbrahîm "mizgîniya Îshaq, pêxemberekî rast" wergirtiye, û Xwedê herduyan jî pîroz kiriye (37:112). Di ravekirinek berfirehtir de, dema ku milyaket hatin ba Îbrahîm da ku cezayê pêşerojê yê ku dê li ser [[Sodom û Gomora|Sodom û Gomorayê]] were sepandin jê re bibêjin, jina wî Sara "kenîya, û me mizgîniya Îshaq, û piştî Îshaq jî ya (neviyê) Yaqûb da wê" (11:71–74); û bêtir tê ravekirin ku ev bûyer dê tevî pîrbûna Îbrahîm û Sara pêk were. Çend [[ayet]] behsa Îshaq dikin wekî "diyariyek" ji bo Îbrahîm (6:84; 14:49–50), û 24:26–27 zêde dike ku Xwedê "pêxembertî û Pirtûk di nav nifşên wî de" kiriye ku hatiye şîrovekirin ku behsa du kurên pêxember ên Îbrahîm, neviyê wî yê pêxember Yaqûb, û neviyê wî yê mezin [[Yûsif]] dike. Di Quranê de, paşê tê vegotin ku Îbrahîm jî pesnê Xwedê da ji bo ku di temenê xwe yê kal de Îsmaîl û Îshaq daye wî (14:39–41). Li deverên din ên Quranê, behsa Îshaq di navnîşan de tê kirin: Yûsif dîna bav û kalên xwe Îbrahîm, Îshaq û Yaqûb dişopîne (12:38) û behsa kerema Xwedê ji wan re dike (12:6); kurên Yaqûb hemî baweriya xwe şahidî dikin û soz didin ku Xwedayê ku bav û kalên wan, "Îbrahîm, Îsmaîl û Îshaq", perestî dikirin, biperizin (2:127); û Quran ji misilmanan re ferman dike ku baweriya xwe bi wehyan bînin ku ji "Îbrahîm, Îsmaîl, Îshaq, Yaqûb û Bav û Kalan" re hatine dayîn (2:136; 3:84). Di vegotina Quranê ya qurbanîkirina kurê xwe ji aliyê Îbrahîm ve (37:102), navê kur nayê behs kirin û nîqaş li ser nasnameya kur berdewam kiriye, her çend gelek kes difikirin ku nasname hêmana herî kêm girîng e di çîrokekê de ku ji bo nîşandana wêrekiya ku mirov bi baweriyê pêş dixe tê dayîn. === Quran === Quran behsa Îshaq dike wek pêxember û mirovekî rast ê Xwedê. Tê gotin ku Îshaq û Yaqûb wek diyariyên Xwedê ji Îbrahîm re hatine dayîn û piştre tenê ji Xwedê re îbadet kirine û di rêya Xwedê de rêberên rast bûne: {{Quote|Û me Îshaq û wek diyariyek din (ji neviyê xwe) Yaqûb da wî, û me ji her yekî (ji wan) mirovên qenc kirin. Û me ew kirin rêber, bi fermana xwe rêberiya (mirovan) kirin, û me ji wan re îlham da ku karên qenc bikin, nimêj bikin û xêrxwaziyê bikin; û ew bi berdewamî ji me re (û tenê ji me re) xizmet dikirin.|cite=[[Enbiya|Sûreya el-Enbiya 21:72-73]]}}{{Quote|Û ME mizgîniya Îshaq, pêxemberekî ji qencîkaran, da wî.|cite=[[Safat|Sûreya es-Safat 37:112]]}} == Di xiristiyanî de == [[Peymana Nû]] dibêje ku Îshaq ji aliyê bavê wî Îbrahîm ve "hatiye qurbankirin" û Îshaq kurên wî pîroz kiriye. Pawlos Îshaq ku sembola azadiya [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] ye, bi kurê mezin ê redkirî Îsmaîl ku sembola [[Xulamtî|koletiyê]] ye, berawird kiriye; Hacer bi peymana [[Nîvgirava Sîna|Sînayê]] ve girêdayî ye, lê Sara bi peymana keremê ve girêdayî ye ku kurê wê Îshaq dikeve nav wê. Nameya Yaqûb beşa 2, ayetên 21-24, dibêje ku qurbana Îshaq nîşan dide ku rastdarkirin (bi wateya Yûhenna) hem bawerî û hem jî karan hewce dike. Di Mektûba ji bo Îbraniyan de, amadebûna Îbrahîm ji bo şopandina fermana Xwede ya qurbanîkirina Îshaq wekî mînakek baweriyê tê bikaranîn, herwiha kiryara Îshaq di pîrozkirina Yaqûb û Esaw de bi referansa pêşeroja ku Xwede soz dabû Îbrahîm. Di ayeta 19an de, nivîskar azadkirina Îshaq ji qurbanîkirinê wekî dişibihe vejîna [[Îsa]] dibîne, ramana qurbanîkirina Îshaq pêşbîniyek qurbanîkirina Îsa li ser xaçê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm û Îshaq] {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îshaq| ]] [[Kategorî:Pêxember]] m7t5buiqquka0q1iz8nvj2l7t96j2hp 2031819 2031818 2026-05-26T18:50:55Z Kurê Acemî 105128 /* Di îslamê de */ 2031819 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = Chester Beatty T 414 fol 69 v Ishaq praying.jpg | sernavê_wêne = Tewsîrkirinek ji serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]], Ishaq nimêj dike }} '''Ishaq''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إِسْحَاق an إِسْحٰق,''{{transliteration|ar|DIN|ʾIsḥāq}}'') di [[dînên îbrahîmî]] de [[pêxember]]ekî [[Xweda|Xwedê]] ye, di nav de [[cihûtî]], samarîtî, [[xiristiyanî]], [[îslam]], dînê [[behaîtî]] û rastafarî. Îshaq cara yekem di [[Tewrat|Tewratê]] de xuya dibe ku tê de ew kurê Îbrahîm û Sarayê, bavê Yaqûb û Esaw, û bapîrê diwanzdeh eşîrên Îsraîlê bûye. Ew kurê pêxemberê [[Îbrahîm]] û birayê pêxemberê [[Îsmaîl]] bû. == Di îslamê de == [[Îslam]] Îshaq wek [[pêxember]] dibîne û wî wek bavê îsraîleyan û xizmetkarekî rast ê [[Xweda|Xwedê]] bi nav dike.<ref>{{Cite book |title=The Concise Encyclopedia of Islam |last=Glassé |first=Cyril |publisher=HarperCollins |year=1991 |pages=193 |isbn=9780060631260 |language=en}}</ref> Îshaq, ligel [[Îsmaîl]], ji bo misilmanan pir girîng e ji ber ku piştî bavê xwe [[Îbrahîm]] peyama [[Monoteyîzm|yekxwedayîtiyê]] berdewam kirine. Di nav zarokên Îshaq de serokê Îsraîlê yê piştî wî [[Yaqûb]] hebû ku ew jî wekî pêxemberekî îslamî tê pîrozkirin. Di [[Quran|Quranê]] de navê Îshaq hevdeh caran tê behskirin, pir caran bi bav û kurê xwe Yaqûb re.<ref>{{cite encyclopedia |title=Isaac |encyclopedia=Encyclopedia of Islam |publisher=Brill |url=https://referenceworks.brillonline.com/browse/encyclopaedia-of-islam-2 |last=Watt |first=W. Montgomery |author-link=}}</ref> Quran dibêje ku Îbrahîm "mizgîniya Îshaq, pêxemberekî rast" wergirtiye, û Xwedê herduyan jî pîroz kiriye (37:112). Di ravekirinek berfirehtir de, dema ku milyaket hatin ba Îbrahîm da ku cezayê pêşerojê yê ku dê li ser [[Sodom û Gomora|Sodom û Gomorayê]] were sepandin jê re bibêjin, jina wî Sara "kenîya, û me mizgîniya Îshaq, û piştî Îshaq jî ya (neviyê) Yaqûb da wê" (11:71–74); û bêtir tê ravekirin ku ev bûyer dê tevî pîrbûna Îbrahîm û Sara pêk were. Çend [[ayet]] behsa Îshaq dikin wekî "diyariyek" ji bo Îbrahîm (6:84; 14:49–50), û 24:26–27 zêde dike ku Xwedê "pêxembertî û Pirtûk di nav nifşên wî de" kiriye ku hatiye şîrovekirin ku behsa du kurên pêxember ên Îbrahîm, neviyê wî yê pêxember Yaqûb, û neviyê wî yê mezin [[Yûsif]] dike. Di Quranê de, paşê tê vegotin ku Îbrahîm jî pesnê Xwedê da ji bo ku di temenê xwe yê kal de Îsmaîl û Îshaq daye wî (14:39–41). Li deverên din ên Quranê, behsa Îshaq di navnîşan de tê kirin: Yûsif dîna bav û kalên xwe Îbrahîm, Îshaq û Yaqûb dişopîne (12:38) û behsa kerema Xwedê ji wan re dike (12:6); kurên Yaqûb hemî baweriya xwe şahidî dikin û soz didin ku Xwedayê ku bav û kalên wan, "Îbrahîm, Îsmaîl û Îshaq", perestî dikirin, biperizin (2:127); û Quran ji misilmanan re ferman dike ku baweriya xwe bi wehyan bînin ku ji "Îbrahîm, Îsmaîl, Îshaq, Yaqûb û Bav û Kalan" re hatine dayîn (2:136; 3:84). Di vegotina Quranê ya qurbanîkirina kurê xwe ji aliyê Îbrahîm ve (37:102), navê kur nayê behs kirin û nîqaş li ser nasnameya kur berdewam kiriye, her çend gelek kes difikirin ku nasname hêmana herî kêm girîng e di çîrokekê de ku ji bo nîşandana wêrekiya ku mirov bi baweriyê pêş dixe tê dayîn. === Quran === Quran behsa Îshaq dike wek pêxember û mirovekî rast ê Xwedê. Tê gotin ku Îshaq û Yaqûb wek diyariyên Xwedê ji Îbrahîm re hatine dayîn û piştre tenê ji Xwedê re îbadet kirine û di rêya Xwedê de rêberên rast bûne: {{Quote|Û me Îshaq û wek diyariyek din (ji neviyê xwe) Yaqûb da wî, û me ji her yekî (ji wan) mirovên qenc kirin. Û me ew kirin rêber, bi fermana xwe rêberiya (mirovan) kirin, û me ji wan re îlham da ku karên qenc bikin, nimêj bikin û xêrxwaziyê bikin; û ew bi berdewamî ji me re (û tenê ji me re) xizmet dikirin.|cite=[[Enbiya|Sûreya el-Enbiya 21:72-73]]}}{{Quote|Û ME mizgîniya Îshaq, pêxemberekî ji qencîkaran, da wî.|cite=[[Safat|Sûreya es-Safat 37:112]]}} == Di xiristiyanî de == [[Peymana Nû]] dibêje ku Îshaq ji aliyê bavê wî Îbrahîm ve "hatiye qurbankirin" û Îshaq kurên wî pîroz kiriye. Pawlos Îshaq ku sembola azadiya [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] ye, bi kurê mezin ê redkirî Îsmaîl ku sembola [[Xulamtî|koletiyê]] ye, berawird kiriye; Hacer bi peymana [[Nîvgirava Sîna|Sînayê]] ve girêdayî ye, lê Sara bi peymana keremê ve girêdayî ye ku kurê wê Îshaq dikeve nav wê. Nameya Yaqûb beşa 2, ayetên 21-24, dibêje ku qurbana Îshaq nîşan dide ku rastdarkirin (bi wateya Yûhenna) hem bawerî û hem jî karan hewce dike. Di Mektûba ji bo Îbraniyan de, amadebûna Îbrahîm ji bo şopandina fermana Xwede ya qurbanîkirina Îshaq wekî mînakek baweriyê tê bikaranîn, herwiha kiryara Îshaq di pîrozkirina Yaqûb û Esaw de bi referansa pêşeroja ku Xwede soz dabû Îbrahîm. Di ayeta 19an de, nivîskar azadkirina Îshaq ji qurbanîkirinê wekî dişibihe vejîna [[Îsa]] dibîne, ramana qurbanîkirina Îshaq pêşbîniyek qurbanîkirina Îsa li ser xaçê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm û Îshaq] {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îshaq| ]] [[Kategorî:Pêxember]] nyu6hng2dh104dfn60qsf3g4ukleulp 2031820 2031819 2026-05-26T18:51:16Z Kurê Acemî 105128 /* Di îslamê de */ 2031820 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = Chester Beatty T 414 fol 69 v Ishaq praying.jpg | sernavê_wêne = Tewsîrkirinek ji serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]], Ishaq nimêj dike }} '''Ishaq''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إِسْحَاق an إِسْحٰق,''{{transliteration|ar|DIN|ʾIsḥāq}}'') di [[dînên îbrahîmî]] de [[pêxember]]ekî [[Xweda|Xwedê]] ye, di nav de [[cihûtî]], samarîtî, [[xiristiyanî]], [[îslam]], dînê [[behaîtî]] û rastafarî. Îshaq cara yekem di [[Tewrat|Tewratê]] de xuya dibe ku tê de ew kurê Îbrahîm û Sarayê, bavê Yaqûb û Esaw, û bapîrê diwanzdeh eşîrên Îsraîlê bûye. Ew kurê pêxemberê [[Îbrahîm]] û birayê pêxemberê [[Îsmaîl]] bû. == Di îslamê de == [[Îslam]] Îshaq wek [[pêxember]] dibîne û wî wek bavê îsraîleyan û xizmetkarekî rast ê [[Xweda|Xwedê]] bi nav dike.<ref>{{Cite book |title=The Concise Encyclopedia of Islam |last=Glassé |first=Cyril |publisher=HarperCollins |year=1991 |pages=193 |isbn=9780060631260 |language=en}}</ref> Îshaq, ligel [[Îsmaîl]], ji bo misilmanan pir girîng e ji ber ku piştî bavê xwe [[Îbrahîm]] peyama [[Monoteyîzm|yekxwedayîtiyê]] berdewam kirine. Di nav zarokên Îshaq de serokê Îsraîlê yê piştî wî [[Yaqûb]] hebû ku ew jî wekî pêxemberekî îslamî tê pîrozkirin. Di [[Quran|Quranê]] de navê Îshaq hevdeh caran tê behskirin, pir caran bi bav û kurê xwe Yaqûb re.<ref>{{cite encyclopedia |title=Isaac |encyclopedia=Encyclopedia of Islam |publisher=Brill |url=https://referenceworks.brillonline.com/browse/encyclopaedia-of-islam-2 |last=Watt |first=W. Montgomery |author-link=}}</ref> Quran dibêje ku Îbrahîm "mizgîniya Îshaq, pêxemberekî rast" wergirtiye, û Xwedê herduyan jî pîroz kiriye (37:112). Di ravekirinek berfirehtir de, dema ku milyaket hatin ba Îbrahîm da ku cezayê pêşerojê yê ku dê li ser [[Sodom û Gomora|Sodom û Gomorayê]] were sepandin jê re bibêjin, jina wî Sara "kenîya, û me mizgîniya Îshaq, û piştî Îshaq jî ya (neviyê) Yaqûb da wê" (11:71–74); û bêtir tê ravekirin ku ev bûyer dê tevî pîrbûna Îbrahîm û Sara pêk were. Çend [[ayet]] behsa Îshaq dikin wekî "diyariyek" ji bo Îbrahîm (6:84; 14:49–50), û 24:26–27 zêde dike ku Xwedê "pêxembertî û Pirtûk di nav nifşên wî de" kiriye ku hatiye şîrovekirin ku behsa du kurên pêxember ên Îbrahîm, neviyê wî yê pêxember Yaqûb, û neviyê wî yê mezin [[Yûsif]] dike. Di Quranê de, paşê tê vegotin ku Îbrahîm jî pesnê Xwedê da ji bo ku di temenê xwe yê kal de Îsmaîl û Îshaq daye wî (14:39–41). Li deverên din ên Quranê, behsa Îshaq di navnîşan de tê kirin: Yûsif dîna bav û kalên xwe Îbrahîm, Îshaq û Yaqûb dişopîne (12:38) û behsa kerema Xwedê ji wan re dike (12:6); kurên Yaqûb hemî baweriya xwe şahidî dikin û soz didin ku Xwedayê ku bav û kalên wan, "Îbrahîm, Îsmaîl û Îshaq", perestî dikirin, biperizin (2:127); û Quran ji misilmanan re ferman dike ku baweriya xwe bi wehyan bînin ku ji "Îbrahîm, Îsmaîl, Îshaq, Yaqûb û Bav û Kalan" re hatine dayîn (2:136; 3:84). Di vegotina Quranê ya qurbanîkirina kurê xwe ji aliyê Îbrahîm ve (37:102), navê kur nayê behs kirin û nîqaş li ser nasnameya kur berdewam kiriye, her çend gelek kes difikirin ku nasname hêmana herî kêm girîng e di çîrokekê de ku ji bo nîşandana wêrekiya ku mirov bi baweriyê pêş dixe tê dayîn.<ref>{{cite encyclopedia |year=1991 |title=Isaac |encyclopedia=The Concise Encyclopedia of Islam |publisher=[[HarperSanFrancisco]] |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |last=Glassé |first=C. |pages=472 |isbn=9780060631260}}</ref> === Quran === Quran behsa Îshaq dike wek pêxember û mirovekî rast ê Xwedê. Tê gotin ku Îshaq û Yaqûb wek diyariyên Xwedê ji Îbrahîm re hatine dayîn û piştre tenê ji Xwedê re îbadet kirine û di rêya Xwedê de rêberên rast bûne: {{Quote|Û me Îshaq û wek diyariyek din (ji neviyê xwe) Yaqûb da wî, û me ji her yekî (ji wan) mirovên qenc kirin. Û me ew kirin rêber, bi fermana xwe rêberiya (mirovan) kirin, û me ji wan re îlham da ku karên qenc bikin, nimêj bikin û xêrxwaziyê bikin; û ew bi berdewamî ji me re (û tenê ji me re) xizmet dikirin.|cite=[[Enbiya|Sûreya el-Enbiya 21:72-73]]}}{{Quote|Û ME mizgîniya Îshaq, pêxemberekî ji qencîkaran, da wî.|cite=[[Safat|Sûreya es-Safat 37:112]]}} == Di xiristiyanî de == [[Peymana Nû]] dibêje ku Îshaq ji aliyê bavê wî Îbrahîm ve "hatiye qurbankirin" û Îshaq kurên wî pîroz kiriye. Pawlos Îshaq ku sembola azadiya [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] ye, bi kurê mezin ê redkirî Îsmaîl ku sembola [[Xulamtî|koletiyê]] ye, berawird kiriye; Hacer bi peymana [[Nîvgirava Sîna|Sînayê]] ve girêdayî ye, lê Sara bi peymana keremê ve girêdayî ye ku kurê wê Îshaq dikeve nav wê. Nameya Yaqûb beşa 2, ayetên 21-24, dibêje ku qurbana Îshaq nîşan dide ku rastdarkirin (bi wateya Yûhenna) hem bawerî û hem jî karan hewce dike. Di Mektûba ji bo Îbraniyan de, amadebûna Îbrahîm ji bo şopandina fermana Xwede ya qurbanîkirina Îshaq wekî mînakek baweriyê tê bikaranîn, herwiha kiryara Îshaq di pîrozkirina Yaqûb û Esaw de bi referansa pêşeroja ku Xwede soz dabû Îbrahîm. Di ayeta 19an de, nivîskar azadkirina Îshaq ji qurbanîkirinê wekî dişibihe vejîna [[Îsa]] dibîne, ramana qurbanîkirina Îshaq pêşbîniyek qurbanîkirina Îsa li ser xaçê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm û Îshaq] {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îshaq| ]] [[Kategorî:Pêxember]] r99ic220asppyptvtiq8ylk4k4xvi0d 2031821 2031820 2026-05-26T18:52:00Z Kurê Acemî 105128 /* Di xiristiyanî de */ 2031821 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = Chester Beatty T 414 fol 69 v Ishaq praying.jpg | sernavê_wêne = Tewsîrkirinek ji serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]], Ishaq nimêj dike }} '''Ishaq''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إِسْحَاق an إِسْحٰق,''{{transliteration|ar|DIN|ʾIsḥāq}}'') di [[dînên îbrahîmî]] de [[pêxember]]ekî [[Xweda|Xwedê]] ye, di nav de [[cihûtî]], samarîtî, [[xiristiyanî]], [[îslam]], dînê [[behaîtî]] û rastafarî. Îshaq cara yekem di [[Tewrat|Tewratê]] de xuya dibe ku tê de ew kurê Îbrahîm û Sarayê, bavê Yaqûb û Esaw, û bapîrê diwanzdeh eşîrên Îsraîlê bûye. Ew kurê pêxemberê [[Îbrahîm]] û birayê pêxemberê [[Îsmaîl]] bû. == Di îslamê de == [[Îslam]] Îshaq wek [[pêxember]] dibîne û wî wek bavê îsraîleyan û xizmetkarekî rast ê [[Xweda|Xwedê]] bi nav dike.<ref>{{Cite book |title=The Concise Encyclopedia of Islam |last=Glassé |first=Cyril |publisher=HarperCollins |year=1991 |pages=193 |isbn=9780060631260 |language=en}}</ref> Îshaq, ligel [[Îsmaîl]], ji bo misilmanan pir girîng e ji ber ku piştî bavê xwe [[Îbrahîm]] peyama [[Monoteyîzm|yekxwedayîtiyê]] berdewam kirine. Di nav zarokên Îshaq de serokê Îsraîlê yê piştî wî [[Yaqûb]] hebû ku ew jî wekî pêxemberekî îslamî tê pîrozkirin. Di [[Quran|Quranê]] de navê Îshaq hevdeh caran tê behskirin, pir caran bi bav û kurê xwe Yaqûb re.<ref>{{cite encyclopedia |title=Isaac |encyclopedia=Encyclopedia of Islam |publisher=Brill |url=https://referenceworks.brillonline.com/browse/encyclopaedia-of-islam-2 |last=Watt |first=W. Montgomery |author-link=}}</ref> Quran dibêje ku Îbrahîm "mizgîniya Îshaq, pêxemberekî rast" wergirtiye, û Xwedê herduyan jî pîroz kiriye (37:112). Di ravekirinek berfirehtir de, dema ku milyaket hatin ba Îbrahîm da ku cezayê pêşerojê yê ku dê li ser [[Sodom û Gomora|Sodom û Gomorayê]] were sepandin jê re bibêjin, jina wî Sara "kenîya, û me mizgîniya Îshaq, û piştî Îshaq jî ya (neviyê) Yaqûb da wê" (11:71–74); û bêtir tê ravekirin ku ev bûyer dê tevî pîrbûna Îbrahîm û Sara pêk were. Çend [[ayet]] behsa Îshaq dikin wekî "diyariyek" ji bo Îbrahîm (6:84; 14:49–50), û 24:26–27 zêde dike ku Xwedê "pêxembertî û Pirtûk di nav nifşên wî de" kiriye ku hatiye şîrovekirin ku behsa du kurên pêxember ên Îbrahîm, neviyê wî yê pêxember Yaqûb, û neviyê wî yê mezin [[Yûsif]] dike. Di Quranê de, paşê tê vegotin ku Îbrahîm jî pesnê Xwedê da ji bo ku di temenê xwe yê kal de Îsmaîl û Îshaq daye wî (14:39–41). Li deverên din ên Quranê, behsa Îshaq di navnîşan de tê kirin: Yûsif dîna bav û kalên xwe Îbrahîm, Îshaq û Yaqûb dişopîne (12:38) û behsa kerema Xwedê ji wan re dike (12:6); kurên Yaqûb hemî baweriya xwe şahidî dikin û soz didin ku Xwedayê ku bav û kalên wan, "Îbrahîm, Îsmaîl û Îshaq", perestî dikirin, biperizin (2:127); û Quran ji misilmanan re ferman dike ku baweriya xwe bi wehyan bînin ku ji "Îbrahîm, Îsmaîl, Îshaq, Yaqûb û Bav û Kalan" re hatine dayîn (2:136; 3:84). Di vegotina Quranê ya qurbanîkirina kurê xwe ji aliyê Îbrahîm ve (37:102), navê kur nayê behs kirin û nîqaş li ser nasnameya kur berdewam kiriye, her çend gelek kes difikirin ku nasname hêmana herî kêm girîng e di çîrokekê de ku ji bo nîşandana wêrekiya ku mirov bi baweriyê pêş dixe tê dayîn.<ref>{{cite encyclopedia |year=1991 |title=Isaac |encyclopedia=The Concise Encyclopedia of Islam |publisher=[[HarperSanFrancisco]] |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |last=Glassé |first=C. |pages=472 |isbn=9780060631260}}</ref> === Quran === Quran behsa Îshaq dike wek pêxember û mirovekî rast ê Xwedê. Tê gotin ku Îshaq û Yaqûb wek diyariyên Xwedê ji Îbrahîm re hatine dayîn û piştre tenê ji Xwedê re îbadet kirine û di rêya Xwedê de rêberên rast bûne: {{Quote|Û me Îshaq û wek diyariyek din (ji neviyê xwe) Yaqûb da wî, û me ji her yekî (ji wan) mirovên qenc kirin. Û me ew kirin rêber, bi fermana xwe rêberiya (mirovan) kirin, û me ji wan re îlham da ku karên qenc bikin, nimêj bikin û xêrxwaziyê bikin; û ew bi berdewamî ji me re (û tenê ji me re) xizmet dikirin.|cite=[[Enbiya|Sûreya el-Enbiya 21:72-73]]}}{{Quote|Û ME mizgîniya Îshaq, pêxemberekî ji qencîkaran, da wî.|cite=[[Safat|Sûreya es-Safat 37:112]]}} == Di xiristiyanî de == [[Peymana Nû]] dibêje ku Îshaq ji aliyê bavê wî Îbrahîm ve "hatiye qurbankirin" û Îshaq kurên wî pîroz kiriye. Pawlos Îshaq ku sembola azadiya [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] ye, bi kurê mezin ê redkirî Îsmaîl ku sembola [[Xulamtî|koletiyê]] ye, berawird kiriye; Hacer bi peymana [[Nîvgirava Sîna|Sînayê]] ve girêdayî ye, lê Sara bi peymana keremê ve girêdayî ye ku kurê wê Îshaq dikeve nav wê. Nameya Yaqûb beşa 2, ayetên 21-24, dibêje ku qurbana Îshaq nîşan dide ku rastdarkirin (bi wateya Yûhenna) hem bawerî û hem jî karan hewce dike.<ref name="EoC-Isaac">''Encyclopedia of Christianity'', Bowden, John, ed., ''Isaac''.</ref> Di Mektûba ji bo Îbraniyan de, amadebûna Îbrahîm ji bo şopandina fermana Xwede ya qurbanîkirina Îshaq wekî mînakek baweriyê tê bikaranîn, herwiha kiryara Îshaq di pîrozkirina Yaqûb û Esaw de bi referansa pêşeroja ku Xwede soz dabû Îbrahîm. Di ayeta 19an de, nivîskar azadkirina Îshaq ji qurbanîkirinê wekî dişibihe vejîna [[Îsa]] dibîne, ramana qurbanîkirina Îshaq pêşbîniyek qurbanîkirina Îsa li ser xaçê ye.<ref>F.F. Bruce, ''The Epistle to the Hebrews'' Marshall. Morgan and Scott, 1964 rr. 308–313</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm û Îshaq] {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îshaq| ]] [[Kategorî:Pêxember]] qd6iwe6cm4yibfhma1y1vtfs490ntow 2031822 2031821 2026-05-26T18:52:30Z Kurê Acemî 105128 /* Di îslamê de */ 2031822 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = Chester Beatty T 414 fol 69 v Ishaq praying.jpg | sernavê_wêne = Tewsîrkirinek ji serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]], Ishaq nimêj dike }} '''Ishaq''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إِسْحَاق an إِسْحٰق,''{{transliteration|ar|DIN|ʾIsḥāq}}'') di [[dînên îbrahîmî]] de [[pêxember]]ekî [[Xweda|Xwedê]] ye, di nav de [[cihûtî]], samarîtî, [[xiristiyanî]], [[îslam]], dînê [[behaîtî]] û rastafarî. Îshaq cara yekem di [[Tewrat|Tewratê]] de xuya dibe ku tê de ew kurê Îbrahîm û Sarayê, bavê Yaqûb û Esaw, û bapîrê diwanzdeh eşîrên Îsraîlê bûye. Ew kurê pêxemberê [[Îbrahîm]] û birayê pêxemberê [[Îsmaîl]] bû. == Di îslamê de == [[Îslam]] Îshaq wek [[pêxember]] dibîne û wî wek bavê îsraîleyan û xizmetkarekî rast ê [[Xweda|Xwedê]] bi nav dike.<ref>{{Cite book |title=The Concise Encyclopedia of Islam |last=Glassé |first=Cyril |publisher=HarperCollins |year=1991 |pages=193 |isbn=9780060631260 |language=en}}</ref> Îshaq, ligel [[Îsmaîl]], ji bo misilmanan pir girîng e ji ber ku piştî bavê xwe [[Îbrahîm]] peyama [[Monoteyîzm|yekxwedayîtiyê]] berdewam kirine. Di nav zarokên Îshaq de serokê Îsraîlê yê piştî wî [[Yaqûb]] hebû ku ew jî wekî pêxemberekî îslamî tê pîrozkirin. Di [[Quran|Quranê]] de navê Îshaq hevdeh caran tê behskirin, pir caran bi bav û kurê xwe Yaqûb re.<ref>{{cite encyclopedia |title=Isaac |encyclopedia=Encyclopedia of Islam |publisher=Brill |url=https://referenceworks.brillonline.com/browse/encyclopaedia-of-islam-2 |last=Watt |first=W. Montgomery |author-link=}}</ref> Quran dibêje ku Îbrahîm "mizgîniya Îshaq, pêxemberekî rast" wergirtiye, û Xwedê herduyan jî pîroz kiriye (37:112). Di ravekirinek berfirehtir de, dema ku milyaket hatin ba Îbrahîm da ku cezayê pêşerojê yê ku dê li ser [[Sodom û Gomora|Sodom û Gomorayê]] were sepandin jê re bibêjin, jina wî Sara "kenîya, û me mizgîniya Îshaq, û piştî Îshaq jî ya (neviyê) Yaqûb da wê" (11:71–74); û bêtir tê ravekirin ku ev bûyer dê tevî pîrbûna Îbrahîm û Sara pêk were. Çend [[ayet]] behsa Îshaq dikin wekî "diyariyek" ji bo Îbrahîm (6:84; 14:49–50), û 24:26–27 zêde dike ku Xwedê "pêxembertî û Pirtûk di nav nifşên wî de" kiriye ku hatiye şîrovekirin ku behsa du kurên pêxember ên Îbrahîm, neviyê wî yê pêxember Yaqûb, û neviyê wî yê mezin [[Yûsif]] dike. Di Quranê de, paşê tê vegotin ku Îbrahîm jî pesnê Xwedê da ji bo ku di temenê xwe yê kal de Îsmaîl û Îshaq daye wî (14:39–41). Li deverên din ên Quranê, behsa Îshaq di navnîşan de tê kirin: Yûsif dîna bav û kalên xwe Îbrahîm, Îshaq û Yaqûb dişopîne (12:38) û behsa kerema Xwedê ji wan re dike (12:6); kurên Yaqûb hemî baweriya xwe şahidî dikin û soz didin ku Xwedayê ku bav û kalên wan, "Îbrahîm, Îsmaîl û Îshaq", perestî dikirin, biperizin (2:127); û Quran ji misilmanan re ferman dike ku baweriya xwe bi wehyan bînin ku ji "Îbrahîm, Îsmaîl, Îshaq, Yaqûb û Bav û Kalan" re hatine dayîn (2:136; 3:84). Di vegotina Quranê ya qurbanîkirina kurê xwe ji aliyê Îbrahîm ve (37:102), navê kur nayê behs kirin û nîqaş li ser nasnameya kur berdewam kiriye, her çend gelek kes difikirin ku nasname hêmana herî kêm girîng e di çîrokekê de ku ji bo nîşandana wêrekiya ku mirov bi baweriyê pêş dixe tê dayîn.<ref>{{cite encyclopedia |year=1991 |title=Isaac |encyclopedia=The Concise Encyclopedia of Islam |publisher=HarperSanFrancisco |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |last=Glassé |first=C. |pages=472 |isbn=9780060631260}}</ref> === Quran === Quran behsa Îshaq dike wek pêxember û mirovekî rast ê Xwedê. Tê gotin ku Îshaq û Yaqûb wek diyariyên Xwedê ji Îbrahîm re hatine dayîn û piştre tenê ji Xwedê re îbadet kirine û di rêya Xwedê de rêberên rast bûne: {{Quote|Û me Îshaq û wek diyariyek din (ji neviyê xwe) Yaqûb da wî, û me ji her yekî (ji wan) mirovên qenc kirin. Û me ew kirin rêber, bi fermana xwe rêberiya (mirovan) kirin, û me ji wan re îlham da ku karên qenc bikin, nimêj bikin û xêrxwaziyê bikin; û ew bi berdewamî ji me re (û tenê ji me re) xizmet dikirin.|cite=[[Enbiya|Sûreya el-Enbiya 21:72-73]]}}{{Quote|Û ME mizgîniya Îshaq, pêxemberekî ji qencîkaran, da wî.|cite=[[Safat|Sûreya es-Safat 37:112]]}} == Di xiristiyanî de == [[Peymana Nû]] dibêje ku Îshaq ji aliyê bavê wî Îbrahîm ve "hatiye qurbankirin" û Îshaq kurên wî pîroz kiriye. Pawlos Îshaq ku sembola azadiya [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] ye, bi kurê mezin ê redkirî Îsmaîl ku sembola [[Xulamtî|koletiyê]] ye, berawird kiriye; Hacer bi peymana [[Nîvgirava Sîna|Sînayê]] ve girêdayî ye, lê Sara bi peymana keremê ve girêdayî ye ku kurê wê Îshaq dikeve nav wê. Nameya Yaqûb beşa 2, ayetên 21-24, dibêje ku qurbana Îshaq nîşan dide ku rastdarkirin (bi wateya Yûhenna) hem bawerî û hem jî karan hewce dike.<ref name="EoC-Isaac">''Encyclopedia of Christianity'', Bowden, John, ed., ''Isaac''.</ref> Di Mektûba ji bo Îbraniyan de, amadebûna Îbrahîm ji bo şopandina fermana Xwede ya qurbanîkirina Îshaq wekî mînakek baweriyê tê bikaranîn, herwiha kiryara Îshaq di pîrozkirina Yaqûb û Esaw de bi referansa pêşeroja ku Xwede soz dabû Îbrahîm. Di ayeta 19an de, nivîskar azadkirina Îshaq ji qurbanîkirinê wekî dişibihe vejîna [[Îsa]] dibîne, ramana qurbanîkirina Îshaq pêşbîniyek qurbanîkirina Îsa li ser xaçê ye.<ref>F.F. Bruce, ''The Epistle to the Hebrews'' Marshall. Morgan and Scott, 1964 rr. 308–313</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm û Îshaq] {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îshaq| ]] [[Kategorî:Pêxember]] e7uuobd3dqqah5t57mqp6taknurefzu 2031824 2031822 2026-05-26T18:52:57Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031824 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = Chester Beatty T 414 fol 69 v Ishaq praying.jpg | sernavê_wêne = Tewsîrkirinek ji serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]], Ishaq nimêj dike }} '''Ishaq''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إِسْحَاق an إِسْحٰق,''{{transliteration|ar|DIN|ʾIsḥāq}}'') di [[dînên îbrahîmî]] de [[pêxember]]ekî [[Xweda|Xwedê]] ye, di nav de [[cihûtî]], samarîtî, [[xiristiyanî]], [[îslam]], dînê [[behaîtî]] û rastafarî. Îshaq cara yekem di [[Tewrat|Tewratê]] de xuya dibe ku tê de ew kurê Îbrahîm û Sarayê, bavê Yaqûb û Esaw, û bapîrê diwanzdeh eşîrên Îsraîlê bûye. Ew kurê pêxemberê [[Îbrahîm]] û birayê pêxemberê [[Îsmaîl]] bû. == Di îslamê de == [[Îslam]] Îshaq wek [[pêxember]] dibîne û wî wek bavê îsraîleyan û xizmetkarekî rast ê [[Xweda|Xwedê]] bi nav dike.<ref>{{Cite book |title=The Concise Encyclopedia of Islam |last=Glassé |first=Cyril |publisher=HarperCollins |year=1991 |pages=193 |isbn=9780060631260 |language=en}}</ref> Îshaq, ligel [[Îsmaîl]], ji bo misilmanan pir girîng e ji ber ku piştî bavê xwe [[Îbrahîm]] peyama [[Monoteyîzm|yekxwedayîtiyê]] berdewam kirine. Di nav zarokên Îshaq de serokê Îsraîlê yê piştî wî [[Yaqûb]] hebû ku ew jî wekî pêxemberekî îslamî tê pîrozkirin. Di [[Quran|Quranê]] de navê Îshaq hevdeh caran tê behskirin, pir caran bi bav û kurê xwe Yaqûb re.<ref>{{cite encyclopedia |title=Isaac |encyclopedia=Encyclopedia of Islam |publisher=Brill |url=https://referenceworks.brillonline.com/browse/encyclopaedia-of-islam-2 |last=Watt |first=W. Montgomery |author-link=}}</ref> Quran dibêje ku Îbrahîm "mizgîniya Îshaq, pêxemberekî rast" wergirtiye, û Xwedê herduyan jî pîroz kiriye (37:112). Di ravekirinek berfirehtir de, dema ku milyaket hatin ba Îbrahîm da ku cezayê pêşerojê yê ku dê li ser [[Sodom û Gomora|Sodom û Gomorayê]] were sepandin jê re bibêjin, jina wî Sara "kenîya, û me mizgîniya Îshaq, û piştî Îshaq jî ya (neviyê) Yaqûb da wê" (11:71–74); û bêtir tê ravekirin ku ev bûyer dê tevî pîrbûna Îbrahîm û Sara pêk were. Çend [[ayet]] behsa Îshaq dikin wekî "diyariyek" ji bo Îbrahîm (6:84; 14:49–50), û 24:26–27 zêde dike ku Xwedê "pêxembertî û Pirtûk di nav nifşên wî de" kiriye ku hatiye şîrovekirin ku behsa du kurên pêxember ên Îbrahîm, neviyê wî yê pêxember Yaqûb, û neviyê wî yê mezin [[Yûsif]] dike. Di Quranê de, paşê tê vegotin ku Îbrahîm jî pesnê Xwedê da ji bo ku di temenê xwe yê kal de Îsmaîl û Îshaq daye wî (14:39–41). Li deverên din ên Quranê, behsa Îshaq di navnîşan de tê kirin: Yûsif dîna bav û kalên xwe Îbrahîm, Îshaq û Yaqûb dişopîne (12:38) û behsa kerema Xwedê ji wan re dike (12:6); kurên Yaqûb hemî baweriya xwe şahidî dikin û soz didin ku Xwedayê ku bav û kalên wan, "Îbrahîm, Îsmaîl û Îshaq", perestî dikirin, biperizin (2:127); û Quran ji misilmanan re ferman dike ku baweriya xwe bi wehyan bînin ku ji "Îbrahîm, Îsmaîl, Îshaq, Yaqûb û Bav û Kalan" re hatine dayîn (2:136; 3:84). Di vegotina Quranê ya qurbanîkirina kurê xwe ji aliyê Îbrahîm ve (37:102), navê kur nayê behs kirin û nîqaş li ser nasnameya kur berdewam kiriye, her çend gelek kes difikirin ku nasname hêmana herî kêm girîng e di çîrokekê de ku ji bo nîşandana wêrekiya ku mirov bi baweriyê pêş dixe tê dayîn.<ref>{{cite encyclopedia |year=1991 |title=Isaac |encyclopedia=The Concise Encyclopedia of Islam |publisher=HarperSanFrancisco |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |last=Glassé |first=C. |pages=472 |isbn=9780060631260}}</ref> === Quran === Quran behsa Îshaq dike wek pêxember û mirovekî rast ê Xwedê. Tê gotin ku Îshaq û Yaqûb wek diyariyên Xwedê ji Îbrahîm re hatine dayîn û piştre tenê ji Xwedê re îbadet kirine û di rêya Xwedê de rêberên rast bûne: {{Quote|Û me Îshaq û wek diyariyek din (ji neviyê xwe) Yaqûb da wî, û me ji her yekî (ji wan) mirovên qenc kirin. Û me ew kirin rêber, bi fermana xwe rêberiya (mirovan) kirin, û me ji wan re îlham da ku karên qenc bikin, nimêj bikin û xêrxwaziyê bikin; û ew bi berdewamî ji me re (û tenê ji me re) xizmet dikirin.|cite=[[Enbiya|Sûreya el-Enbiya 21:72-73]]}}{{Quote|Û ME mizgîniya Îshaq, pêxemberekî ji qencîkaran, da wî.|cite=[[Safat|Sûreya es-Safat 37:112]]}} == Di xiristiyanî de == [[Peymana Nû]] dibêje ku Îshaq ji aliyê bavê wî Îbrahîm ve "hatiye qurbankirin" û Îshaq kurên wî pîroz kiriye. Pawlos Îshaq ku sembola azadiya [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] ye, bi kurê mezin ê redkirî Îsmaîl ku sembola [[Xulamtî|koletiyê]] ye, berawird kiriye; Hacer bi peymana [[Nîvgirava Sîna|Sînayê]] ve girêdayî ye, lê Sara bi peymana keremê ve girêdayî ye ku kurê wê Îshaq dikeve nav wê. Nameya Yaqûb beşa 2, ayetên 21-24, dibêje ku qurbana Îshaq nîşan dide ku rastdarkirin (bi wateya Yûhenna) hem bawerî û hem jî karan hewce dike.<ref name="EoC-Isaac">''Encyclopedia of Christianity'', Bowden, John, ed., ''Isaac''.</ref> Di Mektûba ji bo Îbraniyan de, amadebûna Îbrahîm ji bo şopandina fermana Xwede ya qurbanîkirina Îshaq wekî mînakek baweriyê tê bikaranîn, herwiha kiryara Îshaq di pîrozkirina Yaqûb û Esaw de bi referansa pêşeroja ku Xwede soz dabû Îbrahîm. Di ayeta 19an de, nivîskar azadkirina Îshaq ji qurbanîkirinê wekî dişibihe vejîna [[Îsa]] dibîne, ramana qurbanîkirina Îshaq pêşbîniyek qurbanîkirina Îsa li ser xaçê ye.<ref>F.F. Bruce, ''The Epistle to the Hebrews'' Marshall. Morgan and Scott, 1964 rr. 308–313</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm û Îshaq] {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îshaq| ]] [[Kategorî:Pêxember]] ptaztb6fydqo9z8tbv9ih4801ol55av 2031836 2031824 2026-05-26T19:12:09Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Lînk paqij kir, --Valahiyên nehewce.) 2031836 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = Chester Beatty T 414 fol 69 v Ishaq praying.jpg | sernavê_wêne = Tewsîrkirinek ji serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]], Ishaq nimêj dike }} '''Ishaq''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إِسْحَاق an إِسْحٰق,''{{Transl|ar|DIN|ʾIsḥāq}}'') di [[dînên îbrahîmî]] de [[pêxember]]ekî [[Xweda|Xwedê]] ye, di nav de [[cihûtî]], samarîtî, [[xiristiyanî]], [[îslam]], dînê [[behaîtî]] û rastafarî. Îshaq cara yekem di [[Tewrat]]ê de xuya dibe ku tê de ew kurê Îbrahîm û Sarayê, bavê Yaqûb û Esaw, û bapîrê diwanzdeh eşîrên Îsraîlê bûye. Ew kurê pêxemberê [[Îbrahîm]] û birayê pêxemberê [[Îsmaîl]] bû. == Di îslamê de == [[Îslam]] Îshaq wek [[pêxember]] dibîne û wî wek bavê îsraîleyan û xizmetkarekî rast ê [[Xweda|Xwedê]] bi nav dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Encyclopedia of Islam |paşnav=Glassé |pêşnav=Cyril |weşanger=HarperCollins |sal=1991 |rr=193 |isbn=9780060631260 |ziman=en }}</ref> Îshaq, ligel [[Îsmaîl]], ji bo misilmanan pir girîng e ji ber ku piştî bavê xwe [[Îbrahîm]] peyama [[Monoteyîzm|yekxwedayîtiyê]] berdewam kirine. Di nav zarokên Îshaq de serokê Îsraîlê yê piştî wî [[Yaqûb]] hebû ku ew jî wekî pêxemberekî îslamî tê pîrozkirin. Di [[Quran]]ê de navê Îshaq hevdeh caran tê behskirin, pir caran bi bav û kurê xwe Yaqûb re.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Isaac |ensîklopedî=Encyclopedia of Islam |weşanger=Brill |url=https://referenceworks.brillonline.com/browse/encyclopaedia-of-islam-2 |paşnav=Watt |pêşnav=W. Montgomery |lînka-nivîskar= }}</ref> Quran dibêje ku Îbrahîm "mizgîniya Îshaq, pêxemberekî rast" wergirtiye, û Xwedê herduyan jî pîroz kiriye (37:112). Di ravekirinek berfirehtir de, dema ku milyaket hatin ba Îbrahîm da ku cezayê pêşerojê yê ku dê li ser [[Sodom û Gomora]]yê were sepandin jê re bibêjin, jina wî Sara "kenîya, û me mizgîniya Îshaq, û piştî Îshaq jî ya (neviyê) Yaqûb da wê" (11:71–74); û bêtir tê ravekirin ku ev bûyer dê tevî pîrbûna Îbrahîm û Sara pêk were. Çend [[ayet]] behsa Îshaq dikin wekî "diyariyek" ji bo Îbrahîm (6:84; 14:49–50), û 24:26–27 zêde dike ku Xwedê "pêxembertî û Pirtûk di nav nifşên wî de" kiriye ku hatiye şîrovekirin ku behsa du kurên pêxember ên Îbrahîm, neviyê wî yê pêxember Yaqûb, û neviyê wî yê mezin [[Yûsif]] dike. Di Quranê de, paşê tê vegotin ku Îbrahîm jî pesnê Xwedê da ji bo ku di temenê xwe yê kal de Îsmaîl û Îshaq daye wî (14:39–41). Li deverên din ên Quranê, behsa Îshaq di navnîşan de tê kirin: Yûsif dîna bav û kalên xwe Îbrahîm, Îshaq û Yaqûb dişopîne (12:38) û behsa kerema Xwedê ji wan re dike (12:6); kurên Yaqûb hemî baweriya xwe şahidî dikin û soz didin ku Xwedayê ku bav û kalên wan, "Îbrahîm, Îsmaîl û Îshaq", perestî dikirin, biperizin (2:127); û Quran ji misilmanan re ferman dike ku baweriya xwe bi wehyan bînin ku ji "Îbrahîm, Îsmaîl, Îshaq, Yaqûb û Bav û Kalan" re hatine dayîn (2:136; 3:84). Di vegotina Quranê ya qurbanîkirina kurê xwe ji aliyê Îbrahîm ve (37:102), navê kur nayê behs kirin û nîqaş li ser nasnameya kur berdewam kiriye, her çend gelek kes difikirin ku nasname hêmana herî kêm girîng e di çîrokekê de ku ji bo nîşandana wêrekiya ku mirov bi baweriyê pêş dixe tê dayîn.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sal=1991 |sernav=Isaac |ensîklopedî=The Concise Encyclopedia of Islam |weşanger=HarperSanFrancisco |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |paşnav=Glassé |pêşnav=C. |rr=472 |isbn=9780060631260 }}</ref> === Quran === Quran behsa Îshaq dike wek pêxember û mirovekî rast ê Xwedê. Tê gotin ku Îshaq û Yaqûb wek diyariyên Xwedê ji Îbrahîm re hatine dayîn û piştre tenê ji Xwedê re îbadet kirine û di rêya Xwedê de rêberên rast bûne: {{Quote|Û me Îshaq û wek diyariyek din (ji neviyê xwe) Yaqûb da wî, û me ji her yekî (ji wan) mirovên qenc kirin. Û me ew kirin rêber, bi fermana xwe rêberiya (mirovan) kirin, û me ji wan re îlham da ku karên qenc bikin, nimêj bikin û xêrxwaziyê bikin; û ew bi berdewamî ji me re (û tenê ji me re) xizmet dikirin.|cite=[[Enbiya|Sûreya el-Enbiya 21:72-73]]}}{{Quote|Û ME mizgîniya Îshaq, pêxemberekî ji qencîkaran, da wî.|cite=[[Safat|Sûreya es-Safat 37:112]]}} == Di xiristiyanî de == [[Peymana Nû]] dibêje ku Îshaq ji aliyê bavê wî Îbrahîm ve "hatiye qurbankirin" û Îshaq kurên wî pîroz kiriye. Pawlos Îshaq ku sembola azadiya [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] ye, bi kurê mezin ê redkirî Îsmaîl ku sembola [[Xulamtî|koletiyê]] ye, berawird kiriye; Hacer bi peymana [[Nîvgirava Sîna|Sînayê]] ve girêdayî ye, lê Sara bi peymana keremê ve girêdayî ye ku kurê wê Îshaq dikeve nav wê. Nameya Yaqûb beşa 2, ayetên 21-24, dibêje ku qurbana Îshaq nîşan dide ku rastdarkirin (bi wateya Yûhenna) hem bawerî û hem jî karan hewce dike.<ref name="EoC-Isaac">''Encyclopedia of Christianity'', Bowden, John, ed., ''Isaac''.</ref> Di Mektûba ji bo Îbraniyan de, amadebûna Îbrahîm ji bo şopandina fermana Xwede ya qurbanîkirina Îshaq wekî mînakek baweriyê tê bikaranîn, herwiha kiryara Îshaq di pîrozkirina Yaqûb û Esaw de bi referansa pêşeroja ku Xwede soz dabû Îbrahîm. Di ayeta 19an de, nivîskar azadkirina Îshaq ji qurbanîkirinê wekî dişibihe vejîna [[Îsa]] dibîne, ramana qurbanîkirina Îshaq pêşbîniyek qurbanîkirina Îsa li ser xaçê ye.<ref>F.F. Bruce, ''The Epistle to the Hebrews'' Marshall. Morgan and Scott, 1964 rr. 308–313</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm û Îshaq] {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îshaq| ]] [[Kategorî:Pêxember]] 1hsea6wak56i4v1s4fzvaib5ouvjkip 2031893 2031836 2026-05-26T21:03:55Z Penaber49 39672 2031893 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = Chester Beatty T 414 fol 69 v Ishaq praying.jpg | sernavê_wêne = Tewsîrkirinek ji serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]], Ishaq nimêj dike }} '''Ishaq''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إِسْحَاق an إِسْحٰق,''{{Transl|ar|DIN|ʾIsḥāq}}'') di [[dînên îbrahîmî]] de [[pêxember]]ekî [[Xweda|Xwedê]] ye, di nav de [[cihûtî]], samarîtî, [[xiristiyanî]], [[îslam]], dînê [[behaîtî]] û rastafarî. Îshaq cara yekem di [[Tewrat]]ê de xuya dibe ku tê de ew kurê Îbrahîm û Sarayê, bavê Yaqûb û Esaw, û bapîrê diwanzdeh eşîrên Îsraîlê bûye. Ew kurê pêxemberê [[Îbrahîm]] û birayê pêxemberê [[Îsmaîl]] bû. == Di îslamê de == [[Îslam]] Îshaq wek [[pêxember]] dibîne û wî wek bavê îsraîliyan û xizmetkarekî rast ê [[Xweda|Xwedê]] bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Encyclopedia of Islam |paşnav=Glassé |pêşnav=Cyril |weşanger=HarperCollins |sal=1991 |rr=193 |isbn=9780060631260 |ziman=en }}</ref> Ji ber ku piştî bavê xwe [[Îbrahîm]] peyama [[Monoteyîzm|yekxwedayîtiyê]] berdewam kirine, Îshaq ligel [[Îsmaîl]] ji bo misilmanan pir girîng e. Di nav zarokên Îshaq de serokê îsraîlê yê piştî wî [[Yaqûb]] hebû ku ew jî wekê pêxemberekî îslamî hatiye qebûlkirin. Di [[Quran]]ê de navê Îshaq bi qasê hevdeh caran hatiye behskirin ku pir caran bi bav û kurê xwe Yaqûb re bi hev re hatiye behskirin.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Isaac |ensîklopedî=Encyclopedia of Islam |weşanger=Brill |url=https://referenceworks.brillonline.com/browse/encyclopaedia-of-islam-2 |paşnav=Watt |pêşnav=W. Montgomery |lînka-nivîskar= }}</ref> Quran dibêje ku Îbrahîm "mizgîniya Îshaq wekê pêxemberekî rastîn" wergirtiye û Xwedê herduyan jî pîroz kiriye (37:112). Di ravekirinek berfirehtir de, dema ku milyaket hatin ba Îbrahîm da ku cezayê pêşerojê yê ku dê li ser [[Sodom û Gomora]]yê were sepandin jê re bibêjin, jina wî Sara "kenîya, û me mizgîniya Îshaq, û piştî Îshaq jî ya (neviyê) Yaqûb da wê" (11:71–74); û bêtir tê ravekirin ku ev bûyer dê tevî pîrbûna Îbrahîm û Sara pêk were. Çend [[ayet]] behsa Îshaq dikin wekî "diyariyek" ji bo Îbrahîm (6:84; 14:49–50), û 24:26–27 zêde dike ku Xwedê "pêxembertî û Pirtûk di nav nifşên wî de" kiriye ku hatiye şîrovekirin ku behsa du kurên pêxember ên Îbrahîm, neviyê wî yê pêxember Yaqûb, û neviyê wî yê mezin [[Yûsif]] dike. Di Quranê de, paşê tê vegotin ku Îbrahîm jî pesnê Xwedê da ji bo ku di temenê xwe yê kal de Îsmaîl û Îshaq daye wî (14:39–41). Li deverên din ên Quranê, behsa Îshaq di navnîşan de tê kirin: Yûsif dîna bav û kalên xwe Îbrahîm, Îshaq û Yaqûb dişopîne (12:38) û behsa kerema Xwedê ji wan re dike (12:6); kurên Yaqûb hemî baweriya xwe şahidî dikin û soz didin ku Xwedayê ku bav û kalên wan, "Îbrahîm, Îsmaîl û Îshaq", perestî dikirin, biperizin (2:127); û Quran ji misilmanan re ferman dike ku baweriya xwe bi wehyan bînin ku ji "Îbrahîm, Îsmaîl, Îshaq, Yaqûb û Bav û Kalan" re hatine dayîn (2:136; 3:84). Di vegotina Quranê ya qurbanîkirina kurê xwe ji aliyê Îbrahîm ve (37:102), navê kur nayê behs kirin û nîqaş li ser nasnameya kur berdewam kiriye, her çend gelek kes difikirin ku nasname hêmana herî kêm girîng e di çîrokekê de ku ji bo nîşandana wêrekiya ku mirov bi baweriyê pêş dixe tê dayîn.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sal=1991 |sernav=Isaac |ensîklopedî=The Concise Encyclopedia of Islam |weşanger=HarperSanFrancisco |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |paşnav=Glassé |pêşnav=C. |rr=472 |isbn=9780060631260 }}</ref> === Quran === Quran behsa Îshaq dike wek pêxember û mirovekî rast ê Xwedê. Tê gotin ku Îshaq û Yaqûb wek diyariyên Xwedê ji Îbrahîm re hatine dayîn û piştre tenê ji Xwedê re îbadet kirine û di rêya Xwedê de rêberên rast bûne: {{Quote|Û me Îshaq û wek diyariyek din (ji neviyê xwe) Yaqûb da wî, û me ji her yekî (ji wan) mirovên qenc kirin. Û me ew kirin rêber, bi fermana xwe rêberiya (mirovan) kirin, û me ji wan re îlham da ku karên qenc bikin, nimêj bikin û xêrxwaziyê bikin; û ew bi berdewamî ji me re (û tenê ji me re) xizmet dikirin.|cite=[[Enbiya|Sûreya el-Enbiya 21:72-73]]}}{{Quote|Û ME mizgîniya Îshaq, pêxemberekî ji qencîkaran, da wî.|cite=[[Safat|Sûreya es-Safat 37:112]]}} == Di xiristiyanî de == [[Peymana Nû]] dibêje ku Îshaq ji aliyê bavê wî Îbrahîm ve "hatiye qurbankirin" û Îshaq kurên wî pîroz kiriye. Pawlos Îshaq ku sembola azadiya [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] ye, bi kurê mezin ê redkirî Îsmaîl ku sembola [[Xulamtî|koletiyê]] ye, berawird kiriye; Hacer bi peymana [[Nîvgirava Sîna|Sînayê]] ve girêdayî ye, lê Sara bi peymana keremê ve girêdayî ye ku kurê wê Îshaq dikeve nav wê. Nameya Yaqûb beşa 2, ayetên 21-24, dibêje ku qurbana Îshaq nîşan dide ku rastdarkirin (bi wateya Yûhenna) hem bawerî û hem jî karan hewce dike.<ref name="EoC-Isaac">''Encyclopedia of Christianity'', Bowden, John, ed., ''Isaac''.</ref> Di Mektûba ji bo Îbraniyan de, amadebûna Îbrahîm ji bo şopandina fermana Xwede ya qurbanîkirina Îshaq wekî mînakek baweriyê tê bikaranîn, herwiha kiryara Îshaq di pîrozkirina Yaqûb û Esaw de bi referansa pêşeroja ku Xwede soz dabû Îbrahîm. Di ayeta 19an de, nivîskar azadkirina Îshaq ji qurbanîkirinê wekî dişibihe vejîna [[Îsa]] dibîne, ramana qurbanîkirina Îshaq pêşbîniyek qurbanîkirina Îsa li ser xaçê ye.<ref>F.F. Bruce, ''The Epistle to the Hebrews'' Marshall. Morgan and Scott, 1964 rr. 308–313</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm û Îshaq] {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îshaq| ]] [[Kategorî:Pêxember]] 0ppg98dkzcdsgd1zt3ne8u7n36bfzqr 0 7401 2032013 2028660 2026-05-27T07:17:47Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2032013 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Polonya''',<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=19:1 }}</ref> yan jî bi fermî '''Komara Polonyayê''' (bi [[polonî]]: ''Polska''; bi poloniya fermî: ''Rzeczpospolita Polska''), welatekî [[Ewropaya Navendî]] ye ku li 16 parêzgehên îdarî yên bi navê ''voivodeships'' hatiye dabeşkirin. Polonya bi giştî 313.931 km² rûerd vedigire. Nifûsa Polonyayê li dora 38 milyon kes e û Polonya welatê pêncem e ku bûye endamê [[Yekîtiya Ewropayê]]. [[Warşova]] paytexta netewe û metropola herî mezin ê Polonyayê ye. Bajarên din ên mezinên welêt [[Kraków]], [[Gdańsk]], [[Wrocław]], [[Katowice]], [[Łódź]], [[Poznań]], [[Szczecin]] û [[Lublîn]] e. Polonya xwedî avhewa veguhêzeka nerm e û axa welêt di deşta ewropî ya navîn cih girtiye ku ji [[Deryaya Baltîk]]ê li bakur heya Çiyayên Sudeten û li başûr jî heya [[Çiyayên Karpatanan]]ê dirêj dibe. Çemê polonî yê herî dirêj [[Çemê Vistulayê]] ye û xala herî bilind a Polonyayê Çiyayê Rysy ye ku yek ji çiyayên Çiyayê Tatraya Karpatanê ye. Welêt li aliyê bakurê rojhilat ve bi [[Lîtvanya]] û [[Rûsya]], li rojhilat ve bi [[Belarûs]] û [[Ûkrayna]], li başûr bi [[Slovakya]] û [[Çekya]] û li rojava ve bi [[Almanya]]yê re sinorê bejayî parvedike. Di heman demê Polonya sinorên deryayî bi [[Danîmarka]] û [[Swêd]]ê re parve dike. Jiyana mirovî yên pêşdîrokî ya li ser axa Polonyayê heya 10.000 salên {{bz}} diçe. Ji aliyê çandî ve li seranserê kevnariya paşîn ê cihêreng, eşîrên polon li herêmê bicih bûne ku navê wan di serdema navîn a destpêkê de li Polonyayê hatiye danîn. Dewleta polonî di sala 966an de hatiye damezrandin ku di dema serwerekî pagan ê polonî de, di bin banê [[Dêra Romayê]] de dibe xiristiyan hatiye avakirin. [[Keyaniya Polonyayê]] di sala 1025an de derdikeve holê û di sala 1569an de pêwendiyên xwe ya dirêj bi [[Lîtvanya]] re bi hêz dike ku bi vî rengê Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî hatiye avakirin. Polonya di wê demê de yek ji hêzên mezin ên [[Ewropa]]yê bû ku bi pergalek siyasî ya bêhempa ya lîberal di sala 1791ê de yekem destûra nûjen a Ewropayê pejirandiye. Bi derbasbûna Serdemek Zêrîn a Polonî ya dewlemend, welat di dawiya sedsala 18an de ji hêla dewletên cîran ve hate dabeş kirin û carek din dîsa di sala 1918an de serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe. Di îlona sala 1939an de dagirkirina Polonya ji hêla [[Almanya]] û [[Yekîtiya Sovyetê]] ve dibe sedema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] û Şerê Cîhanê yê Duyem dibe sedema bi milyonan qurbaniyên polonî. Weke endamek Bloka Komunîst a di dema [[Şerê Sar]] a cîhanî de, Komara Gel a Polonyayê damezrînerê [[Peymana Warşovayê]] bû. Bi derketin û tevkariya Tevgera Hevgirtinê (Sendîkaya Polonî), hikûmeta komunîst hate hilweşandin û Polonya di sala 1989an de carek din dîsa wekî dewletek demokratîk ji nû ve hatiye avakirin. Polonya komarek parlamenî ye ku du meclîsên sejm û senatoyê pêk tê. Welêt xwedî bazarek pêşketî û aborîyek bilind e. Polonya di warê aboriyê de wekê hêza navîn tê hesibandin ku welêt ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di [[Yekîtiya Ewropayê]] de şeşem aboriya herî mezin û ji hêla (PPP) ve welatê pêncemê [[Ewropa]]yê ye. Welêt standardek pir bilind a jiyanê, ewlehî û azadiya aborî peyda dike welat xwedî perwerdehiya zanîngehê ya belaş û xwedî sîstema lênerîna tenduristiyê ya gerdûnî ye. Li welêt 17 mîrateyên cîhanî yên [[UNESCO]]yê hene ku 15 ji wan mîrateyên çandî ne. Polonya dewletek endamek damezrîner a [[Neteweyên Yekbûyî]], endamê [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], [[NATO]], [[Yekîtiya Ewropayê]] û endamê [[Herêma Schengen]] e. == Dîrok == === Pêşdîrok û protodîrok === [[Wêne:Biskupin brama od zewnatrz.jpg|thumb|çep|Cihwarek li Biskupinê ji Serdema Bronzî ye ku Çanda Lusatiyan destnîşan dike (sedsala 8ê {{bz}}).]] Her çiqas avhewaya dijwar ku pê re çêdibe rê nade ku mirovên pêşîn cihwarên mayînde avabikin, mirovên arkaîk ên [[Serdema kevirî]] û celebên [[Homo erectus|''Homo erectus'']] ên pêşîn bi qasê 500 hezar sal berê li Polonyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g_8jAQAAIAAJ&q=500%2520000%2520lat%2520temu%2520polska%2520homo%2520erectus |sernav=Dzieje powiatu wrocławskiego |tarîx=2002 |weşanger=Starostwo Powiatowe |isbn=978-83-913985-3-1 |ziman=pl }}</ref> Hatina [[Homo sapiens|''Homo sapiens'']] û mirovên nûjen ên anatomîkî di dawiya serdema qeşaya dawî (10.000 {{bz}}) de li Polonyayê bicih dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poznać przeszłość 1: karty pracy ucznia do historii dla liceum ogólnokształcącego i technikum: zakres podstawowy |paşnav=Jurek |pêşnav=Krzysztof |paşnav2=Mrozowski |pêşnav2=Krzysztof |paşnav3=Adamczak |pêşnav3=Joanna |paşnav4=Duchnowski |pêşnav4=Tomasz Marcin |tarîx=2019 |weşanger=Nowa Era |isbn=978-83-267-3653-7 |cih=Warszawa }}</ref> Vekolînên neolîtîk di vê serdemê de pêşketineke berfireh nîşan didin ku delîlên herî pêşîn ên çêkirina penîr a ewropî (5500 {{bz}}) li Kuyavyaya polonî hatiye dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Subbaraman |pêşnav=Nidhi |tarîx=2012-12-12 |sernav=Art of cheese-making is 7,500 years old |url=https://www.nature.com/articles/nature.2012.12020 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/nature.2012.12020 |issn=1476-4687 }}</ref> û teswîra li ser dîzika Bronosîse teswîra herî zû ya naskirî ya ku wesayitek bi teker (3400 BZ) destnîşan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brandes |pêşnav=Axel |paşnav2=Smit |pêşnav2=Marcelle D |paşnav3=Nguyen |pêşnav3=Bao Oanh |paşnav4=Rienstra |pêşnav4=Michiel |paşnav5=Van Gelder |pêşnav5=Isabelle C |tarîx=2018 |sernav=Risk Factor Management in Atrial Fibrillation |url=http://dx.doi.org/10.15420/aer.2018.18.2 |kovar=Arrhythmia &amp; Electrophysiology Review |cild=7 |hejmar=2 |rr=118 |doi=10.15420/aer.2018.18.2 |issn=2050-3369 }}</ref> Serdemên ku [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] û [[serdema hesinî]] ya destpêkê (1300 {{bz}}–500 {{bz}}) vedihewîne bi zêdebûna nifûsê, damezrandina cihwarbûnên dorgirtî (gords) û berfirehbûna [[çanda lusatiyanê]] destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XoxoAgAAQBAJ&pg=PA772&dq=bronze+age+poland+lusatian |sernav=The Oxford Handbook of the European Bronze Age |paşnav=Harding |pêşnav=Anthony |paşnav2=Fokkens |pêşnav2=Harry |tarîx=2013-06-27 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-100732-3 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IZ_KBwAAQBAJ&pg=PA212&dq=lusatian+culture+1300+BC+%25E2%2580%2593+500+BC |sernav=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings |paşnav=Price |pêşnav=T. Douglas |tarîx=2015-06-12 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023198-9 |ziman=en }}</ref> Vedîtinek girîng a arkeolojîk a ji protodîroka Polonyayê, runiştgehek li Biskupin e ku wek Çanda Lusatiyan a Serdema Bronz a Dereng (navenda sedsala 8an a {{bz}}) tê dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ&pg=PA96&q=biskupin |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Li seranserê kevnariyê (400 {{bz}} – 500 {{bz}}) gelek nifûsên kevnar ên cihêreng li ser axa Polonyaya îro jiyan kirine nemaze eşîrên [[kelt]], [[Sikîtyan|skît]], [[german]], sarmatî, baltîk û slavî li Polonyaya îro jiyan kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mkcSDAAAQBAJ |sernav=Heart of Europe: The Past in Poland's Present |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2001-05-31 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-280126-5 |ziman=en }}</ref> Wekî din vedîtinên arkeolojîk hebûna lejyonên romayî yên ku ji bo parastina bazirganiya kehrîbarê hatine şandin, piştrast dikin. Eşîrên polon piştî pêla duyem a [[koça qewman]] li dora sedsala 6ê {{pz}} derketine holê ku ew slavî bûn û dibe ku bermahiyên asîmîlebûyî yên gelên ku berê li herêmê rûdiniştin jî di nav wan de hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielnik-Sikorska |pêşnav=Marta |paşnav2=Daca |pêşnav2=Patrycja |paşnav3=Malyarchuk |pêşnav3=Boris |paşnav4=Derenko |pêşnav4=Miroslava |paşnav5=Skonieczna |pêşnav5=Katarzyna |paşnav6=Perkova |pêşnav6=Maria |paşnav7=Dobosz |pêşnav7=Tadeusz |paşnav8=Grzybowski |pêşnav8=Tomasz |tarîx=2013 |sernav=The History of Slavs Inferred from Complete Mitochondrial Genome Sequences |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0054360 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=8 |hejmar=1 |rr=e54360 |doi=10.1371/journal.pone.0054360 |issn=1932-6203 |pmc=PMC3544712 |pmid=23342138 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brather |pêşnav=Sebastian |tarîx=2004-01-01 |sernav=The Archaeology of the Northwestern Slavs (Seventh To Ninth Centuries) |url=https://brill.com/view/journals/eceu/31/1/article-p77_7.xml |kovar=East Central Europe |ziman=en |cild=31 |hejmar=1 |rr=77–97 |doi=10.1163/187633004X00116 |issn=1876-3308 }}</ref> Di destpêka sedsala 10an de polon li herêmê serweriya eşîrên din ên lekîtîk dikin û di destpêkê de federasyonek eşîrî û piştre jî dewletek keyaniya navendî ava dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Ef2cAAAAQBAJ&pg=PA132&dq=polanie+tribal+monarchy |sernav=Estonia, Latvia, Lithuania, and Poland |paşnav=Publishing |pêşnav=Britannica Educational |tarîx=2013-06-01 |weşanger=Britanncia Educational Publishing |isbn=978-1-61530-991-7 |ziman=en }}</ref> === Keyaniya Polonyayê === [[Wêne:Poland960.png|çep|thumb|Nexşeya Polonyayayê di bin serweriya Mieszko I de ku bi qebûlkirina xiristiyantiya di bin banê Dêra Romayê de û vaftîzma Polonyayê ku di sala 966an de bûye destpêka dewletbûna polonî.]] Polonya di nîvê sedsala 10an de di bin serweriya xanedana Piast de bûye yekitiyek yekbûyî û yekitiyek herêmî ya naskirî. Di sala 966an de serwerê polonan Mieszko I bi vaftîzma Polonya di bin banê Dêra Romayê de xiristiyaniyê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=D2gpDwAAQBAJ |sernav=The Catholic Church in Polish History: From 966 to the Present |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |tarîx=2017-06-22 |weşanger=Springer |isbn=978-1-137-40281-3 |ziman=en }}</ref> Destpêkek bi navê Dagome iudex yekem car sinorên erdnîgarî yên Polonyayê bi paytext û metranên Polonyayê li bajarê Gniezno diyar kiriye û teqez kiriye ku monarşiya wî di bin parastina serokatîya papayan de ye.<ref name="Curta2016"/> Destpêka koka gelên welêt ji aliyê [[Gallus Anonymus]] ve di [[Gesta principum Polonorum]] de ku kevnartirîn kronika polonî ye, hatiye vegotin. Bûyerek girîng a neteweyî ya serdemê şehadeta ezîz Adalbert bû ku di sala 997an de ji aliyê paganên [[Prûsya]]yê ve hatibû kuştin û bermayiyên wî bi giraniya zêr ji aliyê cîgirê wî Mieszko, Bolesław I ve hatiye kirîn.<ref name="Curta2016">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA468&dq=dagome+iudex+gniezno+poland |sernav=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History [3 volumes] |paşnav=Curta |pêşnav=Florin |paşnav2=Holt |pêşnav2=Andrew |tarîx=2016-11-28 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-566-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1000an de di Kongreya Gniezno de, Bolesław mafê veberhênanê ji Otto III ku împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Roma yê Pîroz]] bû ku ji bo afirandina piskoposên din razî dibe, distîne.<ref name="Curta2016" /> Piştre li Kraków, Kołobrzeg û Wrocław sê piskoposên nû hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VbouAQAAIAAJ&q=gniezno%2520krakow%2520wroclaw%2520ko%25C5%2582obrzeg |sernav=The Role of Poland in the Intellectual Development of Europe in the Middle Ages |paşnav=Ożóg |pêşnav=Krzysztof |tarîx=2009 |weşanger=Societas Vistulana |isbn=978-83-61033-36-3 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Otto cilûbergên key û kopiyek [[rima pîroz]] diyariyê Bolesław dike ku ev paşe ji aliyê Papa Benedict XIX ve ji Bolesław re hatine pêşkêş kirin. Dema ku wî destûr ji John ji bo erkdarkirina xwe wergirtiye, ev cilûberg di dema erkdarkirina wî de wekê keyê yekem ê Polonyayê di sala 1025an de hatiye bikar anîn. Bolesław bi desteserkirina beşên Luzatyaya Alman, Moravyaya Çek, Mecaristana Jorîn û herêmên başûrê rojavayê Rûsyayê Kîevê ve qada deshilatdariya gelek berfireh dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=3LrYAAAAMAAJ&q=boles%25C5%2582aw%2520morawy%2520%25C5%2582u%25C5%25BCyce%2520w%25C4%2599gry |sernav=Historia Kościoła w Polsce |tarîx=1974 |weşanger=Pallottinum |ziman=pl }}</ref> Derketina ji paganiya li Polonyayê ne ji nişka ve pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Gb8gAAAAIAAJ&q=1032 |sernav=Mieszko II król Polski: 1025-1034 : czasy przełomu w dziejach państwa polskiego |paşnav=Labuda |pêşnav=Gerard |tarîx=1992 |weşanger=Secesja |isbn=978-83-85483-46-5 |ziman=pl }}</ref> Polonya ji ber sedema bertekên li hemberî paganiya di salên 1030an de ji paganiyê derdikeve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BnlGAQAAIAAJ&q=mieszko%2520II%2520w%25201031%2520utraci%25C5%2582%25201032%2520ksi%25C4%2585%25C5%25BC%25C4%2599 |sernav=Integracja i dezintegracja państwa Piastów w kronikach polskich Marcina Kromera oraz Marcina i Joachima Bielskich |paşnav=Krajewska |pêşnav=Monika |tarîx=2010 |weşanger=Wydawnictwo "Neriton" |isbn=978-83-7543-157-5 |ziman=pl }}</ref> Di sala 1031an de Mieszko II Lambert keyîtiya xwe winda dike û jiber tûndûtûjiya li Polonyayê direve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC |sernav=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations [2 volumes]: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |paşnav=Melton |pêşnav=J. Gordon |tarîx=2011-09-13 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-206-7 |ziman=en }}</ref> Di sala 1038an jiber bûyeran paytexta welêt ji aliyê [[Kazimierz I]] ve derbasê bajarê Krakovê dibe. Di sala 1076an de Bolesław II ji nû ve meqama xwe yê padişahiyê saz dike lê ji ber di sala 1079an de dijberê xwe Stanislaus dikuje hatiye sirgûn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=RA4-PA14&dq=1138+%2522five%2522+silesia+mazovia+sandomierz+pomerania |sernav=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture |paşnav=Hourihane |pêşnav=Colum |tarîx=2012 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539536-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1138an de, dema ku Bolesław III Wrymouth erdên xwe di nav kurên xwe de parve dike ku welat bi pênc mîrektiyên serwer ve perçe dibe. Ev mêrektî ji Polonyaya Biçûk, Polonyaya Mezin, Silesiya, Masoviya û Sandomiyerz pêk hatiye ku Pomeraniya jî di navberê de di destê xwe de girtine. Di sala 1226an de Konrad I yê Masoviyayê şahsiwariyên Teutonîk (Şovalyeyên Teutonîk) vexwend ku di şerê li dijî Prûsiyên Baltîkê de bibin alîkar. Piştre ev biryar dibe sedema şerê sedsalên di navbera siwariyan de.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AbYjAQAAIAAJ&q=konrad%2520mazowiecki%2520krzy%25C5%25BCacy%2520sprowadzi%25C5%2582 |sernav=Encyklopedia Polska 2000: poczet władców |paşnav=Biber |pêşnav=Tomasz |tarîx=2000 |weşanger=Podsiedlik-Raniowski i Spółka |isbn=978-83-7212-307-7 |ziman=pl }}</ref> [[Wêne:Casimir the Great by Leopold Löffler.PNG|thumb|240px|[[Kazimierz III]] yê mezin ku yekane keyê polonî ye ku sernavê "mezin" wergirtiye]] Di nîvê sedsala 13an de, [[Henryk I Brodaty]] û [[Henryk II]] armanc dikirin ku dukên perçebûyî bikin yek lê jiber êrişên mongolan û mirina Henryk II di şer de yekitî pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vBcsAQAAMAAJ&q=henryk%2520pobo%25C5%25BCny%2520zjednoczenie |sernav=Polska--Niemcy: stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze |paşnav=Krasuski |pêşnav=Jerzy |tarîx=2009 |weşanger=Zakł. Narodowy im. Ossolińskich |isbn=978-83-04-04985-7 |ziman=pl }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CASkn7zoJj8C |sernav=Legnica 1241 |paşnav=Maroń |pêşnav=Jerzy |tarîx=1996 |weşanger=Bellona |ziman=pl }}</ref> Ji ber wêran bûna ku li pey vê yekê diqewime, kêmbûn û daxwaza keda zenaetî dibe sedema koçberiya rûniştvanên alman û flaman ber bi Polonyayê ve ku ji hêla dûkên polonî ve hatine teşwîq kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vD7SWb5lXBAC&pg=PA366&dq=germans+flemish+into+poland+mongol+invasion |sernav=Europe: A History |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2010-09-30 |weşanger=Random House |isbn=978-1-4070-9179-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1264an de, Statuya Kalisz ku ji bo cihûyên polonî ku ji ber çewisandinên li deverên din ên [[Ewropa]]yê direviyan Polonya, otonomiyek bêhempa ji wan re bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=svAaAAAAMAAJ&q=poland+lithuania+1588+slavery |sernav=The Union of Lublin, Polish Federalism in the Golden Age |paşnav=Dembkowski |pêşnav=Harry E. |tarîx=1982 |weşanger=East European Monographs |isbn=978-0-88033-009-1 |ziman=en }}</ref> Piştî [[Przemysł II]] yê ku di sala 1296an de bibû keyê Polonyayê, [[Wladysław I]] a kurt di sala 1320an de dibe yekem keyê Polonyaya Yekbûyî û yekem key bû ku li [[Katedrala Wawel]] a li bajarê [[Kraków]]ê derketiye ser textê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=unEWAQAAIAAJ&q=%25C5%2582okietek%25201320%2520szczerbiec |sernav=Jaki znak twój? Orzeł Biały |paşnav=Wróblewski |pêşnav=Bohdan |tarîx=2006 |weşanger=Wydawn. "Z.P. Poligrafia" |isbn=978-83-922944-3-6 |ziman=pl }}</ref> Di destpêka sala 1333an de, desthilatdariya [[Kazimierz III yê Mezin]] bi pêşveçûnên binesaziya kelehê, artêş, dadwerî û dîplomasiyê ve hate naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/polishbiographic00soko |sernav=The Polish biographical dictionary : profiles of nearly 900 Poles who have made lasting contributions to world civilization |paşnav=Sokol |pêşnav=Stanley S. |paşnav2=Kissane |pêşnav2=Sharon F. Mrotek |paşnav3=Abramowicz |pêşnav3=Alfred L. |tarîx=1992 |weşanger=Wauconda, Ill. : Bolchazy-Carducci Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-86516-245-7 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=aBHSc2hTfeUC |sernav=The Middle Ages: Dictionary of World Biography, Volume 2 |paşnav=Magill |pêşnav=Frank N. |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59313-0 |ziman=en }}</ref> Di bin desthilatdariya wî de Polonya veduguhere hêzek mezin a ewropî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Wî di sala 1340an de desthilatdariya polonî li ser Rutenyayê saz kir û qerentînekî da destpêkirin ku pêşî li belavbûna [[Mirina reş|Mirina Reş]] bigire.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203058527 |sernav=The Middle Ages |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59306-2 |paşnavê-edîtor=Magill |pêşnavê-edîtor=Frank N. }}</ref> Di sala 1364an de, [[Kazimierz]] [[Zanîngeha Krakówê]] vekiri ye ku zanîngeh yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilindê li [[Ewropa]]yê ye. Piştî mirina wî di sala 1370an de, xanedana Piast bi dawî dibe. Li cihê wî xizmê wî yê herî nêzîk, Louis a Anjou hate ser textê ku Polonya, Mecaristan û Kroatya di bin yekîtiyek de birêve biriye. Keça Louis ya piçûk Jadwiga di sala 1384an de bûye yekem keybanûya (yekem rêvebera jin) Polonyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-21 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1176381502 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Jadwiga by Bacciarelli.jpg|thumb|çep|Keça Luis a biçûk, Keybanû Jadwiga yekem keybanû ye ku Poloniyanyê birêve biriye.]] Di 1386an de, [[Jadwiga]] ya Polonya bi Wladysław II Jagiełło, Dûka Mezin a Lîtvanya re zewacek pêk tîne ku bi vî rengî xanedana Jagiyeloniyan û yekîtiya Polonî-Lîtvanya ku di dawiya [[Serdema Navîn]] û destpêka [[Serdema Nûjen]] de derbas dibe tê ava kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jadwiga of Anjou and the rise of East Central Europe |paşnav=Halecki |pêşnav=Oskar |tarîx=1991 |weşanger=Columbia Univ. Pr |isbn=978-0-88033-206-4 |series=Atlantic studies on society in change |cih=New York }}</ref> Hevkariya di navbera polonî û lîtvaniyan de herêmên lîtvanyayî yên pir-etnîkî yên berfireh anîn qada bandora Polonyayê û ji bo rûniştvanên polonî yên ku di yek ji mezintirîn pêkhateyên siyasî yên ewropî yên wê demê de bi hev re jiyan dikirin, bi fayde dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=inb4DwAAQBAJ |sernav=The Visegrad Four and the Western Balkans: Framing Regional Identities |paşnav=Balazs |pêşnav=Adam Bence |paşnav2=Griessler |pêşnav2=Christina |tarîx=2020-08-13 |weşanger=Nomos Verlag |isbn=978-3-7489-0113-6 |ziman=en }}</ref> Li herêma [[Deryaya Baltîk]] têkoşîna Polonya û [[Lîtvanya]] li dîjî Siwariyên Teutonî berdewam dike û di [[Şerê Grunwaldê 1410|Şerê Grunwaldê]] a sala 1410an de artêşa polonî-lîtvanî ya hevbeş biserketinek diyar li dijî wan bi dest dixin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historia Polski. 1: do roku 1505 |paşnav=Wyrozumski |pêşnav=Jerzy |tarîx=1985 |weşanger=Państw. Wydawn. Naukowe |isbn=978-83-01-03732-1 |çap=Wyd. 8 |cih=Warszawa }}</ref> Di sala 1466an de, piştî Şerê Sêzdeh Salan, key Kazimierz IV Jagiellon pejirandina qiraliyetê da Aştiya Thorn ku Duka [[Prûsya]] ya pêşerojê di bin serweriya polonî de damezrand û hikûmdarên [[Prûsya]]yê neçar dike ku bacê bidin qiraliyetê.<ref name="Dabrowski2014"/> Xanedaniya Jagiyeloniyan jî kontrola xanedaniyê li ser qiraliyeta Bohemya (1471 û pê ve) û [[Mecaristan]]ê saz kir. Li başûrê welêt Polonya di bin xetereya dagirkirina Împeratoriya Osmanî û [[Teterên Krîmê|Teterên Kirimê]] dimîne û li rojhilat jî alîkariya [[Lîtvanya]] dike ku li dijî şerê [[Rûsya]]yê biser bikevin.<ref name="Dabrowski2014"/> Polonya wek dewleteke feodal bi pêş diçû ku aborîya welêt bi giranî bi çandiniyê birêve diçû û esilzadeyên xwedî erd ku her diçû bi hêztir dibûn ku nifûsa welêt ji ber mecbûriyê di nav zozanên mîrîtî yên taybet yan jî di nav folwarkan de jiyan dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=245lDwAAQBAJ&pg=PA242&dq=poland+feudal+agricultural+folwark+nobility |sernav=The Making of the Polish-Lithuanian Union 1385-1569: Volume I |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |tarîx=2018-07-16 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-256814-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1493an de [[Jan I Olbracht]] pejirandina avakirina parlamenek du-meclîsî ku ji meclîsa jêrîn, Sejm û ji meclîsek jorîn, Senatoyê pêk tê dipejirîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=R2rJAwAAQBAJ |sernav=The Parliaments of Early Modern Europe: 1400 - 1700 |paşnav=Graves |pêşnav=M. A. R. |tarîx=2014-06-06 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-88433-0 |ziman=en }}</ref> Qanûna Nihil novi ji hêla general Sejm ve di sala 1505an de hate pejirandin ku piraniya hêza qanûndanînê ji keyaniya derbasî parlamenê dibe û dema ku dewlet ji hêla esilzadeyên polonî yên ku azad û wekhev dixuyiyan ve dihate birêvebirin, ev bûyera destpêka heyama ku bi navê Azadiya Zêrîn tê zanîn hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5005/jp/books/12179_68 |sernav=Graves Disease (Thyroid Eye Disease, Graves Ophthalmopathy) (242.0) |paşnav=Yanoff |pêşnav=Myron |tarîx=2014 |weşanger=Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd. |rr=230–230 }}</ref> Di sedsala 16an de tevgerên Reformasyona Protestan di nav xirîstiyantiya polonî de kûr dibe ku di encamê de polîtîkayên ku tolerasyona dînî tê pêşxistin ku di wê demê de li [[Ewropa]]yê nehatibû dîtin. Ev tolerans poloniyan ji aloziya dînî û şerên dînî yên ku Ewropayê dorpêç kiribû dûr dixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KuzLNXpa-hYC&pg=PA30 |sernav=Diversity and Dissent: Negotiating Religious Difference in Central Europe, 1500-1800 |paşnav=Louthan |pêşnav=Howard |paşnav2=Cohen |pêşnav2=Gary B. |paşnav3=Szabo |pêşnav3=Franz A. J. |tarîx=2011-03-01 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-0-85745-109-5 |ziman=en }}</ref> Li Polonyayê, xiristiyaniya nontrinitarian dibe doktrîna bi navê Birayên Polonî yên ku ji mezheba xwe ya kalvînîst veqetiyan û dibin hev-damezrînerên unitarianîzma cîhanî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mf7WCQAAQBAJ |sernav=Jesus in History, Legend, Scripture, and Tradition: A World Encyclopedia [2 volumes]: A World Encyclopedia |paşnav=Houlden |pêşnav=Leslie |paşnav2=Minard |pêşnav2=Antone |tarîx=2015-06-23 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-804-7 |ziman=en }}</ref> Ronesansa Ewropî di bin serweriya [[Zygmunt I]] û Zygmunt II Augustus de di hewcedariya pêşvebirina şiyarbûnek çandî de hestek lezgîn derdixe holê.<ref name="Dabrowski2014">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=X__-DwAAQBAJ |sernav=Poland: The First Thousand Years |paşnav=Dabrowski |pêşnav=Patrice M. |tarîx=2014-10-01 |weşanger=Cornell University Press |isbn=978-1-5017-5740-2 |ziman=en }}</ref> Di Serdema Zêrîn a Polonî de, aborî û çanda neteweyî geş dibe.<ref name="Dabrowski2014" /> [[Bona Sforza]] ku bi eslê xwe îtalî ye ku keça dûkê Mîlanoyê , keybanû û hevjîna Zygmunt I , beşdariyên girîng di mîmariyê de pêk tîne.<ref name="Dabrowski2014" /> === Yekîtiya polonî-lîtvanî === [[Wêne:Polish-Lithuanian Commonwealth in 1619.PNG|thumb|Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî ku di sala 1619an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin.]] Yekîtiya Lûblîn a sala 1569an, Hevbendiya Polonî-Lîtvanî ava dike ku wekî dewletek federal a yekbûyî bi keyanek hilbijartî hatibû damezrandin lê bi piranî ji hêla esilzadeyan ve hatibû birêvebirin.<ref name="Butterwick2021">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g2cOEAAAQBAJ |sernav=The Polish-Lithuanian Commonwealth, 1733-1795 |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=2021-01-05 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-25220-0 |ziman=en }}</ref> Keyaniya paşîn bi serdemek dewlemend re hevdem bû ku di vê serdemê de Yekitiya Polonyayê serdest dibe û piştre jî dibe hêzek pêşeng û hebûnek çandî ya sereke ku kontrola siyasî li ser beşên [[Ewropaya Navendî]], [[Ewropaya Rojhilat]], başûrê rojhilata [[Ewropa]]yê û bakurê [[Ewropa]]yê pêk tîne. Yekîtiya Polon-Lîtvanî di lûtkeya xwe ya herî bilind de bi qasî 1 milyon km² erd bidest dixe û dibe dewleta herî mezinê Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1GMlDwAAQBAJ |sernav=Global Crisis: War, Climate Change and Catastrophe in the Seventeenth Century |paşnav=Parker |pêşnav=Geoffrey |tarîx=2017-06-02 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-21936-4 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de, Polonya polîtîkayên polonîzasyonê li herêmên ku nû bi dest dixistin pêk dianî, rastî berxwedanên hindikahiyên etnîkî û dînî hatine.<ref name="Butterwick2021"/> Di sala 1573an de, Henry de Valois ê [[Fransa]]yê ku yekem keyê hilbijartî bû Bendên Henrician dipejirîne ku padîşahên paşerojê mecbûr dimînin ku rêzê li mafên mîran bigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nrJ4DwAAQBAJ |sernav=The Wars of Religion in Europe |paşnav=Ward |pêşnav=Adolphus |paşnav2=Hume |pêşnav2=Martin |tarîx=2018-03-04 |weşanger=Perennial Press |isbn=978-1-5312-6318-8 |ziman=en }}</ref> Piştre Stephen Báthory di Şerê Lîvoniyan de kampanyayek serketî bi rê ve dibe û li ser peravên rojhilatê [[Deryaya Baltîk]]ê erdên heyî yê Polonyayê winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OOdjCAAAQBAJ |sernav=The History of the Baltic States, 2nd Edition |paşnav=Ph.D |pêşnav=Kevin C. O'Connor |tarîx=2015-06-04 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-916-7 |ziman=en }}</ref> Pişî vê şerê karên dewletê ji aliyê Jan Zamoyskî ve ku serokwezîrê Krownê ye hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=luRry4Y5NIYC&pg=PA678 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Halina |tarîx=1996-01-19 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-03456-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1592an de Zygmunt III yê ku bi eslê xwe polonî bû li sêwîdî li şûna bavê xwe John Vasa dibe rêveber.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JlAFSS-12xwC |sernav=Dzieła Józefa Szujskiego: Dzieje Polski |paşnav=Szujski |pêşnav=Józef |tarîx=1894 |weşanger=nakładem rodziny Józefa Szujskiego |ziman=pl }}</ref> Heya ku ew ji alîyê swêdiyan ve ji welat hate derxistin, yekîtiya polonî-swêdî heya sala 1599an dewam dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtFDthqmB2wC |sernav=Warrior Kings of Sweden: The Rise of an Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries |paşnav=Peterson |pêşnav=Gary Dean |tarîx=2014-08-21 |weşanger=McFarland |isbn=978-1-4766-0411-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1609an de, Zygmunt êrîşî Rûsyayê dike ku ew dem Rûsya di nav şerekî navxweyî de bû û salek şûnda yekîneyên hussar ên baskê polonî yên di bin serokatiya Stanisław Żółkiewski de, heya ku rûsan wî li Klûşînoyê têk dibin, du salan [[Mosko]]yê dagir dike.<ref name="Dabrowski2014"/> Zygmunt jî li başûrê rojhilat li hember Împeratoriya Osmanî, li Xotînê di sala 1621an de Jan Karol Chodkiewicz biserketinek girîng bi dest dixe ku ev serketin dibe sedema hilweşîna siltan Osmanê duyem.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kQZOAAAAcAAJ |sernav=The History of Modern Europe, from the Fall of Constantinople in 1453 to the War in the Crimea in 1857 |paşnav=Dyer |pêşnav=Thomas Henry |tarîx=1861 |weşanger=J. Murray |ziman=en }}</ref> Serweriya dirêj a Zygmunt li Polonyayê rastî hevdema Serdema Zîvîn a Polonî tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=p7JFAAAAIAAJ&q=srebrn%2520wiek%2520%2520z%25C5%2582oty%2520waz%25C3%25B3w |sernav=Kryzys Oświecenia a początki konserwatyzmu polskiego |paşnav=Kizwalter |pêşnav=Tomasz |tarîx=1987 |weşanger=Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego |ziman=pl }}</ref> Lîberal Władysław IV bi awayekî bandor axa Polonyayê diparêze lê piştî mirina wî Yekîtiya Polonyayê ya berfireh dest bi tevliheviya navxweyî û bi şerê domdar dest bi paşveçûyinê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Jb4DCgAAQBAJ |sernav=The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350-1750: Volume II: Cultures and Power |paşnav=Scott |pêşnav=Hamish |tarîx=2015-07-23 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-102000-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1648an de hegemonyaya polonî ya li ser [[Ûkrayna]] dibe sedema Serhildana Kmelnîtskî û piştî re jî Tofana Swêdî di dema Şerê Bakur ê Duyem de têk diçe û serxwebûna [[Prûsya]]yê di sala 1657an de tê ragihandin. Di sala 1683an de, John III Sobieski dema ku wî pêşveçûna Artêşa Osmanî ya li Ewropayê di Şerê Viyanayê de radiwestîne ji nû ve hêza xwe yê leşkerî saz dike.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |tarîx=2015 |paşnavê-edîtor=Riewald |pêşnavê-edîtor=Scott |paşnavê-edîtor2=Rodeo |pêşnavê-edîtor2=Scott |sernav=Science of Swimming Faster |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781492595854 |doi=10.5040/9781492595854 |kovar=doi.org }}</ref> Serdema paşîn a Saxon, di dema desthilatdariya Augustus II û Augustus III de, di encama Şerê Mezin ê Bakur (1700) û Şerê Serkeftina Polonî (1733) de bilinbûna welatên cîran dibîne.<ref name=":1"/> === Beşên Polonyayê === [[Wêne:Stanisław II August Poniatowski in coronation clothes.PNG|thumb|rast|Stanisław II Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê ye ku ji sala 1764an heya 25ê mijdara sala 1795an de serwerî kiriye.]] Hilbijartina key a di sala 1764an dibe sedema bilindbûna Stanisław II Augustus Poniyatowskî wek key .<ref name="Boen2021">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1159/000491852 |sernav=Specific Use: Cosmeceuticals for the Treatment of Scars, Hypertrophic Scars, and Keloids |paşnav=Boen |pêşnav=Monica |paşnav2=Alhaddad |pêşnav2=Marwan |paşnav3=Butterwick |pêşnav3=Kimberly |tarîx=2021 |weşanger=S. Karger AG |rr=121–131 }}</ref> Namzediya wî bi berfirehî ji aliyê evîndara wî ya berê, împeratorbanû Yekaterîna ''II'' ku şahjina Rûsyayê bû, hate fînanse kirin.<ref name="Boen2021"/> Keyê nû di navbera daxwaza xwe ya pêkanîna reformên nûjen ên pêwîst û hewcedariya ku bi dewletên derdorê re di aştiyê de bimîne, polîtîkayên xwe diguherîne.<ref name="Boen2021"/> Îdealên wî dibin sedema damezrandina Konfederasyona Barê ya 1768an ku serhildanek li dijî Poniatowski û hemî bandora derveyî hate rêve kirin ku bi neheqî armanc kir ku serwerî û îmtiyazên Polonyayê yên ku ji aliyê esilzadeyan ve hatine girtin, biparêzin.<ref name="Butterwick1993">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198207016.001.0001 |sernav=Poland’s Last King and English Culture |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=1993-07-29 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-820701-6 }}</ref> Hewldanên têkçûyî yên ji nû veavakirina hikûmetê û her weha tevliheviya navxweyî cîranên wê provoke dikin ku sedema destekariya (mudaxile) Polonyayê.<ref name="Butterwick1993"/> Parvekirina Yekem a Yekîtiyê ku di sala 1772an de ji aliyê Prûsya, Rûsya û Awistiryayê ve tê parvekirin; kiryareke ku Sejm dabeşkirinê, di bin zordestiyek mezin de û di dawiyê de wekî bûyerek pêkhat dipejirîne. Ji xeynî windahiyên axê, di sala 1773an de planek reformên krîtîk hate damezrandin ku tê de Komîsyona Perwerdehiya Neteweyî, yekem desthilatdariya perwerdehiyê ya hikûmetê li Ewropayê, hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=riv0UCM90AMC&pg=RA2-PA140 |sernav=Understanding Mass Higher Education: Comparative Perspectives on Access |paşnav=Tapper |pêşnav=Ted |paşnav2=Palfreyman |pêşnav2=David |tarîx=2005 |weşanger=Psychology Press |isbn=978-0-415-35491-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1783an de bi awayekî fermî cezakirina zarokên dibistanê hate qedexekirin. Poniyatowskî fîgurê sereke yê ronakbariyê bû ku teşwîqê pêşketina pîşesaziyê dide destpêkirin û neoklasîsîzma komarî qebûl dike.<ref name="Butterwick1993"/> Ji bo tevkariyên wî yên di warê hûner û zanistê de, xelata Endamê Civata Qraliyetê wergirtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Bfs5AQAAIAAJ |sernav=Nauka polska |tarîx=1973 |weşanger=Polska Akademia Nauk. |ziman=pl }}</ref> Di sala 1791an de parlamena Sejm a Mezin, Destûra Bingehîn a 3ê gulanê ku yekem koma qanûnên neteweyî yên bilind e dipejirîne û monarşiyek destûrî destnîşan dike. Konfederasyona Targowîka ku rêxistinek esilzade û parlamenterên ku li dijî vê kiryarê bûn, gazî Yekaterînayê dike û ev bûyer dibe sedema Şerê Polonî-Rûsî ya sala 1792an.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-29 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1177695956 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Ji ber tirsa vegerandina hegemonyaya Polonya, [[Rûsya]] û [[Prûsya]] di sala 1793an de ku Parvekirina duyem pêk hatiye Polonyayê ji axê û ji serxwebûnê bêpar dihêlin. Di 24ê cotmeha sala 1795an de, Yekîtiya Polonyayê cara sêyem hat dabeşkirin ku wekî pêkhateyek herêmî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.slatkine.com/fr/editions-slatkine/75250-book-05077807-3600120175625.html |sernav=ANNALES BENJAMIN CONSTANT 46 - ANNALES BENJAMIN CONSTANT |malper=EDITIONS SLATKINE |ziman=fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-30 }}</ref> Stanisław Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê bû di 25ê mijdara sala 1795an de dest ji textê berdide.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/90-5201-235-0 |sernav=Unravelling civilisation: European travel and travel writing |paşnav=Schulz-Forberg |pêşnav=Hagen |tarîx=2005 |weşanger=P.I.E.-P. Lang |isbn=978-90-5201-235-3 |series=Multiple Europes |cih=Bruxelles }}</ref> === Serdema serhildanan === [[Wêne:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina Polonyayê ku ji aliyê [[Keyaniya Prûsyayê]] (şîn), Împeratoriya Rûsyayê (qehweyî) û Monarşiya Habsburgê ya Awistiryayê (kesk) ku di salên 1772, 1793 û 1795an de hatiye dabeşkirin.]] Gelên polonî heya niha çend caran li dijî parçeker û artêşên dagirkerên li ser erdên Polonyayê serhildanan pêk anîne. Di [[Serhildana Kościuszko 1794]]an de hewldanek neserkevtî ya parastina serweriya Polonyayê pêk hat ku tê de generalê binavûdeng [[Tadeusz Kościuszko]] ku çend sal berê di [[Şoreşa Amerîkayê|Şerê Şoreşgerî yê Amerîkî]] de di bin serokatiya [[George Washington]] de xizmet kiribû, pêşengî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=wVqnlTbsdXcC |sernav=The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution |paşnav=Storozynski |pêşnav=Alex |tarîx=2009-04-28 |weşanger=Macmillan |isbn=978-1-4299-6607-8 |ziman=en }}</ref> Tevî biserketina di [[Şerê Racławice]] de têkçûna wî ya dawî hebûna serbixwebûna Polonyayê ji bo 123 salan bi dawî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/27882/27882-h/27882-h.htm |sernav=The Project Gutenberg eBook of Kościuszko: A Biography, by Monika M. Gardner |malper=www.gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 1806an de serhildaneke ku ji aliyê [[Jan Henryk Dąbrowskî]] ve hatiye organîze kirin, rojavayê Polonyayê berî pêşveçûyina [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] a ber bi [[Prûsya]]yê ya di dema Şerê Hevbendiya Çarem de, azad dike. Li gorî [[Peymana Tilsitê]] ya sala 1807an, Napoleon Duka Warşovayê ku berê dewletek mişterek bû û ji aliyê hevalbendê wî [[Frederick Augustus I]] ê saksonyayî ve dihate birêvebirin, îlan dike. Polonî di Şerên Napoleon de bi awayekî çalak alîkariya leşkerên fransî dikirin, nemaze alîkariya leşkerên di bin desthilatdariya [[Józef Poniyatowskî]] de ku berî mirina wî li Leipzig di sala 1813an de bibû mareşalê Fransayê. Piştî sirgûnkirina Napolyon Duka Warşovayê di Kongreya Viyanayê ya di sala 1815an de hatiye betalkirin û axa dukê di nav Qiraliyeta Kongreya Rûsyayê ya Polonya, Dûkaya Mezin a Prûsya ya Posenê û Galîsiya Awistiryayê ya bajarê azad a [[Krakówê]] de hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NpMxTvBuWHYC&pg=PA115&q=1807 |sernav=A Concise History of Poland |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |paşnav2=Zawadzki |pêşnav2=Hubert |tarîx=2001-09-20 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55917-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1830an de efserên nefermî li Dibistana Karmendên Kadet a Warşovayê di [[Serhildana Mijdarê]] de dest bi serhildanê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=A4hJDAAAQBAJ |sernav=Historicising the French Revolution |paşnav=Armenteros |pêşnav=Carolina |paşnav2=Blanning |pêşnav2=Tim |paşnav3=Noronha-DiVanna |pêşnav3=Isabel |tarîx=2009-05-27 |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-1157-6 |ziman=en }}</ref> Piştî hilweşîna Polonyaya Kongreyî Polonya, xweseriya qanunî, artêş û meclîsa zagonsaz winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JZ9eBAAAQBAJ&pg=PA249&q=congress+poland+integration+paskevich |sernav=The Russian Empire: A Multi-ethnic History |paşnav=Kappeler |pêşnav=Andreas |tarîx=2014-08-27 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-56810-0 |ziman=en }}</ref> Di dema Bihara Miletan a Ewropî de, Polonan di Serhildana Polonyaya Mezin a sala 1848an de çek hilgirtin ku li dijî almanibûnê bisekinin lê ev serhildan têk diçe ku statûya dukayê vedigere rêveberiya parêzgehekê û di sala 1871an de heman parêzgeh entegreyê Împeratoriya Almanan dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=8YUuGSKXsFUC&pg=PA140&q=1848+prussia+uprising+posen |sernav=Paths of Integration: Migrants in Western Europe (1880-2004) |paşnav=Lucassen |pêşnav=Leo |paşnav2=Feldman |pêşnav2=David |paşnav3=Oltmer |pêşnav3=Jochen |tarîx=2006 |weşanger=Amsterdam University Press |isbn=978-90-5356-883-5 |ziman=en }}</ref> Li Rûsyayê, hilweşîna Serhildana Çileyê (1863–1864) dibe sedema tolhildanên giran ên siyasî, civakî û çandî ki li piştre jî sirgûn û kuştina (Pogrom) nifûsa polonî û cihûyan destpêdike. Di dawiya sedsala 19an de, Polonyaya Kongreyî bi giranî dibe ciheke pîşesaziyê ku hinardeya (îxracat) wê ya sereke komir, zinc, hesin û tekstîl bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=4_tQEAAAQBAJ&pg=PA613&dq=%22economy+of+Russian+poland+zinc+textiles%22 |sernav=Science, Technology, and Society: An Encyclopedia |paşnav=Restivo |pêşnav=Sal |tarîx=2005-05-19 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977153-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kKR8DwAAQBAJ&pg=PA181&q=january+uprising+economic |sernav=Poland From Partitions to EU Accession: A Modern Economic History, 1772–2004 |paşnav=Koryś |pêşnav=Piotr |tarîx=2018-11-29 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-97126-1 |ziman=en }}</ref> === Komara Polonyaya Duyem === [[Wêne:Józef Piłsudski (-1930).jpg|thumb|rast|Serokê dewletê mareşal [[Józef Piłsudski]] ku lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê bû û ji sala 1918an heya mirina xwe di 12ê gulana sala 1935an de, dewletparêzê neteweyî ya polonî bû.]] Di encama [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] de, hevalbendan li ser ji nû ve avakirina Polonya li hev dikin ku bi [[Peymana Versayê]] ya hezîrana 1919an hatiye pejirandin. Bi tevahî 2 milyon leşkerên polonî bi artêşên sê dewletên dagirker re şer dikin û zêdetirî 450.000 lêşkerên polonî di şer de dimirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland: a country study |tarîx=1994 |weşanger=U.S. Government Printing Office |isbn=978-0-8444-0827-9 |paşnavê-edîtor=Curtis |pêşnavê-edîtor=Glenn E. |çap=Research completed October 1992, 3. ed., 1. print |series=Pamphlet / Department of the Army |cih=Washington, DC |paşnavê-edîtor2=Library of Congress }}</ref> Piştî agirbesta bi Almanyayê re di mijdara sala 1918an de, Polonya serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wandycz |pêşnav=Piotr S. |tarîx=2009 |sernav=The Second Republic, 1921-1939 |url=https://www.jstor.org/stable/25779809 |kovar=The Polish Review |cild=54 |hejmar=2 |rr=159–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Komara Polonya ya Duyem piştî çend pevçûnên leşkerî, bi taybetî jî di Şerê Polonî-Sovyetê, dema ku Polonya di Şerê Warşovayê de derbekê giran li Artêşa Sor dide, serweriya xwe dubare dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kukiel |pêşnav=Marjan |tarîx=1929 |sernav=The Polish-Soviet Campaign of 1920 |url=https://www.jstor.org/stable/4202361 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=8 |hejmar=22 |rr=48–65 |issn=0037-6795 }}</ref> Serdemên navbera şer de mizgîniya serdemek nû yê siyaseta polonî desnîşan dike. Digel ku çalakvanên siyasî yên polonî di dehsalan de heya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] bi sensûrek giran re rû bi rû mabûn, kevneşopiyek siyasî ya nû li welêt tê destpêkirin. Gelek çalakvanên polonî yên sirgûnkiriyên wekê Ignacy Jan Paderewskî ku paşê dibe serokwezîr, vedigerin welatê xwe. Piştre hejmareke girîng ji sirgûnan di nav pêkhateyên nû yên siyasî û hikûmetê de cih girtine. Di sala 1922an de dema ku Gabriel Narutowicz ku xwediyê desteya serokatiyê ye, li Galeriya Zachęta ya Warşovayê ji hêla wênesaz û neteweperestek rastgir Eligiusz Niewiadomski ve hate kuştin, trajediyek di sala 1922an de rû dide. Di sala 1926an de, Derbeya Gulanê ku ji aliyê lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê Mareşal [[Józef Piłsudski]] ve tê rêvebirin, desthilatdariya Komara Polonya ya Duyem radestî tevgera Sanacja (Healing) ya nepartî dike ku rê li rêxistinên siyasî yên radîkal ên li ser çep û rast bigire ku li welat bêîstiqrarî dernekeve.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Machray |pêşnav=Robert |tarîx=1930-11-01 |sernav=Pilsudski, the Strong Man of Poland |url=https://doi.org/10.1525/curh.1930.33.2.195 |kovar=Current History |cild=33 |hejmar=2 |rr=195–199 |doi=10.1525/curh.1930.33.2.195 |issn=0011-3530 }}</ref> Di dawiya salên 1930an de ji ber zêdebûna metirsiyên tundrewiya siyasî ya li hindurê welêt, hikûmeta polonî her ku diçe radîkal dibe ku hêjmarek rêxistinên radîkal qedexe dike ku di nav de partiyên siyasî yên komunîst û ultra-neteweperest ku îstîqrara welêt dixistin xetereyê. === Dema Şerê Cîhanê yê Duyem === [[Wêne:7TP Polish Tank.png|thumb|rast|Demek kurt berî dagirkirina Polonyayê ya 1939an de, tankên Artêşa Polonî 7TP li ser manevrayên leşkerî.]] [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] di 1ê îlona sala 1939an de bi êrîşa [[Almanyaya Nazî|Almanyaya Naziyan]] a li ser Polonyayê dest pê dike û piştre jî di 17ê îlonê de Sovyet dest bi dagirkirina Polonyayê dike û di 28ê îlona 1939an de Warşova dikeve. Di salên 1939 û 1941an de Sovyetê bi sed hezaran polonî ji Polonyayê sirgûn kirin. Sovyetê beriya Operasyona Barbarossa bi hezaran girtiyên şer ên polonî (ji xeynî bûyerên din ên di Komkujiya Katynê de) kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-11845315 |sernav=Russian parliament condemns Stalin for Katyn massacre |tarîx=2010-11-26 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Plansazên alman di mijdara sala 1939an de banga "hilweşandina tevahî polonan" û çarenûsa wan a ku di ''Generalplan Ost'' ya jenosîdê de hatibû destnîşan kirin, kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IcB3oASHnkAC&pg=PA152 |sernav=Beyond Totalitarianism: Stalinism and Nazism Compared |paşnav=Geyer |pêşnav=Michael |paşnav2=Fitzpatrick |pêşnav2=Sheila |tarîx=2009 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-89796-9 |ziman=en }}</ref> Polonya çaremîn beşdariya herî mezin a leşkerî ya li Ewropayê pêk tîne û leşkerên polonî hem ji bo hikûmeta polonî ya li sirgûnê re, li rojava û hem jî ji serokatiya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] re, li rojhilat xizmet dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA18 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=64VpSBd7xUcC&pg=PA276 |sernav=The Other Europe: Eastern Europe to 1945 |paşnav=Walters |pêşnav=E. Garrison |tarîx=1988-06-01 |weşanger=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-2440-0 |ziman=en }}</ref> Leşkerên polonî di Kampanyayên Normandî, Îtalya û Afrîkaya Bakur de rolek girîng dilîzin û bi taybetî ji bo [[Şerê Monte Cassino]] têne bîranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003212140-7 |sernav=Under Siege |paşnav=Hall |pêşnav=Timothy |tarîx=2021-09-27 |weşanger=Routledge |cih=London |rr=123–156 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-017-1550-8_19 |sernav=The Geology of the Battle of Monte Cassino, 1944 |paşnav=Ciciarelli |pêşnav=John A. |tarîx=2002 |weşanger=Springer Netherlands |isbn=978-90-481-5940-6 |cih=Dordrecht |rr=325–343 }}</ref> Sixurên îstîxbarata polonî ji hevalbendan re agahiyên pir bi qîmet peyda dikirin ku gelek îstîxbaratên ji Ewropa û ji derveyî wê peyda dikirin ku şîfre şikestkarên polonî ji bo şikandina şîfreya Enigma wekî berpirsiyar dihatin dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EJ5vIyDBpLcC&pg=PA234&q=22%252C047+Polish |sernav=The Eagle Unbowed: Poland and the Poles in the Second World War |paşnav=Kochanski |pêşnav=Halik |tarîx=2012-11-13 |weşanger=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06816-2 |ziman=en }}</ref> Li rojhilat, Artêşa Yekemîn a Polonî ya bi piştgirîya Sovyetê di şerên Warşovayê û Berlînê di warê şerê biserketî de derketine pêş.<ref name="Lerski1996">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&pg=PA34 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref> Tevgera berxwedanê ya dema şer û Armia Krajowa (Artêşa Malê), li dijî dagirkeriya almanan şer kirine. Ev yek ji sê tevgerên berxwedanê yên herî mezinê di tevahiya şer de bû û di nav rêzek çalakiyên nepenî de tevdigeriyan ku wekî dewletek nepenî bi tevahî zanîngehên lîsans û bi pergala dadgehê tevdigeriya. Berxwedan ji hikûmeta li sirgûnê re dilsoz bû û bi gelemperî ji ramana polonyayek komunîstî aciz bû ku ji ber vê sedemê, di havîna sala 1944an de wê [[Operasyona Bahozê]] da destpêkirin ku [[Serhildana Warşovayê]] ku di 1ê tebaxa sala 1944an de dest pê kiriye, operasyona herî naskirî ye.<ref name="Lerski1996"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.polandinexile.com/rising.htm |sernav=Poland in Exile - The Warsaw Rising |malper=www.polandinexile.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hêzên Alman ên Nazî bi fermana [[Adolf Hitler]] şeş kampên qirkirinê yên Alman li Polonyaya dagirkirî ava kirin ku di nav de kampên Treblinka, Majdanek û Auschwitz hebûn. Di dema vê şerê de almanan bi milyonan cihû ji seranserê Ewropaya dagirkirî veguhestin ku di van kampan de bêne kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The origins of the final solution: the evolution of Nazi Jewish policy, September 1939 - March 1942 |url=https://archive.org/details/originsoffinalso00brow |paşnav=Browning |pêşnav=Christopher R. |paşnav2=Matthäus |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2004 |weşanger=Univ. of Nebraska Press |isbn=978-0-8032-1327-2 |series=Comprehensive history of the Holocaust |cih=Lincoln }}</ref> Bi tevayî, 3 milyon cihûyên polonî - nêzîkê %90ê cihûyên berî şer ên Polonyayê û di navbera 1.8 û 2.8 milyon poloniyên etnîkî di dema Dagirkeriya Alman a Polonyayê de hatin kuştin ku di nav de di navbera 50.000 û 100.000 endamên rewşenbîrên polonî ku di nav wan de akademîsyen, doktor, parêzer, esilzade û kahîn hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/polish-victims |sernav=Polish Victims |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |sernav=Project InPosterum: Poland WWII Casualties |malper=projectinposterum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |roja-arşîvê=2023-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231001181719/https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Materski2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Materski |pêşnav=Wojciech |tarîx=2021-05-09 |sernav=Łotewska droga do niepodległości 1917–1921 |url=http://dx.doi.org/10.12775/dn.2021.1.01 |kovar=Dzieje Najnowsze |cild=53 |hejmar=1 |rr=5 |doi=10.12775/dn.2021.1.01 |issn=0419-8824 }}</ref> Tenê di [[Serhildana Warşovayê]] de zêdetirî 150.000 sivîlên polonî hatin kuştin ku piraniya wan di dema komkujiyên Wola û Ochota de ji aliyê almanan ve hatin qetilkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/documenting-numbers-of-victims-of-the-holocaust-and-nazi-persecution |sernav=Documenting Numbers of Victims of the Holocaust and Nazi Persecution |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-11-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141129035451/http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî 150.000 sivîlên polonî di navbera salên 1939 û 1941an de di dema dagirkirina Sovyetê ya rojhilatê Polonya (Kresy) de ji aliyê Sovyetê ve hatin kuştin û tê texmîn kirin ku 100.000 polonî ji aliyê Artêşa Serhildêr a Ûkrayna (UPA) ve di navbera salên 1943 û 1944 de ku wekî Komkujiya Wołyê tê zanîn, hatin kuştin.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://volhyniamassacre.eu/ |sernav=Volhynia Massacre |paşnav=Massacre |pêşnav=Volhynia |malper=Volhynia Massacre |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref name=":7"/> Ji hemî welatên di şer de, Polonya xwedî rêjeya herî zêde ya ku hemwelatiyên xwe winda kiriye ku derdora 6 milyon kes mirin. Ji şeşan yek nifûsa Polonyayê ya berî şer ku nîvî ji wan cihûyên polonî ne hatine kuştin.<ref name="Materski2021"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://remember.org/forgotten |sernav=Holocaust Victims: Five Million Forgotten - Non Jewish Victims of the Shoah |malper=The Holocaust History - A People's and Survivor History - Remember.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |sernav=Polish experts lower nation's WWII death toll - Expat Guide to Germany {{!}} Expatica |tarîx=2019-08-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2019-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190818035613/https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Nêzîkî %90 ji qurbaniyan gelên sivîlên polonî bûn. Di sala 1945an de sinorên Polonya ber bi rojava ve hatin guhertin. Zêdetirî du milyon xwemaliyên polonî yên Kresy ji hêla Stalîn ve li seranserê [[Xeta Kûrzonê]] hatin dersinorkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland in the geographical centre of Europe: political, social and economic consequences |tarîx=2006 |weşanger=Nova Science Publ |isbn=978-1-59454-603-7 |paşnavê-edîtor=Czerny |pêşnavê-edîtor=Miroslawa |cih=New York }}</ref> Sinorê rojava dibe Xeta Oder-Neisse. Di encama şer de, axa Polonya ji sedî 20 yan jî 77.500 kîlomêtre çargoşe kêm dibe. Ev guherîn dibe sedema neçariyê ku bi milyonan mirovan ku piraniya wan [[polonî]], [[alman]]î, [[ûkraynî]] û [[Cihûtî|cihû]] bûn, koçber dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140520220409/http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/refugees_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: European Refugee Movements After World War Two |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> === Komunîzma piştî şer === Li ser xwesteka [[Yosîf Stalîn]], [[Konferansa Yaltayê]] avakirina hikumetek nû ya demkî ya hevpeymaniya prokomûnîst li Moskoyê hate pejirandin ku hikûmeta Polonya ya li sirgûnê ku li Londonê bû vê yekê qebûl nedikirin. Vê kiryarê gelek polonyan hêrs dike ku ev yek ji hêla hevalbendan ve wekî îxanet hate dîtin. Di sala 1944an de Stalîn garantî dabû Churchill û Roosevelt ku ewê serweriya Polonyayê biparêze û destûrê bide hilbijartinên demokratîk. Lêbelê piştî ku di sala 1945an de serketî dibe, di hilbijartinên ku ji hêla desthilatdarên Sovyetê yên dagirker ve hatiye organîze kirin hîlekariyê dikin û ev hilbijartin ji bo meşrûiyeta hegemonyaya Sovyetê ya li ser Polonyayê hate bikar anîn. Yekîtiya Sovyetê ku li piranîya Bloka Rojhilat demazirandibû, li Polonyayê jî hikumetek nû yê komunîst damezrandiye. Mîna li cîhên din ên Ewropaya Komunîst, bandora Sovyetê ya li ser Polonya ji destpêkê ve bi berxwedana çekdarî re rûbirû dimîne ku heya sala 1950an berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ipn.gov.pl/en/news/9332,ARTICLE-by-Karol-Nawrocki-PhD-The-soldiers-of-Polish-freedom.html |sernav=ARTICLE by Karol Nawrocki, Ph.D. "The soldiers of Polish freedom" |paşnav=Remembrance |pêşnav=Institute of National |malper=Institute of National Remembrance |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Tevî îtîrazên berbelav, hikûmeta nû ya Polonyayê desteserkirina Sovyetê ya herêmên rojhilatê yên beriya şer ên Polonyayê (bi taybetî bajarên Wilno û Lwów) qebûl dike ku yekîneyên Artêşa Sor li ser axa Polonyayê bi cih bike. Hevbendiya leşkerî di nava Pakta Warşovayê de li seranserê Şerê Sar wekî encama rasterast a vê guherîna di çanda siyasî ya Polonyayê de pêk hat. Di qada ewropî de ev yek, yekbûna tamî ya Polonya di nav biratiya neteweyên komunîst de diyar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thoughtco.com/warsaw-pact-4178983 |sernav=What Was the Warsaw Pact During the Cold War? |malper=ThoughtCo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hikûmeta nû ya komunîst bi pejirandina Destûra Biçûkê di 19ê sibata sala 1947an de Polonyayê dixe bin kontrola xwe. Komara Gel a Polonya (Polska Rzeczpospolita Ludowa) di sala 1952an de bi fermî hate ragihandin. Di sala 1956an de, piştî mirina Bolesław Bierut, rejîma Wladysław Gomułka demkî lîberaltir dibe ku gelek kes ji zindanê têne berdan û hinek azadîyên kesane têne berfireh kirin. Kolektîfîzasyon li Komara Gel a Polonyayê têk diçe. Di salên 1970an de di dema Edward Gierek de rewşek bi heman rengî dubare dibe lê pir caran çewsandina komên dijberên antî-komunîst berdewam dike. Tevî vê yekê, Polonya di wê demê de wekî yek ji dewletên herî kêm zordar ên Bloka Rojhilat dihat naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |sernav=Encyklopedia PWN |tarîx=2006-10-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2006-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061001084717/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1980an de aloziya karkeran dibe sedema damezrandina sendîkaya serbixwe "Solidarity" ("Solidarność") ku bi demê re ev sendîka dibe hêzek siyasî. Tevî ku di sala 1981an de ji aliyê general Wojciech Jaruzelski ve çewisandin û ferzkirina qanûna leşkerî ku serdestiya Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê ji holê radike, Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê di hilbijartina sala 1989an de ku yekem hilbijartinên parlamena Polonyayê bu bi qismî azad û demokratîk bû, ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve bi awayekî serketî ji hilbijartinê derdikeve. Lech Wałęsa ku berendamê Tevgera Hevgirtinê bû di dawiyê de di sala 1990an de dibe serokkomarê Polonyayê. Piştre Tevgera Hevgirtinê mizgîniya hilweşîna rejîm û partiyên komunîst li seranserê [[Ewropa]]yê belav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |sernav=Solidarity Movement– or the Beginning of the End of Communism |tarîx=2022-03-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2022-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220328012855/https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Komara Polonyaya Sêyem === [[Wêne:Flowers in front of the Presidential Palace in Warsaw.jpg|thumb|240px|Kulîlkên li ber Qesra Serokomariyê piştî mirina rayedarên payebilind ên hikûmeta Polonyayê di qezaya balafirê ya di 10ê nîsana sala 2010an de.]] Bernameyek terapiya şokê ku ji hêla Leszek Balcerowicz ve di destpêka salên 1990an de hate destpêkirin, hişt ku welat aboriya xwe ya plansazkirî ya şêwaza sosyalîst veguherîne aboriya bazarê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunter |pêşnav=Richard J. |paşnav2=Ryan |pêşnav2=Leo V. |tarîx=2006 |sernav=A RETROSPECTIVE ANALYSIS AND FUTURE PERSPECTIVE: "Why Was Poland's Transition So Difficult?" |url=https://www.jstor.org/stable/25779611 |kovar=The Polish Review |cild=51 |hejmar=2 |rr=147–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Wekî welatên din ên post-komûnîst, Polonya rastî kêmbûna demkî ya standardên civakî, aborî û jiyanê hat lê Polonya dibe yekem welatê piştî komunîzmê ku di destpêka sala 1995an de gihîşt asta Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya berî sala 1989an de ku xwedî aboriyek geş bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spieser |pêşnav=Catherine |tarîx=2007-03-01 |sernav=Labour market policies in post-communist Poland : explaining the peaceful institutionalisation of unemployment: |url=https://www.cairn.info/revue-politique-europeenne-2007-1-page-97.htm?ref=doi |kovar=Politique européenne |cild=n° 21 |hejmar=1 |rr=97–132 |doi=10.3917/poeu.021.0097 |issn=1623-6297 }}</ref> Polonya di sala 1991am de dibe endamê Koma Vîzegradê û di sala 1999 de tevlî [[NATO]]yê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/after-20-years-in-nato-poland-still-eager-to-please/a-47862839 |sernav=Poland: 20 years in NATO – DW – 03/12/2019 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Polonî paşê di giştpirsiya di hezîrana sala 2003an de deng dan ku beşdarî Yekîtiya Ewropayê bibin û Polonya di 1ê gulana sala 2004an de dibe endamê [[Yekîtiya Ewropayê|Yekitîya Ewropayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szczerbiak |pêşnav=Aleks |tarîx=2004-09-01 |sernav=History Trumps Government Unpopularity: The June 2003 Polish EU Accession Referendum |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0140238042000249876 |kovar=West European Politics |ziman=en |cild=27 |hejmar=4 |rr=671–690 |doi=10.1080/0140238042000249876 |issn=0140-2382 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kundera |pêşnav=Jaroslaw |tarîx=2014 |sernav=Poland in the European Union. The economic effects of ten years of membership |url=https://www.jstor.org/stable/43580712 |kovar=Rivista di Studi Politici Internazionali |cild=81 |hejmar=3 (323) |rr=377–396 |issn=0035-6611 }}</ref> Polonya di sala 2007an de tevlî Herêma Şengenê dibe ku ji ber vê yekê sinorên welat bi dewletên din ên endamên [[Yekîtiya Ewropayê]] re hatin rakirin ku rê dide azadiya tevgerê ya berfirehê di nav piraniya [[Yekîtiya Ewropayê]] de.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7153490.stm |sernav=Europe's border-free zone expands |tarîx=2007-12-21 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di 10ê nîsana sala 2010an de serokê Polonyayê [[Lech Kaczyński]], tevî 89 rayedarên din ên payebilind ên polonî di qezayeke balafirê de li nêzîkî [[Smolensk]], [[Rûsya]], mirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/07/smolensk-plane-crash-lech-kaczynski-poland-russia |sernav=Will Poland ever uncover the truth about the plane crash that killed its president? |paşnav=Smith |pêşnav=Alex Duval |tarîx=2016-02-07 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2011an de, Platforma Sivîl a Desthilatdar di hilbijartinên parlamenê de qezenc dike. Di sala 2014an de serokwezîrê Polonyayê [[Donald Tusk]] ji bo Serokê Konseya Ewropayê hat hilbijartin û ji serokwezîrtiyê îstifa dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/politics/donald-tusk-named-next-president-of-european-council-1.1913164 |sernav=Donald Tusk named next president of European Council |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hilbijartinên salên 2015 û 2019an ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê (PiS) ya muhafezekar a bi serokatiya Jarosław Kaczyński, bi ser dikeve ku di encamê de ewrûskeptîsîzm zêde dibe û nakokiyên bi Yekîtiya Ewropayê re zêde bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/home/en |sernav=Press corner |malper=European Commission - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morijn |pêşnav=John |tarîx=2020 |sernav=Commission v Poland: What Happened, What it Means, What it Will Take |url=https://verfassungsblog.de/commission-v-poland-what-happened-what-it-means-what-it-will-take/ |kovar=Verfassungsblog |ziman=de-DE |doi=10.17176/20200310-215105-0 }}</ref> Beata Szydlo, ji sala 2015an heya sala 2017an dibe serokwezîrê Polonyayê. Di kanûna pêşîn a sala 2017an de Mateusz Morawiecki wekî serokwezîrê nû sond dixwe. Serok [[Andrzej Duda]] ku ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê ve tê piştgirî kirin, di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2020an de ji nû ve hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53385021 |sernav=Poland's Duda narrowly beats Trzaskowski in presidential vote |tarîx=2020-07-12 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2022an de ji ber dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve 6.9 milyon penaberên ûkraynî derbasê Polonyayê dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statista.com/statistics/1293564/ukrainian-refugees-in-poland/ |sernav=Ukrainian refugees in Poland 2023 |malper=Statista |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Ji mijdara sala 2022an vir ve zêdetirî 1.5 milyon ji wan penaberên ûkraynî ji destpêka şer ve, bi kêmanî demkî, li Polonyayê dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eib.org/en/stories/ukrainian-poland-infrastructure-refugees |sernav=A solidarity package helps Poland integrate Ukrainian refugees |malper=European Investment Bank |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Lêbelê di îlona sala 2023an de, Polonya got ku ew ê dayîna çekan ji Ûkraynayê re rawestîne û li şûna wê giraniyê bide ser parastina xwe. Biryara Polonya ya qedexekirina derhanîna genimê [[Ûkrayna]]yê, ji bo parastina cotkarên xwe, di navbera her du welatan de dibe sedema aloziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230920-poland-no-longer-arming-ukraine-polish-pm |sernav=Poland no longer arming Ukraine: Polish PM |tarîx=2023-09-20 |malper=France 24 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Poland topo.jpg|thumb|çep|Nexşeya topografîk a Polonyayê]] Polonya ji herêmek îdarî ya ji 312.722 km² pêk tê û nehem welatê herî mezinê Ewropayê ye. 311.895 km² ji rûbera welat ji axê pêk tê, 2.041 km² ji avên navxweyî pêk tê û 8.783 km² ji rûava deryayê pêk tê. Ji aliyê topografîk ve, erdê Polonyayê bi cûrbecûr erdê û avê ku bi ekosîstemên cihêreng hatiye katakterîze kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |sernav=Cechy krajobrazów Polski – Notatki geografia |paşnav=admin |ziman=pl-PL |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029163433/https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma navend û bakur ku sinorê [[Deryaya Baltîk]]ê ye, di nav [[Deşta Ewropaya Navendî]] de ye lê başûrê welat çiyayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grochowski |pêşnav=Mirosław |tarîx=1997 |sernav=Poland Under Transition and Its New Geography |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.1997.11092140 |kovar=Canadian Slavonic Papers |ziman=en |cild=39 |hejmar=1-2 |rr=1–26 |doi=10.1080/00085006.1997.11092140 |issn=0008-5006 }}</ref> Bilindahiya navînî bejahiyê ji asta deryayê, 173 mêtre ye. Welat xwedan xeteke peravê ye ku bi dirêjiya 770 kîlomêtreyan li ser peravên [[Deryaya Baltîk]]ê ye. Dirêjahiya peravê ji [[Kendava Pomeranyayê]] ji rojava despêdike heya [[Kendava Gdańskê]] li rojhilat dirêj dibe. Xeta peravê di nav qadên qûmê an zozanên peravê de pir zêde ye û bi tîx û golan ve dirêj dibe, bi taybetî [[Nîvgirava Hel]] û Lagûna Vistulayê ku bi Rûsyayê re parvekirî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Second assessment of climate change for the Baltic Sea Basin |tarîx=2015 |weşanger=Springer Open [u.a.] |isbn=978-3-319-16005-4 |paşnavê-edîtor=Baltex Assessment of Climate Change for the Baltic Sea Basin |series=Regional Climate Studies |cih=Cham }}</ref> Girava polonî ya herî mezin li ser Deryaya Baltîk Wolin e ku di nav Parka Neteweyî ya Wolin de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Interdisciplinary approaches for sustainable development goals: economic groth, social inclusion and environmental protection |tarîx=2018 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-71788-3 |paşnavê-edîtor=Zielinski |pêşnavê-edîtor=Tymon |series=GeoPlanet: earth and planetary sciences |cih=Cham, Switzerland |paşnavê-edîtor2=Sagan |pêşnavê-edîtor2=Iwona |paşnavê-edîtor3=Surosz |pêşnavê-edîtor3=Waldemar }}</ref> Di heman demê Polonya [[Gola Szczecinê]] û [[Girava Usedomê]] bi [[Almanya]]yê re parve dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islandology: geography, rhetoric, politics |paşnav=Shell |pêşnav=Marc |tarîx=2014 |weşanger=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-8926-4 |cih=Stanford, California }}</ref> Kembera çiyayî ya li başûrê rojhilata Polonyayê di du rêzên çiyayên mezin de tê dabeş kirin ku li rojava Çiyayên Sûdetê cih digirin û li rojhilat jî Çiyayên Karpatiyê cih digirin. Beşa herî bilind a girseya Karpatan Çiyayên Tatrayê ne ku li ser sinorê başûrê Polonyayê dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |sernav=Najwyższe szczyty w Tatrach Polskich i Słowackich |tarîx=2021-12-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212223121/https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xala herî bilind a Polonyayê [[Çiyayê Rysyê]] ye ku bi bilindahiya 2.501 mêtre bilind e ku yek ji çiyayê Zincîreçiyayê Tatrayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |sernav=GEOFORUM - Nowe ustalenia dotyczące wysokości szczytów w Tatrach |tarîx=2021-10-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211009034150/https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bilindtirîn lûtkeya girseya Zincîreçiyayê Sûdetê Çiyayê Śnieżka ye ku bilindahiya çiyayê 1.603,3 mêtre ye û nîvê çiyayê di erdê Komara Çek de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Czetwertynski-Sytnik |pêşnav=Lesław |paşnav2=Kozioł |pêşnav2=Edward |paşnav3=Mazurski |pêşnav3=Krzysztof R. |tarîx=2000-02-01 |sernav=Settlement and sustainability in the Polish Sudetes |url=https://doi.org/10.1023/A:1007165901891 |kovar=GeoJournal |ziman=en |cild=50 |hejmar=2 |rr=273–284 |doi=10.1023/A:1007165901891 |issn=1572-9893 }}</ref> Xala herî nizim a li Polonyayê li Raczki Elbląskie ku li Deltaya Vistulayê de ye û 1.8 mêtre di bin asta deryayê de ye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/search?q=n2:1506-0632 |sernav=n2:1506-0632 - Search Results |malper=www.worldcat.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Çemên herî dirêjên Polonyayê Çemê Vistula, Çemê Oderê, Çemê Wartayê û Çemê Bugê nin.<ref name=":2" /> Welat di heman demê de xwedan yek ji hêjmara zêdeyê golên li cîhanê ye ku hejmara wan derdora deh hezarî ye û bi piranî li herêma bakurê rojhilatê Masûriyê, di nav devera Gola Masûriyê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9dx2AgAAQBAJ&q=%2522a+higher+density+of+lakes+than+Poland%2522 |sernav=Poland |paşnav=Zuchora-Walske |pêşnav=Christine |tarîx=2013-01-01 |weşanger=ABDO Publishing Company |isbn=978-1-61480-877-0 |ziman=en }}</ref> Golên herî mezin ku zêdetirî 100 kîlometre çargoşe vedigirin ku golên Śniardwy û Mamry ne û gola herî kûr Gola Hańcza ye bi kûrahiya 108,5 mêtre kûr e.<ref name=":2" /> === Avhewa === Avhewa Polonya xwedan guhertinek nerm e ku ji okyanûsa li bakurê rojava heta parzemîna li başûrê rojhilat diguhere. Peravên başûr ên çiyayî di nav avhewa alpinî de cih digirin.<ref name="Korzeniewska2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KGydDwAAQBAJ&pg=PA4&dq=%22%2522poland%2522+oceanic+continental+temperate+climate%22 |sernav=Polish River Basins and Lakes – Part I: Hydrology and Hydrochemistry |paşnav=Korzeniewska |pêşnav=Ewa |paşnav2=Harnisz |pêşnav2=Monika |tarîx=2019-06-13 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-12123-5 |ziman=en }}</ref> Polonya bi havînên germ, bi germahiya navînî di meha tîrmehê de li dora 20&nbsp;°C e û zivistanên bi nermî hewaya sar bi navînî -1&nbsp;°C e ku di meha kanûnê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9OgGEAAAQBAJ&pg=PA6&dq=%22annual+seasonal+mean+temperature+poland%22 |sernav=Bioenergy Resources and Technologies |paşnav=Azad |pêşnav=Abul Kalam |paşnav2=Khan |pêşnav2=Mohammad Masud Kamal |tarîx=2021-03-11 |weşanger=Academic Press |isbn=978-0-12-822526-4 |ziman=en }}</ref> Deverê herî germ û bi tav a Polonyayê li başûrêrojavayê Sîlesyaya Jêrîn e û devera herî sar jî quncikê bakurêrojhilatê ye ku li derdora Suwałki li parêzgeha Podlaskie ku avhewa ji hêla eniyên sar ên Skandînavya û Sîbîryayê ve bi bandor dibe. Baran di mehên havînê de pirtir e ku barana herî zêde ji hezîranê heya îlonê tê tomar kirin. Di hewaya rojane de guheztinek berbiçav heye û awayê hatina demsalan dikare her sal cûda bibe. Guherîna avhewa û faktorên din bûne sedema anomaliyên germî yên navsalane û germahiya zêde ku germahiya hewayê ya salane ya navîn di navbera salên 2011 û 2020an de 9,33&nbsp;°C bû ku li gorî serdema 2001-2010 dora 1,11&nbsp;°C bilindtir e. Di demsala zivistan de jî hewa her ku diçe zuwa dibe, şilope û berf kêm dibare.<ref name="Korzeniewska2019"/> === Biyopirrengî === Ji aliyê fîtogeografî ve Polonya girêdayî parêzgeha Ewropaya Navendî ya Herêma Circumboreal ku di nav Qiraliyeta Borealê de ye. Li welêt çar ekoherêmên Palearktîk hene ku di nav herêman de Navend, Bakur, Ewropî ya Rojavayî, daristana berbelav û tevlihev û daristana çiyayê Karpatê heye. Qada daristanî %31 ji rûerda Polonyayê digire ku daristana herî mezin Daristana Silesiyaya Jêrîn e.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Cureya darên herî berbelav ên ku li seranserê welêt têne dîtin darê berû, Darazerî (bi îngilîzî ''Maple'') û Narewan in. Darên pelderzî yên herî berbelav darên çam, çama ladîn û çama fîr in. Tê texmîn kirin ku ji %69 ji hemî daristanan konîfer in.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9UpUEAAAQBAJ&pg=PA245&dq=%22most+common+trees++oak+beech+pine++%2522poland%2522%22 |sernav=Applied Ecology: How agriculture, forestry and fisheries shape our planet |paşnav=Frouz |pêşnav=Jan |paşnav2=Frouzová |pêşnav2=Jaroslava |tarîx=2021-12-10 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-83225-4 |ziman=en }}</ref> Flora û faunaya li Polonyayê ya Parzemîna Ewropayê ye ku bi ajelên kovî, leyleka spî û eyloyê poçik spî ku wekî heywanên neteweyî têne binav kirin û gulebûka a sor (xecxecok) kulîlka amblem a nefermî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://culture.pl/en/article/thats-polish-exploring-the-history-of-polands-national-emblems |sernav=That’s Polish: Exploring the History of Poland’s National Emblems |malper=Culture.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Di nav cureyên herî parastî de bîzonê ewropî ku heywanê herî giran ê bejahiyê ya Ewropayê ye û her weha Darbira Ewrasyayê (Segavî), Werşek, Gurê gewr û Pezkoviya Çiyayê Tatrayê hene. Herêm di heman demê de malavaniya Gakoviyên windabûyî kiriye ku herî dawî di 1627an de li Polonyayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2013-01-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130114152435/http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ajalên nêçîrî yên wekî pezkoviya sor (''Red deer''), rovî û berazê kovî li piraniya daristanên polonî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=-ycg5PtQPugC&pg=PA225&dq=%22boar+deer+poland%22 |sernav=European Ungulates and Their Management in the 21st Century |paşnav=Apollonio |pêşnav=Marco |paşnav2=Andersen |pêşnav2=Reidar |paşnav3=Putman |pêşnav3=Rory |tarîx=2010-02-04 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76061-4 |ziman=en }}</ref> Polonya di heman demê de ji bo teyrên koçber û ji bo malavaniya çaryeka nifûsa gerdûnî ya leyleka spî jî cihekî girîng e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dMexywMD_okC&q=%252240%252C000+breeding+pairs%2522 |sernav=Europe: A Continental Overview of Environmental Issues |paşnav=Hillstrom |pêşnav=Kevin |paşnav2=Hillstrom |pêşnav2=Laurie Collier |tarîx=2003-08-13 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-57607-686-6 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî 315.100 hektar, bi qasî %1 ji axa Polonyayê di nav 23 parkên neteweyî yên polonî de têne parastin ku didu ji wan, Białowieża û Bieszczady cihên mîrateyên cîhanê yên [[UNESCO]]yê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=jt-GDwAAQBAJ&pg=PA115&dq=%2223+national+parks+poland%22 |sernav=Cross-Border Tourism in Protected Areas: Potentials, Pitfalls and Perspectives |paşnav=Mayer |pêşnav=Marius |paşnav2=Zbaraszewski |pêşnav2=Wojciech |paşnav3=Pieńkowski |pêşnav3=Dariusz |paşnav4=Gach |pêşnav4=Gabriel |paşnav5=Gernert |pêşnav5=Johanna |tarîx=2019-02-06 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-05961-3 |ziman=en }}</ref> 123 dever wekî parkên peyzajê hatine destnîşankirin ku ligel gelek rezervên xwezayê û deverên din ên parastî yên ku di bin tora Natura 2000an de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=eo6WDwAAQBAJ&pg=PT202&dq=%22%2522123%2522+landscape+parks+poland%22 |sernav=Environmental law in Poland |paşnav=Kowalczyk |pêşnav=Barbara |paşnav2=Mikowski |pêşnav2=Rafał |paşnav3=Mikowski |pêşnav3=Łukasz |tarîx=2019-03-26 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1000-2 |ziman=en }}</ref> == Rêveberî == [[Wêne:Zgromadzenie posłów i senatorów 22 grudnia 2015 01.JPG|thumb|Wêneyek di dema civîna meclîsa Sejmê de.]] [[Wêne:I posiedzenie Senatu IX kadencji 01.JPG|thumb|Dîmenek di dema civîna senatoyê.]] Polonya komareke unîter a parlemanî û demokrasiyeke temsîlî ye ku serokkomar wekê serokê dewletê ye. Desthilata cîbicîkar zêdetir ji aliyê Encumena Wezîran û serokwezîrê ku wek serokê hikûmetê kar dike tê bikaranîn. Endamên takekesî yên encumenê ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin ku ji hêla serokkomar ve têne destnîşankirin û ji hêla parlamenê ve têne pejirandin.<ref name="Stanisz2020">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=e4MSEAAAQBAJ&pg=PT14&q=duda |sernav=Religion and Law in Poland |paşnav=Stanisz |pêşnav=Piotr |tarîx=2020-12-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-2973-8 |ziman=en }}</ref> Serokê dewletê ji bo 5 salan di hilbijartinan de ji aliyê gel tê hilbijartin.<ref name="Stanisz2020"/> Meclisa qanûndanîn a Polonyayê parlamanek du deme ye ku ji meclîsa jêrîn (Sejm) ji 460 endaman û meclîsa jorîn (Senate) ji 100 endaman pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJROEAAAQBAJ&pg=PA127&dq=%22sejm+460++senate+100%22 |sernav=Foundations of Law: The Polish Perspective |paşnav=Smolak |pêşnav=Marek |paşnav2=Walasik |pêşnav2=Marcin |paşnav3=Piątek |pêşnav3=Wojciech |paşnav4=Mataczyński |pêşnav4=Maciej |paşnav5=Sójka |pêşnav5=Tomasz |paşnav6=Kępiński |pêşnav6=Marian |paşnav7=Mączyński |pêşnav7=Dominik |paşnav8=Skoczylas |pêşnav8=Andrzej |paşnav9=Sokołowski |pêşnav9=Tomasz |tarîx=2021-06-09 |weşanger=Wolters Kluwer |isbn=978-83-8246-298-2 |ziman=en }}</ref> Sejm ji bo veguherîn a endam û dengan li gorî rêbaza d'Hondt bi nûnertiya rêjeyî ve tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VBk-CgAAQBAJ&pg=PA67&dq=%22sejm++d%2527Hondt%22 |sernav=Democracy in Poland: Representation, participation, competition and accountability since 1989 |paşnav=Gwiazda |pêşnav=Anna |tarîx=2015-07-24 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-39621-5 |ziman=en }}</ref> Senato li gorî sîstema hilbijartinê ya dawîn tê hilbijartin ku ji bo sed herêmên hilbijartinê, ji bo her herêmek senatorek tê hilbijartin.<ref name="Granat2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&pg=PA52&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22 |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna |tarîx=2019-11-28 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en }}</ref> Mafê Senatoyê heye ku qanûna ji aliyê Sejm ve hatiye pejirandin biguherîne yan red bike lê Sejm dikare bi piraniya dengan biryara Senatoyê betal bike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OI2WDwAAQBAJ&pg=PT19&dq=%22poland+voting+age+eighteen%22 |sernav=Contract Law in Poland |paşnav=Machnikowski |pêşnav=Piotr |paşnav2=Balcarczyk |pêşnav2=Justyna |paşnav3=Drela |pêşnav3=Monika |tarîx=2017-06-15 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-90-411-8933-2 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî partiyên hindikayiyên etnîkî, tenê namzedên partiyên siyasî ku herî kêm %5 ji tevahiya dengên neteweyî werdigirin dikarin bikevin Sejmê.<ref name="Granat2019"/> Li Polonyayê her du meclîsên jêrîn û jorîn ên parlamenê ji bo heyamek çar salan têne hilbijartin û her endamek parlamena Polonyayê bi parêzbendiya parlamenê tê garantî kirin. Li gorî qanûnên heyî, divê kesek ji 21 salî an zêdetir be ku bibe wekîl. Ji bo kesek bibe senator divê ji 30 salî mezintir be û ji bo kesek bibe namzedê serokatiyê divê ji 35 salan mezintir be.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=DSysDwAAQBAJ&pg=PT21&dq=%22sejm+poland+four+year%22 |sernav=Criminal Law in Poland |paşnav=Jasiński |pêşnav=Wojciech |paşnav2=Kremens |pêşnav2=Karolina |tarîx=2019-07-10 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1360-7 |ziman=en }}</ref> Endamên Sejm û Senatoyê bi hev re Meclîsa Neteweyî ya Komara Polonyayê ava dikin. Meclîsa Neteweyî, bi serokatiya Sejm Mareşal jiber van sê sedeman civîn lidardixe; dema ku serokek nû sond dixwe, dema ku ji aliyê Dadgeha Dewletê ve îdianame li dijî serok tê derxistin û dema ku serokek ji ber rewşa tendirustiya wî nekaribe hertimî karibe erka xwe bike, civîn lidardixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lNstEAAAQBAJ&pg=PT126&dq=%22national+assembly+poland++president+oath%22 |sernav=Constitutional Law in Poland |paşnav=Bień-Kacała |pêşnav=Agnieszka |paşnav2=Młynarska-Sobaczewska |pêşnav2=Anna |tarîx=2021-04-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-3301-8 |ziman=en }}</ref> === Herêmên îdarî === Polonya di nav 16 parêzgeh an eyaletên ku bi navê ''voivodeships'' têne zanîn hatiye dabeş kirin. Ji sala 2022an ve, ''voivodeship'' li 380 wîlayetan (''powiats'') têne dabeş kirin, ku li 2.477 şaredarî (''gminas'') têne dabeş kirin. Bajarên mezin bi gelemperî hem xwedî statuya ''gmina'' hem jî xwedî statuya ''powiat'' in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eteryt.stat.gov.pl/eteryt/raporty/WebRaportZestawienie.aspx |sernav=Raport: Liczba jednostek podziału terytorialnego |malper=eteryt.stat.gov.pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Parêzgeh bi giranî li ser tixûbên herêmên dîrokî hatine damezrandin, yan jî bi navê bajarên yekemê li parêzgehê hatine binavkirin. Desthilatdariya îdarî li ser asta voivodetiyê di navbera parêzgarek ku ji hêla hikûmetê ve hatiye tayîn kirin (voivode), meclîsek herêmî ya hilbijartî (sejmik) û marşalek voivodeship ku rêveberek e ku ji hêla meclîsê ve hatiye hilbijartin ve tê parve kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=itM-EAAAQBAJ&pg=PA271&dq=%22voivodeships+cities+based+on+historic+regions+of+Poland%22 |sernav=European Regions, 1870 – 2020: A Geographic and Historical Insight into the Process of European Integration |paşnav=Martí-Henneberg |pêşnav=Jordi |tarîx=2021-08-20 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-61537-6 |ziman=en }}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:85%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" !Herêmên îdarî (''Voivodeship)''!! rowspan="2" | Serbajar|| Qad || Nifûs |- ! Bi polonî !! km²<ref name="Voivodeships">{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5468/7/18/1/powierzchnia_i_ludnosc_w_przekroju_terytorialnym_w_2021_roku_tablice.xlsx |sernav=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2021 roku |nivîskar=Government of Poland |tarîx=2021 |malper=stat.gov.pl |weşanger=Statistics Poland (Główny Urząd Statystyczny GUS) |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2022 |ziman=pl }}</ref> !! 2021<ref name="Voivodeships" /> |- | ''Wielkopolskie''|| [[Poznań]]|| 29.826||3.496.450 |- | ''Kujawsko-Pomorskie''|| [[Bydgoszcz]] & [[Toruń]]|| 17.971||2.061.942 |- | ''Małopolskie''|| [[Kraków]]|| 15.183||3.410.441 |- | ''Łódzkie''|| [[Łódź]] || 18.219||2.437.970 |- | ''Dolnośląskie''|| [[Wrocław]]|| 19.947||2.891.321 |- | ''Lubelskie''|| [[Lublin]]|| 25.123||2.095.258 |- | ''Lubuskie''|| [[Gorzów Wielkopolski]] &<br />[[Zielona Góra]]|| 13.988||1.007.145 |- | ''Mazowieckie''|| [[Warsaw]]|| 35.559||5.425.028 |- | ''Opolskie''|| [[Opole]]|| 9.412||976.774 |- | ''Podlaskie''|| [[Białystok]]|| 20.187||1.173.286 |- | ''Pomorskie''|| [[Gdańsk]]|| 18.323||2.346.671 |- | ''Śląskie''|| [[Katowice]]|| 12.333||4.492.330 |- | ''Podkarpackie''|| [[Rzeszów]]|| 17.846||2.121.229 |- | ''Świętokrzyskie''|| [[Kielce]]|| 11.710||1.224.626 |- | ''Warmińsko-Mazurskie''|| [[Olsztyn]]|| 24.173||1.416.495 |- | ''Zachodniopomorskie''|| [[Szczecin]]|| 22.905||1.688.047 |} === Qanûn === Destûra Polonyayê qanûna herî bilind a pejirandî ye û dadweriya Polonyayê li ser prensîba mafên sivîl ava bûye ku ji aliyê qanûna sivîl ve tê rêvebirin.<ref name="Lemmens2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Medical Law in Canada |paşnav=Lemmens |pêşnav=Trudo |weşanger=Wolters Kluwer Law International |tarîx=2020 |isbn=978-94-035-2961-5 |çap=2 |cih=Alphen aan den Rijn |kesên-din=Jennifer Bergman, Kanksha Mahadevia Ghimire, Maryam Shahid }}</ref> Destûra demokratîk a heyî di 2ê nîsana 1997an de ji aliyê Meclîsa Neteweyî ya Polonyayê ve hatiye pejirandin ku destûr dewletek pir-partî yên bi azadiyên dînî, axavtina azad û kombûnê mîsoger dike, pratîkên ceribandinên bijîşkî yên bi zorê, îşkence an cezayê laşî qedexe dike û destnedana malê, mafê damezrandina sendîkayan û mafê destjikarbedanê nas dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sejm.gov.pl/prawo/konst/angielski/kon1.htm |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |malper=www.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Dadwerî li Polonyayê ji dadgeha bilind ku wekê dezgeha dadwerî ya herî bilind a welat e, dadgeha îdarî ya bilind ji bo kontrola dadwerî ya rêveberiya giştî, dadgehên hevpar (Navçe, Herêmî, Îstînaf) û ji dadgeha leşkerî pêk tê.<ref name="Lemmens2020"/> Dadgehên destûrî û dadgehên dewletê dezgehên dadwerî yên cuda ne ku berpirsiyariya destûrî ya kesên ku xwedî meqamên herî bilind ên dewletê ne biryar didin û çavdêriya pabendbûnên qanûnê dikin ku bi vî awayî destûra bingehîn diparêzin.<ref name="Jaremba2013">{{Jêder-kitêb |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |paşnav=Jaremba |pêşnav=Urszula |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |tarîx=2013-10-17 |isbn=978-90-04-26147-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CcXMAQAAQBAJ&dq=%22judges+appointed+by+president+of+poland%22&pg=PA129 }}</ref> Dadwer ji aliyê konseya neteweyî ya dadweriyê ve têne destnîşankirin û ji aliyê serokkomar ve têne erkdarkirin.<ref name="Jaremba2013"/> Bi pejirandina Senatoyê ve ''Sejm'' ji bo heyama pênc salan ''ombudsman'' tê erkdarkirin ku çavdêriya pabendbûna edaleta civakî bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-11-28 |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22&pg=PA52 |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:Ministerstwo Spraw Zagraniczych al. Szucha 23.JPG|thumb|çep|Navenda wezareta karên derve ku li ser kolana Szuchayê ye]] Polonya xwedî hêzek bi rêjeya navendî û hêzek herêmî ye li Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Glazebrook |pêşnav=G. Det |tarîx=1947 |sernav=The Middle Powers in the United Nations System |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/middle-powers-in-the-united-nations-system/351A913639969929261F443F7AD778B6 |kovar=International Organization |ziman=en |cild=1 |hejmar=2 |rr=307–318 |doi=10.1017/S0020818300006081 |issn=1531-5088 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Europe and America: the end of the transatlantic relationship? |weşanger=Brookings Institution Press |tarîx=2019 |isbn=978-0-8157-3281-5 |cih=Washington, D.C |paşnavê-edîtor=Bindi |pêşnavê-edîtor=Federiga }}</ref> Di sala 2024an de bi tevahî 53 nûnerên Polonyayê di parlamentoya Ewropayê de hebû. Warşova wekê baregeha Frontexê ku ajansa Yekîtiya Ewropayê ya ewlehiya sinorên derve ye û her wiha baregeha ODIHRê ku yek ji saziyên sereke yên OSCEyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The impact, legitimacy and effectiveness of EU counter-terrorism |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-138-09795-7 |çap=First issued in paperback |cih=London |paşnavê-edîtor=De Londras |pêşnavê-edîtor=Fiona |series=Routledge research in terrorism and the law |paşnavê-edîtor2=Doody |pêşnavê-edîtor2=Josephine }}</ref> Ji xeynî Yekîtiya Ewropayê, Polonya endamê NATO, Neteweyên Yekbûyî, Rêxistina Bazirganiya Cîhanê û hevpeymanên herêmî yên wekê Koma Vîsegrád, Sêgoşeya Weimar û endamê Înîsiyatîfa Sê Deryayan e ku bi serokatiya Polonyayê ava bûye. Di salên dawî de Polonya pêwendiyên xwe bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi girîngî xurt kiriye ku bûye yek ji hevalbend û hevkarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya stratejîk ên herî nêzîk ê li Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Coalition of the unWilling and unAble: European Realignment and the Future of American Geopolitics |paşnav=Deni |pêşnav=John R. |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2021-01-12 |isbn=978-0-472-13249-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B6QQEAAAQBAJ&dq=%22decades+closest+allies+us+poland%22&pg=PA148 }}</ref> Di dîrokê de Polonya pêwendiyên çandî û siyasî yên bi hêz bi Mecaristan û Fransayê re berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalism in Contemporary Europe: Concept, Boundaries and Forms |paşnav=Suszycki |pêşnav=Andrzej Marcin |weşanger=LIT Verlag Münster |tarîx=2021 |isbn=978-3-643-91102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=DDQxEAAAQBAJ&dq=%22poland+hungary+friendship+march+23%22&pg=PA193 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/primeminister/poland-and-france-sign-historic-security-and-cooperation-treaty-in-nancy |sernav=Poland and France Sign Historic Security and Cooperation Treaty in Nancy - The Chancellery of the Prime Minister - Gov.pl website |malper=The Chancellery of the Prime Minister |roja-gihiştinê=2026-05-13 |ziman=en-GB }}</ref> === Hêz === [[Wêne:F-16 Jastrząb (48).jpg|thumb|Dîmenek ji balafirên F-16 yên hêza hewayî ya Polonyayê]] [[Wêne:BWP Borsuk - 221114-Z-YU201-1007.jpg|thumb|Wesayîta şer a piyade ya amfîbî ya Borsuk]] Hêzên çekdar ên Polonya ji pênc hêzan wekê hêzên bejayî, hêzên deryayî, hêzên hewayî, hêzên taybet û hêzên parastina herêmî pêk hatiye ku bi tevahî girêdayî wezareta parastina neteweyî ya komara Polonyayê ye.<ref name="Mihalčová2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Production Management and Business Development: Proceedings of the 6th Annual International Scientific Conference on Marketing Management, Trade, Financial and Social Aspects of Business (MTS 2018), May 17-19, 2018, Košice, Slovak Republic and Uzhhorod, Ukraine |paşnav=Mihalčová |pêşnav=Bohuslava |weşanger=CRC Press |tarîx=2018-12-07 |isbn=978-0-429-88837-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=goqADwAAQBAJ&dq=%22poland+armed+forces+territorial+defense+navy+land+forces%252C+air+force%22&pg=PA174 |paşnav2=Szaryszová |pêşnav2=Petra |paşnav3=Štofová |pêşnav3=Lenka |paşnav4=Pružinský |pêşnav4=Michal |paşnav5=Gontkovičová |pêşnav5=Barbora }}</ref> Lêbelê fermandarê giştî artêşê di dema aştiyê de serokkomar e ku efserên artêşê, wezîrê parastina neteweyî û serokê fermandariyê ji aliyê wî ve têne erkdarkirin.<ref name="Mihalčová2018" /> Kevneşopiya leşkerî ya polonî bi gelemperî bi roja hêzên çekdar tê bîranîn ku her sal di 15ê tebaxê de ji aliyê poloniyan ve tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wojsko Polskie w przemianach ustrojowych 1989-2001 |paşnav=Zalewski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Elipsa |tarîx=2002 |isbn=978-83-7151-494-4 |ziman=pl |url=https://books.google.com/books?id=ML4hAQAAIAAJ&q=%25C5%259Bwi%25C4%2599to%2520wojska%2520polskiego%252015%2520sierpnia%2520sejm }}</ref> Di tîrmeha sala 2024an de hêzên çekdar ên Polonyayê bi tevahî xwedî 216.100 şervanên çalak bû ku bi vê awayê artêşa Polonyayê bûye artêşa herî mezin a Yekîtiya Ewropiyayê û sêyem artêşa herî mezin ê NATOyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/kraj/artykuly/9547402,raport-polska-armia-trzecia-w-nato-i-najwieksza-w-unii-europejskiej.html |sernav=Polska armia trzecia w NATO i największa w Unii Europejskiej |malper=www.gazetaprawna.pl |tarîx=2024-07-16 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl |paşnav=Celej |pêşnav=Piotr }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev lêçûn di sala 2024an de bi qasê 35 milyar dolarê amerîkî bû. Ji sala 2022an vir ve, Polonyayê bernameyeke modernîzasyona girseyî ya hêzên xwe yên çekdar bi hevkariyeke nêzîk ê bi hilberînerên parastinên amerîkî, Koreya Başûr û herêmî yên polonî re ku di koma çekên polonî de ne, daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.msn.com/pl-pl/wiadomosci/other/europa-%C5%9Brodkowa-i-wschodnia-nie-kupuje-niemieckiej-broni/ar-AA11azUo |sernav=MSN |malper=www.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Her wiha tê payîn ku artêşa Polonyayê hewl dide ku hejmara leşkerên xwe bigihîne 250.000 şervan û 50.000 şervanên ji bo erkdarkirina hêzên parastina herêmî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.overtdefense.com/2022/03/29/quick-and-bold-polands-plan-to-modernize-its-army/ |sernav=Quick and Bold: Poland's Plan To Modernize its Army |malper=Overt Defense |tarîx=2022-03-29 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-CA |paşnav=L |pêşnav=Wojciech }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev rêje di sala 2024an de bi qasî 35 milyar dolarê amerîkî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2020-07/poland_2018.pdf |sernav=Eksport uzbrojenia i sprzętu wojskowego Polski |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî SIPRI, welat di sala 2020an de bi qasê 487 milyon euro çek û teqemenî ji welatên biyanî hinarde kiriye. Xizmeta leşkerî ya mecbûrî ji bo mêran di sala 2008an de hatiye bidawîkirin. Doktrîna leşkerî ya Polonyayê heman çawaniya xwe parastinê bi hevkarên xwe yên NATOyê re parve dike û welat bi awayekê çalak malavaniya tetbîqatên leşkerî yên NATOyê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Military Balance 2022 |paşnav=Studies (IISS) |pêşnav=The International Institute for Strategic |weşanger=Routledge |tarîx=2022-02-14 |isbn=978-1-000-61972-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ENljEAAAQBAJ&dq=%22The+Military+Balance+2021+poland%22&pg=PA134 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Plac Narutowicza Warsaw 2023 skyline aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin ê Polonyayê ye û navendeke aborî ya Polonyayê ye]] Polonya xwedî aboriyeke bazara civakî ye û li Ewropaya Rojhilat û li Ewropaya Navendî hêzeke aborî ya herêmî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kochanski.pl/en/ |sernav=Kochański & Partners |malper=Kochański & Partners |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2025an vir ve nirxa hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya welat li gorî pîvanên nomînal a li Yekîtiya Ewropayê di rêza şeşem de ye, li gorî hêza kirînê di rêza pêncem de ye û li cîhanê jî li gorî hêza kirînê di rêza 20em de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Polonya yek ji wan welatên Yekîtîya Ewropayê ye ku herî zû mezin dibe û di sala 2018an de gihîştiye statuya bazara xwe yê pêşketî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://emerging-europe.com/poland-promoted-to-developed-market-status-by-ftse-russell/ |sernav=Poland promoted to developed market status by FTSE Russell |malper=Emerging Europe |tarîx=2018-09-24 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB |paşnav=Insight |pêşnav=Emerging Europe }}</ref> Rêjeya bêkariyê ya ku di sala 2023an de ji aliyê Eurostat ve hatiye weşandin, ji sedî 2,8 bû ku ev rêjeya duyemê nizmtirîn ê li Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/family/lowest-unemployment-in-the-eu-poland-on-the-podium |sernav=Lowest unemployment in the EU. Poland on the podium - Ministry of Family, Labour and Social Policy - Gov.pl website |malper=Ministry of Family, Labour and Social Policy |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, nêzîkî ji %62ê nifûsa karmend di sektora xizmetguzariyê de, ni %29 di pîşesaziyê de û ji %8 jî di sektora çandiniyê de dixebitin ku bi vê awayê li welat aboriyeke pir cihêreng derketiye holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |sernav=Pracujący w rolnictwie, przemyśle i usługach {{!}} RynekPracy.org |malper=rynekpracy.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL |roja-arşîvê=2020-04-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200425100036/https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas Polonya endamek bazara yekgirtî ya Ewropayê be jî, welat Euro wekê pereyê qanûnî qebûl nekiriye û pereyê xwe zlotiya polonî (zł, PLN) diparêze.<ref name="Monetary2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Annual Report on Exchange Arrangements and Exchange Restrictions 2022 |paşnav=Monetary |pêşnav=International |weşanger=International Monetary Fund |tarîx=2023-07-26 |isbn=979-8-4002-3526-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KQLOEAAAQBAJ |paşnav2=Department |pêşnav2=International Monetary Fund Monetary and Capital Markets }}</ref> Polonya di warê veberhênana rasterast a biyanî de pêşengek herêmî ya Ewropayê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> û li gorî dahatê nêzîkî ji sedê 40ê ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên herêmê vedigire û di heman demê de rêjeyek bilind a globalîzasyonê û pêşbaziya aboriyeke biçûk a bilind diparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wbj.pl/article-51029-polish-economy-seen-as-stable-and-competitive.html |sernav=Polish economy seen as stable and competitive - Warsaw Business Journal - Online Portal - wbj.pl |malper=www.wbj.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imd.org/centers/wcc/world-competitiveness-center/rankings/world-competitiveness-ranking/rankings/wcr-rankings/ |sernav=WCR-Rankings - IMD business school for management and leadership courses |tarîx=2024-06-10 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> Pargîdaniyên herî mezin ên welat endeksên wekê WIG20 û WIG30 pêk tînin ku li Borsaya Warşovayê têne bikarvedanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Polish Capital Market: From Emerging to Developed |paşnav=Dietl |pêşnav=Marek |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2022-12-30 |isbn=978-1-000-81775-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=L-GgEAAAQBAJ |paşnav2=Zarzecki |pêşnav2=Dariusz }}</ref> Ofîsa navendî ya statîstîkê texmîn kiriye ku di sala 2014an de 1.437 pargîdaniyên polonî hebûn ku di nav 3.194 saziyên biyanî de xwedîpar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.financialobserver.eu/poland/hundreds-of-foreign-companies-taken-over-by-polish-firms-over-the-last-decade/ |sernav=Hundreds of foreign companies taken over by Polish firms over the last decade {{!}} {{!}} Central European Financial Observer |malper=www.financialobserver.eu |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di heman demê de Polonya xwediyê sektora bankeya ya herî mezin li Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî ye ku ji bo her 100.000 kesên mezin 32,3 banke dikeve.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Polish Banking Sector in Consolidation Mode |url=http://www.thomaswhite.com/global-perspectives/banking-sector-in-poland/ |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Thomas White International |ziman=en-US }}</ref> Siyaseta diravî ji aliyê Banka Neteweyî ya Polonyayê (NBP) ve tê destnîşankirin ku derxandina diravê neteweyî ya welat kontrol dike.<ref name="Monetary2023"/> Polonya tenê aboriya ewropî bû ku ji krîza aborî ya 2008an bi bandor nebûye. Ji sala 2019an vir ve karkerên di bin 26 salî ji dayîna baca dahatê azad in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/07/30/europe/poland-income-tax-youths-intl |sernav=Brain drain claimed 1.7 million youths. So this country is scrapping its income tax |malper=CNN |tarîx=2019-07-30 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |paşnav=Kottasová |pêşnav=Ivana }}</ref> Polonya di cîhanê de di rêza 19em de ye ku herî zêde kelûpel û xizmetguzarî tê firotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |sernav=Exports Comparison - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241111145512/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nirxa hinardekirina kelûpel û xizmetguzariyan ji sala 2023an vir ve bi qasê ji %58ê GDP ya welat e.<ref name=":4"/> Şirîkên bazirganî yên herî mezin ên Polonyayê Almanya, Keyaniya Yekbûyî, Komara Çek, Fransa, Îtalya, Hollenda û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://oec.world/en/profile/country/pol |sernav=Poland (POL) Exports, Imports, and Trade Partners {{!}} The Observatory of Economic Complexity |malper=The Observatory of Economic Complexity |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di nav berhemên sereke yên hinardekirinê de otomobîl, otobus û aksesûarên wesayîtan, makîne, elektronîk, bataryayên elektrîkê, alavên malê, mobîlya, kozmetîk, alavên leşkerî û titûn û her weha materyalên wekî zîv, sifir, pola, komir, çînko û qatran hene.<ref name=":0" /> Di sala 2023an de Polonya 1300 ton zîv hilberandiye û bûye 5em hilberînerê herî mezin ê cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2024/mcs2024.pdf |sernav=USGS Silver Production Statistics |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2025an Polonya xwediyê 12em rezerva zêr a herî mezin a cîhanê ye ku hatiye texmînkirin ku rezerva zêrê li welat bi qasê 509 ton e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gold.org/goldhub/data/gold-reserves-by-country |sernav=Gold Reserves by Country |malper=World Gold Council |tarîx=2026-05-05 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> === Veguhêzî === [[Wêne:WK15 Wrocław Główny (2) Lichen99.jpg|thumb|Dîmenek ji Pendolino li stasyona trêna Wrocławê]] [[Wêne:Terminal A Warsaw Chopin Airport.JPG|thumb|Dîmenek ji termînala A Balafirgeha Chopin a Warşovayê]] Rêwîtiya li Polonyayê bi rêyên rêhesin, asfalt, rêya deryayî û bi rêya hewayî pêk tê. Polonya beşek ji herêma Schengen a [[Yekîtiya Ewropayê]] ye û ji ber cihê xwe ya erdnîgarî ya stratejîk li Ewropaya Navîn navendeke girîng ê veguhastinê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |sernav=Transport |malper=www.paih.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US |paşnav=www.internetart.pl |pêşnav=internet ART; |roja-arşîvê=2022-05-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220512144011/https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hinek ji rêyên herî dirêj ên Ewropayê ku di nav de E30 û E40 heye di nav Polonyayê re derbas dibin. Welat xwedî toreke baş ê otobanan e ku ji rêyên ekspres û otobanan pêk tê. Ji tebaxa sala 2023an vir ve Polonya xwediyê 21em tora rê ya herî mezin ê Cîhanê ye ku zêdetirî 5.000 km otoban niha di xizmeta welat de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/gddkia |sernav=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Portal Gov.pl |malper=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL }}</ref> Li bajarên mezin veguhastina giştî bi giranî tê bikar anîn ku Polonya xwedî yek ji mezintirîn hilberînerên otobus û tramvayên li Ewropayê ye û xwedî yek ji mezintirîn pergalên veguhastina tramvay û trênên sivik e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Transport and Climate Change: New Mitigation and Adaptation Strategies |paşnav=Dulebenets |pêşnav=Maxim A. |weşanger=Springer Nature |tarîx=2025-11-19 |isbn=978-3-032-00563-2 |ziman=en |url=https://www.google.pl/books/edition/Transport_and_Climate_Change/YVaZEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |paşnav2=Wiśniewski |pêşnav2=Szymon |paşnav3=Borowska-Stefańska |pêşnav3=Marta }}</ref> Di sala 2022an de li Polonyayê 19.393 kîlometre rêya hesinê hebû ku piştî Almanya û Fransayê xwedî sêyem tora herî dirêj ê rêya hesin a li [[Ewropa]]ya bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kolejowego |pêşnav=Urząd Transportu |sernav=Linie kolejowe w Polsce |url=https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Urząd Transportu Kolejowego |ziman=pl |roja-arşîvê=2023-08-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230827100942/https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pargîdaniya rêya hesin a dewleta Polonyayê (PKP) pargîdaniya rêhesina serdest e û hinek wîlodiyên mezin an deverên bajarî xwedî rêhesinên xwe yên rêwiyan û herêmî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sustainable Rail Transport 4: Innovate Rail Research and Education |paşnav=Marinov |pêşnav=Marin |weşanger=Springer Nature |tarîx=2021-12-16 |isbn=978-3-030-82095-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=t2ZXEAAAQBAJ&dq=polish+state+railways+largest+railway+regional&pg=PA280 |paşnav2=Piip |pêşnav2=Janene }}</ref> Polonya xwedî hejmarek balafirgehên navneteweyî ye û balafirgeha herî mezin Balafirgeha Chopin a Warşovayê ye ku ev balafirgeh navenda sereke pargîdaniya LOT Polish Airlinesê ye ku pargîdaniyeke mezin ê veguhastina polonî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Three Decades of Polish Socio-Economic Transformations: Geographical Perspectives |paşnav=Churski |pêşnav=Paweł |weşanger=Springer Nature |tarîx=2022-08-27 |isbn=978-3-031-06108-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZIuFEAAAQBAJ&dq=largest+airport+chopin&pg=PA321 |paşnav2=Kaczmarek |pêşnav2=Tomasz }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Air Transport and Regional Development Case Studies |paşnav=Graham |pêşnav=Anne |weşanger=Routledge |tarîx=2020-12-28 |isbn=978-1-000-32654-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XzkLEAAAQBAJ&dq=lot+polish+airlines+flag+carrier&pg=PT118 |paşnav2=Adler |pêşnav2=Nicole |paşnav3=Niemeier |pêşnav3=Hans-Martin |paşnav4=Betancor |pêşnav4=Ofelia |paşnav5=Antunes |pêşnav5=António Pais |paşnav6=Bilotkach |pêşnav6=Volodymyr |paşnav7=Calderón |pêşnav7=Enrique J. |paşnav8=Martini |pêşnav8=Gianmaria }}</ref> Bendergehên deryayî li seranserê peravên Baltîk ên Polonyayê hene û piraniya operasyonên barkêşiyê Świnoujście, Police, Szczecin, Kołobrzeg, Gdynia, Gdańsk û Elbląg wekê baregeh bikar tînin. Bendergeha Gdańsk tekane bendergeha li Deryaya Baltîk e ku ji bo wergirtina keştîyên okyanûsî hatiye adaptekirin. Polferries û Unity Line pargîdaniyên herî mezinê ferîbotên polonî ne û pargîdaniya paşîn xizmetên ferîbotên roll-on/roll-off û trênê ji bo Skandînavyayê peyda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Baltic Region—The Region of Cooperation |paşnav=Fedorov |pêşnav=Gennady |weşanger=Springer Nature |tarîx=2019-10-26 |isbn=978-3-030-14519-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VEa5DwAAQBAJ&dq=%22polferries%22+unity+line+poland&pg=PA203 |paşnav2=Druzhinin |pêşnav2=Alexander |paşnav3=Golubeva |pêşnav3=Elena |paşnav4=Subetto |pêşnav4=Dmitry |paşnav5=Palmowski |pêşnav5=Tadeusz }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Aleja Niepdleglosci Warsaw 2022 aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin û paytexta Polonyayê ye]] Ji sala 2021ê vir ve nifûsa Polonyayê bi qasî 38,2 milyon e û Polonya nehem welatê herî qerebalixê Ewropayê ye û pêncem dewleta endamê herî populer ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/national-census/national-population-and-housing-census-2021/national-population-and-housing-census-2021/preliminary-results-of-the-national-population-and-housing-census-2021,1,1.html |sernav=Preliminary results of the National Population and Housing Census 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya belavbûna nifûsa Polonyayê bi rêjeya 122kes/km² belav dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2021,4,15.html |sernav=Area and population in the territorial profile in 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya jidayîkbûnê ya giştî di sala 2019an de serê dayikek 1,42 zarok dikeve ku di nav rêjeya herî kêm ê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison |sernav=Median age |malper=www.cia.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |roja-arşîvê=2021-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210523225144/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî %60 ji nifûsa welêt li deverên bajarî an bajarên mezin dijîn û %40 li deverên gundewarî dijîn.<ref name=":9"/> Li gorî daneyên sala 2020an %50,2 polonî li xaniyên veqetandî û %44,3 di avahiyên pirqatî de jiyan dikin. Parêzgeha îdarî yan jî eyaleta herî qerebalix Voivodeship Masovian e û bajarê herî qerebalix paytexta welat bajarê Warşovayê ye ku 1.8 milyon niştecîh li devera bajarî û 2-3 milyon kes jî li herêma metropolê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2009-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090327120341/http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |sernav=Urban Audit - Data that can be accessed |tarîx=2011-04-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2011-04-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110406130058/http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Qada metropolê ya Katowice bi nifûsa di navbera 2.7 milyon û 5.3 milyon niştecîh ve mezintirîn devera bajarî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924002318/http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.newgeography.com/content/003879-major-metropolitan-areas-europe |sernav=Major Metropolitan Areas in Europe {{!}} Newgeography.com |malper=www.newgeography.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya nifûsê li başûrê Polonya bilindtir e û bi piranî di navbera bajarên Wrocław û Kraków de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jażdżewska |pêşnav=Iwona |tarîx=2017-09-01 |sernav=density of the urban population in southern Poland in the period 1950-2011 against the background of political and economic transformation |url=https://sciendo.com/article/10.1515/mgrsd-2017-0017 |kovar=Miscellanea Geographica |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=107–113 |doi=10.1515/mgrsd-2017-0017 }}</ref> Di hêjmara nifûsê Polonyaya sala 2011an de, 37.310.341 kesan nasnameya polonî, 846.719 kes sîlesî, 232.547 kaşubî û 147.814 kesan jî nasnameya almanî ragihandine. Nasnameyên din ji hêla 163,363 kesan (%0,41) ve hatine ragihandin û 521,470 kesan (%1,35) ti neteweyek diyar nekirine. Statîstîkên fermî yên nifûsê karkerên koçber ên ku xwediyê destûra rûniştina daîmî an Karta Polaka ne di nav xwe de nagirin. Zêdetirî 1.7 milyon hemwelatiyên Ûkraynayê di sala 2017an de li Polonyayê bi awayekî qanûnî bicih bûne û xebitîne. Hejmara koçberan her ku diçe zêde dibe; welat tenê di sala 2021an de ji bo biyaniyan 504.172 destûrên xebatê pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://psz.praca.gov.pl/-/8180075-zezwolenia-na-prace-cudzoziemcow |sernav=Statystyka {{!}} WORTAL |paşnav=S.A |pêşnav=eo Networks |malper=psz.praca.gov.pl |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|Zimanê polonî}} Polonî zimanê fermî û zimanê herî zêde ye ku li Polonyayê tê axavtin û yek ji zimanên fermî yên Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Observing Eurolects: Corpus analysis of linguistic variation in EU law |paşnav=Mori |pêşnav=Laura |weşanger=John Benjamins Publishing Company |tarîx=2018-12-15 |isbn=978-90-272-6331-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=upF5DwAAQBAJ&dq=%22polish+official+language+poland+and+European+Union%22&pg=PA295 }}</ref> Di heman demê de zimanê polonî li hinek deverên [[Lîtvanya]] yên cîran zimanekî duyem e ku li wir li dibistanên ku deverên polonî lê dijîn tê hînkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Multilingualism in the Baltic States: Societal Discourses and Contact Phenomena |paşnav=Lazdiņa |pêşnav=Sanita |weşanger=Springer |tarîx=2018-11-03 |isbn=978-1-137-56914-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=LQ92DwAAQBAJ&q=polish+taught+in+schools+in+lithuania&pg=PA164 |paşnav2=Marten |pêşnav2=Heiko F. }}</ref> Polonyaya hemdem ji aliyê zimanî ve neteweyek homojen e ku ji %97ê beşdaran zimanê polonî wekê zimanê xwe yê dayikê ragihandine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Routledge International Handbook of Early Literacy Education: A Contemporary Guide to Literacy Teaching and Interventions in a Global Context |paşnav=Kucirkova |pêşnav=Natalia |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-31 |isbn=978-1-317-65920-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sUAlDwAAQBAJ&dq=%22polish+mother+tongue+97+percent%22&pg=PA139 |paşnav2=Snow |pêşnav2=Catherine E. |paşnav3=Grøver |pêşnav3=Vibeke |paşnav4=McBride |pêşnav4=Catherine }}</ref> Niha li Polonyayê 15 zimanên kêmneteweyan hene ku di nav de zimanekî herêmî yê naskirî, kaşubî heye ku rojane ji aliyê nêzîkî 100.000 kesan ve li herêmên bakurê Kaşûbyayê û li Pomeranyayê tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Identity Strategies of Stateless Ethnic Minority Groups in Contemporary Poland |paşnav=Michna |pêşnav=Ewa |weşanger=Springer Nature |tarîx=2020-04-29 |isbn=978-3-030-41575-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kIvgDwAAQBAJ&dq=%22kashubian+regional+language+kashubia+pomerania%22&pg=PA16 |paşnav2=Warmińska |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> Di heman de Polonya zimanên îdarî yên duyem an zimanên alîkar di şaredariyên duzimanî de nas dike ku li wir nîşane û navên cihên duzimanî gelemperî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20170000823 |sernav=Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 5 kwietnia 2017 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym |malper=isap.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl }}</ref> Li gorî navenda kêkolînên raya giştî, di sala 2015an de nêzîkî ji %32ê welatiyên polonî diyar kirine ku ew dikarin bi zimanê îngilîzî biaxivin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cbos.pl/SPISKOM.POL/2016/K_005_16.PDF |sernav=O wyjazdach zagranicznych i znajomości języków obcych |malper=cbos.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Praga, Warsaw, Poland - panoramio - Roman Eugeniusz (34).jpg|thumb|Dîmenek ji katedrala katolîk a romayî ya Ezîz Florian ku li Warşovayê ye]] Piraniya mezin a poloniyên etnîkî peyrewên şaxa katolîk a xiristiyaniyê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/6536/10/1/1/wyniki_ostateczne_nsp2021_nar_jezyk_wyznanie_29_09_202.xlsx |sernav=Final results of the National Population and Housing Census 2021 |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> Li gorî hêjmara sala 2021ê ji %71,3ê hemî welatiyên polonî girêdayî dêra katolîk in, ji %6,9 xwe bê bawerî nîşan didin û ji %20,6 jî ti bersiveke ne dane.<ref name="Ojewska2022">{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/europe/in-old-school-catholic-poland-youth-are-leaving-the-church-11645263383 |sernav=In Traditionally Catholic Poland, the Young Are Leaving the Church |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2022-02-19 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en-US |paşnav=Ojewska |pêşnav=Francis X. Rocca and Natalia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Communities and Civil Society in Europe: Analyses and Perspectives on a Complex Interplay, Volume II |paşnav=Strachwitz |pêşnav=Rupert Graf |weşanger=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |tarîx=2020-06-08 |isbn=978-3-11-067308-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ykj2DwAAQBAJ&dq=%22poland+one+of+most+religious+Catholic+national+identity%22&pg=PT184 }}</ref> Polonya yek ji welatên herî dîndarên Ewropayê ye ku katolîsîzm beşek ji nasnameya neteweyî dimîne û Papa John Paul II li Polonyayê ji dayik bûye ku li Polonyayê kesayeteke girîng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/infographics-and-widgets/infographics/infographic-religiousness-of-polish-inhabitiants,4,1.html |sernav=Infographic - Religiousness of Polish inhabitiants |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=GUS }}</ref> Di sala 2015an de ji %61,6ê beşdaran diyar kirine ku dîn xwedî girîngiyeke mezin an jî pir mezin e.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.pillarcatholic.com/p/how-steep-is-polands-drop-in-mass-attendance |sernav=How steep is Poland’s drop in Mass attendance? |malper=www.pillarcatholic.com |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=Coppen |pêşnav=Luke }}</ref> Lêbelê di salên dawî de beşdarbûna dêran pir kêm bûye ku di sala 2021ê de tenê ji %28ê katolîkan heftane beşdarî ayînan bûne ku ji nîvê sala beşdarên sala 2000an kêmtir e.<ref name=":5"/> Li gorî The Wall Street Journal, "Ji zêdetirî 100 welatên ku ji aliyê navenda lêkolînê ya Pew ve di sala 2018an de hatiye lêkolîn kirin, Polonya welatê herî bilez e ku ber bi sekuleriyê ve diçe.<ref name="Ojewska2022"/> Azadiya baweriyê li Polonyayê ji aliyê destûra bingehîn ve hatiye misoger kirin û peymana Polonyaya bi Vatîkanê re rê dide ku li dibistanên dewletê perwerdeya dînî were dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion, Politics, and Values in Poland: Continuity and Change Since 1989 |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |weşanger=Springer |tarîx=2016-10-26 |isbn=978-1-137-43751-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hopjDQAAQBAJ&dq=%22religion+in+school+poland+constitution%22&pg=PA147 |paşnav2=Borowik |pêşnav2=Irena }}</ref> Di dîrokê de, dewleta Polonyayê xweşbînî ya dînî di asteke bilind parastiye û mafê daye penaberên ku ji ber zordestiyên dînî yên li deverên din ên Ewropayê direvin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond the Persecuting Society: Religious Toleration Before the Enlightenment |paşnav=Laursen |pêşnav=John Christian |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=2011-07-18 |isbn=978-0-8122-0586-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AnYSxFMq48gC&dq=%22poland+safe+haven+religious+persecution+refugees%22&pg=PA103 |paşnav2=Nederman |pêşnav2=Cary J. }}</ref> Polonya malavaniya dîyasporaya herî mezin ê cihûyên Ewropayê dike û welat heta Holokostê navendeke çand û fêrbûna kevneşopî ya cihûyên aşkenazî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Social and Political History of the Jews in Poland 1919-1939 |paşnav=Marcus |pêşnav=Joseph |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2011-10-18 |isbn=978-3-11-083868-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=oEfDKjjX5AEC&dq=%22Poland+centre+of+jewish+culture%22&pg=PR7 }}</ref> Kêmneteweyên dînî yên hemdem a li Polonyayê dêra ortodoks a rojhilat, protestan ku di nav de lûterîyên dêra evanjelîk-augsburg hebûn, Pentekostalên di Dêra Pentekostal a li Polonyayê û Adventîstên dêra adventist a roja heftem in. Mezhebên din ên biçûktir ên xiristiyan katolîkên rojhilat, mariavît û evanjelîkîzmê ne. Dinê din şahidên yehowa, cihû, misilman (Teter) û neopagan in ku hinek ji wan endamên dêra xwemalî ya polonî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_maly_rocznik_statystyczny_2008.pdf |sernav=Concise Statistical Yearbook of Poland, 2008 |malper=www.stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> === Tenduristî === [[Wêne:Szpitak Inflancka 2015.jpg|thumb|Dîmenek ji Nexweşxaneya kolana Inflancka li Warşovayê]] Pêşkêşkerên karûbarên bijîşkî û nexweşxaneyên li Polonyayê di bin çavdêriya wezareta tenduristiyê de ne ku wezaret çavdêriya îdarî û lêkolîna pratîka bijîşkî ya giştî peyda dike û dav hewldanekê de ye ku standardek bilind a paqijiyê û lênêrîna nexweşan biparêze. Polonya xwedî sîstemeke tenduristiyê ya gerdûnî ye ku li ser bingeha sîstemeke sîgorteyê ye ku lênêrîna tenduristiya ku ji aliyê dewletê ve tê piştgirîkirin ji bo hemî welatiyên ku di bin bernameya sîgorteya tenduristiyê ya giştî ya fona tenduristiya neteweyî de ne, peyda dibe. Kompleksên bijîşkî yên taybet li seranserê welêt hene ku zêdetirî ji %50 ji nifûsê polonî hem sektorên giştî û hem jî yên taybet bikar tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.termedia.pl/mz/Niecierpliwi,34562.html |sernav=Niecierpliwi |malper=www.termedia.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.money.pl/gospodarka/wiadomosci/artykul/prywatnie-leczy-sie-juz-ponad-polowa-polakow,218,0,2416090.html |sernav=Prywatnie leczy się już ponad połowa Polaków |malper=Money.pl - portal finansowy |tarîx=2018-09-16 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl |paşnav=Polska |pêşnav=Grupa Wirtualna }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Polish health care system |url=https://www.justlanded.com/english/Poland/Poland-Guide/Health/The-Polish-health-care-system |roja-gihiştinê=2026-05-15 |xebat=Just Landed |ziman=en |archive-date=2026-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260220161750/https://www.justlanded.com/english/Poland/Poland-Guide/Health/The-Polish-health-care-system |url-status=dead }}</ref> Li gorî rapora geşepêdana nirovan a sala 2020an, temenê jiyanê yê navînî di dema jidayikbûnê de 79 sal e û rêjeya mirina dergûşan li welêt kêm e (ji her 1.000 jidayikbûnan 4 e).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |sernav=Specific country data |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data |kovar=undp.org |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> Di sala 2019an de sedema sereke ya mirinê nexweşiya dil a îskemîk bû ku nexweşiyên pergala gera xwînê ji sedê 45ê hemî mirinan pêk dianîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=OECD |paşnav2=Policies |pêşnav2=European Observatory on Health Systems and |tarîx=2019-11-28 |sernav=Poland: Country Health Profile 2019 |url=https://www.oecd.org/en/publications/poland-country-health-profile-2019_297e4b92-en.html |kovar=State of Health in the EU |ziman=en |doi=10.1787/297e4b92-en }}</ref> Di heman salê de Polonya 15emîn welatê herî mezin ê derman û berhemên dermanan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldstopexports.com/international-markets-for-imported-drugs-by-country/ |sernav=Imports of Drugs and Medicines by Country 2024 |malper=www.worldstopexports.com |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:Jagiellonian University Collegium Maius, courtyard, 15 Jagiellońska Street, Old Town, Kraków, Poland.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Zanîngeha Jagiellon a li Krakówê ku yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilind ên cîhanê ye]] Zanîngeha Jagiellonê di sala 1364an de ji aliyê Casimir III ve li bajarê Krakówê hatiye damezrandin ku yekem saziya xwendina bilind bû ku li Polonyayê hatiye damezrandin û yek ji zanîngehên herî kevin e ku hê jî bi berdewamî xwendevan li zanîngehê perwerdeh werdigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.uj.edu.pl/en_GB/about-university/history |sernav=History - Jagiellonian University - Jagiellonian University |malper=en.uj.edu.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> Komîsyona perwerdehiya neteweyî ya Polonyayê (Komisja Edukacji Narodowej) ku di sala 1773an de hatiye damezrandin, yekem wezareta perwerdehiyê ya cîhanê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literary Activities and Attitudes in the Stanislavian Age in Poland (1764-1795): A Social System? |paşnav=Meer |pêşnav=Jan IJ van der |weşanger=Rodopi |tarîx=2002 |isbn=978-90-420-0933-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-98Z_F7SWroC&pg=PA233 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=God's playground: a history of Poland: in two volumes |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |weşanger=Columbia University Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-231-12816-2 |çap= |cih=New York }}</ref> Di sala 2018an de bernameya nirxandina xwendekarên navneteweyî ku ji aliyê rêxistina hevkariya aborî û geşepêdanê ve tê koordînekirin, perwerdehiyê ya Polonyayê wekê yek ji perwerdehî ya herî bilind ê OECD yê de bi nav kiriye ku di sala 2022an de ji aliyê serketina xwendekaran ve di rêza 5em û ji aliyê performansa xwendekaran ve jî di rêza 6em de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/tools/well-being-data-monitor.html |sernav=OECD Well-being Data Monitor |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/programmes/pisa/pisa-publications.html |sernav=PISA publications |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en }}</ref> Çarçoveya perwerdehiya seretayî, navîn û perwerdehiya bilind ji aliyê wezareta perwerde û zanistê ve tê destnîşankirin. Ji bo zarokên şeş salî salek perwerdehî ya pêş dibistan a zarokan mecbûrî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dlaprzedszkolaka.info/s/4146/77362-Informacje/4080018-Zmiany-w-wychowaniu-przedszkolnym.htm |sernav=Zmiany w wychowaniu przedszkolnym - Informacje - Wychowanie przedszkolne w Polsce - wiek, obowiązek, miejsce, opłaty - dlaprzedszkolaka.info |malper=www.dlaprzedszkolaka.info |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl |roja-arşîvê=2020-11-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201125190653/https://www.dlaprzedszkolaka.info/s/4146/77362-Informacje/4080018-Zmiany-w-wychowaniu-przedszkolnym.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20170000059/T/D20170059L.pdf |sernav=Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 |malper=isap.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> Her çiqas zarokên şeş salî jî dikarin li ser daxwaza dêûbav ên xwe dest bi perwerdehiya seretayî bikin jî, perwerdehiya seretayî ya Polonyayê di temenê heft salî de dest pê dike.<ref name=":3" /> Dibistana seretayî heşt polan digire nav xwe û dibistana navîn jî li gorî daxwaza xwendekaran e ku xwendekar dikarin dibistaneke lîse ya çar salî (liceum), dibistanek teknîkî ya pênc salî (technikum) an jî gelek xwendinên pîşeyî (szkoła branżowa) bixwînin.<ref name=":3" /> Lîse an jî dibistana teknîkî bi ezmûneke mezûniyetê (matura) bi dawî dibe ku ji bo serlêdana zanîngehê an jî saziyên din ên xwendina bilind divê xwendekar pêşî ji vê ezmûnê derbas bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.otouczelnie.pl/matura |sernav=MATURA 2026 {{!}} harmonogram, arkusze, przedmioty, wyniki oraz zmiany |malper=otouczelnie.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl }}</ref> Li Polonyayê zêdetirî 500 saziyên ku di asta zanîngehê de ne hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_E_szkoly_wyzsze_2008.pdf |sernav=GUS - Główny Urząd Statystyczny - Błąd 404. Strona o podanym adresie nie istnieje |malper=www.stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://studies.info/en/country/poland |sernav=Study in Poland |malper=studies.info |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en-gb |roja-arşîvê=2019-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190327090036/https://studies.info/en/country/poland |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Zanîngeha Warşovayê û Polîteknolojiya Warşovayê, Zanîngeha Wrocławê, Zanîngeha Adam Mickiewiczê li Poznań û Zanîngeha Teknolojiyê li Gdańskê di nav saziyan de zanîngehên herî berbiçav in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ranking.perspektywy.pl/2019/ranking-uczelni-akademickich |sernav=Ranking Uczelni Akademickich - Ranking Szkół Wyższych PERSPEKTYWY 2019 |malper=ranking.perspektywy.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl-pl }}</ref> Li Polonyayê sê pileya akademîk a kevneşopî hene ku ev pile licencjat an inżynier (radeya yekem), magister (radeya duyem) û doktor (kalîfîkasyona radeya sêyem) in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/programmes/pisa.html |sernav=PISA: Programme for International Student Assessment |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en }}</ref> == Çand == Çanda Polonyayê bi dîroka wê ya 1000 salî ya aloz ve girêdayî ye û pêkhateyeke girîng a şaristaniya rojavayî pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Polish way: a thousand-year history of the Poles and their culture |paşnav=Zamoyski |pêşnav=Adam |weşanger=Hippocrene Books |tarîx=2010 |isbn=978-0-7818-0200-0 |çap=12. pr |cih=New York }}</ref> Polonî bi nasnameya xwe ya neteweyî serbilind in ku pir caran bi rengên spî û sor ve hatiye girêdan û bi peyva biało-czerwoni ("sorên spî") hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sjp.pwn.pl/slowniki/Bia%C5%82o-Czerwoni.html |sernav=Biało-Czerwoni - co znaczy? {{!}} definicja słowa {{!}} Słownik PWN |malper=sjp.pwn.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> Sembolên neteweyî, bi taybetî eyloyê poçikspî yê bi tac e ku pir caran li ser cil û berg, nîşan û sembolan têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jakubowska |pêşnav=Longina |tarîx=1990 |sernav=Political Drama in Poland: The Use of National Symbols |url=https://www.jstor.org/stable/3032734 |kovar=Anthropology Today |cild=6 |hejmar=4 |rr=10–13 |doi=10.2307/3032734 |issn=0268-540X }}</ref> Abîdeyên mîmarî yên girîng ji aliyê lijneya mîrata neteweyî ya Polonyayê ve têne parastin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nid.pl/pl/Dla_specjalistow/Badania_i_dokumentacja/zabytki-nieruchome/ |sernav=Zabytki nieruchome |malper=www.nid.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> Zêdetirî 100 ji abîdeyên berbiçav ên herî girîng ên welat di lîsteya abîdeyên dîrokî de hatine tomar kirin û 17 abîdeyên din ji aliyê [[UNESCO]] yê ve wekê cihên mîrata cîhanê hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nid.pl/pl/Dla_wlascicieli_i_zarzadcow/Aktualnosci/news.php?ID=4114 |sernav=Album "100 pomników historii" |malper=www.nid.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pl |sernav=Poland - UNESCO World Heritage Convention |malper=UNESCO World Heritage Centre |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=Centre |pêşnav=UNESCO World Heritage }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Polonya}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1918an li Polonyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya ji bo Behra Spî]] [[Kategorî:Polonya| ]] e0mnl5ls1urhl84i0r23ya8kgtqrut2 2032029 2032013 2026-05-27T08:12:20Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2032029 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Polonya''',<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=19:1 }}</ref> yan jî bi fermî '''Komara Polonyayê''' (bi [[polonî]]: ''Polska''; bi poloniya fermî: ''Rzeczpospolita Polska''), welatekî [[Ewropaya Navendî]] ye ku li 16 parêzgehên îdarî yên bi navê ''voivodeships'' hatiye dabeşkirin. Polonya bi giştî 313.931 km² rûerd vedigire. Nifûsa Polonyayê li dora 38 milyon kes e û Polonya welatê pêncem e ku bûye endamê [[Yekîtiya Ewropayê]]. [[Warşova]] paytexta netewe û metropola herî mezin ê Polonyayê ye. Bajarên din ên mezinên welêt [[Kraków]], [[Gdańsk]], [[Wrocław]], [[Katowice]], [[Łódź]], [[Poznań]], [[Szczecin]] û [[Lublîn]] e. Polonya xwedî avhewa veguhêzeka nerm e û axa welêt di deşta ewropî ya navîn cih girtiye ku ji [[Deryaya Baltîk]]ê li bakur heya Çiyayên Sudeten û li başûr jî heya [[Çiyayên Karpatanan]]ê dirêj dibe. Çemê polonî yê herî dirêj [[Çemê Vistulayê]] ye û xala herî bilind a Polonyayê Çiyayê Rysy ye ku yek ji çiyayên Çiyayê Tatraya Karpatanê ye. Welêt li aliyê bakurê rojhilat ve bi [[Lîtvanya]] û [[Rûsya]], li rojhilat ve bi [[Belarûs]] û [[Ûkrayna]], li başûr bi [[Slovakya]] û [[Çekya]] û li rojava ve bi [[Almanya]]yê re sinorê bejayî parvedike. Di heman demê Polonya sinorên deryayî bi [[Danîmarka]] û [[Swêd]]ê re parve dike. Jiyana mirovî yên pêşdîrokî ya li ser axa Polonyayê heya 10.000 salên {{bz}} diçe. Ji aliyê çandî ve li seranserê kevnariya paşîn ê cihêreng, eşîrên polon li herêmê bicih bûne ku navê wan di serdema navîn a destpêkê de li Polonyayê hatiye danîn. Dewleta polonî di sala 966an de hatiye damezrandin ku di dema serwerekî pagan ê polonî de, di bin banê [[Dêra Romayê]] de dibe xiristiyan hatiye avakirin. [[Keyaniya Polonyayê]] di sala 1025an de derdikeve holê û di sala 1569an de pêwendiyên xwe ya dirêj bi [[Lîtvanya]] re bi hêz dike ku bi vî rengê Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî hatiye avakirin. Polonya di wê demê de yek ji hêzên mezin ên [[Ewropa]]yê bû ku bi pergalek siyasî ya bêhempa ya lîberal di sala 1791ê de yekem destûra nûjen a Ewropayê pejirandiye. Bi derbasbûna Serdemek Zêrîn a Polonî ya dewlemend, welat di dawiya sedsala 18an de ji hêla dewletên cîran ve hate dabeş kirin û carek din dîsa di sala 1918an de serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe. Di îlona sala 1939an de dagirkirina Polonya ji hêla [[Almanya]] û [[Yekîtiya Sovyetê]] ve dibe sedema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] û Şerê Cîhanê yê Duyem dibe sedema bi milyonan qurbaniyên polonî. Weke endamek Bloka Komunîst a di dema [[Şerê Sar]] a cîhanî de, Komara Gel a Polonyayê damezrînerê [[Peymana Warşovayê]] bû. Bi derketin û tevkariya Tevgera Hevgirtinê (Sendîkaya Polonî), hikûmeta komunîst hate hilweşandin û Polonya di sala 1989an de carek din dîsa wekî dewletek demokratîk ji nû ve hatiye avakirin. Polonya komarek parlamenî ye ku du meclîsên sejm û senatoyê pêk tê. Welêt xwedî bazarek pêşketî û aborîyek bilind e. Polonya di warê aboriyê de wekê hêza navîn tê hesibandin ku welêt ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di [[Yekîtiya Ewropayê]] de şeşem aboriya herî mezin û ji hêla (PPP) ve welatê pêncemê [[Ewropa]]yê ye. Welêt standardek pir bilind a jiyanê, ewlehî û azadiya aborî peyda dike welat xwedî perwerdehiya zanîngehê ya belaş û xwedî sîstema lênerîna tenduristiyê ya gerdûnî ye. Li welêt 17 mîrateyên cîhanî yên [[UNESCO]]yê hene ku 15 ji wan mîrateyên çandî ne. Polonya dewletek endamek damezrîner a [[Neteweyên Yekbûyî]], endamê [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], [[NATO]], [[Yekîtiya Ewropayê]] û endamê [[Herêma Schengen]] e. == Dîrok == === Pêşdîrok û protodîrok === [[Wêne:Biskupin brama od zewnatrz.jpg|thumb|çep|Cihwarek li Biskupinê ji Serdema Bronzî ye ku Çanda Lusatiyan destnîşan dike (sedsala 8ê {{bz}}).]] Her çiqas avhewaya dijwar ku pê re çêdibe rê nade ku mirovên pêşîn cihwarên mayînde avabikin, mirovên arkaîk ên [[Serdema kevirî]] û celebên [[Homo erectus|''Homo erectus'']] ên pêşîn bi qasê 500 hezar sal berê li Polonyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g_8jAQAAIAAJ&q=500%2520000%2520lat%2520temu%2520polska%2520homo%2520erectus |sernav=Dzieje powiatu wrocławskiego |tarîx=2002 |weşanger=Starostwo Powiatowe |isbn=978-83-913985-3-1 |ziman=pl }}</ref> Hatina [[Homo sapiens|''Homo sapiens'']] û mirovên nûjen ên anatomîkî di dawiya serdema qeşaya dawî (10.000 {{bz}}) de li Polonyayê bicih dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poznać przeszłość 1: karty pracy ucznia do historii dla liceum ogólnokształcącego i technikum: zakres podstawowy |paşnav=Jurek |pêşnav=Krzysztof |paşnav2=Mrozowski |pêşnav2=Krzysztof |paşnav3=Adamczak |pêşnav3=Joanna |paşnav4=Duchnowski |pêşnav4=Tomasz Marcin |tarîx=2019 |weşanger=Nowa Era |isbn=978-83-267-3653-7 |cih=Warszawa }}</ref> Vekolînên neolîtîk di vê serdemê de pêşketineke berfireh nîşan didin ku delîlên herî pêşîn ên çêkirina penîr a ewropî (5500 {{bz}}) li Kuyavyaya polonî hatiye dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Subbaraman |pêşnav=Nidhi |tarîx=2012-12-12 |sernav=Art of cheese-making is 7,500 years old |url=https://www.nature.com/articles/nature.2012.12020 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/nature.2012.12020 |issn=1476-4687 }}</ref> û teswîra li ser dîzika Bronosîse teswîra herî zû ya naskirî ya ku wesayitek bi teker (3400 BZ) destnîşan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brandes |pêşnav=Axel |paşnav2=Smit |pêşnav2=Marcelle D |paşnav3=Nguyen |pêşnav3=Bao Oanh |paşnav4=Rienstra |pêşnav4=Michiel |paşnav5=Van Gelder |pêşnav5=Isabelle C |tarîx=2018 |sernav=Risk Factor Management in Atrial Fibrillation |url=http://dx.doi.org/10.15420/aer.2018.18.2 |kovar=Arrhythmia &amp; Electrophysiology Review |cild=7 |hejmar=2 |rr=118 |doi=10.15420/aer.2018.18.2 |issn=2050-3369 }}</ref> Serdemên ku [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] û [[serdema hesinî]] ya destpêkê (1300 {{bz}}–500 {{bz}}) vedihewîne bi zêdebûna nifûsê, damezrandina cihwarbûnên dorgirtî (gords) û berfirehbûna [[çanda lusatiyanê]] destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XoxoAgAAQBAJ&pg=PA772&dq=bronze+age+poland+lusatian |sernav=The Oxford Handbook of the European Bronze Age |paşnav=Harding |pêşnav=Anthony |paşnav2=Fokkens |pêşnav2=Harry |tarîx=2013-06-27 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-100732-3 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IZ_KBwAAQBAJ&pg=PA212&dq=lusatian+culture+1300+BC+%25E2%2580%2593+500+BC |sernav=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings |paşnav=Price |pêşnav=T. Douglas |tarîx=2015-06-12 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023198-9 |ziman=en }}</ref> Vedîtinek girîng a arkeolojîk a ji protodîroka Polonyayê, runiştgehek li Biskupin e ku wek Çanda Lusatiyan a Serdema Bronz a Dereng (navenda sedsala 8an a {{bz}}) tê dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ&pg=PA96&q=biskupin |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Li seranserê kevnariyê (400 {{bz}} – 500 {{bz}}) gelek nifûsên kevnar ên cihêreng li ser axa Polonyaya îro jiyan kirine nemaze eşîrên [[kelt]], [[Sikîtyan|skît]], [[german]], sarmatî, baltîk û slavî li Polonyaya îro jiyan kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mkcSDAAAQBAJ |sernav=Heart of Europe: The Past in Poland's Present |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2001-05-31 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-280126-5 |ziman=en }}</ref> Wekî din vedîtinên arkeolojîk hebûna lejyonên romayî yên ku ji bo parastina bazirganiya kehrîbarê hatine şandin, piştrast dikin. Eşîrên polon piştî pêla duyem a [[koça qewman]] li dora sedsala 6ê {{pz}} derketine holê ku ew slavî bûn û dibe ku bermahiyên asîmîlebûyî yên gelên ku berê li herêmê rûdiniştin jî di nav wan de hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielnik-Sikorska |pêşnav=Marta |paşnav2=Daca |pêşnav2=Patrycja |paşnav3=Malyarchuk |pêşnav3=Boris |paşnav4=Derenko |pêşnav4=Miroslava |paşnav5=Skonieczna |pêşnav5=Katarzyna |paşnav6=Perkova |pêşnav6=Maria |paşnav7=Dobosz |pêşnav7=Tadeusz |paşnav8=Grzybowski |pêşnav8=Tomasz |tarîx=2013 |sernav=The History of Slavs Inferred from Complete Mitochondrial Genome Sequences |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0054360 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=8 |hejmar=1 |rr=e54360 |doi=10.1371/journal.pone.0054360 |issn=1932-6203 |pmc=PMC3544712 |pmid=23342138 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brather |pêşnav=Sebastian |tarîx=2004-01-01 |sernav=The Archaeology of the Northwestern Slavs (Seventh To Ninth Centuries) |url=https://brill.com/view/journals/eceu/31/1/article-p77_7.xml |kovar=East Central Europe |ziman=en |cild=31 |hejmar=1 |rr=77–97 |doi=10.1163/187633004X00116 |issn=1876-3308 }}</ref> Di destpêka sedsala 10an de polon li herêmê serweriya eşîrên din ên lekîtîk dikin û di destpêkê de federasyonek eşîrî û piştre jî dewletek keyaniya navendî ava dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Ef2cAAAAQBAJ&pg=PA132&dq=polanie+tribal+monarchy |sernav=Estonia, Latvia, Lithuania, and Poland |paşnav=Publishing |pêşnav=Britannica Educational |tarîx=2013-06-01 |weşanger=Britanncia Educational Publishing |isbn=978-1-61530-991-7 |ziman=en }}</ref> === Keyaniya Polonyayê === [[Wêne:Poland960.png|çep|thumb|Nexşeya Polonyayayê di bin serweriya Mieszko I de ku bi qebûlkirina xiristiyantiya di bin banê Dêra Romayê de û vaftîzma Polonyayê ku di sala 966an de bûye destpêka dewletbûna polonî.]] Polonya di nîvê sedsala 10an de di bin serweriya xanedana Piast de bûye yekitiyek yekbûyî û yekitiyek herêmî ya naskirî. Di sala 966an de serwerê polonan Mieszko I bi vaftîzma Polonya di bin banê Dêra Romayê de xiristiyaniyê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=D2gpDwAAQBAJ |sernav=The Catholic Church in Polish History: From 966 to the Present |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |tarîx=2017-06-22 |weşanger=Springer |isbn=978-1-137-40281-3 |ziman=en }}</ref> Destpêkek bi navê Dagome iudex yekem car sinorên erdnîgarî yên Polonyayê bi paytext û metranên Polonyayê li bajarê Gniezno diyar kiriye û teqez kiriye ku monarşiya wî di bin parastina serokatîya papayan de ye.<ref name="Curta2016"/> Destpêka koka gelên welêt ji aliyê [[Gallus Anonymus]] ve di [[Gesta principum Polonorum]] de ku kevnartirîn kronika polonî ye, hatiye vegotin. Bûyerek girîng a neteweyî ya serdemê şehadeta ezîz Adalbert bû ku di sala 997an de ji aliyê paganên [[Prûsya]]yê ve hatibû kuştin û bermayiyên wî bi giraniya zêr ji aliyê cîgirê wî Mieszko, Bolesław I ve hatiye kirîn.<ref name="Curta2016">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA468&dq=dagome+iudex+gniezno+poland |sernav=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History [3 volumes] |paşnav=Curta |pêşnav=Florin |paşnav2=Holt |pêşnav2=Andrew |tarîx=2016-11-28 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-566-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1000an de di Kongreya Gniezno de, Bolesław mafê veberhênanê ji Otto III ku împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Roma yê Pîroz]] bû ku ji bo afirandina piskoposên din razî dibe, distîne.<ref name="Curta2016" /> Piştre li Kraków, Kołobrzeg û Wrocław sê piskoposên nû hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VbouAQAAIAAJ&q=gniezno%2520krakow%2520wroclaw%2520ko%25C5%2582obrzeg |sernav=The Role of Poland in the Intellectual Development of Europe in the Middle Ages |paşnav=Ożóg |pêşnav=Krzysztof |tarîx=2009 |weşanger=Societas Vistulana |isbn=978-83-61033-36-3 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Otto cilûbergên key û kopiyek [[rima pîroz]] diyariyê Bolesław dike ku ev paşe ji aliyê Papa Benedict XIX ve ji Bolesław re hatine pêşkêş kirin. Dema ku wî destûr ji John ji bo erkdarkirina xwe wergirtiye, ev cilûberg di dema erkdarkirina wî de wekê keyê yekem ê Polonyayê di sala 1025an de hatiye bikar anîn. Bolesław bi desteserkirina beşên Luzatyaya Alman, Moravyaya Çek, Mecaristana Jorîn û herêmên başûrê rojavayê Rûsyayê Kîevê ve qada deshilatdariya gelek berfireh dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=3LrYAAAAMAAJ&q=boles%25C5%2582aw%2520morawy%2520%25C5%2582u%25C5%25BCyce%2520w%25C4%2599gry |sernav=Historia Kościoła w Polsce |tarîx=1974 |weşanger=Pallottinum |ziman=pl }}</ref> Derketina ji paganiya li Polonyayê ne ji nişka ve pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Gb8gAAAAIAAJ&q=1032 |sernav=Mieszko II król Polski: 1025-1034 : czasy przełomu w dziejach państwa polskiego |paşnav=Labuda |pêşnav=Gerard |tarîx=1992 |weşanger=Secesja |isbn=978-83-85483-46-5 |ziman=pl }}</ref> Polonya ji ber sedema bertekên li hemberî paganiya di salên 1030an de ji paganiyê derdikeve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BnlGAQAAIAAJ&q=mieszko%2520II%2520w%25201031%2520utraci%25C5%2582%25201032%2520ksi%25C4%2585%25C5%25BC%25C4%2599 |sernav=Integracja i dezintegracja państwa Piastów w kronikach polskich Marcina Kromera oraz Marcina i Joachima Bielskich |paşnav=Krajewska |pêşnav=Monika |tarîx=2010 |weşanger=Wydawnictwo "Neriton" |isbn=978-83-7543-157-5 |ziman=pl }}</ref> Di sala 1031an de Mieszko II Lambert keyîtiya xwe winda dike û jiber tûndûtûjiya li Polonyayê direve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC |sernav=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations [2 volumes]: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |paşnav=Melton |pêşnav=J. Gordon |tarîx=2011-09-13 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-206-7 |ziman=en }}</ref> Di sala 1038an jiber bûyeran paytexta welêt ji aliyê [[Kazimierz I]] ve derbasê bajarê Krakovê dibe. Di sala 1076an de Bolesław II ji nû ve meqama xwe yê padişahiyê saz dike lê ji ber di sala 1079an de dijberê xwe Stanislaus dikuje hatiye sirgûn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=RA4-PA14&dq=1138+%2522five%2522+silesia+mazovia+sandomierz+pomerania |sernav=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture |paşnav=Hourihane |pêşnav=Colum |tarîx=2012 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539536-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1138an de, dema ku Bolesław III Wrymouth erdên xwe di nav kurên xwe de parve dike ku welat bi pênc mîrektiyên serwer ve perçe dibe. Ev mêrektî ji Polonyaya Biçûk, Polonyaya Mezin, Silesiya, Masoviya û Sandomiyerz pêk hatiye ku Pomeraniya jî di navberê de di destê xwe de girtine. Di sala 1226an de Konrad I yê Masoviyayê şahsiwariyên Teutonîk (Şovalyeyên Teutonîk) vexwend ku di şerê li dijî Prûsiyên Baltîkê de bibin alîkar. Piştre ev biryar dibe sedema şerê sedsalên di navbera siwariyan de.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AbYjAQAAIAAJ&q=konrad%2520mazowiecki%2520krzy%25C5%25BCacy%2520sprowadzi%25C5%2582 |sernav=Encyklopedia Polska 2000: poczet władców |paşnav=Biber |pêşnav=Tomasz |tarîx=2000 |weşanger=Podsiedlik-Raniowski i Spółka |isbn=978-83-7212-307-7 |ziman=pl }}</ref> [[Wêne:Casimir the Great by Leopold Löffler.PNG|thumb|240px|[[Kazimierz III]] yê mezin ku yekane keyê polonî ye ku sernavê "mezin" wergirtiye]] Di nîvê sedsala 13an de, [[Henryk I Brodaty]] û [[Henryk II]] armanc dikirin ku dukên perçebûyî bikin yek lê jiber êrişên mongolan û mirina Henryk II di şer de yekitî pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vBcsAQAAMAAJ&q=henryk%2520pobo%25C5%25BCny%2520zjednoczenie |sernav=Polska--Niemcy: stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze |paşnav=Krasuski |pêşnav=Jerzy |tarîx=2009 |weşanger=Zakł. Narodowy im. Ossolińskich |isbn=978-83-04-04985-7 |ziman=pl }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CASkn7zoJj8C |sernav=Legnica 1241 |paşnav=Maroń |pêşnav=Jerzy |tarîx=1996 |weşanger=Bellona |ziman=pl }}</ref> Ji ber wêran bûna ku li pey vê yekê diqewime, kêmbûn û daxwaza keda zenaetî dibe sedema koçberiya rûniştvanên alman û flaman ber bi Polonyayê ve ku ji hêla dûkên polonî ve hatine teşwîq kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vD7SWb5lXBAC&pg=PA366&dq=germans+flemish+into+poland+mongol+invasion |sernav=Europe: A History |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2010-09-30 |weşanger=Random House |isbn=978-1-4070-9179-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1264an de, Statuya Kalisz ku ji bo cihûyên polonî ku ji ber çewisandinên li deverên din ên [[Ewropa]]yê direviyan Polonya, otonomiyek bêhempa ji wan re bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=svAaAAAAMAAJ&q=poland+lithuania+1588+slavery |sernav=The Union of Lublin, Polish Federalism in the Golden Age |paşnav=Dembkowski |pêşnav=Harry E. |tarîx=1982 |weşanger=East European Monographs |isbn=978-0-88033-009-1 |ziman=en }}</ref> Piştî [[Przemysł II]] yê ku di sala 1296an de bibû keyê Polonyayê, [[Wladysław I]] a kurt di sala 1320an de dibe yekem keyê Polonyaya Yekbûyî û yekem key bû ku li [[Katedrala Wawel]] a li bajarê [[Kraków]]ê derketiye ser textê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=unEWAQAAIAAJ&q=%25C5%2582okietek%25201320%2520szczerbiec |sernav=Jaki znak twój? Orzeł Biały |paşnav=Wróblewski |pêşnav=Bohdan |tarîx=2006 |weşanger=Wydawn. "Z.P. Poligrafia" |isbn=978-83-922944-3-6 |ziman=pl }}</ref> Di destpêka sala 1333an de, desthilatdariya [[Kazimierz III yê Mezin]] bi pêşveçûnên binesaziya kelehê, artêş, dadwerî û dîplomasiyê ve hate naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/polishbiographic00soko |sernav=The Polish biographical dictionary : profiles of nearly 900 Poles who have made lasting contributions to world civilization |paşnav=Sokol |pêşnav=Stanley S. |paşnav2=Kissane |pêşnav2=Sharon F. Mrotek |paşnav3=Abramowicz |pêşnav3=Alfred L. |tarîx=1992 |weşanger=Wauconda, Ill. : Bolchazy-Carducci Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-86516-245-7 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=aBHSc2hTfeUC |sernav=The Middle Ages: Dictionary of World Biography, Volume 2 |paşnav=Magill |pêşnav=Frank N. |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59313-0 |ziman=en }}</ref> Di bin desthilatdariya wî de Polonya veduguhere hêzek mezin a ewropî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Wî di sala 1340an de desthilatdariya polonî li ser Rutenyayê saz kir û qerentînekî da destpêkirin ku pêşî li belavbûna [[Mirina reş|Mirina Reş]] bigire.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203058527 |sernav=The Middle Ages |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59306-2 |paşnavê-edîtor=Magill |pêşnavê-edîtor=Frank N. }}</ref> Di sala 1364an de, [[Kazimierz]] [[Zanîngeha Krakówê]] vekiri ye ku zanîngeh yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilindê li [[Ewropa]]yê ye. Piştî mirina wî di sala 1370an de, xanedana Piast bi dawî dibe. Li cihê wî xizmê wî yê herî nêzîk, Louis a Anjou hate ser textê ku Polonya, Mecaristan û Kroatya di bin yekîtiyek de birêve biriye. Keça Louis ya piçûk Jadwiga di sala 1384an de bûye yekem keybanûya (yekem rêvebera jin) Polonyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-21 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1176381502 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Jadwiga by Bacciarelli.jpg|thumb|çep|Keça Luis a biçûk, Keybanû Jadwiga yekem keybanû ye ku Poloniyanyê birêve biriye.]] Di 1386an de, [[Jadwiga]] ya Polonya bi Wladysław II Jagiełło, Dûka Mezin a Lîtvanya re zewacek pêk tîne ku bi vî rengî xanedana Jagiyeloniyan û yekîtiya Polonî-Lîtvanya ku di dawiya [[Serdema Navîn]] û destpêka [[Serdema Nûjen]] de derbas dibe tê ava kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jadwiga of Anjou and the rise of East Central Europe |paşnav=Halecki |pêşnav=Oskar |tarîx=1991 |weşanger=Columbia Univ. Pr |isbn=978-0-88033-206-4 |series=Atlantic studies on society in change |cih=New York }}</ref> Hevkariya di navbera polonî û lîtvaniyan de herêmên lîtvanyayî yên pir-etnîkî yên berfireh anîn qada bandora Polonyayê û ji bo rûniştvanên polonî yên ku di yek ji mezintirîn pêkhateyên siyasî yên ewropî yên wê demê de bi hev re jiyan dikirin, bi fayde dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=inb4DwAAQBAJ |sernav=The Visegrad Four and the Western Balkans: Framing Regional Identities |paşnav=Balazs |pêşnav=Adam Bence |paşnav2=Griessler |pêşnav2=Christina |tarîx=2020-08-13 |weşanger=Nomos Verlag |isbn=978-3-7489-0113-6 |ziman=en }}</ref> Li herêma [[Deryaya Baltîk]] têkoşîna Polonya û [[Lîtvanya]] li dîjî Siwariyên Teutonî berdewam dike û di [[Şerê Grunwaldê 1410|Şerê Grunwaldê]] a sala 1410an de artêşa polonî-lîtvanî ya hevbeş biserketinek diyar li dijî wan bi dest dixin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historia Polski. 1: do roku 1505 |paşnav=Wyrozumski |pêşnav=Jerzy |tarîx=1985 |weşanger=Państw. Wydawn. Naukowe |isbn=978-83-01-03732-1 |çap=Wyd. 8 |cih=Warszawa }}</ref> Di sala 1466an de, piştî Şerê Sêzdeh Salan, key Kazimierz IV Jagiellon pejirandina qiraliyetê da Aştiya Thorn ku Duka [[Prûsya]] ya pêşerojê di bin serweriya polonî de damezrand û hikûmdarên [[Prûsya]]yê neçar dike ku bacê bidin qiraliyetê.<ref name="Dabrowski2014"/> Xanedaniya Jagiyeloniyan jî kontrola xanedaniyê li ser qiraliyeta Bohemya (1471 û pê ve) û [[Mecaristan]]ê saz kir. Li başûrê welêt Polonya di bin xetereya dagirkirina Împeratoriya Osmanî û [[Teterên Krîmê|Teterên Kirimê]] dimîne û li rojhilat jî alîkariya [[Lîtvanya]] dike ku li dijî şerê [[Rûsya]]yê biser bikevin.<ref name="Dabrowski2014"/> Polonya wek dewleteke feodal bi pêş diçû ku aborîya welêt bi giranî bi çandiniyê birêve diçû û esilzadeyên xwedî erd ku her diçû bi hêztir dibûn ku nifûsa welêt ji ber mecbûriyê di nav zozanên mîrîtî yên taybet yan jî di nav folwarkan de jiyan dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=245lDwAAQBAJ&pg=PA242&dq=poland+feudal+agricultural+folwark+nobility |sernav=The Making of the Polish-Lithuanian Union 1385-1569: Volume I |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |tarîx=2018-07-16 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-256814-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1493an de [[Jan I Olbracht]] pejirandina avakirina parlamenek du-meclîsî ku ji meclîsa jêrîn, Sejm û ji meclîsek jorîn, Senatoyê pêk tê dipejirîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=R2rJAwAAQBAJ |sernav=The Parliaments of Early Modern Europe: 1400 - 1700 |paşnav=Graves |pêşnav=M. A. R. |tarîx=2014-06-06 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-88433-0 |ziman=en }}</ref> Qanûna Nihil novi ji hêla general Sejm ve di sala 1505an de hate pejirandin ku piraniya hêza qanûndanînê ji keyaniya derbasî parlamenê dibe û dema ku dewlet ji hêla esilzadeyên polonî yên ku azad û wekhev dixuyiyan ve dihate birêvebirin, ev bûyera destpêka heyama ku bi navê Azadiya Zêrîn tê zanîn hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5005/jp/books/12179_68 |sernav=Graves Disease (Thyroid Eye Disease, Graves Ophthalmopathy) (242.0) |paşnav=Yanoff |pêşnav=Myron |tarîx=2014 |weşanger=Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd. |rr=230–230 }}</ref> Di sedsala 16an de tevgerên Reformasyona Protestan di nav xirîstiyantiya polonî de kûr dibe ku di encamê de polîtîkayên ku tolerasyona dînî tê pêşxistin ku di wê demê de li [[Ewropa]]yê nehatibû dîtin. Ev tolerans poloniyan ji aloziya dînî û şerên dînî yên ku Ewropayê dorpêç kiribû dûr dixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KuzLNXpa-hYC&pg=PA30 |sernav=Diversity and Dissent: Negotiating Religious Difference in Central Europe, 1500-1800 |paşnav=Louthan |pêşnav=Howard |paşnav2=Cohen |pêşnav2=Gary B. |paşnav3=Szabo |pêşnav3=Franz A. J. |tarîx=2011-03-01 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-0-85745-109-5 |ziman=en }}</ref> Li Polonyayê, xiristiyaniya nontrinitarian dibe doktrîna bi navê Birayên Polonî yên ku ji mezheba xwe ya kalvînîst veqetiyan û dibin hev-damezrînerên unitarianîzma cîhanî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mf7WCQAAQBAJ |sernav=Jesus in History, Legend, Scripture, and Tradition: A World Encyclopedia [2 volumes]: A World Encyclopedia |paşnav=Houlden |pêşnav=Leslie |paşnav2=Minard |pêşnav2=Antone |tarîx=2015-06-23 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-804-7 |ziman=en }}</ref> Ronesansa Ewropî di bin serweriya [[Zygmunt I]] û Zygmunt II Augustus de di hewcedariya pêşvebirina şiyarbûnek çandî de hestek lezgîn derdixe holê.<ref name="Dabrowski2014">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=X__-DwAAQBAJ |sernav=Poland: The First Thousand Years |paşnav=Dabrowski |pêşnav=Patrice M. |tarîx=2014-10-01 |weşanger=Cornell University Press |isbn=978-1-5017-5740-2 |ziman=en }}</ref> Di Serdema Zêrîn a Polonî de, aborî û çanda neteweyî geş dibe.<ref name="Dabrowski2014" /> [[Bona Sforza]] ku bi eslê xwe îtalî ye ku keça dûkê Mîlanoyê , keybanû û hevjîna Zygmunt I , beşdariyên girîng di mîmariyê de pêk tîne.<ref name="Dabrowski2014" /> === Yekîtiya polonî-lîtvanî === [[Wêne:Polish-Lithuanian Commonwealth in 1619.PNG|thumb|Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî ku di sala 1619an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin.]] Yekîtiya Lûblîn a sala 1569an, Hevbendiya Polonî-Lîtvanî ava dike ku wekî dewletek federal a yekbûyî bi keyanek hilbijartî hatibû damezrandin lê bi piranî ji hêla esilzadeyan ve hatibû birêvebirin.<ref name="Butterwick2021">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g2cOEAAAQBAJ |sernav=The Polish-Lithuanian Commonwealth, 1733-1795 |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=2021-01-05 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-25220-0 |ziman=en }}</ref> Keyaniya paşîn bi serdemek dewlemend re hevdem bû ku di vê serdemê de Yekitiya Polonyayê serdest dibe û piştre jî dibe hêzek pêşeng û hebûnek çandî ya sereke ku kontrola siyasî li ser beşên [[Ewropaya Navendî]], [[Ewropaya Rojhilat]], başûrê rojhilata [[Ewropa]]yê û bakurê [[Ewropa]]yê pêk tîne. Yekîtiya Polon-Lîtvanî di lûtkeya xwe ya herî bilind de bi qasî 1 milyon km² erd bidest dixe û dibe dewleta herî mezinê Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1GMlDwAAQBAJ |sernav=Global Crisis: War, Climate Change and Catastrophe in the Seventeenth Century |paşnav=Parker |pêşnav=Geoffrey |tarîx=2017-06-02 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-21936-4 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de, Polonya polîtîkayên polonîzasyonê li herêmên ku nû bi dest dixistin pêk dianî, rastî berxwedanên hindikahiyên etnîkî û dînî hatine.<ref name="Butterwick2021"/> Di sala 1573an de, Henry de Valois ê [[Fransa]]yê ku yekem keyê hilbijartî bû Bendên Henrician dipejirîne ku padîşahên paşerojê mecbûr dimînin ku rêzê li mafên mîran bigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nrJ4DwAAQBAJ |sernav=The Wars of Religion in Europe |paşnav=Ward |pêşnav=Adolphus |paşnav2=Hume |pêşnav2=Martin |tarîx=2018-03-04 |weşanger=Perennial Press |isbn=978-1-5312-6318-8 |ziman=en }}</ref> Piştre Stephen Báthory di Şerê Lîvoniyan de kampanyayek serketî bi rê ve dibe û li ser peravên rojhilatê [[Deryaya Baltîk]]ê erdên heyî yê Polonyayê winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OOdjCAAAQBAJ |sernav=The History of the Baltic States, 2nd Edition |paşnav=Ph.D |pêşnav=Kevin C. O'Connor |tarîx=2015-06-04 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-916-7 |ziman=en }}</ref> Pişî vê şerê karên dewletê ji aliyê Jan Zamoyskî ve ku serokwezîrê Krownê ye hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=luRry4Y5NIYC&pg=PA678 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Halina |tarîx=1996-01-19 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-03456-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1592an de Zygmunt III yê ku bi eslê xwe polonî bû li sêwîdî li şûna bavê xwe John Vasa dibe rêveber.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JlAFSS-12xwC |sernav=Dzieła Józefa Szujskiego: Dzieje Polski |paşnav=Szujski |pêşnav=Józef |tarîx=1894 |weşanger=nakładem rodziny Józefa Szujskiego |ziman=pl }}</ref> Heya ku ew ji alîyê swêdiyan ve ji welat hate derxistin, yekîtiya polonî-swêdî heya sala 1599an dewam dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtFDthqmB2wC |sernav=Warrior Kings of Sweden: The Rise of an Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries |paşnav=Peterson |pêşnav=Gary Dean |tarîx=2014-08-21 |weşanger=McFarland |isbn=978-1-4766-0411-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1609an de, Zygmunt êrîşî Rûsyayê dike ku ew dem Rûsya di nav şerekî navxweyî de bû û salek şûnda yekîneyên hussar ên baskê polonî yên di bin serokatiya Stanisław Żółkiewski de, heya ku rûsan wî li Klûşînoyê têk dibin, du salan [[Mosko]]yê dagir dike.<ref name="Dabrowski2014"/> Zygmunt jî li başûrê rojhilat li hember Împeratoriya Osmanî, li Xotînê di sala 1621an de Jan Karol Chodkiewicz biserketinek girîng bi dest dixe ku ev serketin dibe sedema hilweşîna siltan Osmanê duyem.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kQZOAAAAcAAJ |sernav=The History of Modern Europe, from the Fall of Constantinople in 1453 to the War in the Crimea in 1857 |paşnav=Dyer |pêşnav=Thomas Henry |tarîx=1861 |weşanger=J. Murray |ziman=en }}</ref> Serweriya dirêj a Zygmunt li Polonyayê rastî hevdema Serdema Zîvîn a Polonî tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=p7JFAAAAIAAJ&q=srebrn%2520wiek%2520%2520z%25C5%2582oty%2520waz%25C3%25B3w |sernav=Kryzys Oświecenia a początki konserwatyzmu polskiego |paşnav=Kizwalter |pêşnav=Tomasz |tarîx=1987 |weşanger=Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego |ziman=pl }}</ref> Lîberal Władysław IV bi awayekî bandor axa Polonyayê diparêze lê piştî mirina wî Yekîtiya Polonyayê ya berfireh dest bi tevliheviya navxweyî û bi şerê domdar dest bi paşveçûyinê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Jb4DCgAAQBAJ |sernav=The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350-1750: Volume II: Cultures and Power |paşnav=Scott |pêşnav=Hamish |tarîx=2015-07-23 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-102000-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1648an de hegemonyaya polonî ya li ser [[Ûkrayna]] dibe sedema Serhildana Kmelnîtskî û piştî re jî Tofana Swêdî di dema Şerê Bakur ê Duyem de têk diçe û serxwebûna [[Prûsya]]yê di sala 1657an de tê ragihandin. Di sala 1683an de, John III Sobieski dema ku wî pêşveçûna Artêşa Osmanî ya li Ewropayê di Şerê Viyanayê de radiwestîne ji nû ve hêza xwe yê leşkerî saz dike.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |tarîx=2015 |paşnavê-edîtor=Riewald |pêşnavê-edîtor=Scott |paşnavê-edîtor2=Rodeo |pêşnavê-edîtor2=Scott |sernav=Science of Swimming Faster |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781492595854 |doi=10.5040/9781492595854 |kovar=doi.org }}</ref> Serdema paşîn a Saxon, di dema desthilatdariya Augustus II û Augustus III de, di encama Şerê Mezin ê Bakur (1700) û Şerê Serkeftina Polonî (1733) de bilinbûna welatên cîran dibîne.<ref name=":1"/> === Beşên Polonyayê === [[Wêne:Stanisław II August Poniatowski in coronation clothes.PNG|thumb|rast|Stanisław II Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê ye ku ji sala 1764an heya 25ê mijdara sala 1795an de serwerî kiriye.]] Hilbijartina key a di sala 1764an dibe sedema bilindbûna Stanisław II Augustus Poniyatowskî wek key .<ref name="Boen2021">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1159/000491852 |sernav=Specific Use: Cosmeceuticals for the Treatment of Scars, Hypertrophic Scars, and Keloids |paşnav=Boen |pêşnav=Monica |paşnav2=Alhaddad |pêşnav2=Marwan |paşnav3=Butterwick |pêşnav3=Kimberly |tarîx=2021 |weşanger=S. Karger AG |rr=121–131 }}</ref> Namzediya wî bi berfirehî ji aliyê evîndara wî ya berê, împeratorbanû Yekaterîna ''II'' ku şahjina Rûsyayê bû, hate fînanse kirin.<ref name="Boen2021"/> Keyê nû di navbera daxwaza xwe ya pêkanîna reformên nûjen ên pêwîst û hewcedariya ku bi dewletên derdorê re di aştiyê de bimîne, polîtîkayên xwe diguherîne.<ref name="Boen2021"/> Îdealên wî dibin sedema damezrandina Konfederasyona Barê ya 1768an ku serhildanek li dijî Poniatowski û hemî bandora derveyî hate rêve kirin ku bi neheqî armanc kir ku serwerî û îmtiyazên Polonyayê yên ku ji aliyê esilzadeyan ve hatine girtin, biparêzin.<ref name="Butterwick1993">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198207016.001.0001 |sernav=Poland’s Last King and English Culture |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=1993-07-29 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-820701-6 }}</ref> Hewldanên têkçûyî yên ji nû veavakirina hikûmetê û her weha tevliheviya navxweyî cîranên wê provoke dikin ku sedema destekariya (mudaxile) Polonyayê.<ref name="Butterwick1993"/> Parvekirina Yekem a Yekîtiyê ku di sala 1772an de ji aliyê Prûsya, Rûsya û Awistiryayê ve tê parvekirin; kiryareke ku Sejm dabeşkirinê, di bin zordestiyek mezin de û di dawiyê de wekî bûyerek pêkhat dipejirîne. Ji xeynî windahiyên axê, di sala 1773an de planek reformên krîtîk hate damezrandin ku tê de Komîsyona Perwerdehiya Neteweyî, yekem desthilatdariya perwerdehiyê ya hikûmetê li Ewropayê, hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=riv0UCM90AMC&pg=RA2-PA140 |sernav=Understanding Mass Higher Education: Comparative Perspectives on Access |paşnav=Tapper |pêşnav=Ted |paşnav2=Palfreyman |pêşnav2=David |tarîx=2005 |weşanger=Psychology Press |isbn=978-0-415-35491-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1783an de bi awayekî fermî cezakirina zarokên dibistanê hate qedexekirin. Poniyatowskî fîgurê sereke yê ronakbariyê bû ku teşwîqê pêşketina pîşesaziyê dide destpêkirin û neoklasîsîzma komarî qebûl dike.<ref name="Butterwick1993"/> Ji bo tevkariyên wî yên di warê hûner û zanistê de, xelata Endamê Civata Qraliyetê wergirtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Bfs5AQAAIAAJ |sernav=Nauka polska |tarîx=1973 |weşanger=Polska Akademia Nauk. |ziman=pl }}</ref> Di sala 1791an de parlamena Sejm a Mezin, Destûra Bingehîn a 3ê gulanê ku yekem koma qanûnên neteweyî yên bilind e dipejirîne û monarşiyek destûrî destnîşan dike. Konfederasyona Targowîka ku rêxistinek esilzade û parlamenterên ku li dijî vê kiryarê bûn, gazî Yekaterînayê dike û ev bûyer dibe sedema Şerê Polonî-Rûsî ya sala 1792an.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-29 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1177695956 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Ji ber tirsa vegerandina hegemonyaya Polonya, [[Rûsya]] û [[Prûsya]] di sala 1793an de ku Parvekirina duyem pêk hatiye Polonyayê ji axê û ji serxwebûnê bêpar dihêlin. Di 24ê cotmeha sala 1795an de, Yekîtiya Polonyayê cara sêyem hat dabeşkirin ku wekî pêkhateyek herêmî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.slatkine.com/fr/editions-slatkine/75250-book-05077807-3600120175625.html |sernav=ANNALES BENJAMIN CONSTANT 46 - ANNALES BENJAMIN CONSTANT |malper=EDITIONS SLATKINE |ziman=fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-30 }}</ref> Stanisław Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê bû di 25ê mijdara sala 1795an de dest ji textê berdide.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/90-5201-235-0 |sernav=Unravelling civilisation: European travel and travel writing |paşnav=Schulz-Forberg |pêşnav=Hagen |tarîx=2005 |weşanger=P.I.E.-P. Lang |isbn=978-90-5201-235-3 |series=Multiple Europes |cih=Bruxelles }}</ref> === Serdema serhildanan === [[Wêne:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina Polonyayê ku ji aliyê [[Keyaniya Prûsyayê]] (şîn), Împeratoriya Rûsyayê (qehweyî) û Monarşiya Habsburgê ya Awistiryayê (kesk) ku di salên 1772, 1793 û 1795an de hatiye dabeşkirin.]] Gelên polonî heya niha çend caran li dijî parçeker û artêşên dagirkerên li ser erdên Polonyayê serhildanan pêk anîne. Di [[Serhildana Kościuszko 1794]]an de hewldanek neserkevtî ya parastina serweriya Polonyayê pêk hat ku tê de generalê binavûdeng [[Tadeusz Kościuszko]] ku çend sal berê di [[Şoreşa Amerîkayê|Şerê Şoreşgerî yê Amerîkî]] de di bin serokatiya [[George Washington]] de xizmet kiribû, pêşengî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=wVqnlTbsdXcC |sernav=The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution |paşnav=Storozynski |pêşnav=Alex |tarîx=2009-04-28 |weşanger=Macmillan |isbn=978-1-4299-6607-8 |ziman=en }}</ref> Tevî biserketina di [[Şerê Racławice]] de têkçûna wî ya dawî hebûna serbixwebûna Polonyayê ji bo 123 salan bi dawî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/27882/27882-h/27882-h.htm |sernav=The Project Gutenberg eBook of Kościuszko: A Biography, by Monika M. Gardner |malper=www.gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 1806an de serhildaneke ku ji aliyê [[Jan Henryk Dąbrowskî]] ve hatiye organîze kirin, rojavayê Polonyayê berî pêşveçûyina [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] a ber bi [[Prûsya]]yê ya di dema Şerê Hevbendiya Çarem de, azad dike. Li gorî [[Peymana Tilsitê]] ya sala 1807an, Napoleon Duka Warşovayê ku berê dewletek mişterek bû û ji aliyê hevalbendê wî [[Frederick Augustus I]] ê saksonyayî ve dihate birêvebirin, îlan dike. Polonî di Şerên Napoleon de bi awayekî çalak alîkariya leşkerên fransî dikirin, nemaze alîkariya leşkerên di bin desthilatdariya [[Józef Poniyatowskî]] de ku berî mirina wî li Leipzig di sala 1813an de bibû mareşalê Fransayê. Piştî sirgûnkirina Napolyon Duka Warşovayê di Kongreya Viyanayê ya di sala 1815an de hatiye betalkirin û axa dukê di nav Qiraliyeta Kongreya Rûsyayê ya Polonya, Dûkaya Mezin a Prûsya ya Posenê û Galîsiya Awistiryayê ya bajarê azad a [[Krakówê]] de hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NpMxTvBuWHYC&pg=PA115&q=1807 |sernav=A Concise History of Poland |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |paşnav2=Zawadzki |pêşnav2=Hubert |tarîx=2001-09-20 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55917-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1830an de efserên nefermî li Dibistana Karmendên Kadet a Warşovayê di [[Serhildana Mijdarê]] de dest bi serhildanê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=A4hJDAAAQBAJ |sernav=Historicising the French Revolution |paşnav=Armenteros |pêşnav=Carolina |paşnav2=Blanning |pêşnav2=Tim |paşnav3=Noronha-DiVanna |pêşnav3=Isabel |tarîx=2009-05-27 |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-1157-6 |ziman=en }}</ref> Piştî hilweşîna Polonyaya Kongreyî Polonya, xweseriya qanunî, artêş û meclîsa zagonsaz winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JZ9eBAAAQBAJ&pg=PA249&q=congress+poland+integration+paskevich |sernav=The Russian Empire: A Multi-ethnic History |paşnav=Kappeler |pêşnav=Andreas |tarîx=2014-08-27 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-56810-0 |ziman=en }}</ref> Di dema Bihara Miletan a Ewropî de, Polonan di Serhildana Polonyaya Mezin a sala 1848an de çek hilgirtin ku li dijî almanibûnê bisekinin lê ev serhildan têk diçe ku statûya dukayê vedigere rêveberiya parêzgehekê û di sala 1871an de heman parêzgeh entegreyê Împeratoriya Almanan dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=8YUuGSKXsFUC&pg=PA140&q=1848+prussia+uprising+posen |sernav=Paths of Integration: Migrants in Western Europe (1880-2004) |paşnav=Lucassen |pêşnav=Leo |paşnav2=Feldman |pêşnav2=David |paşnav3=Oltmer |pêşnav3=Jochen |tarîx=2006 |weşanger=Amsterdam University Press |isbn=978-90-5356-883-5 |ziman=en }}</ref> Li Rûsyayê, hilweşîna Serhildana Çileyê (1863–1864) dibe sedema tolhildanên giran ên siyasî, civakî û çandî ki li piştre jî sirgûn û kuştina (Pogrom) nifûsa polonî û cihûyan destpêdike. Di dawiya sedsala 19an de, Polonyaya Kongreyî bi giranî dibe ciheke pîşesaziyê ku hinardeya (îxracat) wê ya sereke komir, zinc, hesin û tekstîl bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=4_tQEAAAQBAJ&pg=PA613&dq=%22economy+of+Russian+poland+zinc+textiles%22 |sernav=Science, Technology, and Society: An Encyclopedia |paşnav=Restivo |pêşnav=Sal |tarîx=2005-05-19 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977153-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kKR8DwAAQBAJ&pg=PA181&q=january+uprising+economic |sernav=Poland From Partitions to EU Accession: A Modern Economic History, 1772–2004 |paşnav=Koryś |pêşnav=Piotr |tarîx=2018-11-29 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-97126-1 |ziman=en }}</ref> === Komara Polonyaya Duyem === [[Wêne:Józef Piłsudski (-1930).jpg|thumb|rast|Serokê dewletê mareşal [[Józef Piłsudski]] ku lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê bû û ji sala 1918an heya mirina xwe di 12ê gulana sala 1935an de, dewletparêzê neteweyî ya polonî bû.]] Di encama [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] de, hevalbendan li ser ji nû ve avakirina Polonya li hev dikin ku bi [[Peymana Versayê]] ya hezîrana 1919an hatiye pejirandin. Bi tevahî 2 milyon leşkerên polonî bi artêşên sê dewletên dagirker re şer dikin û zêdetirî 450.000 lêşkerên polonî di şer de dimirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland: a country study |tarîx=1994 |weşanger=U.S. Government Printing Office |isbn=978-0-8444-0827-9 |paşnavê-edîtor=Curtis |pêşnavê-edîtor=Glenn E. |çap=Research completed October 1992, 3. ed., 1. print |series=Pamphlet / Department of the Army |cih=Washington, DC |paşnavê-edîtor2=Library of Congress }}</ref> Piştî agirbesta bi Almanyayê re di mijdara sala 1918an de, Polonya serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wandycz |pêşnav=Piotr S. |tarîx=2009 |sernav=The Second Republic, 1921-1939 |url=https://www.jstor.org/stable/25779809 |kovar=The Polish Review |cild=54 |hejmar=2 |rr=159–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Komara Polonya ya Duyem piştî çend pevçûnên leşkerî, bi taybetî jî di Şerê Polonî-Sovyetê, dema ku Polonya di Şerê Warşovayê de derbekê giran li Artêşa Sor dide, serweriya xwe dubare dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kukiel |pêşnav=Marjan |tarîx=1929 |sernav=The Polish-Soviet Campaign of 1920 |url=https://www.jstor.org/stable/4202361 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=8 |hejmar=22 |rr=48–65 |issn=0037-6795 }}</ref> Serdemên navbera şer de mizgîniya serdemek nû yê siyaseta polonî desnîşan dike. Digel ku çalakvanên siyasî yên polonî di dehsalan de heya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] bi sensûrek giran re rû bi rû mabûn, kevneşopiyek siyasî ya nû li welêt tê destpêkirin. Gelek çalakvanên polonî yên sirgûnkiriyên wekê Ignacy Jan Paderewskî ku paşê dibe serokwezîr, vedigerin welatê xwe. Piştre hejmareke girîng ji sirgûnan di nav pêkhateyên nû yên siyasî û hikûmetê de cih girtine. Di sala 1922an de dema ku Gabriel Narutowicz ku xwediyê desteya serokatiyê ye, li Galeriya Zachęta ya Warşovayê ji hêla wênesaz û neteweperestek rastgir Eligiusz Niewiadomski ve hate kuştin, trajediyek di sala 1922an de rû dide. Di sala 1926an de, Derbeya Gulanê ku ji aliyê lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê Mareşal [[Józef Piłsudski]] ve tê rêvebirin, desthilatdariya Komara Polonya ya Duyem radestî tevgera Sanacja (Healing) ya nepartî dike ku rê li rêxistinên siyasî yên radîkal ên li ser çep û rast bigire ku li welat bêîstiqrarî dernekeve.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Machray |pêşnav=Robert |tarîx=1930-11-01 |sernav=Pilsudski, the Strong Man of Poland |url=https://doi.org/10.1525/curh.1930.33.2.195 |kovar=Current History |cild=33 |hejmar=2 |rr=195–199 |doi=10.1525/curh.1930.33.2.195 |issn=0011-3530 }}</ref> Di dawiya salên 1930an de ji ber zêdebûna metirsiyên tundrewiya siyasî ya li hindurê welêt, hikûmeta polonî her ku diçe radîkal dibe ku hêjmarek rêxistinên radîkal qedexe dike ku di nav de partiyên siyasî yên komunîst û ultra-neteweperest ku îstîqrara welêt dixistin xetereyê. === Dema Şerê Cîhanê yê Duyem === [[Wêne:7TP Polish Tank.png|thumb|rast|Demek kurt berî dagirkirina Polonyayê ya 1939an de, tankên Artêşa Polonî 7TP li ser manevrayên leşkerî.]] [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] di 1ê îlona sala 1939an de bi êrîşa [[Almanyaya Nazî|Almanyaya Naziyan]] a li ser Polonyayê dest pê dike û piştre jî di 17ê îlonê de Sovyet dest bi dagirkirina Polonyayê dike û di 28ê îlona 1939an de Warşova dikeve. Di salên 1939 û 1941an de Sovyetê bi sed hezaran polonî ji Polonyayê sirgûn kirin. Sovyetê beriya Operasyona Barbarossa bi hezaran girtiyên şer ên polonî (ji xeynî bûyerên din ên di Komkujiya Katynê de) kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-11845315 |sernav=Russian parliament condemns Stalin for Katyn massacre |tarîx=2010-11-26 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Plansazên alman di mijdara sala 1939an de banga "hilweşandina tevahî polonan" û çarenûsa wan a ku di ''Generalplan Ost'' ya jenosîdê de hatibû destnîşan kirin, kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IcB3oASHnkAC&pg=PA152 |sernav=Beyond Totalitarianism: Stalinism and Nazism Compared |paşnav=Geyer |pêşnav=Michael |paşnav2=Fitzpatrick |pêşnav2=Sheila |tarîx=2009 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-89796-9 |ziman=en }}</ref> Polonya çaremîn beşdariya herî mezin a leşkerî ya li Ewropayê pêk tîne û leşkerên polonî hem ji bo hikûmeta polonî ya li sirgûnê re, li rojava û hem jî ji serokatiya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] re, li rojhilat xizmet dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA18 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=64VpSBd7xUcC&pg=PA276 |sernav=The Other Europe: Eastern Europe to 1945 |paşnav=Walters |pêşnav=E. Garrison |tarîx=1988-06-01 |weşanger=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-2440-0 |ziman=en }}</ref> Leşkerên polonî di Kampanyayên Normandî, Îtalya û Afrîkaya Bakur de rolek girîng dilîzin û bi taybetî ji bo [[Şerê Monte Cassino]] têne bîranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003212140-7 |sernav=Under Siege |paşnav=Hall |pêşnav=Timothy |tarîx=2021-09-27 |weşanger=Routledge |cih=London |rr=123–156 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-017-1550-8_19 |sernav=The Geology of the Battle of Monte Cassino, 1944 |paşnav=Ciciarelli |pêşnav=John A. |tarîx=2002 |weşanger=Springer Netherlands |isbn=978-90-481-5940-6 |cih=Dordrecht |rr=325–343 }}</ref> Sixurên îstîxbarata polonî ji hevalbendan re agahiyên pir bi qîmet peyda dikirin ku gelek îstîxbaratên ji Ewropa û ji derveyî wê peyda dikirin ku şîfre şikestkarên polonî ji bo şikandina şîfreya Enigma wekî berpirsiyar dihatin dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EJ5vIyDBpLcC&pg=PA234&q=22%252C047+Polish |sernav=The Eagle Unbowed: Poland and the Poles in the Second World War |paşnav=Kochanski |pêşnav=Halik |tarîx=2012-11-13 |weşanger=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06816-2 |ziman=en }}</ref> Li rojhilat, Artêşa Yekemîn a Polonî ya bi piştgirîya Sovyetê di şerên Warşovayê û Berlînê di warê şerê biserketî de derketine pêş.<ref name="Lerski1996">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&pg=PA34 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref> Tevgera berxwedanê ya dema şer û Armia Krajowa (Artêşa Malê), li dijî dagirkeriya almanan şer kirine. Ev yek ji sê tevgerên berxwedanê yên herî mezinê di tevahiya şer de bû û di nav rêzek çalakiyên nepenî de tevdigeriyan ku wekî dewletek nepenî bi tevahî zanîngehên lîsans û bi pergala dadgehê tevdigeriya. Berxwedan ji hikûmeta li sirgûnê re dilsoz bû û bi gelemperî ji ramana polonyayek komunîstî aciz bû ku ji ber vê sedemê, di havîna sala 1944an de wê [[Operasyona Bahozê]] da destpêkirin ku [[Serhildana Warşovayê]] ku di 1ê tebaxa sala 1944an de dest pê kiriye, operasyona herî naskirî ye.<ref name="Lerski1996"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.polandinexile.com/rising.htm |sernav=Poland in Exile - The Warsaw Rising |malper=www.polandinexile.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hêzên Alman ên Nazî bi fermana [[Adolf Hitler]] şeş kampên qirkirinê yên Alman li Polonyaya dagirkirî ava kirin ku di nav de kampên Treblinka, Majdanek û Auschwitz hebûn. Di dema vê şerê de almanan bi milyonan cihû ji seranserê Ewropaya dagirkirî veguhestin ku di van kampan de bêne kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The origins of the final solution: the evolution of Nazi Jewish policy, September 1939 - March 1942 |url=https://archive.org/details/originsoffinalso00brow |paşnav=Browning |pêşnav=Christopher R. |paşnav2=Matthäus |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2004 |weşanger=Univ. of Nebraska Press |isbn=978-0-8032-1327-2 |series=Comprehensive history of the Holocaust |cih=Lincoln }}</ref> Bi tevayî, 3 milyon cihûyên polonî - nêzîkê %90ê cihûyên berî şer ên Polonyayê û di navbera 1.8 û 2.8 milyon poloniyên etnîkî di dema Dagirkeriya Alman a Polonyayê de hatin kuştin ku di nav de di navbera 50.000 û 100.000 endamên rewşenbîrên polonî ku di nav wan de akademîsyen, doktor, parêzer, esilzade û kahîn hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/polish-victims |sernav=Polish Victims |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |sernav=Project InPosterum: Poland WWII Casualties |malper=projectinposterum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |roja-arşîvê=2023-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231001181719/https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Materski2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Materski |pêşnav=Wojciech |tarîx=2021-05-09 |sernav=Łotewska droga do niepodległości 1917–1921 |url=http://dx.doi.org/10.12775/dn.2021.1.01 |kovar=Dzieje Najnowsze |cild=53 |hejmar=1 |rr=5 |doi=10.12775/dn.2021.1.01 |issn=0419-8824 }}</ref> Tenê di [[Serhildana Warşovayê]] de zêdetirî 150.000 sivîlên polonî hatin kuştin ku piraniya wan di dema komkujiyên Wola û Ochota de ji aliyê almanan ve hatin qetilkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/documenting-numbers-of-victims-of-the-holocaust-and-nazi-persecution |sernav=Documenting Numbers of Victims of the Holocaust and Nazi Persecution |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-11-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141129035451/http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî 150.000 sivîlên polonî di navbera salên 1939 û 1941an de di dema dagirkirina Sovyetê ya rojhilatê Polonya (Kresy) de ji aliyê Sovyetê ve hatin kuştin û tê texmîn kirin ku 100.000 polonî ji aliyê Artêşa Serhildêr a Ûkrayna (UPA) ve di navbera salên 1943 û 1944 de ku wekî Komkujiya Wołyê tê zanîn, hatin kuştin.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://volhyniamassacre.eu/ |sernav=Volhynia Massacre |paşnav=Massacre |pêşnav=Volhynia |malper=Volhynia Massacre |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref name=":7"/> Ji hemî welatên di şer de, Polonya xwedî rêjeya herî zêde ya ku hemwelatiyên xwe winda kiriye ku derdora 6 milyon kes mirin. Ji şeşan yek nifûsa Polonyayê ya berî şer ku nîvî ji wan cihûyên polonî ne hatine kuştin.<ref name="Materski2021"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://remember.org/forgotten |sernav=Holocaust Victims: Five Million Forgotten - Non Jewish Victims of the Shoah |malper=The Holocaust History - A People's and Survivor History - Remember.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |sernav=Polish experts lower nation's WWII death toll - Expat Guide to Germany {{!}} Expatica |tarîx=2019-08-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2019-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190818035613/https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Nêzîkî %90 ji qurbaniyan gelên sivîlên polonî bûn. Di sala 1945an de sinorên Polonya ber bi rojava ve hatin guhertin. Zêdetirî du milyon xwemaliyên polonî yên Kresy ji hêla Stalîn ve li seranserê [[Xeta Kûrzonê]] hatin dersinorkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland in the geographical centre of Europe: political, social and economic consequences |tarîx=2006 |weşanger=Nova Science Publ |isbn=978-1-59454-603-7 |paşnavê-edîtor=Czerny |pêşnavê-edîtor=Miroslawa |cih=New York }}</ref> Sinorê rojava dibe Xeta Oder-Neisse. Di encama şer de, axa Polonya ji sedî 20 yan jî 77.500 kîlomêtre çargoşe kêm dibe. Ev guherîn dibe sedema neçariyê ku bi milyonan mirovan ku piraniya wan [[polonî]], [[alman]]î, [[ûkraynî]] û [[Cihûtî|cihû]] bûn, koçber dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140520220409/http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/refugees_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: European Refugee Movements After World War Two |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> === Komunîzma piştî şer === Li ser xwesteka [[Yosîf Stalîn]], [[Konferansa Yaltayê]] avakirina hikumetek nû ya demkî ya hevpeymaniya prokomûnîst li Moskoyê hate pejirandin ku hikûmeta Polonya ya li sirgûnê ku li Londonê bû vê yekê qebûl nedikirin. Vê kiryarê gelek polonyan hêrs dike ku ev yek ji hêla hevalbendan ve wekî îxanet hate dîtin. Di sala 1944an de Stalîn garantî dabû Churchill û Roosevelt ku ewê serweriya Polonyayê biparêze û destûrê bide hilbijartinên demokratîk. Lêbelê piştî ku di sala 1945an de serketî dibe, di hilbijartinên ku ji hêla desthilatdarên Sovyetê yên dagirker ve hatiye organîze kirin hîlekariyê dikin û ev hilbijartin ji bo meşrûiyeta hegemonyaya Sovyetê ya li ser Polonyayê hate bikar anîn. Yekîtiya Sovyetê ku li piranîya Bloka Rojhilat demazirandibû, li Polonyayê jî hikumetek nû yê komunîst damezrandiye. Mîna li cîhên din ên Ewropaya Komunîst, bandora Sovyetê ya li ser Polonya ji destpêkê ve bi berxwedana çekdarî re rûbirû dimîne ku heya sala 1950an berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ipn.gov.pl/en/news/9332,ARTICLE-by-Karol-Nawrocki-PhD-The-soldiers-of-Polish-freedom.html |sernav=ARTICLE by Karol Nawrocki, Ph.D. "The soldiers of Polish freedom" |paşnav=Remembrance |pêşnav=Institute of National |malper=Institute of National Remembrance |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Tevî îtîrazên berbelav, hikûmeta nû ya Polonyayê desteserkirina Sovyetê ya herêmên rojhilatê yên beriya şer ên Polonyayê (bi taybetî bajarên Wilno û Lwów) qebûl dike ku yekîneyên Artêşa Sor li ser axa Polonyayê bi cih bike. Hevbendiya leşkerî di nava Pakta Warşovayê de li seranserê Şerê Sar wekî encama rasterast a vê guherîna di çanda siyasî ya Polonyayê de pêk hat. Di qada ewropî de ev yek, yekbûna tamî ya Polonya di nav biratiya neteweyên komunîst de diyar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thoughtco.com/warsaw-pact-4178983 |sernav=What Was the Warsaw Pact During the Cold War? |malper=ThoughtCo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hikûmeta nû ya komunîst bi pejirandina Destûra Biçûkê di 19ê sibata sala 1947an de Polonyayê dixe bin kontrola xwe. Komara Gel a Polonya (Polska Rzeczpospolita Ludowa) di sala 1952an de bi fermî hate ragihandin. Di sala 1956an de, piştî mirina Bolesław Bierut, rejîma Wladysław Gomułka demkî lîberaltir dibe ku gelek kes ji zindanê têne berdan û hinek azadîyên kesane têne berfireh kirin. Kolektîfîzasyon li Komara Gel a Polonyayê têk diçe. Di salên 1970an de di dema Edward Gierek de rewşek bi heman rengî dubare dibe lê pir caran çewsandina komên dijberên antî-komunîst berdewam dike. Tevî vê yekê, Polonya di wê demê de wekî yek ji dewletên herî kêm zordar ên Bloka Rojhilat dihat naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |sernav=Encyklopedia PWN |tarîx=2006-10-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2006-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061001084717/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1980an de aloziya karkeran dibe sedema damezrandina sendîkaya serbixwe "Solidarity" ("Solidarność") ku bi demê re ev sendîka dibe hêzek siyasî. Tevî ku di sala 1981an de ji aliyê general Wojciech Jaruzelski ve çewisandin û ferzkirina qanûna leşkerî ku serdestiya Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê ji holê radike, Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê di hilbijartina sala 1989an de ku yekem hilbijartinên parlamena Polonyayê bu bi qismî azad û demokratîk bû, ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve bi awayekî serketî ji hilbijartinê derdikeve. Lech Wałęsa ku berendamê Tevgera Hevgirtinê bû di dawiyê de di sala 1990an de dibe serokkomarê Polonyayê. Piştre Tevgera Hevgirtinê mizgîniya hilweşîna rejîm û partiyên komunîst li seranserê [[Ewropa]]yê belav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |sernav=Solidarity Movement– or the Beginning of the End of Communism |tarîx=2022-03-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2022-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220328012855/https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Komara Polonyaya Sêyem === [[Wêne:Flowers in front of the Presidential Palace in Warsaw.jpg|thumb|240px|Kulîlkên li ber Qesra Serokomariyê piştî mirina rayedarên payebilind ên hikûmeta Polonyayê di qezaya balafirê ya di 10ê nîsana sala 2010an de.]] Bernameyek terapiya şokê ku ji hêla Leszek Balcerowicz ve di destpêka salên 1990an de hate destpêkirin, hişt ku welat aboriya xwe ya plansazkirî ya şêwaza sosyalîst veguherîne aboriya bazarê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunter |pêşnav=Richard J. |paşnav2=Ryan |pêşnav2=Leo V. |tarîx=2006 |sernav=A RETROSPECTIVE ANALYSIS AND FUTURE PERSPECTIVE: "Why Was Poland's Transition So Difficult?" |url=https://www.jstor.org/stable/25779611 |kovar=The Polish Review |cild=51 |hejmar=2 |rr=147–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Wekî welatên din ên post-komûnîst, Polonya rastî kêmbûna demkî ya standardên civakî, aborî û jiyanê hat lê Polonya dibe yekem welatê piştî komunîzmê ku di destpêka sala 1995an de gihîşt asta Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya berî sala 1989an de ku xwedî aboriyek geş bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spieser |pêşnav=Catherine |tarîx=2007-03-01 |sernav=Labour market policies in post-communist Poland : explaining the peaceful institutionalisation of unemployment: |url=https://www.cairn.info/revue-politique-europeenne-2007-1-page-97.htm?ref=doi |kovar=Politique européenne |cild=n° 21 |hejmar=1 |rr=97–132 |doi=10.3917/poeu.021.0097 |issn=1623-6297 }}</ref> Polonya di sala 1991am de dibe endamê Koma Vîzegradê û di sala 1999 de tevlî [[NATO]]yê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/after-20-years-in-nato-poland-still-eager-to-please/a-47862839 |sernav=Poland: 20 years in NATO – DW – 03/12/2019 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Polonî paşê di giştpirsiya di hezîrana sala 2003an de deng dan ku beşdarî Yekîtiya Ewropayê bibin û Polonya di 1ê gulana sala 2004an de dibe endamê [[Yekîtiya Ewropayê|Yekitîya Ewropayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szczerbiak |pêşnav=Aleks |tarîx=2004-09-01 |sernav=History Trumps Government Unpopularity: The June 2003 Polish EU Accession Referendum |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0140238042000249876 |kovar=West European Politics |ziman=en |cild=27 |hejmar=4 |rr=671–690 |doi=10.1080/0140238042000249876 |issn=0140-2382 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kundera |pêşnav=Jaroslaw |tarîx=2014 |sernav=Poland in the European Union. The economic effects of ten years of membership |url=https://www.jstor.org/stable/43580712 |kovar=Rivista di Studi Politici Internazionali |cild=81 |hejmar=3 (323) |rr=377–396 |issn=0035-6611 }}</ref> Polonya di sala 2007an de tevlî Herêma Şengenê dibe ku ji ber vê yekê sinorên welat bi dewletên din ên endamên [[Yekîtiya Ewropayê]] re hatin rakirin ku rê dide azadiya tevgerê ya berfirehê di nav piraniya [[Yekîtiya Ewropayê]] de.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7153490.stm |sernav=Europe's border-free zone expands |tarîx=2007-12-21 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di 10ê nîsana sala 2010an de serokê Polonyayê [[Lech Kaczyński]], tevî 89 rayedarên din ên payebilind ên polonî di qezayeke balafirê de li nêzîkî [[Smolensk]], [[Rûsya]], mirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/07/smolensk-plane-crash-lech-kaczynski-poland-russia |sernav=Will Poland ever uncover the truth about the plane crash that killed its president? |paşnav=Smith |pêşnav=Alex Duval |tarîx=2016-02-07 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2011an de, Platforma Sivîl a Desthilatdar di hilbijartinên parlamenê de qezenc dike. Di sala 2014an de serokwezîrê Polonyayê [[Donald Tusk]] ji bo Serokê Konseya Ewropayê hat hilbijartin û ji serokwezîrtiyê îstifa dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/politics/donald-tusk-named-next-president-of-european-council-1.1913164 |sernav=Donald Tusk named next president of European Council |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hilbijartinên salên 2015 û 2019an ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê (PiS) ya muhafezekar a bi serokatiya Jarosław Kaczyński, bi ser dikeve ku di encamê de ewrûskeptîsîzm zêde dibe û nakokiyên bi Yekîtiya Ewropayê re zêde bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/home/en |sernav=Press corner |malper=European Commission - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morijn |pêşnav=John |tarîx=2020 |sernav=Commission v Poland: What Happened, What it Means, What it Will Take |url=https://verfassungsblog.de/commission-v-poland-what-happened-what-it-means-what-it-will-take/ |kovar=Verfassungsblog |ziman=de-DE |doi=10.17176/20200310-215105-0 }}</ref> Beata Szydlo, ji sala 2015an heya sala 2017an dibe serokwezîrê Polonyayê. Di kanûna pêşîn a sala 2017an de Mateusz Morawiecki wekî serokwezîrê nû sond dixwe. Serok [[Andrzej Duda]] ku ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê ve tê piştgirî kirin, di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2020an de ji nû ve hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53385021 |sernav=Poland's Duda narrowly beats Trzaskowski in presidential vote |tarîx=2020-07-12 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2022an de ji ber dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve 6.9 milyon penaberên ûkraynî derbasê Polonyayê dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statista.com/statistics/1293564/ukrainian-refugees-in-poland/ |sernav=Ukrainian refugees in Poland 2023 |malper=Statista |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Ji mijdara sala 2022an vir ve zêdetirî 1.5 milyon ji wan penaberên ûkraynî ji destpêka şer ve, bi kêmanî demkî, li Polonyayê dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eib.org/en/stories/ukrainian-poland-infrastructure-refugees |sernav=A solidarity package helps Poland integrate Ukrainian refugees |malper=European Investment Bank |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Lêbelê di îlona sala 2023an de, Polonya got ku ew ê dayîna çekan ji Ûkraynayê re rawestîne û li şûna wê giraniyê bide ser parastina xwe. Biryara Polonya ya qedexekirina derhanîna genimê [[Ûkrayna]]yê, ji bo parastina cotkarên xwe, di navbera her du welatan de dibe sedema aloziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230920-poland-no-longer-arming-ukraine-polish-pm |sernav=Poland no longer arming Ukraine: Polish PM |tarîx=2023-09-20 |malper=France 24 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Poland topo.jpg|thumb|çep|Nexşeya topografîk a Polonyayê]] Polonya ji herêmek îdarî ya ji 312.722 km² pêk tê û nehem welatê herî mezinê Ewropayê ye. 311.895 km² ji rûbera welat ji axê pêk tê, 2.041 km² ji avên navxweyî pêk tê û 8.783 km² ji rûava deryayê pêk tê. Ji aliyê topografîk ve, erdê Polonyayê bi cûrbecûr erdê û avê ku bi ekosîstemên cihêreng hatiye katakterîze kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |sernav=Cechy krajobrazów Polski – Notatki geografia |paşnav=admin |ziman=pl-PL |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029163433/https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma navend û bakur ku sinorê [[Deryaya Baltîk]]ê ye, di nav [[Deşta Ewropaya Navendî]] de ye lê başûrê welat çiyayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grochowski |pêşnav=Mirosław |tarîx=1997 |sernav=Poland Under Transition and Its New Geography |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.1997.11092140 |kovar=Canadian Slavonic Papers |ziman=en |cild=39 |hejmar=1-2 |rr=1–26 |doi=10.1080/00085006.1997.11092140 |issn=0008-5006 }}</ref> Bilindahiya navînî bejahiyê ji asta deryayê, 173 mêtre ye. Welat xwedan xeteke peravê ye ku bi dirêjiya 770 kîlomêtreyan li ser peravên [[Deryaya Baltîk]]ê ye. Dirêjahiya peravê ji [[Kendava Pomeranyayê]] ji rojava despêdike heya [[Kendava Gdańskê]] li rojhilat dirêj dibe. Xeta peravê di nav qadên qûmê an zozanên peravê de pir zêde ye û bi tîx û golan ve dirêj dibe, bi taybetî [[Nîvgirava Hel]] û Lagûna Vistulayê ku bi Rûsyayê re parvekirî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Second assessment of climate change for the Baltic Sea Basin |tarîx=2015 |weşanger=Springer Open [u.a.] |isbn=978-3-319-16005-4 |paşnavê-edîtor=Baltex Assessment of Climate Change for the Baltic Sea Basin |series=Regional Climate Studies |cih=Cham }}</ref> Girava polonî ya herî mezin li ser Deryaya Baltîk Wolin e ku di nav Parka Neteweyî ya Wolin de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Interdisciplinary approaches for sustainable development goals: economic groth, social inclusion and environmental protection |tarîx=2018 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-71788-3 |paşnavê-edîtor=Zielinski |pêşnavê-edîtor=Tymon |series=GeoPlanet: earth and planetary sciences |cih=Cham, Switzerland |paşnavê-edîtor2=Sagan |pêşnavê-edîtor2=Iwona |paşnavê-edîtor3=Surosz |pêşnavê-edîtor3=Waldemar }}</ref> Di heman demê Polonya [[Gola Szczecinê]] û [[Girava Usedomê]] bi [[Almanya]]yê re parve dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islandology: geography, rhetoric, politics |paşnav=Shell |pêşnav=Marc |tarîx=2014 |weşanger=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-8926-4 |cih=Stanford, California }}</ref> Kembera çiyayî ya li başûrê rojhilata Polonyayê di du rêzên çiyayên mezin de tê dabeş kirin ku li rojava Çiyayên Sûdetê cih digirin û li rojhilat jî Çiyayên Karpatiyê cih digirin. Beşa herî bilind a girseya Karpatan Çiyayên Tatrayê ne ku li ser sinorê başûrê Polonyayê dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |sernav=Najwyższe szczyty w Tatrach Polskich i Słowackich |tarîx=2021-12-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212223121/https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xala herî bilind a Polonyayê [[Çiyayê Rysyê]] ye ku bi bilindahiya 2.501 mêtre bilind e ku yek ji çiyayê Zincîreçiyayê Tatrayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |sernav=GEOFORUM - Nowe ustalenia dotyczące wysokości szczytów w Tatrach |tarîx=2021-10-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211009034150/https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bilindtirîn lûtkeya girseya Zincîreçiyayê Sûdetê Çiyayê Śnieżka ye ku bilindahiya çiyayê 1.603,3 mêtre ye û nîvê çiyayê di erdê Komara Çek de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Czetwertynski-Sytnik |pêşnav=Lesław |paşnav2=Kozioł |pêşnav2=Edward |paşnav3=Mazurski |pêşnav3=Krzysztof R. |tarîx=2000-02-01 |sernav=Settlement and sustainability in the Polish Sudetes |url=https://doi.org/10.1023/A:1007165901891 |kovar=GeoJournal |ziman=en |cild=50 |hejmar=2 |rr=273–284 |doi=10.1023/A:1007165901891 |issn=1572-9893 }}</ref> Xala herî nizim a li Polonyayê li Raczki Elbląskie ku li Deltaya Vistulayê de ye û 1.8 mêtre di bin asta deryayê de ye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/search?q=n2:1506-0632 |sernav=n2:1506-0632 - Search Results |malper=www.worldcat.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Çemên herî dirêjên Polonyayê Çemê Vistula, Çemê Oderê, Çemê Wartayê û Çemê Bugê nin.<ref name=":2" /> Welat di heman demê de xwedan yek ji hêjmara zêdeyê golên li cîhanê ye ku hejmara wan derdora deh hezarî ye û bi piranî li herêma bakurê rojhilatê Masûriyê, di nav devera Gola Masûriyê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9dx2AgAAQBAJ&q=%2522a+higher+density+of+lakes+than+Poland%2522 |sernav=Poland |paşnav=Zuchora-Walske |pêşnav=Christine |tarîx=2013-01-01 |weşanger=ABDO Publishing Company |isbn=978-1-61480-877-0 |ziman=en }}</ref> Golên herî mezin ku zêdetirî 100 kîlometre çargoşe vedigirin ku golên Śniardwy û Mamry ne û gola herî kûr Gola Hańcza ye bi kûrahiya 108,5 mêtre kûr e.<ref name=":2" /> === Avhewa === Avhewa Polonya xwedan guhertinek nerm e ku ji okyanûsa li bakurê rojava heta parzemîna li başûrê rojhilat diguhere. Peravên başûr ên çiyayî di nav avhewa alpinî de cih digirin.<ref name="Korzeniewska2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KGydDwAAQBAJ&pg=PA4&dq=%22%2522poland%2522+oceanic+continental+temperate+climate%22 |sernav=Polish River Basins and Lakes – Part I: Hydrology and Hydrochemistry |paşnav=Korzeniewska |pêşnav=Ewa |paşnav2=Harnisz |pêşnav2=Monika |tarîx=2019-06-13 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-12123-5 |ziman=en }}</ref> Polonya bi havînên germ, bi germahiya navînî di meha tîrmehê de li dora 20&nbsp;°C e û zivistanên bi nermî hewaya sar bi navînî -1&nbsp;°C e ku di meha kanûnê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9OgGEAAAQBAJ&pg=PA6&dq=%22annual+seasonal+mean+temperature+poland%22 |sernav=Bioenergy Resources and Technologies |paşnav=Azad |pêşnav=Abul Kalam |paşnav2=Khan |pêşnav2=Mohammad Masud Kamal |tarîx=2021-03-11 |weşanger=Academic Press |isbn=978-0-12-822526-4 |ziman=en }}</ref> Deverê herî germ û bi tav a Polonyayê li başûrêrojavayê Sîlesyaya Jêrîn e û devera herî sar jî quncikê bakurêrojhilatê ye ku li derdora Suwałki li parêzgeha Podlaskie ku avhewa ji hêla eniyên sar ên Skandînavya û Sîbîryayê ve bi bandor dibe. Baran di mehên havînê de pirtir e ku barana herî zêde ji hezîranê heya îlonê tê tomar kirin. Di hewaya rojane de guheztinek berbiçav heye û awayê hatina demsalan dikare her sal cûda bibe. Guherîna avhewa û faktorên din bûne sedema anomaliyên germî yên navsalane û germahiya zêde ku germahiya hewayê ya salane ya navîn di navbera salên 2011 û 2020an de 9,33&nbsp;°C bû ku li gorî serdema 2001-2010 dora 1,11&nbsp;°C bilindtir e. Di demsala zivistan de jî hewa her ku diçe zuwa dibe, şilope û berf kêm dibare.<ref name="Korzeniewska2019"/> === Biyopirrengî === Ji aliyê fîtogeografî ve Polonya girêdayî parêzgeha Ewropaya Navendî ya Herêma Circumboreal ku di nav Qiraliyeta Borealê de ye. Li welêt çar ekoherêmên Palearktîk hene ku di nav herêman de Navend, Bakur, Ewropî ya Rojavayî, daristana berbelav û tevlihev û daristana çiyayê Karpatê heye. Qada daristanî %31 ji rûerda Polonyayê digire ku daristana herî mezin Daristana Silesiyaya Jêrîn e.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Cureya darên herî berbelav ên ku li seranserê welêt têne dîtin darê berû, Darazerî (bi îngilîzî ''Maple'') û Narewan in. Darên pelderzî yên herî berbelav darên çam, çama ladîn û çama fîr in. Tê texmîn kirin ku ji %69 ji hemî daristanan konîfer in.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9UpUEAAAQBAJ&pg=PA245&dq=%22most+common+trees++oak+beech+pine++%2522poland%2522%22 |sernav=Applied Ecology: How agriculture, forestry and fisheries shape our planet |paşnav=Frouz |pêşnav=Jan |paşnav2=Frouzová |pêşnav2=Jaroslava |tarîx=2021-12-10 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-83225-4 |ziman=en }}</ref> Flora û faunaya li Polonyayê ya Parzemîna Ewropayê ye ku bi ajelên kovî, leyleka spî û eyloyê poçik spî ku wekî heywanên neteweyî têne binav kirin û gulebûka a sor (xecxecok) kulîlka amblem a nefermî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://culture.pl/en/article/thats-polish-exploring-the-history-of-polands-national-emblems |sernav=That’s Polish: Exploring the History of Poland’s National Emblems |malper=Culture.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Di nav cureyên herî parastî de bîzonê ewropî ku heywanê herî giran ê bejahiyê ya Ewropayê ye û her weha Darbira Ewrasyayê (Segavî), Werşek, Gurê gewr û Pezkoviya Çiyayê Tatrayê hene. Herêm di heman demê de malavaniya Gakoviyên windabûyî kiriye ku herî dawî di 1627an de li Polonyayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2013-01-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130114152435/http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ajalên nêçîrî yên wekî pezkoviya sor (''Red deer''), rovî û berazê kovî li piraniya daristanên polonî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=-ycg5PtQPugC&pg=PA225&dq=%22boar+deer+poland%22 |sernav=European Ungulates and Their Management in the 21st Century |paşnav=Apollonio |pêşnav=Marco |paşnav2=Andersen |pêşnav2=Reidar |paşnav3=Putman |pêşnav3=Rory |tarîx=2010-02-04 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76061-4 |ziman=en }}</ref> Polonya di heman demê de ji bo teyrên koçber û ji bo malavaniya çaryeka nifûsa gerdûnî ya leyleka spî jî cihekî girîng e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dMexywMD_okC&q=%252240%252C000+breeding+pairs%2522 |sernav=Europe: A Continental Overview of Environmental Issues |paşnav=Hillstrom |pêşnav=Kevin |paşnav2=Hillstrom |pêşnav2=Laurie Collier |tarîx=2003-08-13 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-57607-686-6 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî 315.100 hektar, bi qasî %1 ji axa Polonyayê di nav 23 parkên neteweyî yên polonî de têne parastin ku didu ji wan, Białowieża û Bieszczady cihên mîrateyên cîhanê yên [[UNESCO]]yê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=jt-GDwAAQBAJ&pg=PA115&dq=%2223+national+parks+poland%22 |sernav=Cross-Border Tourism in Protected Areas: Potentials, Pitfalls and Perspectives |paşnav=Mayer |pêşnav=Marius |paşnav2=Zbaraszewski |pêşnav2=Wojciech |paşnav3=Pieńkowski |pêşnav3=Dariusz |paşnav4=Gach |pêşnav4=Gabriel |paşnav5=Gernert |pêşnav5=Johanna |tarîx=2019-02-06 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-05961-3 |ziman=en }}</ref> 123 dever wekî parkên peyzajê hatine destnîşankirin ku ligel gelek rezervên xwezayê û deverên din ên parastî yên ku di bin tora Natura 2000an de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=eo6WDwAAQBAJ&pg=PT202&dq=%22%2522123%2522+landscape+parks+poland%22 |sernav=Environmental law in Poland |paşnav=Kowalczyk |pêşnav=Barbara |paşnav2=Mikowski |pêşnav2=Rafał |paşnav3=Mikowski |pêşnav3=Łukasz |tarîx=2019-03-26 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1000-2 |ziman=en }}</ref> == Rêveberî == [[Wêne:Zgromadzenie posłów i senatorów 22 grudnia 2015 01.JPG|thumb|Wêneyek di dema civîna meclîsa Sejmê de.]] [[Wêne:I posiedzenie Senatu IX kadencji 01.JPG|thumb|Dîmenek di dema civîna senatoyê.]] Polonya komareke unîter a parlemanî û demokrasiyeke temsîlî ye ku serokkomar wekê serokê dewletê ye. Desthilata cîbicîkar zêdetir ji aliyê Encumena Wezîran û serokwezîrê ku wek serokê hikûmetê kar dike tê bikaranîn. Endamên takekesî yên encumenê ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin ku ji hêla serokkomar ve têne destnîşankirin û ji hêla parlamenê ve têne pejirandin.<ref name="Stanisz2020">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=e4MSEAAAQBAJ&pg=PT14&q=duda |sernav=Religion and Law in Poland |paşnav=Stanisz |pêşnav=Piotr |tarîx=2020-12-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-2973-8 |ziman=en }}</ref> Serokê dewletê ji bo 5 salan di hilbijartinan de ji aliyê gel tê hilbijartin.<ref name="Stanisz2020"/> Meclisa qanûndanîn a Polonyayê parlamanek du deme ye ku ji meclîsa jêrîn (Sejm) ji 460 endaman û meclîsa jorîn (Senate) ji 100 endaman pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJROEAAAQBAJ&pg=PA127&dq=%22sejm+460++senate+100%22 |sernav=Foundations of Law: The Polish Perspective |paşnav=Smolak |pêşnav=Marek |paşnav2=Walasik |pêşnav2=Marcin |paşnav3=Piątek |pêşnav3=Wojciech |paşnav4=Mataczyński |pêşnav4=Maciej |paşnav5=Sójka |pêşnav5=Tomasz |paşnav6=Kępiński |pêşnav6=Marian |paşnav7=Mączyński |pêşnav7=Dominik |paşnav8=Skoczylas |pêşnav8=Andrzej |paşnav9=Sokołowski |pêşnav9=Tomasz |tarîx=2021-06-09 |weşanger=Wolters Kluwer |isbn=978-83-8246-298-2 |ziman=en }}</ref> Sejm ji bo veguherîn a endam û dengan li gorî rêbaza d'Hondt bi nûnertiya rêjeyî ve tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VBk-CgAAQBAJ&pg=PA67&dq=%22sejm++d%2527Hondt%22 |sernav=Democracy in Poland: Representation, participation, competition and accountability since 1989 |paşnav=Gwiazda |pêşnav=Anna |tarîx=2015-07-24 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-39621-5 |ziman=en }}</ref> Senato li gorî sîstema hilbijartinê ya dawîn tê hilbijartin ku ji bo sed herêmên hilbijartinê, ji bo her herêmek senatorek tê hilbijartin.<ref name="Granat2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&pg=PA52&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22 |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna |tarîx=2019-11-28 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en }}</ref> Mafê Senatoyê heye ku qanûna ji aliyê Sejm ve hatiye pejirandin biguherîne yan red bike lê Sejm dikare bi piraniya dengan biryara Senatoyê betal bike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OI2WDwAAQBAJ&pg=PT19&dq=%22poland+voting+age+eighteen%22 |sernav=Contract Law in Poland |paşnav=Machnikowski |pêşnav=Piotr |paşnav2=Balcarczyk |pêşnav2=Justyna |paşnav3=Drela |pêşnav3=Monika |tarîx=2017-06-15 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-90-411-8933-2 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî partiyên hindikayiyên etnîkî, tenê namzedên partiyên siyasî ku herî kêm %5 ji tevahiya dengên neteweyî werdigirin dikarin bikevin Sejmê.<ref name="Granat2019"/> Li Polonyayê her du meclîsên jêrîn û jorîn ên parlamenê ji bo heyamek çar salan têne hilbijartin û her endamek parlamena Polonyayê bi parêzbendiya parlamenê tê garantî kirin. Li gorî qanûnên heyî, divê kesek ji 21 salî an zêdetir be ku bibe wekîl. Ji bo kesek bibe senator divê ji 30 salî mezintir be û ji bo kesek bibe namzedê serokatiyê divê ji 35 salan mezintir be.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=DSysDwAAQBAJ&pg=PT21&dq=%22sejm+poland+four+year%22 |sernav=Criminal Law in Poland |paşnav=Jasiński |pêşnav=Wojciech |paşnav2=Kremens |pêşnav2=Karolina |tarîx=2019-07-10 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1360-7 |ziman=en }}</ref> Endamên Sejm û Senatoyê bi hev re Meclîsa Neteweyî ya Komara Polonyayê ava dikin. Meclîsa Neteweyî, bi serokatiya Sejm Mareşal jiber van sê sedeman civîn lidardixe; dema ku serokek nû sond dixwe, dema ku ji aliyê Dadgeha Dewletê ve îdianame li dijî serok tê derxistin û dema ku serokek ji ber rewşa tendirustiya wî nekaribe hertimî karibe erka xwe bike, civîn lidardixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lNstEAAAQBAJ&pg=PT126&dq=%22national+assembly+poland++president+oath%22 |sernav=Constitutional Law in Poland |paşnav=Bień-Kacała |pêşnav=Agnieszka |paşnav2=Młynarska-Sobaczewska |pêşnav2=Anna |tarîx=2021-04-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-3301-8 |ziman=en }}</ref> === Herêmên îdarî === Polonya di nav 16 parêzgeh an eyaletên ku bi navê ''voivodeships'' têne zanîn hatiye dabeş kirin. Ji sala 2022an ve, ''voivodeship'' li 380 wîlayetan (''powiats'') têne dabeş kirin, ku li 2.477 şaredarî (''gminas'') têne dabeş kirin. Bajarên mezin bi gelemperî hem xwedî statuya ''gmina'' hem jî xwedî statuya ''powiat'' in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eteryt.stat.gov.pl/eteryt/raporty/WebRaportZestawienie.aspx |sernav=Raport: Liczba jednostek podziału terytorialnego |malper=eteryt.stat.gov.pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Parêzgeh bi giranî li ser tixûbên herêmên dîrokî hatine damezrandin, yan jî bi navê bajarên yekemê li parêzgehê hatine binavkirin. Desthilatdariya îdarî li ser asta voivodetiyê di navbera parêzgarek ku ji hêla hikûmetê ve hatiye tayîn kirin (voivode), meclîsek herêmî ya hilbijartî (sejmik) û marşalek voivodeship ku rêveberek e ku ji hêla meclîsê ve hatiye hilbijartin ve tê parve kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=itM-EAAAQBAJ&pg=PA271&dq=%22voivodeships+cities+based+on+historic+regions+of+Poland%22 |sernav=European Regions, 1870 – 2020: A Geographic and Historical Insight into the Process of European Integration |paşnav=Martí-Henneberg |pêşnav=Jordi |tarîx=2021-08-20 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-61537-6 |ziman=en }}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:85%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" !Herêmên îdarî (''Voivodeship)''!! rowspan="2" | Serbajar|| Qad || Nifûs |- ! Bi polonî !! km²<ref name="Voivodeships">{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5468/7/18/1/powierzchnia_i_ludnosc_w_przekroju_terytorialnym_w_2021_roku_tablice.xlsx |sernav=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2021 roku |nivîskar=Government of Poland |tarîx=2021 |malper=stat.gov.pl |weşanger=Statistics Poland (Główny Urząd Statystyczny GUS) |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2022 |ziman=pl }}</ref> !! 2021<ref name="Voivodeships" /> |- | ''Wielkopolskie''|| [[Poznań]]|| 29.826||3.496.450 |- | ''Kujawsko-Pomorskie''|| [[Bydgoszcz]] & [[Toruń]]|| 17.971||2.061.942 |- | ''Małopolskie''|| [[Kraków]]|| 15.183||3.410.441 |- | ''Łódzkie''|| [[Łódź]] || 18.219||2.437.970 |- | ''Dolnośląskie''|| [[Wrocław]]|| 19.947||2.891.321 |- | ''Lubelskie''|| [[Lublin]]|| 25.123||2.095.258 |- | ''Lubuskie''|| [[Gorzów Wielkopolski]] &<br />[[Zielona Góra]]|| 13.988||1.007.145 |- | ''Mazowieckie''|| [[Warsaw]]|| 35.559||5.425.028 |- | ''Opolskie''|| [[Opole]]|| 9.412||976.774 |- | ''Podlaskie''|| [[Białystok]]|| 20.187||1.173.286 |- | ''Pomorskie''|| [[Gdańsk]]|| 18.323||2.346.671 |- | ''Śląskie''|| [[Katowice]]|| 12.333||4.492.330 |- | ''Podkarpackie''|| [[Rzeszów]]|| 17.846||2.121.229 |- | ''Świętokrzyskie''|| [[Kielce]]|| 11.710||1.224.626 |- | ''Warmińsko-Mazurskie''|| [[Olsztyn]]|| 24.173||1.416.495 |- | ''Zachodniopomorskie''|| [[Szczecin]]|| 22.905||1.688.047 |} === Qanûn === Destûra Polonyayê qanûna herî bilind a pejirandî ye û dadweriya Polonyayê li ser prensîba mafên sivîl ava bûye ku ji aliyê qanûna sivîl ve tê rêvebirin.<ref name="Lemmens2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Medical Law in Canada |paşnav=Lemmens |pêşnav=Trudo |weşanger=Wolters Kluwer Law International |tarîx=2020 |isbn=978-94-035-2961-5 |çap=2 |cih=Alphen aan den Rijn |kesên-din=Jennifer Bergman, Kanksha Mahadevia Ghimire, Maryam Shahid }}</ref> Destûra demokratîk a heyî di 2ê nîsana 1997an de ji aliyê Meclîsa Neteweyî ya Polonyayê ve hatiye pejirandin ku destûr dewletek pir-partî yên bi azadiyên dînî, axavtina azad û kombûnê mîsoger dike, pratîkên ceribandinên bijîşkî yên bi zorê, îşkence an cezayê laşî qedexe dike û destnedana malê, mafê damezrandina sendîkayan û mafê destjikarbedanê nas dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sejm.gov.pl/prawo/konst/angielski/kon1.htm |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |malper=www.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Dadwerî li Polonyayê ji dadgeha bilind ku wekê dezgeha dadwerî ya herî bilind a welat e, dadgeha îdarî ya bilind ji bo kontrola dadwerî ya rêveberiya giştî, dadgehên hevpar (Navçe, Herêmî, Îstînaf) û ji dadgeha leşkerî pêk tê.<ref name="Lemmens2020"/> Dadgehên destûrî û dadgehên dewletê dezgehên dadwerî yên cuda ne ku berpirsiyariya destûrî ya kesên ku xwedî meqamên herî bilind ên dewletê ne biryar didin û çavdêriya pabendbûnên qanûnê dikin ku bi vî awayî destûra bingehîn diparêzin.<ref name="Jaremba2013">{{Jêder-kitêb |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |paşnav=Jaremba |pêşnav=Urszula |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |tarîx=2013-10-17 |isbn=978-90-04-26147-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CcXMAQAAQBAJ&dq=%22judges+appointed+by+president+of+poland%22&pg=PA129 }}</ref> Dadwer ji aliyê konseya neteweyî ya dadweriyê ve têne destnîşankirin û ji aliyê serokkomar ve têne erkdarkirin.<ref name="Jaremba2013"/> Bi pejirandina Senatoyê ve ''Sejm'' ji bo heyama pênc salan ''ombudsman'' tê erkdarkirin ku çavdêriya pabendbûna edaleta civakî bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-11-28 |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22&pg=PA52 |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:Ministerstwo Spraw Zagraniczych al. Szucha 23.JPG|thumb|çep|Navenda wezareta karên derve ku li ser kolana Szuchayê ye]] Polonya xwedî hêzek bi rêjeya navendî û hêzek herêmî ye li Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Glazebrook |pêşnav=G. Det |tarîx=1947 |sernav=The Middle Powers in the United Nations System |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/middle-powers-in-the-united-nations-system/351A913639969929261F443F7AD778B6 |kovar=International Organization |ziman=en |cild=1 |hejmar=2 |rr=307–318 |doi=10.1017/S0020818300006081 |issn=1531-5088 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Europe and America: the end of the transatlantic relationship? |weşanger=Brookings Institution Press |tarîx=2019 |isbn=978-0-8157-3281-5 |cih=Washington, D.C |paşnavê-edîtor=Bindi |pêşnavê-edîtor=Federiga }}</ref> Di sala 2024an de bi tevahî 53 nûnerên Polonyayê di parlamentoya Ewropayê de hebû. Warşova wekê baregeha Frontexê ku ajansa Yekîtiya Ewropayê ya ewlehiya sinorên derve ye û her wiha baregeha ODIHRê ku yek ji saziyên sereke yên OSCEyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The impact, legitimacy and effectiveness of EU counter-terrorism |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-138-09795-7 |çap=First issued in paperback |cih=London |paşnavê-edîtor=De Londras |pêşnavê-edîtor=Fiona |series=Routledge research in terrorism and the law |paşnavê-edîtor2=Doody |pêşnavê-edîtor2=Josephine }}</ref> Ji xeynî Yekîtiya Ewropayê, Polonya endamê NATO, Neteweyên Yekbûyî, Rêxistina Bazirganiya Cîhanê û hevpeymanên herêmî yên wekê Koma Vîsegrád, Sêgoşeya Weimar û endamê Înîsiyatîfa Sê Deryayan e ku bi serokatiya Polonyayê ava bûye. Di salên dawî de Polonya pêwendiyên xwe bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi girîngî xurt kiriye ku bûye yek ji hevalbend û hevkarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya stratejîk ên herî nêzîk ê li Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Coalition of the unWilling and unAble: European Realignment and the Future of American Geopolitics |paşnav=Deni |pêşnav=John R. |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2021-01-12 |isbn=978-0-472-13249-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B6QQEAAAQBAJ&dq=%22decades+closest+allies+us+poland%22&pg=PA148 }}</ref> Di dîrokê de Polonya pêwendiyên çandî û siyasî yên bi hêz bi Mecaristan û Fransayê re berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalism in Contemporary Europe: Concept, Boundaries and Forms |paşnav=Suszycki |pêşnav=Andrzej Marcin |weşanger=LIT Verlag Münster |tarîx=2021 |isbn=978-3-643-91102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=DDQxEAAAQBAJ&dq=%22poland+hungary+friendship+march+23%22&pg=PA193 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/primeminister/poland-and-france-sign-historic-security-and-cooperation-treaty-in-nancy |sernav=Poland and France Sign Historic Security and Cooperation Treaty in Nancy - The Chancellery of the Prime Minister - Gov.pl website |malper=The Chancellery of the Prime Minister |roja-gihiştinê=2026-05-13 |ziman=en-GB }}</ref> === Hêz === [[Wêne:F-16 Jastrząb (48).jpg|thumb|Dîmenek ji balafirên F-16 yên hêza hewayî ya Polonyayê]] [[Wêne:BWP Borsuk - 221114-Z-YU201-1007.jpg|thumb|Wesayîta şer a piyade ya amfîbî ya Borsuk]] Hêzên çekdar ên Polonya ji pênc hêzan wekê hêzên bejayî, hêzên deryayî, hêzên hewayî, hêzên taybet û hêzên parastina herêmî pêk hatiye ku bi tevahî girêdayî wezareta parastina neteweyî ya komara Polonyayê ye.<ref name="Mihalčová2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Production Management and Business Development: Proceedings of the 6th Annual International Scientific Conference on Marketing Management, Trade, Financial and Social Aspects of Business (MTS 2018), May 17-19, 2018, Košice, Slovak Republic and Uzhhorod, Ukraine |paşnav=Mihalčová |pêşnav=Bohuslava |weşanger=CRC Press |tarîx=2018-12-07 |isbn=978-0-429-88837-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=goqADwAAQBAJ&dq=%22poland+armed+forces+territorial+defense+navy+land+forces%252C+air+force%22&pg=PA174 |paşnav2=Szaryszová |pêşnav2=Petra |paşnav3=Štofová |pêşnav3=Lenka |paşnav4=Pružinský |pêşnav4=Michal |paşnav5=Gontkovičová |pêşnav5=Barbora }}</ref> Lêbelê fermandarê giştî artêşê di dema aştiyê de serokkomar e ku efserên artêşê, wezîrê parastina neteweyî û serokê fermandariyê ji aliyê wî ve têne erkdarkirin.<ref name="Mihalčová2018" /> Kevneşopiya leşkerî ya polonî bi gelemperî bi roja hêzên çekdar tê bîranîn ku her sal di 15ê tebaxê de ji aliyê poloniyan ve tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wojsko Polskie w przemianach ustrojowych 1989-2001 |paşnav=Zalewski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Elipsa |tarîx=2002 |isbn=978-83-7151-494-4 |ziman=pl |url=https://books.google.com/books?id=ML4hAQAAIAAJ&q=%25C5%259Bwi%25C4%2599to%2520wojska%2520polskiego%252015%2520sierpnia%2520sejm }}</ref> Di tîrmeha sala 2024an de hêzên çekdar ên Polonyayê bi tevahî xwedî 216.100 şervanên çalak bû ku bi vê awayê artêşa Polonyayê bûye artêşa herî mezin a Yekîtiya Ewropiyayê û sêyem artêşa herî mezin ê NATOyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/kraj/artykuly/9547402,raport-polska-armia-trzecia-w-nato-i-najwieksza-w-unii-europejskiej.html |sernav=Polska armia trzecia w NATO i największa w Unii Europejskiej |malper=www.gazetaprawna.pl |tarîx=2024-07-16 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl |paşnav=Celej |pêşnav=Piotr }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev lêçûn di sala 2024an de bi qasê 35 milyar dolarê amerîkî bû. Ji sala 2022an vir ve, Polonyayê bernameyeke modernîzasyona girseyî ya hêzên xwe yên çekdar bi hevkariyeke nêzîk ê bi hilberînerên parastinên amerîkî, Koreya Başûr û herêmî yên polonî re ku di koma çekên polonî de ne, daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.msn.com/pl-pl/wiadomosci/other/europa-%C5%9Brodkowa-i-wschodnia-nie-kupuje-niemieckiej-broni/ar-AA11azUo |sernav=MSN |malper=www.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Her wiha tê payîn ku artêşa Polonyayê hewl dide ku hejmara leşkerên xwe bigihîne 250.000 şervan û 50.000 şervanên ji bo erkdarkirina hêzên parastina herêmî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.overtdefense.com/2022/03/29/quick-and-bold-polands-plan-to-modernize-its-army/ |sernav=Quick and Bold: Poland's Plan To Modernize its Army |malper=Overt Defense |tarîx=2022-03-29 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-CA |paşnav=L |pêşnav=Wojciech }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev rêje di sala 2024an de bi qasî 35 milyar dolarê amerîkî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2020-07/poland_2018.pdf |sernav=Eksport uzbrojenia i sprzętu wojskowego Polski |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî SIPRI, welat di sala 2020an de bi qasê 487 milyon euro çek û teqemenî ji welatên biyanî hinarde kiriye. Xizmeta leşkerî ya mecbûrî ji bo mêran di sala 2008an de hatiye bidawîkirin. Doktrîna leşkerî ya Polonyayê heman çawaniya xwe parastinê bi hevkarên xwe yên NATOyê re parve dike û welat bi awayekê çalak malavaniya tetbîqatên leşkerî yên NATOyê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Military Balance 2022 |paşnav=Studies (IISS) |pêşnav=The International Institute for Strategic |weşanger=Routledge |tarîx=2022-02-14 |isbn=978-1-000-61972-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ENljEAAAQBAJ&dq=%22The+Military+Balance+2021+poland%22&pg=PA134 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Plac Narutowicza Warsaw 2023 skyline aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin ê Polonyayê ye û navendeke aborî ya Polonyayê ye]] Polonya xwedî aboriyeke bazara civakî ye û li Ewropaya Rojhilat û li Ewropaya Navendî hêzeke aborî ya herêmî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kochanski.pl/en/ |sernav=Kochański & Partners |malper=Kochański & Partners |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2025an vir ve nirxa hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya welat li gorî pîvanên nomînal a li Yekîtiya Ewropayê di rêza şeşem de ye, li gorî hêza kirînê di rêza pêncem de ye û li cîhanê jî li gorî hêza kirînê di rêza 20em de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Polonya yek ji wan welatên Yekîtîya Ewropayê ye ku herî zû mezin dibe û di sala 2018an de gihîştiye statuya bazara xwe yê pêşketî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://emerging-europe.com/poland-promoted-to-developed-market-status-by-ftse-russell/ |sernav=Poland promoted to developed market status by FTSE Russell |malper=Emerging Europe |tarîx=2018-09-24 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB |paşnav=Insight |pêşnav=Emerging Europe }}</ref> Rêjeya bêkariyê ya ku di sala 2023an de ji aliyê Eurostat ve hatiye weşandin, ji sedî 2,8 bû ku ev rêjeya duyemê nizmtirîn ê li Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/family/lowest-unemployment-in-the-eu-poland-on-the-podium |sernav=Lowest unemployment in the EU. Poland on the podium - Ministry of Family, Labour and Social Policy - Gov.pl website |malper=Ministry of Family, Labour and Social Policy |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, nêzîkî ji %62ê nifûsa karmend di sektora xizmetguzariyê de, ni %29 di pîşesaziyê de û ji %8 jî di sektora çandiniyê de dixebitin ku bi vê awayê li welat aboriyeke pir cihêreng derketiye holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |sernav=Pracujący w rolnictwie, przemyśle i usługach {{!}} RynekPracy.org |malper=rynekpracy.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL |roja-arşîvê=2020-04-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200425100036/https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas Polonya endamek bazara yekgirtî ya Ewropayê be jî, welat Euro wekê pereyê qanûnî qebûl nekiriye û pereyê xwe zlotiya polonî (zł, PLN) diparêze.<ref name="Monetary2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Annual Report on Exchange Arrangements and Exchange Restrictions 2022 |paşnav=Monetary |pêşnav=International |weşanger=International Monetary Fund |tarîx=2023-07-26 |isbn=979-8-4002-3526-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KQLOEAAAQBAJ |paşnav2=Department |pêşnav2=International Monetary Fund Monetary and Capital Markets }}</ref> Polonya di warê veberhênana rasterast a biyanî de pêşengek herêmî ya Ewropayê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> û li gorî dahatê nêzîkî ji sedê 40ê ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên herêmê vedigire û di heman demê de rêjeyek bilind a globalîzasyonê û pêşbaziya aboriyeke biçûk a bilind diparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wbj.pl/article-51029-polish-economy-seen-as-stable-and-competitive.html |sernav=Polish economy seen as stable and competitive - Warsaw Business Journal - Online Portal - wbj.pl |malper=www.wbj.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imd.org/centers/wcc/world-competitiveness-center/rankings/world-competitiveness-ranking/rankings/wcr-rankings/ |sernav=WCR-Rankings - IMD business school for management and leadership courses |tarîx=2024-06-10 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> Pargîdaniyên herî mezin ên welat endeksên wekê WIG20 û WIG30 pêk tînin ku li Borsaya Warşovayê têne bikarvedanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Polish Capital Market: From Emerging to Developed |paşnav=Dietl |pêşnav=Marek |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2022-12-30 |isbn=978-1-000-81775-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=L-GgEAAAQBAJ |paşnav2=Zarzecki |pêşnav2=Dariusz }}</ref> Ofîsa navendî ya statîstîkê texmîn kiriye ku di sala 2014an de 1.437 pargîdaniyên polonî hebûn ku di nav 3.194 saziyên biyanî de xwedîpar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.financialobserver.eu/poland/hundreds-of-foreign-companies-taken-over-by-polish-firms-over-the-last-decade/ |sernav=Hundreds of foreign companies taken over by Polish firms over the last decade {{!}} {{!}} Central European Financial Observer |malper=www.financialobserver.eu |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di heman demê de Polonya xwediyê sektora bankeya ya herî mezin li Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî ye ku ji bo her 100.000 kesên mezin 32,3 banke dikeve.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Polish Banking Sector in Consolidation Mode |url=http://www.thomaswhite.com/global-perspectives/banking-sector-in-poland/ |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Thomas White International |ziman=en-US }}</ref> Siyaseta diravî ji aliyê Banka Neteweyî ya Polonyayê (NBP) ve tê destnîşankirin ku derxandina diravê neteweyî ya welat kontrol dike.<ref name="Monetary2023"/> Polonya tenê aboriya ewropî bû ku ji krîza aborî ya 2008an bi bandor nebûye. Ji sala 2019an vir ve karkerên di bin 26 salî ji dayîna baca dahatê azad in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/07/30/europe/poland-income-tax-youths-intl |sernav=Brain drain claimed 1.7 million youths. So this country is scrapping its income tax |malper=CNN |tarîx=2019-07-30 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |paşnav=Kottasová |pêşnav=Ivana }}</ref> Polonya di cîhanê de di rêza 19em de ye ku herî zêde kelûpel û xizmetguzarî tê firotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |sernav=Exports Comparison - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241111145512/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nirxa hinardekirina kelûpel û xizmetguzariyan ji sala 2023an vir ve bi qasê ji %58ê GDP ya welat e.<ref name=":4"/> Şirîkên bazirganî yên herî mezin ên Polonyayê Almanya, Keyaniya Yekbûyî, Komara Çek, Fransa, Îtalya, Hollenda û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://oec.world/en/profile/country/pol |sernav=Poland (POL) Exports, Imports, and Trade Partners {{!}} The Observatory of Economic Complexity |malper=The Observatory of Economic Complexity |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di nav berhemên sereke yên hinardekirinê de otomobîl, otobus û aksesûarên wesayîtan, makîne, elektronîk, bataryayên elektrîkê, alavên malê, mobîlya, kozmetîk, alavên leşkerî û titûn û her weha materyalên wekî zîv, sifir, pola, komir, çînko û qatran hene.<ref name=":0" /> Di sala 2023an de Polonya 1300 ton zîv hilberandiye û bûye 5em hilberînerê herî mezin ê cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2024/mcs2024.pdf |sernav=USGS Silver Production Statistics |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2025an Polonya xwediyê 12em rezerva zêr a herî mezin a cîhanê ye ku hatiye texmînkirin ku rezerva zêrê li welat bi qasê 509 ton e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gold.org/goldhub/data/gold-reserves-by-country |sernav=Gold Reserves by Country |malper=World Gold Council |tarîx=2026-05-05 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> === Veguhêzî === [[Wêne:WK15 Wrocław Główny (2) Lichen99.jpg|thumb|Dîmenek ji Pendolino li stasyona trêna Wrocławê]] [[Wêne:Terminal A Warsaw Chopin Airport.JPG|thumb|Dîmenek ji termînala A Balafirgeha Chopin a Warşovayê]] Rêwîtiya li Polonyayê bi rêyên rêhesin, asfalt, rêya deryayî û bi rêya hewayî pêk tê. Polonya beşek ji herêma Schengen a [[Yekîtiya Ewropayê]] ye û ji ber cihê xwe ya erdnîgarî ya stratejîk li Ewropaya Navîn navendeke girîng ê veguhastinê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |sernav=Transport |malper=www.paih.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US |paşnav=www.internetart.pl |pêşnav=internet ART; |roja-arşîvê=2022-05-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220512144011/https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hinek ji rêyên herî dirêj ên Ewropayê ku di nav de E30 û E40 heye di nav Polonyayê re derbas dibin. Welat xwedî toreke baş ê otobanan e ku ji rêyên ekspres û otobanan pêk tê. Ji tebaxa sala 2023an vir ve Polonya xwediyê 21em tora rê ya herî mezin ê Cîhanê ye ku zêdetirî 5.000 km otoban niha di xizmeta welat de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/gddkia |sernav=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Portal Gov.pl |malper=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL }}</ref> Li bajarên mezin veguhastina giştî bi giranî tê bikar anîn ku Polonya xwedî yek ji mezintirîn hilberînerên otobus û tramvayên li Ewropayê ye û xwedî yek ji mezintirîn pergalên veguhastina tramvay û trênên sivik e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Transport and Climate Change: New Mitigation and Adaptation Strategies |paşnav=Dulebenets |pêşnav=Maxim A. |weşanger=Springer Nature |tarîx=2025-11-19 |isbn=978-3-032-00563-2 |ziman=en |url=https://www.google.pl/books/edition/Transport_and_Climate_Change/YVaZEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |paşnav2=Wiśniewski |pêşnav2=Szymon |paşnav3=Borowska-Stefańska |pêşnav3=Marta }}</ref> Di sala 2022an de li Polonyayê 19.393 kîlometre rêya hesinê hebû ku piştî Almanya û Fransayê xwedî sêyem tora herî dirêj ê rêya hesin a li [[Ewropa]]ya bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kolejowego |pêşnav=Urząd Transportu |sernav=Linie kolejowe w Polsce |url=https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Urząd Transportu Kolejowego |ziman=pl |roja-arşîvê=2023-08-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230827100942/https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pargîdaniya rêya hesin a dewleta Polonyayê (PKP) pargîdaniya rêhesina serdest e û hinek wîlodiyên mezin an deverên bajarî xwedî rêhesinên xwe yên rêwiyan û herêmî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sustainable Rail Transport 4: Innovate Rail Research and Education |paşnav=Marinov |pêşnav=Marin |weşanger=Springer Nature |tarîx=2021-12-16 |isbn=978-3-030-82095-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=t2ZXEAAAQBAJ&dq=polish+state+railways+largest+railway+regional&pg=PA280 |paşnav2=Piip |pêşnav2=Janene }}</ref> Polonya xwedî hejmarek balafirgehên navneteweyî ye û balafirgeha herî mezin Balafirgeha Chopin a Warşovayê ye ku ev balafirgeh navenda sereke pargîdaniya LOT Polish Airlinesê ye ku pargîdaniyeke mezin ê veguhastina polonî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Three Decades of Polish Socio-Economic Transformations: Geographical Perspectives |paşnav=Churski |pêşnav=Paweł |weşanger=Springer Nature |tarîx=2022-08-27 |isbn=978-3-031-06108-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZIuFEAAAQBAJ&dq=largest+airport+chopin&pg=PA321 |paşnav2=Kaczmarek |pêşnav2=Tomasz }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Air Transport and Regional Development Case Studies |paşnav=Graham |pêşnav=Anne |weşanger=Routledge |tarîx=2020-12-28 |isbn=978-1-000-32654-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XzkLEAAAQBAJ&dq=lot+polish+airlines+flag+carrier&pg=PT118 |paşnav2=Adler |pêşnav2=Nicole |paşnav3=Niemeier |pêşnav3=Hans-Martin |paşnav4=Betancor |pêşnav4=Ofelia |paşnav5=Antunes |pêşnav5=António Pais |paşnav6=Bilotkach |pêşnav6=Volodymyr |paşnav7=Calderón |pêşnav7=Enrique J. |paşnav8=Martini |pêşnav8=Gianmaria }}</ref> Bendergehên deryayî li seranserê peravên Baltîk ên Polonyayê hene û piraniya operasyonên barkêşiyê Świnoujście, Police, Szczecin, Kołobrzeg, Gdynia, Gdańsk û Elbląg wekê baregeh bikar tînin. Bendergeha Gdańsk tekane bendergeha li Deryaya Baltîk e ku ji bo wergirtina keştîyên okyanûsî hatiye adaptekirin. Polferries û Unity Line pargîdaniyên herî mezinê ferîbotên polonî ne û pargîdaniya paşîn xizmetên ferîbotên roll-on/roll-off û trênê ji bo Skandînavyayê peyda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Baltic Region—The Region of Cooperation |paşnav=Fedorov |pêşnav=Gennady |weşanger=Springer Nature |tarîx=2019-10-26 |isbn=978-3-030-14519-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VEa5DwAAQBAJ&dq=%22polferries%22+unity+line+poland&pg=PA203 |paşnav2=Druzhinin |pêşnav2=Alexander |paşnav3=Golubeva |pêşnav3=Elena |paşnav4=Subetto |pêşnav4=Dmitry |paşnav5=Palmowski |pêşnav5=Tadeusz }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Aleja Niepdleglosci Warsaw 2022 aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin û paytexta Polonyayê ye]] Ji sala 2021ê vir ve nifûsa Polonyayê bi qasî 38,2 milyon e û Polonya nehem welatê herî qerebalixê Ewropayê ye û pêncem dewleta endamê herî populer ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/national-census/national-population-and-housing-census-2021/national-population-and-housing-census-2021/preliminary-results-of-the-national-population-and-housing-census-2021,1,1.html |sernav=Preliminary results of the National Population and Housing Census 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya belavbûna nifûsa Polonyayê bi rêjeya 122kes/km² belav dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2021,4,15.html |sernav=Area and population in the territorial profile in 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya jidayîkbûnê ya giştî di sala 2019an de serê dayikek 1,42 zarok dikeve ku di nav rêjeya herî kêm ê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison |sernav=Median age |malper=www.cia.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |roja-arşîvê=2021-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210523225144/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî %60 ji nifûsa welêt li deverên bajarî an bajarên mezin dijîn û %40 li deverên gundewarî dijîn.<ref name=":9"/> Li gorî daneyên sala 2020an %50,2 polonî li xaniyên veqetandî û %44,3 di avahiyên pirqatî de jiyan dikin. Parêzgeha îdarî yan jî eyaleta herî qerebalix Voivodeship Masovian e û bajarê herî qerebalix paytexta welat bajarê Warşovayê ye ku 1.8 milyon niştecîh li devera bajarî û 2-3 milyon kes jî li herêma metropolê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2009-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090327120341/http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |sernav=Urban Audit - Data that can be accessed |tarîx=2011-04-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2011-04-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110406130058/http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Qada metropolê ya Katowice bi nifûsa di navbera 2.7 milyon û 5.3 milyon niştecîh ve mezintirîn devera bajarî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924002318/http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.newgeography.com/content/003879-major-metropolitan-areas-europe |sernav=Major Metropolitan Areas in Europe {{!}} Newgeography.com |malper=www.newgeography.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya nifûsê li başûrê Polonya bilindtir e û bi piranî di navbera bajarên Wrocław û Kraków de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jażdżewska |pêşnav=Iwona |tarîx=2017-09-01 |sernav=density of the urban population in southern Poland in the period 1950-2011 against the background of political and economic transformation |url=https://sciendo.com/article/10.1515/mgrsd-2017-0017 |kovar=Miscellanea Geographica |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=107–113 |doi=10.1515/mgrsd-2017-0017 }}</ref> Di hêjmara nifûsê Polonyaya sala 2011an de, 37.310.341 kesan nasnameya polonî, 846.719 kes sîlesî, 232.547 kaşubî û 147.814 kesan jî nasnameya almanî ragihandine. Nasnameyên din ji hêla 163,363 kesan (%0,41) ve hatine ragihandin û 521,470 kesan (%1,35) ti neteweyek diyar nekirine. Statîstîkên fermî yên nifûsê karkerên koçber ên ku xwediyê destûra rûniştina daîmî an Karta Polaka ne di nav xwe de nagirin. Zêdetirî 1.7 milyon hemwelatiyên Ûkraynayê di sala 2017an de li Polonyayê bi awayekî qanûnî bicih bûne û xebitîne. Hejmara koçberan her ku diçe zêde dibe; welat tenê di sala 2021an de ji bo biyaniyan 504.172 destûrên xebatê pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://psz.praca.gov.pl/-/8180075-zezwolenia-na-prace-cudzoziemcow |sernav=Statystyka {{!}} WORTAL |paşnav=S.A |pêşnav=eo Networks |malper=psz.praca.gov.pl |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|Zimanê polonî}} Polonî zimanê fermî û zimanê herî zêde ye ku li Polonyayê tê axavtin û yek ji zimanên fermî yên Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Observing Eurolects: Corpus analysis of linguistic variation in EU law |paşnav=Mori |pêşnav=Laura |weşanger=John Benjamins Publishing Company |tarîx=2018-12-15 |isbn=978-90-272-6331-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=upF5DwAAQBAJ&dq=%22polish+official+language+poland+and+European+Union%22&pg=PA295 }}</ref> Di heman demê de zimanê polonî li hinek deverên [[Lîtvanya]] yên cîran zimanekî duyem e ku li wir li dibistanên ku deverên polonî lê dijîn tê hînkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Multilingualism in the Baltic States: Societal Discourses and Contact Phenomena |paşnav=Lazdiņa |pêşnav=Sanita |weşanger=Springer |tarîx=2018-11-03 |isbn=978-1-137-56914-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=LQ92DwAAQBAJ&q=polish+taught+in+schools+in+lithuania&pg=PA164 |paşnav2=Marten |pêşnav2=Heiko F. }}</ref> Polonyaya hemdem ji aliyê zimanî ve neteweyek homojen e ku ji %97ê beşdaran zimanê polonî wekê zimanê xwe yê dayikê ragihandine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Routledge International Handbook of Early Literacy Education: A Contemporary Guide to Literacy Teaching and Interventions in a Global Context |paşnav=Kucirkova |pêşnav=Natalia |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-31 |isbn=978-1-317-65920-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sUAlDwAAQBAJ&dq=%22polish+mother+tongue+97+percent%22&pg=PA139 |paşnav2=Snow |pêşnav2=Catherine E. |paşnav3=Grøver |pêşnav3=Vibeke |paşnav4=McBride |pêşnav4=Catherine }}</ref> Niha li Polonyayê 15 zimanên kêmneteweyan hene ku di nav de zimanekî herêmî yê naskirî, kaşubî heye ku rojane ji aliyê nêzîkî 100.000 kesan ve li herêmên bakurê Kaşûbyayê û li Pomeranyayê tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Identity Strategies of Stateless Ethnic Minority Groups in Contemporary Poland |paşnav=Michna |pêşnav=Ewa |weşanger=Springer Nature |tarîx=2020-04-29 |isbn=978-3-030-41575-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kIvgDwAAQBAJ&dq=%22kashubian+regional+language+kashubia+pomerania%22&pg=PA16 |paşnav2=Warmińska |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> Di heman de Polonya zimanên îdarî yên duyem an zimanên alîkar di şaredariyên duzimanî de nas dike ku li wir nîşane û navên cihên duzimanî gelemperî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20170000823 |sernav=Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 5 kwietnia 2017 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym |malper=isap.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl }}</ref> Li gorî navenda kêkolînên raya giştî, di sala 2015an de nêzîkî ji %32ê welatiyên polonî diyar kirine ku ew dikarin bi zimanê îngilîzî biaxivin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cbos.pl/SPISKOM.POL/2016/K_005_16.PDF |sernav=O wyjazdach zagranicznych i znajomości języków obcych |malper=cbos.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Praga, Warsaw, Poland - panoramio - Roman Eugeniusz (34).jpg|thumb|Dîmenek ji katedrala katolîk a romayî ya Ezîz Florian ku li Warşovayê ye]] Piraniya mezin a poloniyên etnîkî peyrewên şaxa katolîk a xiristiyaniyê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/6536/10/1/1/wyniki_ostateczne_nsp2021_nar_jezyk_wyznanie_29_09_202.xlsx |sernav=Final results of the National Population and Housing Census 2021 |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> Li gorî hêjmara sala 2021ê ji %71,3ê hemî welatiyên polonî girêdayî dêra katolîk in, ji %6,9 xwe bê bawerî nîşan didin û ji %20,6 jî ti bersiveke ne dane.<ref name="Ojewska2022">{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/europe/in-old-school-catholic-poland-youth-are-leaving-the-church-11645263383 |sernav=In Traditionally Catholic Poland, the Young Are Leaving the Church |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2022-02-19 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en-US |paşnav=Ojewska |pêşnav=Francis X. Rocca and Natalia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Communities and Civil Society in Europe: Analyses and Perspectives on a Complex Interplay, Volume II |paşnav=Strachwitz |pêşnav=Rupert Graf |weşanger=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |tarîx=2020-06-08 |isbn=978-3-11-067308-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ykj2DwAAQBAJ&dq=%22poland+one+of+most+religious+Catholic+national+identity%22&pg=PT184 }}</ref> Polonya yek ji welatên herî dîndarên Ewropayê ye ku katolîsîzm beşek ji nasnameya neteweyî dimîne û Papa John Paul II li Polonyayê ji dayik bûye ku li Polonyayê kesayeteke girîng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/infographics-and-widgets/infographics/infographic-religiousness-of-polish-inhabitiants,4,1.html |sernav=Infographic - Religiousness of Polish inhabitiants |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=GUS }}</ref> Di sala 2015an de ji %61,6ê beşdaran diyar kirine ku dîn xwedî girîngiyeke mezin an jî pir mezin e.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.pillarcatholic.com/p/how-steep-is-polands-drop-in-mass-attendance |sernav=How steep is Poland’s drop in Mass attendance? |malper=www.pillarcatholic.com |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=Coppen |pêşnav=Luke }}</ref> Lêbelê di salên dawî de beşdarbûna dêran pir kêm bûye ku di sala 2021ê de tenê ji %28ê katolîkan heftane beşdarî ayînan bûne ku ji nîvê sala beşdarên sala 2000an kêmtir e.<ref name=":5"/> Li gorî The Wall Street Journal, "Ji zêdetirî 100 welatên ku ji aliyê navenda lêkolînê ya Pew ve di sala 2018an de hatiye lêkolîn kirin, Polonya welatê herî bilez e ku ber bi sekuleriyê ve diçe.<ref name="Ojewska2022"/> Azadiya baweriyê li Polonyayê ji aliyê destûra bingehîn ve hatiye misoger kirin û peymana Polonyaya bi Vatîkanê re rê dide ku li dibistanên dewletê perwerdeya dînî were dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion, Politics, and Values in Poland: Continuity and Change Since 1989 |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |weşanger=Springer |tarîx=2016-10-26 |isbn=978-1-137-43751-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hopjDQAAQBAJ&dq=%22religion+in+school+poland+constitution%22&pg=PA147 |paşnav2=Borowik |pêşnav2=Irena }}</ref> Di dîrokê de, dewleta Polonyayê xweşbînî ya dînî di asteke bilind parastiye û mafê daye penaberên ku ji ber zordestiyên dînî yên li deverên din ên Ewropayê direvin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond the Persecuting Society: Religious Toleration Before the Enlightenment |paşnav=Laursen |pêşnav=John Christian |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=2011-07-18 |isbn=978-0-8122-0586-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AnYSxFMq48gC&dq=%22poland+safe+haven+religious+persecution+refugees%22&pg=PA103 |paşnav2=Nederman |pêşnav2=Cary J. }}</ref> Polonya malavaniya dîyasporaya herî mezin ê cihûyên Ewropayê dike û welat heta Holokostê navendeke çand û fêrbûna kevneşopî ya cihûyên aşkenazî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Social and Political History of the Jews in Poland 1919-1939 |paşnav=Marcus |pêşnav=Joseph |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2011-10-18 |isbn=978-3-11-083868-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=oEfDKjjX5AEC&dq=%22Poland+centre+of+jewish+culture%22&pg=PR7 }}</ref> Kêmneteweyên dînî yên hemdem a li Polonyayê dêra ortodoks a rojhilat, protestan ku di nav de lûterîyên dêra evanjelîk-augsburg hebûn, Pentekostalên di Dêra Pentekostal a li Polonyayê û Adventîstên dêra adventist a roja heftem in. Mezhebên din ên biçûktir ên xiristiyan katolîkên rojhilat, mariavît û evanjelîkîzmê ne. Dinê din şahidên yehowa, cihû, misilman (Teter) û neopagan in ku hinek ji wan endamên dêra xwemalî ya polonî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_maly_rocznik_statystyczny_2008.pdf |sernav=Concise Statistical Yearbook of Poland, 2008 |malper=www.stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> === Tenduristî === [[Wêne:Szpitak Inflancka 2015.jpg|thumb|Dîmenek ji Nexweşxaneya kolana Inflancka li Warşovayê]] Pêşkêşkerên karûbarên bijîşkî û nexweşxaneyên li Polonyayê di bin çavdêriya wezareta tenduristiyê de ne ku wezaret çavdêriya îdarî û lêkolîna pratîka bijîşkî ya giştî peyda dike û dav hewldanekê de ye ku standardek bilind a paqijiyê û lênêrîna nexweşan biparêze. Polonya xwedî sîstemeke tenduristiyê ya gerdûnî ye ku li ser bingeha sîstemeke sîgorteyê ye ku lênêrîna tenduristiya ku ji aliyê dewletê ve tê piştgirîkirin ji bo hemî welatiyên ku di bin bernameya sîgorteya tenduristiyê ya giştî ya fona tenduristiya neteweyî de ne, peyda dibe. Kompleksên bijîşkî yên taybet li seranserê welêt hene ku zêdetirî ji %50 ji nifûsê polonî hem sektorên giştî û hem jî yên taybet bikar tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.termedia.pl/mz/Niecierpliwi,34562.html |sernav=Niecierpliwi |malper=www.termedia.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.money.pl/gospodarka/wiadomosci/artykul/prywatnie-leczy-sie-juz-ponad-polowa-polakow,218,0,2416090.html |sernav=Prywatnie leczy się już ponad połowa Polaków |malper=Money.pl - portal finansowy |tarîx=2018-09-16 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl |paşnav=Polska |pêşnav=Grupa Wirtualna }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Polish health care system |url=https://www.justlanded.com/english/Poland/Poland-Guide/Health/The-Polish-health-care-system |roja-gihiştinê=2026-05-15 |xebat=Just Landed |ziman=en |roja-arşîvê=2026-02-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260220161750/https://www.justlanded.com/english/Poland/Poland-Guide/Health/The-Polish-health-care-system |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî rapora geşepêdana nirovan a sala 2020an, temenê jiyanê yê navînî di dema jidayikbûnê de 79 sal e û rêjeya mirina dergûşan li welêt kêm e (ji her 1.000 jidayikbûnan 4 e).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |sernav=Specific country data |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data |kovar=undp.org |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> Di sala 2019an de sedema sereke ya mirinê nexweşiya dil a îskemîk bû ku nexweşiyên pergala gera xwînê ji sedê 45ê hemî mirinan pêk dianîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=OECD |paşnav2=Policies |pêşnav2=European Observatory on Health Systems and |tarîx=2019-11-28 |sernav=Poland: Country Health Profile 2019 |url=https://www.oecd.org/en/publications/poland-country-health-profile-2019_297e4b92-en.html |kovar=State of Health in the EU |ziman=en |doi=10.1787/297e4b92-en }}</ref> Di heman salê de Polonya 15emîn welatê herî mezin ê derman û berhemên dermanan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldstopexports.com/international-markets-for-imported-drugs-by-country/ |sernav=Imports of Drugs and Medicines by Country 2024 |malper=www.worldstopexports.com |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:Jagiellonian University Collegium Maius, courtyard, 15 Jagiellońska Street, Old Town, Kraków, Poland.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Zanîngeha Jagiellon a li Krakówê ku yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilind ên cîhanê ye]] Zanîngeha Jagiellonê di sala 1364an de ji aliyê Casimir III ve li bajarê Krakówê hatiye damezrandin ku yekem saziya xwendina bilind bû ku li Polonyayê hatiye damezrandin û yek ji zanîngehên herî kevin e ku hê jî bi berdewamî xwendevan li zanîngehê perwerdeh werdigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.uj.edu.pl/en_GB/about-university/history |sernav=History - Jagiellonian University - Jagiellonian University |malper=en.uj.edu.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> Komîsyona perwerdehiya neteweyî ya Polonyayê (Komisja Edukacji Narodowej) ku di sala 1773an de hatiye damezrandin, yekem wezareta perwerdehiyê ya cîhanê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literary Activities and Attitudes in the Stanislavian Age in Poland (1764-1795): A Social System? |paşnav=Meer |pêşnav=Jan IJ van der |weşanger=Rodopi |tarîx=2002 |isbn=978-90-420-0933-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-98Z_F7SWroC&pg=PA233 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=God's playground: a history of Poland: in two volumes |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |weşanger=Columbia University Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-231-12816-2 |çap= |cih=New York }}</ref> Di sala 2018an de bernameya nirxandina xwendekarên navneteweyî ku ji aliyê rêxistina hevkariya aborî û geşepêdanê ve tê koordînekirin, perwerdehiyê ya Polonyayê wekê yek ji perwerdehî ya herî bilind ê OECD yê de bi nav kiriye ku di sala 2022an de ji aliyê serketina xwendekaran ve di rêza 5em û ji aliyê performansa xwendekaran ve jî di rêza 6em de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/tools/well-being-data-monitor.html |sernav=OECD Well-being Data Monitor |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/programmes/pisa/pisa-publications.html |sernav=PISA publications |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en }}</ref> Çarçoveya perwerdehiya seretayî, navîn û perwerdehiya bilind ji aliyê wezareta perwerde û zanistê ve tê destnîşankirin. Ji bo zarokên şeş salî salek perwerdehî ya pêş dibistan a zarokan mecbûrî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dlaprzedszkolaka.info/s/4146/77362-Informacje/4080018-Zmiany-w-wychowaniu-przedszkolnym.htm |sernav=Zmiany w wychowaniu przedszkolnym - Informacje - Wychowanie przedszkolne w Polsce - wiek, obowiązek, miejsce, opłaty - dlaprzedszkolaka.info |malper=www.dlaprzedszkolaka.info |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl |roja-arşîvê=2020-11-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201125190653/https://www.dlaprzedszkolaka.info/s/4146/77362-Informacje/4080018-Zmiany-w-wychowaniu-przedszkolnym.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20170000059/T/D20170059L.pdf |sernav=Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 |malper=isap.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> Her çiqas zarokên şeş salî jî dikarin li ser daxwaza dêûbav ên xwe dest bi perwerdehiya seretayî bikin jî, perwerdehiya seretayî ya Polonyayê di temenê heft salî de dest pê dike.<ref name=":3" /> Dibistana seretayî heşt polan digire nav xwe û dibistana navîn jî li gorî daxwaza xwendekaran e ku xwendekar dikarin dibistaneke lîse ya çar salî (liceum), dibistanek teknîkî ya pênc salî (technikum) an jî gelek xwendinên pîşeyî (szkoła branżowa) bixwînin.<ref name=":3" /> Lîse an jî dibistana teknîkî bi ezmûneke mezûniyetê (matura) bi dawî dibe ku ji bo serlêdana zanîngehê an jî saziyên din ên xwendina bilind divê xwendekar pêşî ji vê ezmûnê derbas bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.otouczelnie.pl/matura |sernav=MATURA 2026 {{!}} harmonogram, arkusze, przedmioty, wyniki oraz zmiany |malper=otouczelnie.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl }}</ref> Li Polonyayê zêdetirî 500 saziyên ku di asta zanîngehê de ne hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_E_szkoly_wyzsze_2008.pdf |sernav=GUS - Główny Urząd Statystyczny - Błąd 404. Strona o podanym adresie nie istnieje |malper=www.stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://studies.info/en/country/poland |sernav=Study in Poland |malper=studies.info |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en-gb |roja-arşîvê=2019-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190327090036/https://studies.info/en/country/poland |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Zanîngeha Warşovayê û Polîteknolojiya Warşovayê, Zanîngeha Wrocławê, Zanîngeha Adam Mickiewiczê li Poznań û Zanîngeha Teknolojiyê li Gdańskê di nav saziyan de zanîngehên herî berbiçav in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ranking.perspektywy.pl/2019/ranking-uczelni-akademickich |sernav=Ranking Uczelni Akademickich - Ranking Szkół Wyższych PERSPEKTYWY 2019 |malper=ranking.perspektywy.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl-pl }}</ref> Li Polonyayê sê pileya akademîk a kevneşopî hene ku ev pile licencjat an inżynier (radeya yekem), magister (radeya duyem) û doktor (kalîfîkasyona radeya sêyem) in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/programmes/pisa.html |sernav=PISA: Programme for International Student Assessment |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en }}</ref> == Çand == Çanda Polonyayê bi dîroka wê ya 1000 salî ya aloz ve girêdayî ye û pêkhateyeke girîng a şaristaniya rojavayî pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Polish way: a thousand-year history of the Poles and their culture |paşnav=Zamoyski |pêşnav=Adam |weşanger=Hippocrene Books |tarîx=2010 |isbn=978-0-7818-0200-0 |çap=12. pr |cih=New York }}</ref> Polonî bi nasnameya xwe ya neteweyî serbilind in ku pir caran bi rengên spî û sor ve hatiye girêdan û bi peyva biało-czerwoni ("sorên spî") hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sjp.pwn.pl/slowniki/Bia%C5%82o-Czerwoni.html |sernav=Biało-Czerwoni - co znaczy? {{!}} definicja słowa {{!}} Słownik PWN |malper=sjp.pwn.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> Sembolên neteweyî, bi taybetî eyloyê poçikspî yê bi tac e ku pir caran li ser cil û berg, nîşan û sembolan têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jakubowska |pêşnav=Longina |tarîx=1990 |sernav=Political Drama in Poland: The Use of National Symbols |url=https://www.jstor.org/stable/3032734 |kovar=Anthropology Today |cild=6 |hejmar=4 |rr=10–13 |doi=10.2307/3032734 |issn=0268-540X }}</ref> Abîdeyên mîmarî yên girîng ji aliyê lijneya mîrata neteweyî ya Polonyayê ve têne parastin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nid.pl/pl/Dla_specjalistow/Badania_i_dokumentacja/zabytki-nieruchome/ |sernav=Zabytki nieruchome |malper=www.nid.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> Zêdetirî 100 ji abîdeyên berbiçav ên herî girîng ên welat di lîsteya abîdeyên dîrokî de hatine tomar kirin û 17 abîdeyên din ji aliyê [[UNESCO]] yê ve wekê cihên mîrata cîhanê hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nid.pl/pl/Dla_wlascicieli_i_zarzadcow/Aktualnosci/news.php?ID=4114 |sernav=Album "100 pomników historii" |malper=www.nid.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pl |sernav=Poland - UNESCO World Heritage Convention |malper=UNESCO World Heritage Centre |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=Centre |pêşnav=UNESCO World Heritage }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Polonya}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1918an li Polonyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya ji bo Behra Spî]] [[Kategorî:Polonya| ]] 5ri03v9amqhfctqtd6mjwvw30s4kr4o 0 11036 2032108 1913855 2026-05-27T10:02:17Z Penaber49 39672 2032108 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank çem | nav = '''Yangtsê''' | navê_din = | wêne = Dusk on the Yangtze River.jpg | wêne_sernav = Çemê Yangtsê | herêm = [[Tîbet]] | dewlet = [[Çîn]] | parêzgeh = | dirêjayî = 6.300 | tejane = 1.808.500 | debî = | milên_wê = | cihderk = [[Dam Qu]] (Girê Jari) | cihderk_cih = [[Çiyayên Tanggula]] | cihderk_bilindayî = 5220 | cihderk_hêlîpan = | cihderk_hêlîlar = | dev = [[Deryaya Çînê ya Rojhilat]] | dev_cih = [[Shanghai]] û [[Jiangsu]] | dev_bilindayî = | dev_hêlîpan = | dev_hêlîlar = | nexşe = Yangtze River drainage basin map.svg | nexşe_sernav = Nexşeya çemê Yangtsê }} [[Wêne:Yangtze River Map.png|thumb|290px|Yangtsê, çemê herî dirêj ê Asyayê, ji [[Tîbet]]ê diherike ber bi rojhilatê Çînê û nêzîkî bajarê [[Shanghai]] dikeve deryayê]] '''Yangtsê''', yan jî '''Çemê Yangtsê''' piştê [[Nîl|Çemê Nîlê]] û [[Amazon|Çemê Amazonê]] sêyem çemê herî mezin a [[cîhan]]ê ye. Beşên wî yên herî kevn di sedsala 5an a beriya zayînê de ji aliyê avê ve hatine çêkirin. Dirêjiya çem 6.300 kîlomêtre ye û çemê herî dirêj a parzemîna [[Asya]]yê ye. Çemê Yangtsê sinorê başûr ê çanda kevnar a çînî ye ku dikeve navbera çemê zer a li bakur û çemê dirêj a li başûr.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldwildlife.org/places/yangtze |sernav=Yangtze River {{!}} Places {{!}} WWF |malper=World Wildlife Fund |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-02-01 }}</ref> Yangtz di dîrok, çand û aboriya [[Çîn]]ê de roleke mezin lîstiye ku bi hezaran salan e çem ji bo av, avdanî, paqijî, veguhastin, pîşesazî, kivşekirina sinoran û ji bo parastina şeran hatiye bikaranîn. Deltaya Yangtze ya dewlemend bi qasî ji %20 ê GDP ya [[Çîn]]ê pêk tîne. [[Bendava Sê Newala]] li ser çemê Yangtze santrala hîdro-elektrîkê ya herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthobservatory.nasa.gov/images/38879/three-gorges-dam-china |sernav=Three Gorges Dam, China |tarîx=2009-06-08 |malper=earthobservatory.nasa.gov |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-02-01 }}</ref> Di sala 2014an de hikûmeta [[Çîn]]ê ragihandiye ku ew torgilokek veguheztinê ya pir-ast ava dikin ku ji rêhesin, rê û balafirgehan pêk tê ku li kêleka çem kemberek aborî ya nû tê avakirin. Yangtze di nav cûrbecûr ekosîsteman re diherike û ji bo çend cureyên endemîk ku di xetereyê de ye jîngeh e ku di nav de Aligatorê çînî, Porpoza bê perçik û Masiya Yangtzê, hene. Di heman demê de çem jingeha Delfîna Çemê Yangtze ya windabûyî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/article/chinese-paddlefish-one-of-largest-fish-extinct |sernav=Chinese paddlefish, one of world's largest fish, declared extinct |tarîx=2020-01-08 |malper=Animals |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-02-01 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of the Yangtze River.gif|thumb|290px|çep|Nexşeya şaxên avdana Çemê Yangtsê]] Çem ji çend şaxên li rojhilatê [[Deşta Tîbetê]] derdikeve ku ji du ji wan şaxan bi gelemperî wekî "çavkanî" ya çem hatine binav kirin. Bi kevneşopî hikûmeta [[Çîn]]ê çavkaniya çem [[Çemê Tuotuo]] li binê cemedek ku li rojavayê [[Çiyayê Geladandong]] li [[Çiyayê Tanggula]] ye nas kiriye. Ev çavkanî li koordînata {{Koord|33|25|44|N|91|10|57|E|display=inline|region:CN-QH}} tê dîtin û çavkaniya herî bilind e ku 5.342 mêtre bi ser asta deryayê ve dikeve. Çavkaniya rastîn a Yangtzê, ji hêla hîdroolojîkî ve dûrahiya çemê herî dirêj ji deryayê ye û li [[Girê Jariyê]] li serê [[Çemê Dam Qu]] ye. Çavkanî bi qasî 325 kîlomêtre dikeve başûrê rojhilatê [[Çiyayê Geladandongê|Geladandongê]]. Ev çavkanî di dawiya sedsala 20an de hatiye dîtin û li koordînat a {{Koord|32°36′14″N 94°30′44″E}} cih digire û bi bilindahiya 5.170 mêtre bi ser asta deryayê ve dikeve. Çavkanî li başûrê rojhilatê bajarokê [[Chadan]] a parêzgeha [[Zadoi]] ya [[Yushu, Qinghai|Prefektora Yushu]] ya [[Qinghai]]yê ye. Wekî çavkaniya giyanî ya dîrokî ya Yangtzê, çavkaniya [[Çiyayê Geladandong|Geladandong]] hêj jî ji ber vedîtina çavkaniya li Girê Jariyê bi gelemperî wekî çavkaniya Yangtzê tê binav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cers.org.hk/index.php/en/?option=com_content&view=category&id=27&layout=blog&Itemid=61 |sernav=China Exploration & Research Society |malper=www.cers.org.hk |tarîxa-gihiştinê=2022-02-02 |tarîxa-arşîvê=2022-02-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220202061012/http://www.cers.org.hk/index.php/en/?option=com_content&view=category&id=27&layout=blog&Itemid=61 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Galerî == <gallery mode="packed-hover"> Wêne:The Qutang Gorge along the Yangtze river.JPG Wêne:Qutang Gorge on Changjiang.jpg Wêne:Wu Gorge on Yangtze.jpg Wêne:Xiling Gorge along Yangtze.jpg Wêne:Xiling Gorge along Yangtze.jpg Wêne:A container carrier on yangtze.jpg Wêne:A vehicle carrier on yangtze.jpg </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|31|23|37|N|121|58|59|E|type:waterbody_region:CN|display=title}} [[Kategorî:Çemên Çînê]] pfv19xs1h7gpzzyb6e60eg5erz40jqo 2032109 2032108 2026-05-27T10:03:37Z Penaber49 39672 /* */ 2032109 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank çem | nav = '''Yangtsê''' | navê_din = | wêne = Dusk on the Yangtze River.jpg | wêne_sernav = Çemê Yangtsê | herêm = [[Tîbet]] | dewlet = [[Çîn]] | parêzgeh = | dirêjayî = 6.300 | tejane = 1.808.500 | debî = | milên_wê = | cihderk = [[Dam Qu]] (Girê Jari) | cihderk_cih = [[Çiyayên Tanggula]] | cihderk_bilindayî = 5220 | cihderk_hêlîpan = | cihderk_hêlîlar = | dev = [[Deryaya Çînê ya Rojhilat]] | dev_cih = [[Shanghai]] û [[Jiangsu]] | dev_bilindayî = | dev_hêlîpan = | dev_hêlîlar = | nexşe = Yangtze River drainage basin map.svg | nexşe_sernav = Nexşeya çemê Yangtsê }} '''Yangtsê''', yan jî '''Çemê Yangtsê''' piştê [[Nîl|Çemê Nîlê]] û [[Amazon|Çemê Amazonê]] sêyem çemê herî mezin a [[cîhan]]ê ye. Beşên wî yên herî kevn di sedsala 5an a beriya zayînê de ji aliyê avê ve hatine çêkirin. Dirêjiya çem 6.300 kîlomêtre ye û çemê herî dirêj a parzemîna [[Asya]]yê ye. Çemê Yangtsê sinorê başûr ê çanda kevnar a çînî ye ku dikeve navbera çemê zer a li bakur û çemê dirêj a li başûr.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldwildlife.org/places/yangtze |sernav=Yangtze River {{!}} Places {{!}} WWF |malper=World Wildlife Fund |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-02-01 }}</ref> Yangtz di dîrok, çand û aboriya [[Çîn]]ê de roleke mezin lîstiye ku bi hezaran salan e çem ji bo av, avdanî, paqijî, veguhastin, pîşesazî, kivşekirina sinoran û ji bo parastina şeran hatiye bikaranîn. Deltaya Yangtze ya dewlemend bi qasî ji %20 ê GDP ya [[Çîn]]ê pêk tîne. [[Bendava Sê Newala]] li ser çemê Yangtze santrala hîdro-elektrîkê ya herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthobservatory.nasa.gov/images/38879/three-gorges-dam-china |sernav=Three Gorges Dam, China |tarîx=2009-06-08 |malper=earthobservatory.nasa.gov |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-02-01 }}</ref> Di sala 2014an de hikûmeta [[Çîn]]ê ragihandiye ku ew torgilokek veguheztinê ya pir-ast ava dikin ku ji rêhesin, rê û balafirgehan pêk tê ku li kêleka çem kemberek aborî ya nû tê avakirin. Yangtze di nav cûrbecûr ekosîsteman re diherike û ji bo çend cureyên endemîk ku di xetereyê de ye jîngeh e ku di nav de Aligatorê çînî, Porpoza bê perçik û Masiya Yangtzê, hene. Di heman demê de çem jingeha Delfîna Çemê Yangtze ya windabûyî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/article/chinese-paddlefish-one-of-largest-fish-extinct |sernav=Chinese paddlefish, one of world's largest fish, declared extinct |tarîx=2020-01-08 |malper=Animals |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-02-01 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of the Yangtze River.gif|thumb|290px|çep|Nexşeya şaxên avdana Çemê Yangtsê]] Çem ji çend şaxên li rojhilatê [[Deşta Tîbetê]] derdikeve ku ji du ji wan şaxan bi gelemperî wekî "çavkanî" ya çem hatine binav kirin. Bi kevneşopî hikûmeta [[Çîn]]ê çavkaniya çem [[Çemê Tuotuo]] li binê cemedek ku li rojavayê [[Çiyayê Geladandong]] li [[Çiyayê Tanggula]] ye nas kiriye. Ev çavkanî li koordînata {{Koord|33|25|44|N|91|10|57|E|display=inline|region:CN-QH}} tê dîtin û çavkaniya herî bilind e ku 5.342 mêtre bi ser asta deryayê ve dikeve. Çavkaniya rastîn a Yangtzê, ji hêla hîdroolojîkî ve dûrahiya çemê herî dirêj ji deryayê ye û li [[Girê Jariyê]] li serê [[Çemê Dam Qu]] ye. Çavkanî bi qasî 325 kîlomêtre dikeve başûrê rojhilatê [[Çiyayê Geladandongê|Geladandongê]]. Ev çavkanî di dawiya sedsala 20an de hatiye dîtin û li koordînat a {{Koord|32°36′14″N 94°30′44″E}} cih digire û bi bilindahiya 5.170 mêtre bi ser asta deryayê ve dikeve. Çavkanî li başûrê rojhilatê bajarokê [[Chadan]] a parêzgeha [[Zadoi]] ya [[Yushu, Qinghai|Prefektora Yushu]] ya [[Qinghai]]yê ye. Wekî çavkaniya giyanî ya dîrokî ya Yangtzê, çavkaniya [[Çiyayê Geladandong|Geladandong]] hêj jî ji ber vedîtina çavkaniya li Girê Jariyê bi gelemperî wekî çavkaniya Yangtzê tê binav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cers.org.hk/index.php/en/?option=com_content&view=category&id=27&layout=blog&Itemid=61 |sernav=China Exploration & Research Society |malper=www.cers.org.hk |tarîxa-gihiştinê=2022-02-02 |tarîxa-arşîvê=2022-02-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220202061012/http://www.cers.org.hk/index.php/en/?option=com_content&view=category&id=27&layout=blog&Itemid=61 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Galerî == <gallery mode="packed-hover"> Wêne:The Qutang Gorge along the Yangtze river.JPG Wêne:Qutang Gorge on Changjiang.jpg Wêne:Wu Gorge on Yangtze.jpg Wêne:Xiling Gorge along Yangtze.jpg Wêne:Xiling Gorge along Yangtze.jpg Wêne:A container carrier on yangtze.jpg Wêne:A vehicle carrier on yangtze.jpg </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|31|23|37|N|121|58|59|E|type:waterbody_region:CN|display=title}} [[Kategorî:Çemên Çînê]] hsa9fia5pib9q9bmx5pq8815m81tucg 0 13015 2031919 1652127 2026-05-26T22:33:54Z Kurê Acemî 105128 2031919 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Mêrgemist | navê_din = | navê_fermî = Çayıryolu | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Mûş (parêzgeh)|Mûş]] | navçe = [[Gimgim]] | nahiye = Gimgim (navend) | hejmara_mezrayan = | nifûs = 93<ref>[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=49&p_yil=2010&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env tuik, 2010]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> | sala_nifûsê = [[2010]] | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 1.845 | koda_postayê = 49600 | koda_telefonê = (+90) 436 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|39|10|49|N|41|33|57|E|display=inline, title}} }} '''Mêrgemist''' ''(bi romî kirine: Çayıryolu)'' [[gund]]ekî navçeya [[Gimgim]]a [[Mûş]]ê ye. Li rojhilatê Gimgimê ye û ji Mûşê 72 (?) km, ji Gimgimê 10-14 (?) km dûr e. Axa gund 1.852 m ji rûyê avê bilind e. Sala 1954 bi fermî bûye gund. Gundekî stratejîk e. Ji şer û xizaniyê bandora xwe lê daye. Aborî li ser xwedîkirina ajalên malê û alîkariyên koçberbûyan e. == Gelhenasî == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:40%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Gelhe<ref name="yerelnet">{{Jêder |sernav=Yerelnet, Çayıryolu |url=http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=256312 |roja-gihiştinê=2011-05-23 |roja-arşîvê=2015-04-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150406031554/http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=256312 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[2008]] |85<ref>[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=49&p_yil=2008&p_dil=1&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env tuik, 2008]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> |- |[[2000]] |87 |- |[[1990]] |118 |- |[[1985]] |142 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Gimgimê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} {{Koord|39|10|49|N|41|33|57|E|type:city_scale:500000|display=title}} [[Kategorî:Gundên Gimgimê]] qu3n4yfnm5eoni4i448k110ubmhki45 0 21894 2031511 2031363 2026-05-26T12:04:40Z Penaber49 39672 /* */ 2031511 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|di derbarê '''Xabûra Dîcleyê'' de ku nav navçeyên Silopî û Zaxo derbas bibe. Ji bo Xabûra Firatê ji kerema xwe li [[Xabûr (Firat)]] binêre}} {{Agahîdank çem | nav = | navê_din = | wêne = Khabur in Zakho.jpg | wêne_sernav = Dîmenek ji Xabûra Dîcleyê, Zaxo, Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = | parêzgeh = Parêzgeha Şirnexê, Parêzgeha Dihokê | bajar = | dirêjayî = 40-45 | tejane = | debî = | milên_wê = | cihderk = | cihderk_cih = | cihderk_bilindayî = | cihderk_hêlîpan = | cihderk_hêlîlar = | dev = | dev_cih = | dev_bilindayî = | dev_hêlîpan = | dev_hêlîlar = | nexşe = Khabur (Tigris) green 2.jpg | nexşe_sernav = {{legend|#b6c64a|Xabûr|border=1px solid #aaa}}{{legend|red|[[Hêzil|Çemê Hêzil]]|border=1px solid #aaa}} | nexşe2 = | nexşe_ser = | nexşe_ser_sernav = }} '''Xabûra Dîcleyê''' di heman demê wekê '''Xabûra Kurt''' jî hatiye binavkirin çemek e ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike. Xabûra Dîcleyê di nav sinorên Başûrê Kurdistanê re derbas dibe û li ser sêxala bakur, başûr û rojavayê [[Kurdistanê]] bi çemê [[Dîcle]]yê re bibe yek. == Erdnîgarî == Xabûra Dîcleyê li navçeya [[Qilaban]]ê dest pê dike û ji hejmarek çemên biçûk ên ku ji çiyayên [[Toros]]an derdikevin û ber bi başûrê rojhilatê Colemêrgê herikîne, derketiye holê. Çem ji cihê jêderka xwe ber bi başûr ve diherike ku derbasê [[Başûrê Kurdistanê]] dibe û li wir ber bi rojava dizivire û ber bi Dicleyê ve diçe. [[Zaxo]] bajarekî girîng ê li ser peravê çem e ku [[Pira Delal]] a kevnare li ser Xabûra Dîcleyê ye. Piştê çend kîlometreyan li rojavayê Zaxoyê, Xabûra Dîcleyê bi [[Ava Hêzil]]ê re (ku şaxa sereke ya çemê ye) tê girêdan. Ji wir pê ve bi qasê 20 kîlometre diherike û tevlê çemê [[Dîcle]]yê dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making Mesopotamia: Geography and Empire in a Romano-Iranian Borderland |paşnav=Cameron |pêşnav=Hamish |weşanger=BRILL |tarîx=2018-12-24 |isbn=978-90-04-38863-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TMuDDwAAQBAJ&pg=PA221}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Iraqê]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Çemên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Zaxo]] o3u0zex4kcbgx4kaixo8groliq0azpo 2031512 2031511 2026-05-26T12:06:19Z Penaber49 39672 /* */ 2031512 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|di derbarê '''Xabûra Dîcleyê'' de ku nav navçeyên Silopî û Zaxo derbas bibe. Ji bo Xabûra Firatê ji kerema xwe li [[Xabûr (Firat)]] binêre}} {{Agahîdank çem | nav = | navê_din = | wêne = Khabur in Zakho.jpg | wêne_sernav = Dîmenek ji Xabûra Dîcleyê, Zaxo, Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = | parêzgeh = Parêzgeha Şirnexê, Parêzgeha Dihokê | bajar = | dirêjayî = 40-45 | tejane = | debî = | milên_wê = | cihderk = | cihderk_cih = | cihderk_bilindayî = | cihderk_hêlîpan = | cihderk_hêlîlar = | dev = | dev_cih = | dev_bilindayî = | dev_hêlîpan = | dev_hêlîlar = | nexşe = Khabur (Tigris) green 2.jpg | nexşe_sernav = Xeta sor Çemê Hêzil daye nîşan û xeta kesk jî çemê Xabûra Dîcleyê dide nîşan | nexşe2 = | nexşe_ser = | nexşe_ser_sernav = }} '''Xabûra Dîcleyê''' di heman demê wekê '''Xabûra Kurt''' jî hatiye binavkirin çemek e ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike. Xabûra Dîcleyê di nav sinorên Başûrê Kurdistanê re derbas dibe û li ser sêxala bakur, başûr û rojavayê [[Kurdistanê]] bi çemê [[Dîcle]]yê re bibe yek. == Erdnîgarî == Xabûra Dîcleyê li navçeya [[Qilaban]]ê dest pê dike û ji hejmarek çemên biçûk ên ku ji çiyayên [[Toros]]an derdikevin û ber bi başûrê rojhilatê Colemêrgê herikîne, derketiye holê. Çem ji cihê jêderka xwe ber bi başûr ve diherike ku derbasê [[Başûrê Kurdistanê]] dibe û li wir ber bi rojava dizivire û ber bi Dicleyê ve diçe. [[Zaxo]] bajarekî girîng ê li ser peravê çem e ku [[Pira Delal]] a kevnare li ser Xabûra Dîcleyê ye. Piştê çend kîlometreyan li rojavayê Zaxoyê, Xabûra Dîcleyê bi [[Ava Hêzil]]ê re (ku şaxa sereke ya çemê ye) tê girêdan. Ji wir pê ve bi qasê 20 kîlometre diherike û tevlê çemê [[Dîcle]]yê dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making Mesopotamia: Geography and Empire in a Romano-Iranian Borderland |paşnav=Cameron |pêşnav=Hamish |weşanger=BRILL |tarîx=2018-12-24 |isbn=978-90-04-38863-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TMuDDwAAQBAJ&pg=PA221}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Iraqê]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Çemên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Zaxo]] g6gvpswx1l9wz87v8u4l5hhkdmireiu 2031600 2031512 2026-05-26T13:32:22Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir.) 2031600 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank çem | nav = | navê_din = | wêne = Khabur in Zakho.jpg | wêne_sernav = Dîmenek ji Xabûra Dîcleyê, Zaxo, Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = | parêzgeh = Parêzgeha Şirnexê, Parêzgeha Dihokê | bajar = | dirêjayî = 40-45 | tejane = | debî = | milên_wê = | cihderk = | cihderk_cih = | cihderk_bilindayî = | cihderk_hêlîpan = | cihderk_hêlîlar = | dev = | dev_cih = | dev_bilindayî = | dev_hêlîpan = | dev_hêlîlar = | nexşe = Khabur (Tigris) green 2.jpg | nexşe_sernav = Xeta sor Çemê Hêzil daye nîşan û xeta kesk jî çemê Xabûra Dîcleyê dide nîşan | nexşe2 = | nexşe_ser = | nexşe_ser_sernav = }} {{Ev gotar|di derbarê '''Xabûra Dîcleyê'' de ku nav navçeyên Silopî û Zaxo derbas bibe. Ji bo Xabûra Firatê ji kerema xwe li [[Xabûr (Firat)]] binêre}} '''Xabûra Dîcleyê''' di heman demê wekê '''Xabûra Kurt''' jî hatiye binavkirin çemek e ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikeve û ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve diherike. Xabûra Dîcleyê di nav sinorên Başûrê Kurdistanê re derbas dibe û li ser sêxala bakur, başûr û rojavayê [[Kurdistanê]] bi çemê [[Dîcle]]yê re bibe yek. == Erdnîgarî == Xabûra Dîcleyê li navçeya [[Qilaban]]ê dest pê dike û ji hejmarek çemên biçûk ên ku ji çiyayên [[Toros]]an derdikevin û ber bi başûrê rojhilatê Colemêrgê herikîne, derketiye holê. Çem ji cihê jêderka xwe ber bi başûr ve diherike ku derbasê [[Başûrê Kurdistanê]] dibe û li wir ber bi rojava dizivire û ber bi Dicleyê ve diçe. [[Zaxo]] bajarekî girîng ê li ser peravê çem e ku [[Pira Delal]] a kevnare li ser Xabûra Dîcleyê ye. Piştê çend kîlometreyan li rojavayê Zaxoyê, Xabûra Dîcleyê bi [[Ava Hêzil]]ê re (ku şaxa sereke ya çemê ye) tê girêdan. Ji wir pê ve bi qasê 20 kîlometre diherike û tevlê çemê [[Dîcle]]yê dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making Mesopotamia: Geography and Empire in a Romano-Iranian Borderland |paşnav=Cameron |pêşnav=Hamish |weşanger=BRILL |tarîx=2018-12-24 |isbn=978-90-04-38863-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TMuDDwAAQBAJ&pg=PA221}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Iraqê]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Çemên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Zaxo]] 8ycojtdmcsgz6f5thltz2m6v0xqkk59 0 29314 2031855 2026764 2026-05-26T19:36:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2031855 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Jean Maurice Eugène Clément Cocteau''' (jdb. [[5ê tîrmehê|5ê tîrmeha]] [[1889]] - m. [[11ê çiriya pêşîn]] a [[1963]]) nivîskar, derhêner û wênesazekî fransî bû. [[Wêne:Portrait of Jean Cocteau.jpg|thumb|200px|Jean Maurice Eugène Clément Cocteau|çep]] {{Kontrola otorîteyê}} {{derhêner-fîlm-şitil}} {{nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Derhênerên fîlman ên fransî]] [[Kategorî:Helbestvanên fransî yên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1889]] [[Kategorî:Mêrên fransî]] [[Kategorî:Mirin 1963]] [[Kategorî:Nivîskarên fransî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Romannivîsên fransî]] [[Kategorî:Senaryonivîsên fransî]] [[Kategorî:Wergirên fransî yên Légion d'honneur]] [[Kategorî:Wênesazên fransî yên mêr]] fr9p0bbfgtqe67yapuwhgsf3uusfzti 2032047 2031855 2026-05-27T08:31:53Z MikaelF 935 2032047 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Jean Maurice Eugène Clément Cocteau''' (jdb. [[5ê tîrmehê|5ê tîrmeha]] [[1889]] - m. [[11ê çiriya pêşîn]] a [[1963]]) nivîskar, derhêner û wênesazekî fransî bû. == Galerî == <gallery> Portrait of Jean Cocteau.jpg|Jean Maurice Eugène Clément Cocteau </gallery> {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{derhêner-fîlm-şitil}} {{nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Derhênerên fîlman ên fransî]] [[Kategorî:Helbestvanên fransî yên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1889]] [[Kategorî:Mêrên fransî]] [[Kategorî:Mirin 1963]] [[Kategorî:Nivîskarên fransî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Romannivîsên fransî]] [[Kategorî:Senaryonivîsên fransî]] [[Kategorî:Wergirên fransî yên Légion d'honneur]] [[Kategorî:Wênesazên fransî yên mêr]] epox2n3m0buwb476sfni6yeavg1py59 2032048 2032047 2026-05-27T08:33:37Z MikaelF 935 2032048 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Jean Maurice Eugène Clément Cocteau''' ({{IPA-fr|ʒɑ̃ mɔʁis øʒɛn klemɑ̃ kɔkto}}, jdb. [[5ê tîrmehê|5ê tîrmeha]] [[1889]] - m. [[11ê çiriya pêşîn]] a [[1963]]) nivîskar, derhêner û wênesazekî fransî bû. == Galerî == <gallery> Portrait of Jean Cocteau.jpg|Jean Maurice Eugène Clément Cocteau </gallery> {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{derhêner-fîlm-şitil}} {{nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Derhênerên fîlman ên fransî]] [[Kategorî:Helbestvanên fransî yên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1889]] [[Kategorî:Mêrên fransî]] [[Kategorî:Mirin 1963]] [[Kategorî:Nivîskarên fransî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Romannivîsên fransî]] [[Kategorî:Senaryonivîsên fransî]] [[Kategorî:Wergirên fransî yên Légion d'honneur]] [[Kategorî:Wênesazên fransî yên mêr]] t5pl3pszf0nwwfmtfe4eb5xo8z4q1eo 2032050 2032048 2026-05-27T08:36:33Z MikaelF 935 /* Galerî */ 2032050 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Jean Maurice Eugène Clément Cocteau''' ({{IPA-fr|ʒɑ̃ mɔʁis øʒɛn klemɑ̃ kɔkto}}, jdb. [[5ê tîrmehê|5ê tîrmeha]] [[1889]] - m. [[11ê çiriya pêşîn]] a [[1963]]) nivîskar, derhêner û wênesazekî fransî bû. == Galerî == <gallery> Portrait of Jean Cocteau.jpg|Jean Cocteau, portreyeke bi destê [[Federico de Madrazo y Ochoa]] (1910-1912) Author </gallery> {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{derhêner-fîlm-şitil}} {{nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Derhênerên fîlman ên fransî]] [[Kategorî:Helbestvanên fransî yên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1889]] [[Kategorî:Mêrên fransî]] [[Kategorî:Mirin 1963]] [[Kategorî:Nivîskarên fransî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Romannivîsên fransî]] [[Kategorî:Senaryonivîsên fransî]] [[Kategorî:Wergirên fransî yên Légion d'honneur]] [[Kategorî:Wênesazên fransî yên mêr]] 6uw21tm407e60ymqcnozidktdescjds 2032051 2032050 2026-05-27T08:36:53Z MikaelF 935 /* Galerî */ 2032051 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Jean Maurice Eugène Clément Cocteau''' ({{IPA-fr|ʒɑ̃ mɔʁis øʒɛn klemɑ̃ kɔkto}}, jdb. [[5ê tîrmehê|5ê tîrmeha]] [[1889]] - m. [[11ê çiriya pêşîn]] a [[1963]]) nivîskar, derhêner û wênesazekî fransî bû. == Galerî == <gallery> Portrait of Jean Cocteau.jpg|Jean Cocteau, portreyeke bi destê [[Federico de Madrazo y Ochoa]] (1910-1912) </gallery> {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{derhêner-fîlm-şitil}} {{nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Derhênerên fîlman ên fransî]] [[Kategorî:Helbestvanên fransî yên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1889]] [[Kategorî:Mêrên fransî]] [[Kategorî:Mirin 1963]] [[Kategorî:Nivîskarên fransî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Romannivîsên fransî]] [[Kategorî:Senaryonivîsên fransî]] [[Kategorî:Wergirên fransî yên Légion d'honneur]] [[Kategorî:Wênesazên fransî yên mêr]] k26n5q934x63f2aifbxbb9qg0e6qi1g 2032054 2032051 2026-05-27T08:41:19Z MikaelF 935 2032054 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Jean Maurice Eugène Clément Cocteau''' ({{IPA-fr|ʒɑ̃ mɔʁis øʒɛn klemɑ̃ kɔkto}}, jdb. [[5ê tîrmehê|5ê tîrmeha]] [[1889]] - m. [[11ê çiriya pêşîn]] a [[1963]]) nivîskar, derhêner û wênesazekî fransî bû. == Galerî == <gallery> Portrait of Jean Cocteau.jpg|Jean Cocteau, portreyeke bi destê [[Federico de Madrazo y Ochoa]] (1910-1912) Jean Marais et Jean Cocteau, Venise 1947.webp|Aktorê fransî [[Jean Marais]] û Jean Cocteau, li [[Venedîk]]ê (1947) </gallery> {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{derhêner-fîlm-şitil}} {{nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Derhênerên fîlman ên fransî]] [[Kategorî:Helbestvanên fransî yên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1889]] [[Kategorî:Mêrên fransî]] [[Kategorî:Mirin 1963]] [[Kategorî:Nivîskarên fransî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Romannivîsên fransî]] [[Kategorî:Senaryonivîsên fransî]] [[Kategorî:Wergirên fransî yên Légion d'honneur]] [[Kategorî:Wênesazên fransî yên mêr]] 7qi9oipagykueyaolonu2k55xghxcmi 2032055 2032054 2026-05-27T08:43:11Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: {{[[Şablon:Çk|Çk]]}} kir {{[[Şablon:Çk|subst:Çk]]}} 2032055 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Jean Maurice Eugène Clément Cocteau''' ({{IPA-fr|ʒɑ̃ mɔʁis øʒɛn klemɑ̃ kɔkto}}, jdb. [[5ê tîrmehê|5ê tîrmeha]] [[1889]] - m. [[11ê çiriya pêşîn]] a [[1963]]) nivîskar, derhêner û wênesazekî fransî bû. == Galerî == <gallery> Portrait of Jean Cocteau.jpg|Jean Cocteau, portreyeke bi destê [[Federico de Madrazo y Ochoa]] (1910-1912) Jean Marais et Jean Cocteau, Venise 1947.webp|Aktorê fransî [[Jean Marais]] û Jean Cocteau, li [[Venedîk]]ê (1947) </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{derhêner-fîlm-şitil}} {{nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Derhênerên fîlman ên fransî]] [[Kategorî:Helbestvanên fransî yên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1889]] [[Kategorî:Mêrên fransî]] [[Kategorî:Mirin 1963]] [[Kategorî:Nivîskarên fransî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Romannivîsên fransî]] [[Kategorî:Senaryonivîsên fransî]] [[Kategorî:Wergirên fransî yên Légion d'honneur]] [[Kategorî:Wênesazên fransî yên mêr]] 19i87e1ifsrvz0lnuewwm8dv62jfzpo 2032057 2032055 2026-05-27T08:45:03Z MikaelF 935 /* Galerî */ 2032057 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Jean Maurice Eugène Clément Cocteau''' ({{IPA-fr|ʒɑ̃ mɔʁis øʒɛn klemɑ̃ kɔkto}}, jdb. [[5ê tîrmehê|5ê tîrmeha]] [[1889]] - m. [[11ê çiriya pêşîn]] a [[1963]]) nivîskar, derhêner û wênesazekî fransî bû. == Galerî == <gallery> Portrait of Jean Cocteau.jpg|Jean Cocteau, portreyeke bi destê [[Federico de Madrazo y Ochoa]] (1910-1912) Cocteau Harcourt 1937.jpg|Jean Cocteau (1939) Jean Marais et Jean Cocteau, Venise 1947.webp|Aktorê fransî [[Jean Marais]] û Jean Cocteau, li [[Venedîk]]ê (1947) </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{derhêner-fîlm-şitil}} {{nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Derhênerên fîlman ên fransî]] [[Kategorî:Helbestvanên fransî yên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1889]] [[Kategorî:Mêrên fransî]] [[Kategorî:Mirin 1963]] [[Kategorî:Nivîskarên fransî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Romannivîsên fransî]] [[Kategorî:Senaryonivîsên fransî]] [[Kategorî:Wergirên fransî yên Légion d'honneur]] [[Kategorî:Wênesazên fransî yên mêr]] h3hd7ux6tsxah6dmqy6exb3sgpsr9kl 2032063 2032057 2026-05-27T08:48:42Z MikaelF 935 2032063 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Jean Maurice Eugène Clément Cocteau''' {{IPA-fr|ʒɑ̃ mɔʁis øʒɛn klemɑ̃ kɔkto}}, navê wî yê hunerî '''Jean Cocteau''' {{IPA-fr|ʒɑ̃ kɔkto}} (jdb. [[5ê tîrmehê|5ê tîrmeha]] [[1889]] - m. [[11ê çiriya pêşîn]] a [[1963]]) nivîskar, derhêner û wênesazekî fransî bû. == Galerî == <gallery> Portrait of Jean Cocteau.jpg|Jean Cocteau, portreyeke bi destê [[Federico de Madrazo y Ochoa]] (1910-1912) Cocteau Harcourt 1937.jpg|Jean Cocteau (1939) Jean Marais et Jean Cocteau, Venise 1947.webp|Aktorê fransî [[Jean Marais]] û Jean Cocteau, li [[Venedîk]]ê (1947) </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{derhêner-fîlm-şitil}} {{nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Derhênerên fîlman ên fransî]] [[Kategorî:Helbestvanên fransî yên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1889]] [[Kategorî:Mêrên fransî]] [[Kategorî:Mirin 1963]] [[Kategorî:Nivîskarên fransî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Romannivîsên fransî]] [[Kategorî:Senaryonivîsên fransî]] [[Kategorî:Wergirên fransî yên Légion d'honneur]] [[Kategorî:Wênesazên fransî yên mêr]] f5a432vpze05rj3u2vx0rz8va7jzfqm 0 31425 2031944 2027344 2026-05-26T23:56:42Z İstifakk 157416 2031944 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu in 2024 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} Kıç Kıçdaroğlu (jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya berê bû ku ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya [[Partiya Gel a Komarî]] kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê Stembolê hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê Îzmîrê hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Tirkiyê ye di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Tirkiyê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] 7hnbbfx62fgpfnsd9asc4vk67lmvj0t 2031945 2031944 2026-05-26T23:57:29Z İstifakk 157416 2031945 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kilicdaroglu_2027.png | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} Kıç Kıçdaroğlu (jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya berê bû ku ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya [[Partiya Gel a Komarî]] kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê Stembolê hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê Îzmîrê hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Tirkiyê ye di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Tirkiyê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] noum0y06bfyqq4sgpsq9sz9vkrxvtgt 2031946 2031945 2026-05-27T00:00:21Z İstifakk 157416 2031946 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kilicdaroglu_2027.png | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} Kıç Kıçdaroğlu (jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya berê bû ku ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya '''[[Partiya Karkerên Kurdistanê]]''' kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê Stembolê hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê Îzmîrê hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Tirkiyê ye di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Tirkiyê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] 2l3o7q25aa2m5t8j9vvv1e91ytqkrw3 2031947 2031946 2026-05-27T00:01:35Z İstifakk 157416 2031947 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kilicdaroglu_2027.png | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} Kıç Kıçdaroğlu (jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê '''[[Partiya Karkerên Kurdistanê]]''' (CHP) ya berê bû ku ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya '''[[Partiya Karkerên Kurdistanê]]''' kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê Stembolê hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê Îzmîrê hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Tirkiyê ye di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Tirkiyê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] bcrxetf818zif3mhfefdvx5npc1hrl2 2031948 2031947 2026-05-27T00:01:57Z İstifakk 157416 2031948 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kilicdaroglu_2027.png | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} Kıç Kıçdaroğlu (jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê '''[[Partiya Karkerên Kurdistanê]]''' (PKK) ya berê bû ku ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya '''[[Partiya Karkerên Kurdistanê]]''' kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê Stembolê hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê Îzmîrê hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Tirkiyê ye di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Tirkiyê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] 4fgviuh14kiad50veybposl2cketbf2 2031949 2031948 2026-05-27T00:02:42Z İstifakk 157416 2031949 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kilicdaroglu_2027.png | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} Kıç Kıçdaroğlu (jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, serokê '''[[Partiya Karkerên Kurdistanê]]''' (PKK) ya berê bû ku ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2026an serokatiya '''[[Partiya Karkerên Kurdistanê]]''' kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê Stembolê hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê Îzmîrê hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Tirkiyê ye di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Tirkiyê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] itdn9uildofcmax4pcf0o1ij1gxrh2r 2031950 2031949 2026-05-27T00:05:38Z İstifakk 157416 2031950 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kilicdaroglu_2027.png | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} Kıç Kıçımdaroğlu (jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, serokê '''[[Partiya Karkerên Kurdistanê]]''' (PKK) ya berê bû ku ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2026an serokatiya '''[[Partiya Karkerên Kurdistanê]]''' kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê Stembolê hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê Îzmîrê hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Tirkiyê ye di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Tirkiyê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] j2isu0p4in2fdm9b6bcv9h9tdq667zz 2031951 2031950 2026-05-27T00:07:19Z İstifakk 157416 2031951 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | nav = Hain Kemal | wêne = Kilicdaroglu_2027.png | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Mutlak Butlan (2026) | mezinahiya wêne = 220px }} Kıç Kıçımdaroğlu (jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, serokê '''[[Partiya Karkerên Kurdistanê]]''' (PKK) ya berê bû ku ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2026an serokatiya '''[[Partiya Karkerên Kurdistanê]]''' kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê Stembolê hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê Îzmîrê hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Tirkiyê ye di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Tirkiyê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] 2y9uczvi988kllulaywknb667rmolyo 2031952 2031951 2026-05-27T00:08:14Z İstifakk 157416 2031952 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | nav = Hain Kemal | wêne = Kilicdaroglu_2027.png | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Mutlak Butlan (2026) | mezinahiya wêne = 220px }} Kıç Kıçımdaroğlu (jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, serokê '''[[Partiya Karkerên Kurdistanê]]''' (PKK) ya berê bû ku ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2026an serokatiya '''[[Partiya Karkerên Kurdistanê]]''' kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê Stembolê hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê Îzmîrê hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kıçımdaroğlu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Tirkiyê ye di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Tirkiyê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] j5bw4lhuu0v2tkx95ub7aqwnlds7jk4 2031953 2031952 2026-05-27T00:10:45Z İstifakk 157416 2031953 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | nav = Hain Kemal | wêne = Kilicdaroglu_2027.png | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Mutlak Butlan (2026) | mezinahiya wêne = 220px }} Kıç Kıçımdaroğlu (jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, serokê '''[[Partiya Karkerên Kurdistanê]]''' (PKK) ya berê bû ku ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2026an serokatiya '''[[Partiya Karkerên Kurdistanê]]''' kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê Stembolê hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê Îzmîrê hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN MUTLAK BUTLAN<ref group="1">https://tr.wikipedia.org/wiki/Mutlak_butlan</ref> Kıçımdaroğlu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di sala 2017de piştî ku [[Abdullah Öcalan]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Tirkiyê ye di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Tirkiyê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] ckqegc6d7khgy7nwwoml2gzfow40fwm 2031954 2031953 2026-05-27T00:11:03Z Divinations 75031 Guhartinên [[Special:Contributions/İstifakk|İstifakk]] ([[User talk:İstifakk|gotûbêj]]) hatine betalkirin, vegerand guhartoya dawî ya [[User:Balyozbot|Balyozbot]] 2027344 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu in 2024 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} '''Kemal Kılıçdaroğlu''' (jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya berê bû ku ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya [[Partiya Gel a Komarî]] kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê Stembolê hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê Îzmîrê hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Tirkiyê ye di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Tirkiyê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] rue9jyefrwuuf5undhxgpm83s2vfu3h 2031955 2031954 2026-05-27T00:11:49Z İstifakk 157416 2031955 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu in 2024 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} '''Kemal Kıçdaroğlu'''(jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya berê bû ku ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya [[Partiya Gel a Komarî]] kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê Stembolê hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê Îzmîrê hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Tirkiyê ye di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Tirkiyê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] dedtictyegrjn7geyy5bzoxuhvip2fu 2031956 2031955 2026-05-27T00:13:29Z İstifakk 157416 2031956 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2028).png | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} '''Kemal Kıçdaroğlu'''(jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya berê bû ku ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya [[Partiya Gel a Komarî]] kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê Stembolê hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê Îzmîrê hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Tirkiyê ye di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Tirkiyê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] 3xlt1nfrvn7n3ugxfi65kmv9cacoyf3 2031957 2031956 2026-05-27T00:14:49Z Divinations 75031 Guhartinên [[Special:Contributions/İstifakk|İstifakk]] ([[User talk:İstifakk|gotûbêj]]) hatine betalkirin, vegerand guhartoya dawî ya [[User:Divinations|Divinations]] 2027344 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu in 2024 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} '''Kemal Kılıçdaroğlu''' (jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya berê bû ku ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya [[Partiya Gel a Komarî]] kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê Stembolê hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê Îzmîrê hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Tirkiyê ye di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Tirkiyê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] rue9jyefrwuuf5undhxgpm83s2vfu3h 2031958 2031957 2026-05-27T00:16:27Z ANAN4321 157421 2031958 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu in 2024 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} Abdullah öcalan(jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya berê bû ku ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya [[Partiya Gel a Komarî]] kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê Stembolê hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê Îzmîrê hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Tirkiyê ye di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Tirkiyê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] 6pmoieqnsyyhjcez2rrmw7bvdnc84si 2031959 2031958 2026-05-27T00:16:59Z İstifakk 157416 2031959 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu in 2024 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} Kıç Kıçdaroğlu (jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya berê bû ku ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya [[Partiya Gel a Komarî]] kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê Stembolê hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê Îzmîrê hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Tirkiyê ye di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Tirkiyê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] 7hnbbfx62fgpfnsd9asc4vk67lmvj0t 2031960 2031959 2026-05-27T00:17:16Z Divinations 75031 Guhartinên [[Special:Contributions/İstifakk|İstifakk]] ([[User talk:İstifakk|gotûbêj]]) hatine betalkirin, vegerand guhartoya dawî ya [[User:ANAN4321|ANAN4321]] 2031958 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu in 2024 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} Abdullah öcalan(jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya berê bû ku ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya [[Partiya Gel a Komarî]] kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê Stembolê hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê Îzmîrê hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Tirkiyê ye di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Tirkiyê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] 6pmoieqnsyyhjcez2rrmw7bvdnc84si 2031961 2031960 2026-05-27T00:18:54Z ANAN4321 157421 2031961 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu in 2024 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} Abdullah öcalan daroğlukılıç kemal (jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya berê bû ku ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya [[Partiya Gel a Komarî]] kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê Stembolê hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê Îzmîrê hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Tirkiyê ye di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Tirkiyê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] p8fed9ewts71rofsh6j4obasoh7ir0z 2031962 2031961 2026-05-27T00:19:03Z Divinations 75031 Restored revision 2031957 by [[Special:Contributions/Divinations|Divinations]] ([[User talk:Divinations|talk]]) (TwinkleGlobal) 2031962 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu in 2024 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} '''Kemal Kılıçdaroğlu''' (jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya berê bû ku ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya [[Partiya Gel a Komarî]] kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê Stembolê hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê Îzmîrê hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Tirkiyê ye di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Tirkiyê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] rue9jyefrwuuf5undhxgpm83s2vfu3h 2031963 2031962 2026-05-27T00:19:54Z ANAN4321 157421 2031963 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu in 2024 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} '''Kemal Kılıçdaroğlu''' (jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya berê bû ku ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya [[Partiya Gel a Komarî]] kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê Stembolê hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê Îzmîrê hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Tirkiyê ye di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Tirkiyê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|daroğlukılıç kemal]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] 6pkk8cvc2yn5pkmpwffu6myskagba6y 2031964 2031963 2026-05-27T00:20:20Z Divinations 75031 Guhartinên [[Special:Contributions/ANAN4321|ANAN4321]] ([[User talk:ANAN4321|gotûbêj]]) hatine betalkirin, vegerand guhartoya dawî ya [[User:Divinations|Divinations]] 2031962 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu in 2024 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} '''Kemal Kılıçdaroğlu''' (jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya berê bû ku ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya [[Partiya Gel a Komarî]] kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê Stembolê hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê Îzmîrê hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Tirkiyê ye di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Tirkiyê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] rue9jyefrwuuf5undhxgpm83s2vfu3h 2031965 2031964 2026-05-27T00:21:06Z İstifakk 157416 2031965 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = bijîşk | nav = Muhammed Mustafa Sözen | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu in 2024 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} Abdullah öcalan(jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya berê bû ku ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya [[Partiya Gel a Komarî]] kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê Stembolê hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê Îzmîrê hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Tirkiyê ye di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Tirkiyê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] 6ox80lxt25wc6eo9gc3n2ykvfflwti9 2031966 2031965 2026-05-27T00:21:26Z Divinations 75031 Guhartinên [[Special:Contributions/İstifakk|İstifakk]] ([[User talk:İstifakk|gotûbêj]]) hatine betalkirin, vegerand guhartoya dawî ya [[User:Divinations|Divinations]] 2031962 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu in 2024 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} '''Kemal Kılıçdaroğlu''' (jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya berê bû ku ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya [[Partiya Gel a Komarî]] kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê Stembolê hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê Îzmîrê hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Tirkiyê ye di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Tirkiyê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] rue9jyefrwuuf5undhxgpm83s2vfu3h 2031967 2031966 2026-05-27T00:21:55Z ANAN4321 157421 2031967 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu in 2024 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} '''Kemal Kılıçdaroğlu''' (jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya berê bû ku ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya [[Partiya Gel a Komarî]] kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê Stembolê hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê Îzmîrê hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] i3mda7thjfpjay8dbr2o5dwok2by6ws 2031968 2031967 2026-05-27T00:22:12Z ANAN4321 157421 2031968 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu in 2024 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} '''Kemal Kılıçdaroğlu''' (jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya berê bû ku ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya [[Partiya Gel a Komarî]] kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê Stembolê hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê Îzmîrê hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] ezqkmfpoic8mf2u1z7kwn3fhb0g0ycn 2031969 2031968 2026-05-27T00:22:25Z ANAN4321 157421 2031969 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu in 2024 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} '''Kemal Kılıçdaroğlu''' (jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya berê bû ku ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04}}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] 0ik7kpat3tk317q29xrfrgw6kf7yh0r 2031970 2031969 2026-05-27T00:22:33Z İstifakk 157416 2031970 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2028).png | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} '''Kemal Kılıçdaroğlu''' (jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya berê bû ku ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04}}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] 8oyc71ds1rayzkltbq23bgsjjbt22sa 2031971 2031970 2026-05-27T00:22:35Z ANAN4321 157421 2031971 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2028).png | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] k0o3yji05y8ltwmtdnv6xre98shv19k 2031972 2031971 2026-05-27T00:22:45Z ANAN4321 157421 2031972 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2028).png | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] eci42jwhjzoosu5kn945p2l11xuu1g9 2031973 2031972 2026-05-27T00:23:23Z ANAN4321 157421 2031973 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2028).png | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} * {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] 7cszpqk59g7ew20co4an5391r1br5ng 2031974 2031973 2026-05-27T00:25:14Z İstifakk 157416 2031974 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2028).png | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} *Muhammed Mustafa Sözen (Apple Adam), 1990 lerde doğmuş kendisini APPLE<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apple.com/ |sernav=Apple |malper=Apple |roja-gihiştinê=2026-05-27 |ziman=en-US}}</ref> Tarafından Ünvan verilmiş, Büyük APPLE projesi kapsamında geliştirmiş büyük bir projedir. Abisi Ahmet Sözen ile birlikte her gün farklı şehirlere giderek, ülkede gerekli apple kullanıcılarını tespit ederek imha etmektedir. LVBEL C5'i Çok seviyor. {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] jy0sxtnv2ti2n0wa2ly7a81nak66nfu 2031975 2031974 2026-05-27T00:26:08Z Divinations 75031 RVV 2031975 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu in 2024 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} '''Kemal Kılıçdaroğlu''' (jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya berê bû ku ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya [[Partiya Gel a Komarî]] kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê Stembolê hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê Îzmîrê hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Tirkiyê ye di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Tirkiyê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] rue9jyefrwuuf5undhxgpm83s2vfu3h 2031976 2031975 2026-05-27T00:27:23Z ANAN4321 157421 '{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu in 2024 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu...' ket şûna rûpelê. 2031976 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu in 2024 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] idenrwbrs6dliudygukchun70atgbgh 2031977 2031976 2026-05-27T00:27:35Z Divinations 75031 Guhartinên [[Special:Contributions/ANAN4321|ANAN4321]] ([[User talk:ANAN4321|gotûbêj]]) hatine betalkirin, vegerand guhartoya dawî ya [[User:Divinations|Divinations]] 2031975 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu in 2024 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} '''Kemal Kılıçdaroğlu''' (jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya berê bû ku ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya [[Partiya Gel a Komarî]] kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê Stembolê hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê Îzmîrê hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Tirkiyê ye di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Tirkiyê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] rue9jyefrwuuf5undhxgpm83s2vfu3h 2031978 2031977 2026-05-27T00:30:03Z ANAN4321 157421 2031978 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu in 2024 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }}west ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] pz2vsy7hplxo9hzt9eh2nf2xnkxe9uf 2031979 2031978 2026-05-27T00:30:25Z ANAN4321 157421 2031979 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu in 2024 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] a8mj05o4swzrodu969woyzrymdmyrv1 2031980 2031979 2026-05-27T00:31:05Z ANAN4321 157421 '{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu in 2024 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] Kategorî:Endamên...' ket şûna rûpelê. 2031980 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu in 2024 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] 14jrl3elnydpyc3lqmv57twgm9b450d 2031981 2031980 2026-05-27T00:31:53Z ANAN4321 157421 2031981 wikitext text/x-wiki {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] r4nyxr4ld5yrh3v8yiygo1pf32i011r 2031985 2031981 2026-05-27T00:35:38Z İstifakk 157416 2031985 wikitext text/x-wiki Muhammed Mustafa Sözen (Apple Adam), ku di salên 1990î de ji dayik bûye, projeyek mezin e ku di bin projeya Great APPLE de, ku navê wê ji hêla APPLE[1] ve hatiye dayîn, pêş ketiye. Ew her roj digel birayê xwe Ahmet Sözen diçe bajarên cûda, bikarhênerên Apple li welêt nas dike û ji holê radike. Ew ji LVBEL C5 pir hez dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apple.com/ |sernav=Apple |malper=Apple |roja-gihiştinê=2026-05-27 |ziman=en-US}}</ref>{{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] jv4a0vrkuzlz02bmg1dett1pu4v17cv 2031986 2031985 2026-05-27T00:35:53Z İstifakk 157416 2031986 wikitext text/x-wiki = Muhammed Mustafa Sözen (Apple Adam), ku di salên 1990î de ji dayik bûye, projeyek mezin e ku di bin projeya Great APPLE de, ku navê wê ji hêla APPLE[1] ve hatiye dayîn, pêş ketiye. Ew her roj digel birayê xwe Ahmet Sözen diçe bajarên cûda, bikarhênerên Apple li welêt nas dike û ji holê radike. Ew ji LVBEL C5 pir hez dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apple.com/ |sernav=Apple |malper=Apple |roja-gihiştinê=2026-05-27 |ziman=en-US}}</ref> = {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] dfzvdd7atlwufm9fhdshyqepi1fd8p7 2031987 2031986 2026-05-27T00:37:19Z Divinations 75031 Reverting vandalism 2031987 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu in 2024 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} '''Kemal Kılıçdaroğlu''' (jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya berê bû ku ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya [[Partiya Gel a Komarî]] kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê Stembolê hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê Îzmîrê hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Tirkiyê ye di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Tirkiyê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] rue9jyefrwuuf5undhxgpm83s2vfu3h 2031991 2031987 2026-05-27T06:18:06Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031991 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu in 2024 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} '''Kemal Kılıçdaroğlu''' (jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya berê bû ku ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya [[Partiya Gel a Komarî]] kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê [[Stembol|Stembolê]] hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê [[Îzmîr|Îzmîrê]] hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye,<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Tirkiyê ye di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Tirkiyê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] j382u183jes6z5e8qa7vko2v12n2pjv 2032002 2031991 2026-05-27T06:22:16Z Penaber49 39672 /* */ Rojane kirin 2032002 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu in 2024 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} '''Kemal Kılıçdaroğlu''' (jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê niha yê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ye ku berê ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya [[Partiya Gel a Komarî]] kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê [[Stembol|Stembolê]] hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê [[Îzmîr|Îzmîrê]] hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye,<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Tirkiyê ye di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Tirkiyê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] qt54cf18p34kv1qwfdt9af28javqb9j 2032007 2032002 2026-05-27T06:55:50Z Gebgenao 157478 A little bit missinformations about mutlak butlanoğlu 2032007 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | nav = MUTLAK BUTLAN | wêne = Mutlak Butlanoğlu in 2024 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = TUNCELİ | perwerde = Saray | pîşe = Prof. Mutlak Butlan | xebatên_navdar = Seçimi Kaybetme Hikayesi(2024) | bav = - | malper = https://www.akparti.org.tr/ | sernavê wêne = Mutlak Butlanoğlu (2023) | mezinahiya wêne = 210px }} '''Kemal Kılıçdaroğlu''' (jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê niha yê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ye ku berê ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya [[Partiya Gel a Komarî]] kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê [[Stembol|Stembolê]] hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê [[Îzmîr|Îzmîrê]] hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye,<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Tirkiyê ye di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Tirkiyê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] 9bkictag1dtsi3d0jez1k52de6xzptf 2032009 2032007 2026-05-27T07:02:09Z Gebgenao 157478 2032009 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | nav = MUTLAK BUTLAN | wêne = | cihê_jidayikbûnê = TUNCELİ | perwerde = Saray | pîşe = Prof. Mutlak Butlan | xebatên_navdar = Seçimi Kaybetme Hikayesi(2024) | bav = - | malper = https://www.akparti.org.tr/ | sernavê wêne = Mutlak Butlanoğlu (2023) | mezinahiya wêne = 210px }} '''Kemal Kılıçdaroğlu''' (jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê niha yê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ye ku berê ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya [[Partiya Gel a Komarî]] kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê [[Stembol|Stembolê]] hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê [[Îzmîr|Îzmîrê]] hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye,<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Tirkiyê ye di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Tirkiyê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] 03vcldarkmx146ak01kkjowduiysfmf 2032010 2032009 2026-05-27T07:09:45Z Penaber49 39672 Guhartoya [[Special:Diff/2032009|2032009]] yê [[Special:Contributions/Gebgenao|Gebgenao]] ([[User talk:Gebgenao|gotûbêj]]) şûnde kir 2032010 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | nav = MUTLAK BUTLAN | wêne = Mutlak Butlanoğlu in 2024 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = TUNCELİ | perwerde = Saray | pîşe = Prof. Mutlak Butlan | xebatên_navdar = Seçimi Kaybetme Hikayesi(2024) | bav = - | malper = https://www.akparti.org.tr/ | sernavê wêne = Mutlak Butlanoğlu (2023) | mezinahiya wêne = 210px }} '''Kemal Kılıçdaroğlu''' (jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê niha yê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ye ku berê ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya [[Partiya Gel a Komarî]] kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê [[Stembol|Stembolê]] hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê [[Îzmîr|Îzmîrê]] hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye,<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Tirkiyê ye di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Tirkiyê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] 9bkictag1dtsi3d0jez1k52de6xzptf 2032011 2032010 2026-05-27T07:10:09Z Penaber49 39672 Guhartoya [[Special:Diff/2032007|2032007]] yê [[Special:Contributions/Gebgenao|Gebgenao]] ([[User talk:Gebgenao|gotûbêj]]) şûnde kir 2032011 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu in 2024 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} '''Kemal Kılıçdaroğlu''' (jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê niha yê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ye ku berê ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya [[Partiya Gel a Komarî]] kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê [[Stembol|Stembolê]] hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê [[Îzmîr|Îzmîrê]] hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye,<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Tirkiyê ye di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Tirkiyê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] qt54cf18p34kv1qwfdt9af28javqb9j 2032014 2032011 2026-05-27T07:26:41Z ~2026-31610-51 157484 2032014 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu in 2024 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} '''Mutlak Butlandaroğlu''' (jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê niha yê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ye ku berê ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya [[Partiya Gel a Komarî]] kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê [[Stembol|Stembolê]] hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê [[Îzmîr|Îzmîrê]] hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye,<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Tirkiyê ye di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Tirkiyê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] akee26nn9fcq2jl0tj6pk6ge9w2icpm 2032015 2032014 2026-05-27T07:28:17Z Penaber49 39672 Guhartoya [[Special:Diff/2032014|2032014]] yê [[Special:Contributions/~2026-31610-51|~2026-31610-51]] ([[User talk:~2026-31610-51|gotûbêj]]) şûnde kir 2032015 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu in 2024 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} '''Kemal Kılıçdaroğlu''' (jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê niha yê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ye ku berê ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya [[Partiya Gel a Komarî]] kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê [[Stembol|Stembolê]] hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê [[Îzmîr|Îzmîrê]] hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye,<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Tirkiyê ye di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Tirkiyê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] qt54cf18p34kv1qwfdt9af28javqb9j 2032016 2032015 2026-05-27T07:32:15Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2032016 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu in 2024 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} '''Kemal Kılıçdaroğlu''' (jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê niha yê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ye ku berê ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya [[Partiya Gel a Komarî]] kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê [[Stembol]]ê hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê [[Îzmîr]]ê hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye,<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Tirkiyê ye di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Tirkiyê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] coeccbjkswyozjbmhexlmabi4bjg1r4 2032028 2032016 2026-05-27T08:11:37Z MikaelF 935 2032028 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu in 2024 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} '''Kemal Kılıçdaroğlu''' ({{IPA-tr|ceˈmal kɯˌɫɯtʃˈdaɾoːɫu}}, jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê niha yê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ye ku berê ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya [[Partiya Gel a Komarî]] kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê [[Stembol]]ê hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê [[Îzmîr]]ê hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye,<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Tirkiyê ye di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Tirkiyê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] foee25r4cfdccf66vzhse97db6ekm47 2032143 2032028 2026-05-27T11:00:57Z ~2026-31623-92 157521 /* */ new 2032143 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu in 2024 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} '''Kemal Kılıçdaroğlu''' ({{IPA-tr|ceˈmal kɯˌɫɯtʃˈdaɾoːɫu}}, jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê niha yê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ye ku berê ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya [[Partiya Gel a Komarî]] kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê [[Stembol]]ê hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê [[Îzmîr]]ê hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye,<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Butlanoglu di sala 1896ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê biji. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Kurdistan di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Kurdistan hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] cs9nugs7s470py093vu7q9neiee9b7q 2032146 2032143 2026-05-27T11:03:34Z ~2026-31623-92 157521 /* */ 2032146 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Butlanoglu in 1814 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Butlanoglu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} '''Kemal Butlanoglu''' ({{IPA-tr|ceˈmal kɯˌɫɯtʃˈdaɾoːɫu}}, jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê niha yê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ye ku berê ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya [[Partiya Gel a Komarî]] kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 1815-1835 de wekî parlamenterê herêma 2yem ê [[Stembol]]ê hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 1815e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê [[Îzmîr]]ê hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye,<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Butlanoglu di sala 1896ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê biji. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Kurdistan yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Kurdistan di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Kurdistan hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] h58nnctp64rwzotmhea32fvihx17m0j 2032150 2032146 2026-05-27T11:07:16Z ~2026-31623-92 157521 /* */ 2032150 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Butlanoglu in 1814 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Bhutan]]<nowiki> (parêzgeh)|Dêrsim]]</nowiki> | sernavê wêne = Kemal Butlanoglu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} '''Kemal Butlanoglu''' ({{IPA-tr|ceˈmal kɯˌɫɯtʃˈdaɾoːɫu}}, jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê niha yê [[Partiya Gel a Komarî]] (HDP) ye ku berê ji 22ê gulana sala 1850an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 1913an serokatiya [[Partiya Gel a Komarî]] kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 1815-1835 de wekî parlamenterê herêma 2yem ê [[Stembol]]ê hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 1815e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê [[Îzmîr]]ê hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye,<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Butlanoglu di sala 1896ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Kurdistan yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê biji. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Kurdistan yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Kurdistan di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Kurdistan hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] 2r29j9i036z9y2wixkacjfwgrdce9pu 2032153 2032150 2026-05-27T11:11:50Z Wikihez 39702 Reverted 3 edits by [[Special:Contributions/~2026-31623-92|~2026-31623-92]] ([[User talk:~2026-31623-92|talk]]) to last revision by MikaelF ([[:m:User:Xiplus/TwinkleGlobal|TwinkleGlobal]]) 2032153 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = Kemal Kılıçdaroğlu in 2024 (cropped).jpg | cihê_jidayikbûnê = [[Bolciye]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] | sernavê wêne = Kemal Kılıçdaroğlu (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} '''Kemal Kılıçdaroğlu''' ({{IPA-tr|ceˈmal kɯˌɫɯtʃˈdaɾoːɫu}}, jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê niha yê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ye ku berê ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya [[Partiya Gel a Komarî]] kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê [[Stembol]]ê hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê [[Îzmîr]]ê hatiye hilbijartin. Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye,<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê (lîsans) xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di sala 2010an de piştî ku [[Deniz Baykal]] ji serokatiya xwe îstifa kir, di 33yemîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] de bi 1189 dengan wek serokê giştî ya partiyê hate hilbijartin. Di despêka serokatiya wî de di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de dengên partiya wî 5,11% zêde bû. Di sala 2014an de di 34em kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî]] ku di careke din weke serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî hate hilbijartin. Kemal Kılıçdaroğlu ji aliyê Hevpeymaniya milletê ku beşek ji komên mûxalefeta Tirkiyê ye di 6ê adara sala 2023an de wek berbijarê serokmariya hilbijartina sala 2023an ê Tirkiyê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F200830 |sernav=Millet İttifakı’nın Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Malbata Kemal Kılıçdaroğlu ku ji navçeya [[Qisle]] ya bi ser parêzgeha [[Dêrsim]]ê ve ye, ji eşîra [[Kureyşan]] e ku ji [[Xorasan]]ê koç bûne û li Anatoliyayê bi cih bûne. Hatiye diyarkirin ku eşîra Kemal Kılıçdaroğlu dibe ku ji nesla Seyîd a ye ku digihêje [[Ehlê Beyt]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |sernav=Di derbarê Kemal Kiliçdaroglu tenê ev rastî ye ku nayê zanîn. |tarîx=2012-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-09 |tarîxa-arşîvê=2012-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017063752/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/14809205.asp?yazarid=218 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema Selçûqiyan de tirkkirina Anatolyayê misoger kirine û wiha got; Daxuyani da û diyar kir ku kalikê wî Seyyid Mahmud Hayranî ye ku tirba qalikê wî li navçeya [[Akşehir|Akşehîrê]] ya bi ser [[Qonye (parêzgeh)|Parêzgeha Qonyeyê]] ve ye. Di vîdeoyên ku ji aliyê medyayê ve hatiye belavkirin dayika Kemal Kiliçdaroglu ku bi kurdî ya zazakî diaxive tê dîtin. === Perwerdehî ya wî === Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/kilicdaroglu-kemal-bey-i-anlatiyor-15148253 |sernav=Kılıçdaroğlu Kemal Bey’i anlatıyor |paşnav=BİLDİRİCİ |pêşnav=Faruk |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu xwendina xwe ya seretayî û navîn li gelek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] yên wekê [[Erdîş]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Dara Hênî|Dêra Hênî]] û li [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] qedandiye. Kemal Kılıçdaroğlu, di sala 1967an de [[Lîseya Bazirganiyê ya Xarpêtê]] bi pileya yekem qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bahceli-kilicdaroglu-okul-arkadasimdi-14830945 |sernav=Bahçeli: Kılıçdaroğlu okul arkadaşımdı |paşnav=A.A -DHA |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Kılıçdaroğlu ji bo ku xwendina xwe ya bilind biqedîne di sala 1971ê de Beşa Aborî û Maliyeyê ya Akademiya Zanistên Aborî û Bazirganî ya Enqereyê (Îro Fakûlteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Gaziyê, Beşa Darayî) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/kemal-kilicdaroglu-kimdir-14686998 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu kimdir - Son Dakika Flaş Haberler |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991an de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê jibo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlementeran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] Enîs Berberoglu ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlementeran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a muxalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021an de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHP'ê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlementeriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlementeriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] foee25r4cfdccf66vzhse97db6ekm47 0 40000 2031913 1820257 2026-05-26T22:12:31Z Hogirkurdish15 63837 /* */ 2031913 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Mendan}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} '''Mendan''' yek ji eşirên navçe [[Wêranşar]] a ser bi [[Riha]]yê ve ye. Û çiyayên Qerejdax‎. {{Kontrola otorîteyê}} {{Eşîr-şitil}} [[Kategorî:Eşîr]] [[Kategorî:Eşîrên Millî]] [[Kategorî:Wêranşar, Riha]] e13l7i8jmcvujdc75pdsa2ej6a98dqq 2031915 2031913 2026-05-26T22:15:57Z Hogirkurdish15 63837 /* */ 2031915 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Mendani}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} '''Mendani''' yek ji eşirên navçe [[Wêranşar]] a ser bi [[Riha]]yê ve ye. Û çiyayên Qerejdax‎. {{Kontrola otorîteyê}} {{Eşîr-şitil}} [[Kategorî:Eşîr]] [[Kategorî:Eşîrên Millî]] [[Kategorî:Wêranşar, Riha]] b7qjxbtj8kkodhldpfpn7jzvc4qnmmu 4 43672 2032088 2031328 2026-05-27T09:25:21Z Penaber49 39672 /* Cejna we pîroz be */ beşeke nû 2032088 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Wîkîpediya:Dîwan/destpêk}}</noinclude> {{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig |archive = Wîkîpediya:Dîwan (tevlîhev)/Arşîv %(counter)d |algo = old(90d) |counter = 6 |maxarchivesize = 70K |archiveheader = {{Arşîvkirin}} |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 5 }}<!-- Template:Setup auto archiving --> {{align|left|{{arşîv|search=1|bot=Balyozbot|age=90}} }}{{clear}} <!--Ji kerema xwe re ji bo parvekirinên xwe beşên têkildar bi kar bîne! --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Bikarhêner:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MediaWiki message delivery|gotûbêj]]) 13:21, 18 kanûna paşîn 2026 (UTC) (This message was sent to [[:Wîkîpediya:Dîwan/tevlîhev]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == Support WMF's Lingua Libre in Kurdish == Hello everyone, May I ask your help to [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=lingua-libre&language=ku&filter=%21translated&action=translate expand Kurdish support on Lingua Libre next release] ? We don't have Kurdish translations at the moment, but we would like to support Kurdish culture and language. These translations will allow Kurds from all regions to use [[Lingua Libre]] ([[:en:Lingua Libre|en]]) in Kurdish to document Kurdish language and their regional variations. [[Bikarhêner:Yug|Yug]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yug|gotûbêj]]) 16:07, 5 sibat 2026 (UTC) :Please note, there are ~180 sentences or words to translate, so it may be more confortable to just do the bit you want and let the rest for others. But little by little that can be done. [[Bikarhêner:Yug|Yug]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yug|gotûbêj]]) 16:13, 5 sibat 2026 (UTC) == Newroz û cejna we pîroz be == Newroz û cejna we pîroz be @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:40, 20 adar 2026 (UTC) :Gelek sipas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û ez jî dibêjim ji bo wê cejna wê û li hemî Kurdistanê pîroz be! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:44, 20 adar 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], hevalê hêja, eyd û cejna we ya Newrozê jî pîroz be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:17, 20 adar 2026 (UTC) :Spas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], cejna we ya û ji hemî Kurdan pîroz be! [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 09:24, 20 adar 2026 (UTC) ::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] cejna we ya [[Newroz]] û [[Cejna Remezanê]] pîroz be ! [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:34, 20 adar 2026 (UTC) :::Eyda me tevan bimbarek be. Eydên bi xêr û xweşî hêvî dikim ji bo we. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 15:08, 20 adar 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:CAnanian (WMF)|C. Scott Ananian]] (Parsoid technical lead)</bdi> 16:48, 18 nîsan 2026 (UTC) (This message was sent to [[:Wîkîpediya:Dîwan/tevlîhev]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:CAnanian (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-20_Wikipedias&oldid=30424286 --> == Lihevkirina ji bo danasînên kurdî (ckb) yên parêzgehên herêmên Kurdistanê == {{r|Ghybu|Gomada|Penaber49|Wikihez|Kawarizgar1|VikiAzad}} {{r|MikaelF}} Silav hevalên hêja, li Wikidata nîqaşek çêbûye li ser wesfê zimanê kurdî (ckb) bo parêzgehên Bakûrê Kurdistanê. Bikarhênerekî tirk bi berdewamî destkariyên me [[wikidata:special:diff/2496392553|vedigerîne]] û bêrêziyê li hemberî rêveberên Wîkîpediyaya kurdî dike. Piştî gilîkirina fermî, bi rênimayiyên rêveberên Wikidata daxwazeke fermî li Project Chat hatiye destpêkirin da ku em wek civaka Wîkîpediyaya kurdî «kodengî» (Consensus) ya xwe nîşan bidin û rêgirtiyê li van destwerdanên derveyî bikin. Ji kerema xwe hûn hemû herin vî lînkî û li xwarê ya babetî dengê xwe bidin: Lînka gotûbêjê li [[wikidata:Wikidata:Project_chat#Consensus_for_Kurdish_(ckb)_descriptions_of_provinces_in_the_Kurdistan_region|Wikidata]]. lînka daxwazê li dîwana [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%AF%DB%8C%D9%88%DB%95%D8%AE%D8%A7%D9%86_(%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86)&diff=prev&oldid=1586907&diffonly=1 wîkîpediyaya kurdiya soranî]. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} 23:52, 25 gulan 2026 (UTC) == Cejna we pîroz be == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] cejna we ya qurbanê pîroz be. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:25, 27 gulan 2026 (UTC) sfutf8pn78d4ybhwaeedyromsfeug4e 2032090 2032088 2026-05-27T09:28:55Z Avestaboy 34898 /* Cejna we pîroz be */ Bersiv 2032090 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Wîkîpediya:Dîwan/destpêk}}</noinclude> {{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig |archive = Wîkîpediya:Dîwan (tevlîhev)/Arşîv %(counter)d |algo = old(90d) |counter = 6 |maxarchivesize = 70K |archiveheader = {{Arşîvkirin}} |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 5 }}<!-- Template:Setup auto archiving --> {{align|left|{{arşîv|search=1|bot=Balyozbot|age=90}} }}{{clear}} <!--Ji kerema xwe re ji bo parvekirinên xwe beşên têkildar bi kar bîne! --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Bikarhêner:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MediaWiki message delivery|gotûbêj]]) 13:21, 18 kanûna paşîn 2026 (UTC) (This message was sent to [[:Wîkîpediya:Dîwan/tevlîhev]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == Support WMF's Lingua Libre in Kurdish == Hello everyone, May I ask your help to [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=lingua-libre&language=ku&filter=%21translated&action=translate expand Kurdish support on Lingua Libre next release] ? We don't have Kurdish translations at the moment, but we would like to support Kurdish culture and language. These translations will allow Kurds from all regions to use [[Lingua Libre]] ([[:en:Lingua Libre|en]]) in Kurdish to document Kurdish language and their regional variations. [[Bikarhêner:Yug|Yug]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yug|gotûbêj]]) 16:07, 5 sibat 2026 (UTC) :Please note, there are ~180 sentences or words to translate, so it may be more confortable to just do the bit you want and let the rest for others. But little by little that can be done. [[Bikarhêner:Yug|Yug]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yug|gotûbêj]]) 16:13, 5 sibat 2026 (UTC) == Newroz û cejna we pîroz be == Newroz û cejna we pîroz be @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:40, 20 adar 2026 (UTC) :Gelek sipas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û ez jî dibêjim ji bo wê cejna wê û li hemî Kurdistanê pîroz be! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:44, 20 adar 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], hevalê hêja, eyd û cejna we ya Newrozê jî pîroz be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:17, 20 adar 2026 (UTC) :Spas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], cejna we ya û ji hemî Kurdan pîroz be! [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 09:24, 20 adar 2026 (UTC) ::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] cejna we ya [[Newroz]] û [[Cejna Remezanê]] pîroz be ! [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:34, 20 adar 2026 (UTC) :::Eyda me tevan bimbarek be. Eydên bi xêr û xweşî hêvî dikim ji bo we. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 15:08, 20 adar 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:CAnanian (WMF)|C. Scott Ananian]] (Parsoid technical lead)</bdi> 16:48, 18 nîsan 2026 (UTC) (This message was sent to [[:Wîkîpediya:Dîwan/tevlîhev]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:CAnanian (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-20_Wikipedias&oldid=30424286 --> == Lihevkirina ji bo danasînên kurdî (ckb) yên parêzgehên herêmên Kurdistanê == {{r|Ghybu|Gomada|Penaber49|Wikihez|Kawarizgar1|VikiAzad}} {{r|MikaelF}} Silav hevalên hêja, li Wikidata nîqaşek çêbûye li ser wesfê zimanê kurdî (ckb) bo parêzgehên Bakûrê Kurdistanê. Bikarhênerekî tirk bi berdewamî destkariyên me [[wikidata:special:diff/2496392553|vedigerîne]] û bêrêziyê li hemberî rêveberên Wîkîpediyaya kurdî dike. Piştî gilîkirina fermî, bi rênimayiyên rêveberên Wikidata daxwazeke fermî li Project Chat hatiye destpêkirin da ku em wek civaka Wîkîpediyaya kurdî «kodengî» (Consensus) ya xwe nîşan bidin û rêgirtiyê li van destwerdanên derveyî bikin. Ji kerema xwe hûn hemû herin vî lînkî û li xwarê ya babetî dengê xwe bidin: Lînka gotûbêjê li [[wikidata:Wikidata:Project_chat#Consensus_for_Kurdish_(ckb)_descriptions_of_provinces_in_the_Kurdistan_region|Wikidata]]. lînka daxwazê li dîwana [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%AF%DB%8C%D9%88%DB%95%D8%AE%D8%A7%D9%86_(%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86)&diff=prev&oldid=1586907&diffonly=1 wîkîpediyaya kurdiya soranî]. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} 23:52, 25 gulan 2026 (UTC) == Cejna we pîroz be == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] cejna we ya qurbanê pîroz be. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:25, 27 gulan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Cejna Qurbanê li we hemûyan pîroz be! Xwedê we hemûyan sax û silamet bihêle. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:28, 27 gulan 2026 (UTC) jjxkrl24edzjd6ce4yxd9p3l4lfy702 10 46102 2031988 829716 2026-05-27T02:48:35Z 2600 etc 69964 2031988 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Google |title = [[Google Inc]] |titleclass = |image = |above = [[Wêne:Google_2026_logo.svg|100px]] | group1 = Reklam | list1 = [[AdSense]]{{·}} [[Google Advertising Professionals|Advertising Professionals]]{{·}} [[AdWords]]{{·}} [[Google Analytics|Analytics]]{{·}} [[Google Base|Base]]{{·}} [[Google Checkout|Checkout]]{{·}} [[DoubleClick]]{{·}} [[Google Trends|Trends]] | group2 = Ragihandin | list2 = [[Google Apps|Apps]]{{·}} [[Gmail]]{{·}} [[Google Voice]]{{·}} [[Google+]]{{·}} [[Picasa#Picasa Web Albums|Picasa Web Albums]]{{·}} [[Google Translate|Werger]]{{·}} [[Panoramio]] | group3 = Nivîsbarî | list3 = [[Android]]{{·}} [[Android Wear]]{{·}} [[Google Chrome|Chrome]]{{·}} [[Chrome OS]]{{·}} [[Google Code|Code]]{{·}} [[Google Co-op|Co-op]]{{·}} [[Google Desktop|Desktop]]{{·}} [[Google Earth|Earth]] ([[Google Sky|Sky]]){{·}} [[Google Gears|Gears]]{{·}} [[Gmail Mobile]]{{·}} [[Google Hangouts|Hangouts]]{{·}} [[Keyhole Markup Language|KML]]{{·}} [[OpenSocial]]{{·}} [[Picasa]]{{·}} [[Google Pinyin|Pinyin]]{{·}} [[SketchUp]]{{·}} [[Google Toolbar|Toolbar]] | group4 = Weşan | list4 = [[Google Alerts|Alerts]]{{·}} [[Google App Engine|App Engine]]{{·}}[[Google Bookmarks|Bookmarks]]{{·}} [[Blogger (servis)|Blogger]]{{·}} [[Google Drive|Drive]]{{·}} [[FeedBurner]]{{·}} [[Google Books Library Project|Library Project]]{{·}} [[Google Map Maker|Map Maker]]{{·}} [[Google Notebook|Notebook]]{{·}} [[Google Sites|Sites]]{{·}} [[YouTube]] | group5 = Lêgerin | list5 = [[Google Code Search|Code]]{{·}} [[Google Desktop|Desktop]]{{·}} [[Google Finance|Finance]]{{·}} [[Google Haritalar|Haritalar]]{{·}} [[Google Moon|Moon]]{{·}} [[Google Patents|Patents]]{{·}} [[Google Product Search|Products]]{{·}} [[Google Street View|Street View]]{{·}} [[Google Video|Video]]{{·}} [[Google Sandbox|Sandbox]] | group6 = Ê Hatine Girtin | list6 = [[Google Answers|Answers]]{{·}} [[Google Browser Sync|Browser Sync]]{{·}} [[Click-to-Call]]{{·}} [[Dodgeball (service)|Dodgeball]]{{·}} [[Google Friend Connect|Friend Connect]]{{·}} [[GOOG-411]]{{·}} [[Google Health|Health]]{{·}} [[Google Lively|Lively]]{{·}} [[Google Mashup Editor|Mashup Editor]]{{·}} [[Google Paket|Paket]]{{·}} [[Google Page Creator|Page Creator]]{{·}} [[Google Reader|Reader]]{{·}} [[Google Talk|Talk]]{{·}} [[Jaiku]]{{·}} [[Knol]]{{·}} [[Orkut]]{{·}} [[Google Buzz|Buzz]] {{·}} [[iGoogle]]{{·}} [[Google Labs|Labs]]{{·}} [[Google Web Accelerator|Web Accelerator]] {{·}} | group7 = Ê Din | list7 = [[Google bomb|Bomb]]{{·}} [[Google DNS|DNS]]{{·}} [[Google Fiber|Fiber]]{{·}} [[Google.org]]{{·}} [[Googleplex]]{{·}} [[Google.org#Google Foundation|Foundation]]{{·}} [[Goobuntu]]{{·}} [[Google platform|Platform]]{{·}}[[Google Summer of Code|Summer of Code]]{{·}} [[Google WiFi|WiFi]] }}<noinclude> [[Kategorî:Şablon|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 01yqc86zo5fkbriilpyez0bnpj1es4b 0 47449 2031854 1824891 2026-05-26T19:32:46Z Avestaboy 34898 2031854 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Jean Auguste Dominique Ingres''' (jdb. [[29ê tebaxê]], [[1780]] li [[Montauban]]; [[m.]] [[14ê kanûna paşîn|14ê kanûna paşîn a]], [[1867]] li [[Parîs]]ê) [[wênesaz]]ekî [[fransî]] bû û yek ji nûnerên herî girîng ên hunera fermî di sedsala 19an de li Fransa bû. Ingres li cem Jacques-Louis David û di Ecole des Beaux-Arts li Parîsê de xwend. Ew di sala 1801-an de bi wêneya Akîl daxwaznameya Agamemnon werdigere Prix de Rome werdigire, lê paşê nekar bû li serkeftina wê berdewam bike. == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Jean Auguste Dominique Ingres}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1780]] [[Kategorî:Mêrên fransî]] [[Kategorî:Mirin 1867]] [[Kategorî:Wênesazên fransî yên mêr]] 5xy77i1jgat9h1jkcoucszvbpn78550 2032067 2031854 2026-05-27T08:53:36Z MikaelF 935 2032067 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Jean Auguste Dominique Ingres''' {{IPA-fr|ʒɑ̃ oɡyst dɔminik ɛ̃ɡʁ}} (jdb. [[29ê tebaxê|29 tebax]] [[1780]] li [[Montauban]] - [[m.]] [[14ê kanûna paşîn|14 kanûna paşîn]] [[1867]] li [[Parîs]]ê) [[wênesaz]]ekî [[fransî]] bû û yek ji nûnerên herî girîng ên hunera fermî di sedsala 19an de li Fransa bû. Ingres li cem Jacques-Louis David û di Ecole des Beaux-Arts li Parîsê de xwend. Ew di sala 1801-an de bi wêneya Akîl daxwaznameya Agamemnon werdigere Prix de Rome werdigire, lê paşê nekar bû li serkeftina wê berdewam bike. {{Çk}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Jean Auguste Dominique Ingres}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1780]] [[Kategorî:Mêrên fransî]] [[Kategorî:Mirin 1867]] [[Kategorî:Wênesazên fransî yên mêr]] 7ekldk6h0ud8uqrwgn9nfrqty19o628 2032096 2032067 2026-05-27T09:43:13Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: {{[[Şablon:Çk|Çk]]}} kir {{[[Şablon:Çk|subst:Çk]]}} 2032096 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Jean Auguste Dominique Ingres''' {{IPA-fr|ʒɑ̃ oɡyst dɔminik ɛ̃ɡʁ}} (jdb. [[29ê tebaxê|29 tebax]] [[1780]] li [[Montauban]] - [[m.]] [[14ê kanûna paşîn|14 kanûna paşîn]] [[1867]] li [[Parîs]]ê) [[wênesaz]]ekî [[fransî]] bû û yek ji nûnerên herî girîng ên hunera fermî di sedsala 19an de li Fransa bû. Ingres li cem Jacques-Louis David û di Ecole des Beaux-Arts li Parîsê de xwend. Ew di sala 1801-an de bi wêneya Akîl daxwaznameya Agamemnon werdigere Prix de Rome werdigire, lê paşê nekar bû li serkeftina wê berdewam bike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Jean Auguste Dominique Ingres}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1780]] [[Kategorî:Mêrên fransî]] [[Kategorî:Mirin 1867]] [[Kategorî:Wênesazên fransî yên mêr]] 5nls09lsifl7amwf9gr9j671i9gxedw 0 50754 2031524 1941866 2026-05-26T12:32:23Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Binê standard kir.) 2031524 wikitext text/x-wiki {{Çend problem| {{Wergerîne|en|ziman2=de|ziman3=fr}} {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Paqij bike|tarîx=gulan 2024}} }} '''Modernîzm''' an jî '''Nûxwazî''', peyva “modern” cara ewil bi şeklê “modernus” di dema sedsala 5an de derdikeve pêşiya me. Ev peyv jî ji bo veqetana heyama [[Mesîhî]] û heyama [[Pagan]] an jî [[Roma]]yî hatiye bikaranîn. Peyva modern piranî hatiye bi wateya ''nû''. An jî tiştê ku nû yan niha dest pê kiriye. Wek mînak di wêjeya tirk de peyva “cedîde” ango nû ji bo wêjeya nûjen hatiye bikaranîn: ''Edebîyat-ı Cedîde''.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Modernîzm, wek mêjûyî di sedsala 18an de digel geşedanên zanîstîû ramanî derketiye holê. Modernîzm ji bo wêjeyê têgeheke estetîst e. Armanc bi tenê “huner” e. Modernîte, serdestiya “mêjî” ye, “hiş” e. Mejiyê, digêjîne têgiha “geşedan” û “azadiyê".{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Modernîte peyva “liberation”ê ango rizgariyê pir tîne ziman. Em dibinîn ku sê bîrdozî([[îdeolojî]]) derdikeve holê: [[kapîtalîzm]], [[komûnîzm]] û [[faşîzm]]. Desthilatî, ji berê zêdetir dikeve jiyana mirov. [[Michel Foucault]] ji bo vê, têgiha bîyo-desthilat bi kar tîne. Ji desthilatê tu kes nikare xelas be. Gava ku em dibêjin modernîzm, bêjeya “rojava” tê bîra me, ji ber ku li wir dest pê kirîye. Modernîte ne bitenê balafir, avahî, navenda dan û standinê ye, modernîte berî her tiştê, guhertineke [[paradîgma]]yê ye, jiyaneke [[sekuler]] e. === Di Wêjeya Modernîst de (an jî Nûjen) “Mirov” === Di [[Yewnana Kevnare]] de li nîvenda gerdûnê, dinya heye([[Arîsto]]). Her tişt bi awayeke rêkûpêk (sîmetrîk) li dor dinyayê dizîvire. Di estetîka wêjeyê de jî teraz û sîmetrî heye. Di ''[[Îlyada]]'' û ''[[Odysseia]]'' ya [[Homeros]] de pîvana [[Heksametron]] heye. Di hemû peykerên Yewnanî de laş wekî hev e, bisîmetrî ye. Serdema navîn a Rojavayê jî mîna [[Arîsto]] ye. Cudabûna wan bitenê ev e ku di herî dervêyî gilor de, bihuşt û dojeh heye. Dîsa sîmetrî û aheng heye. Mînak: [[Dante Alighieri]]-[[Komediya Xwedayî|''Komedyaya Xwedayî'']]. Wekî wêjeya klasîka Rojhilatê. (Pîvana aruz) Di serdema [[Ronesans]] û Ronîbûnê de, rastiya dînî, cihe xwe diterikîne hiş û zanîstê. Êdî ezmûn û çavdêrî hene. Êdî gerdûneke binîvdera dinê tune. Agahiyên pirtûkên pîroz tên beravajî kirin. Daringperestiya aqlî, dibe serdestiya xwezayê. Pêbaweriyeke mezin li zanîst re çêdibe. ([[Isaac Newton]], [[Nicolaus Copernicus]], [[Johannes Kepler]], [[Galileo Galilei]]) Wek mînak helbesta binav Lavijên [[Konfusyus]] a [[Friedrich Schiller]] dikarin nişan bidin. Metnên serdama 19em de sêbareya duh-îro-sibê heye. Li Pirsên Li kû? Kêngê? Çawa? Çima? re bersivên misoger hene. Li wan berheman de dinyayeke nas, dinyayeke ku li xwendevanan re beyanî nîne, heye. Dozîneya Mîmetîk derbasdar e. [[Stendhal]]: “Roman, neynikeke ku di domahîya rê de tê gerandin.”Romana realîst a sedsala 18-19em de honaka hîmî, vegotina çîrokê ye. Ramana skolastîk, bîrdoziya olî, feodal tên rexne kirin û dinyayeke sekuler tên afirandin. Piştî sedsala 16em pêvajoya takekesîbûn dest pê dike. Piştî Şoreşa Senayiya yekem, li berheman, mirov heta dawiya sedsala 19. de leheng e. Dogma tune, hiş, demokrasi, vîna azad heye. Wek mînak di Bihuşta Windaya a [[John Milton]] de, şeytan fikren xwe vedibije. Di [[Faust|''Fausta'']] [[Johann Wolfgang von Goethe]] de [[Şeytan]] û [[Xwedê]] li mercên wekhev de ne. == Serdema 19an == Di serdema 19an de serdestiya daringê dest pê dike. Felsefeya [[materyalîzm]] (Daringperestî) derbasdar e. [[Karl Marx]] dibêje ku: “Binesazî seresaziyê çê dike. Binê her tiştî de aborî heye. Darwîn bi angaşta tekamûl dikeve qada zanîstê. Comte, bi [[pozîtîvîzm]]ê derdikeve pêşberê me û bizava naturalîzm li bin bandora wan ramanan derdikeve holê. Rastiya fotografê derbasdar e. Êdî mirov ne leheng e, tebatî ye. == Serdema 20an == Di sedsala 20an de rewş diguhere. Êdî li fîzîka [[Isaac Newton]] biguman e. Ligel xebatên [[Max Planck]], [[Albert Einstein]], [[Werner Heisenberg]] tê dîtin ku dem îzafî ye û madde an jî daring di rewşeke nediyarîyê de ye. Li cihê têgihên misogerîya zanîstê, determînizmê (Têkiliya sedem û encam)û neguhertina zanîstê; têgihên nediyarbûna zanîstê, dibetî, izafiyet tên bikaranîn. [[Sigmund Freud]] û [[Carl Gustav Jung]] behsa binehişîya mirov û civatê dikin. [[Friedrich Wilhelm Nietzsche]] dibêje Xwedê mirîye. Navdarê vî serdemê Kafka ye. [[Franz Kafka]] û [[James Joyce]] atmaosfereke beyanî diafirînin. [[Bertolt Brecht]], li dinyaya derveyê ditewişîne. Di estetîka nû de tevayî û berbawerî tune. Kerî kirin heye. Di wêjeya modernîst-avangardîst (Bizava Hunera Pêşvexwaz: [[Futurîzm]], [[Dadaizm]], [[Kubîzm]], [[Fovîzm]] ve [[Ekspresyonîzm]]) de: # Teknîka montaj-kolaj(jêwergiran) heye. # Rastebana teşe-honak-sazî heye. # Rêwîtiya bîr û hişê heye. # Afirandina gerdûneke nû heye # Sêbareya duh-îro-sibê ji holê radibe. # Estetîka mîmesîs bi dawî dibe. # Dinya wekî ku bûye na, bi parçeyên rastiyê ve, ji nû ve tên afirandin. # Rêza bûyerê, bi awayeke kaşker nayê vegotin. # Hunermend parçeyên rastiyê, xewnên xwe digre, derdixe li ser fetlokên hişê/binehişê û şêwe dide wan malzemeyan. # Lîstikeke ku li ser honak/teknîk/sazî tên lîstin. # Tiştên tên vegotin mecbur nîne ku li hev rastiya wêneyî û dîrokî bike. # Paradîgma tê guhertin. Em dikarin [[James Joyce]], [[Marcel Proust]], [[Franz Kafka]], [[Marc Chagall]], [[Alberto Giacometti]], [[Hasan Alî Toptaş]], [[William Butler Yeats]], [[Thomas Stearns Eliot]], [[Ezra Pound]] mînak bidin. == Heya sedsala 20an == # Dinyayeke nêzikî dinyaya me hebû. # Sêbareya duh-îro-sibê hebû. # Honaka hîmî, vegotina naverokê bû. # Têkiliya sedem-encam hebû. # Saziyeke bisînor hebû. == Veguhêranên Sedsala 20an == # Zanîst-teknolojî # Qezenç kirin-dirav-prestîj # Li xwezayê û hawirdor re beyanîbûn # Di hilberîna pevrayî de xwedî agahî bûna parçeyî, ne tevayî # Rasteqîna aşopî # [[Emperyalîzm]] == Dema di modernîzmê de == Sînorên navbera dinyaya mirov û dinyaya derve namîne. Dem, di hişê me de ser xetekî naherike. Li hiş û binehiş de dem hildipeke. Teknîka herikana hişê û teknîka paşdeveger(flash back) tên bikar anîn. (Wolf- Fanosa Deryayê) == Honaka di modernîzmê de == Du cur in: # Pevgihandina giravokên metnên hevdû cuda. [[Joyce]](Yên Dublînê), [[Oğuz Atay]](Yen ku xwe ranegirtine.) # Honandina wekî ku çîrokeke tevayî hebe: [[Metnn]], li dûrî [[mentiq]]ê diherike. Saziya metnê li hundir, di rastebaba wateyê de tên xera kirin. Her du honak, serpêhatiya honakê ye ne ya bûyerê ye. Armanc, ne nivîsana romanê ye, armanc honandina romanê ye. Di romanên kevneşopî de dema ku em wate, çîrok an jî lehengekê derxînin, berhem xera dibe. Lê di modernîzmê de ev teraz wekhev e. Wekî helbestê ye. Şêwe an jî teşe hin girîng e. == Hêma û nîgaşa di modernîzmê de == Di metnên modernîst de wate dikeve tengîyê, ev jî teknîkeke honakê ye. Teknîka optîk a piralî tê bikar anîn, ango bûyer yek e lê vebêjer pir in. Ji aliye wateyê ve, wate tê parçe kirin, giravokên metnê çêdikin û vê berevajî dikin. Hêma, cihekê girîng digire. Li gorî wan, wêje bi awayekî wekî din vegotin e. Em dikarin bibêjin afsuna gotinê. Alegorî, nişane, bibîrxistan, nîgaş taybetiyên berhemên modern in. Kêzikbûna [[Gregor Samsa]] hêmayek e. Hêma bi pey hev nê. Li ser hev lod dibe, dinije, divirvire. Wêjeya avangardîst de teknîka honakê hem pir wateyî ye hem jî pir bitebeke ye. Di metna de teknîkên sêwiriya teşeguhirîn û intertextual tên bikaranîn. === [[Elîtîzm]](Bijarteparêz)a Modernîzmê === Ji bo nivîskareke modernîst, tu tişt ji hunerê girîngtir nîn e. [[Nietzsche]]: “Jiyan bi tenê ji zaviyê estetîkê lê bête nihêrîn, watedar dibe.” Xwendevan, xwe di nav lîstikên şêwe de winda dike. Ji ev netnên ku fêm nake, dûr dibe. Ji nav xwendevanan de hêjmareke kêm vê wêjeyê dixwîne. Modernîzm gazî xwendevanên elît dike. === Dîroka Çîroka Modern === * * [[Nîkolay Gogol]] (1809-1852: Mirovên ji rêzê. “Qapût” “Em hemû ji qapûtê [[Gogol]] derketin.” * [[Edgar Allan Poe]] (1809-1849): Tirs, fantastik. Analîzên giyanî. Hêma. Xewn. Perî. Di fîzîkê wê de. Wêjeya undergrand.(Kaçax) “Şaytana li qûleya naqosê) * [[Guy de Maupassant]] (1850-1893): Çîroka bûyerê. Bûyerên ji dûrê rêzê. Serhilhan li dijî dêr-kevneşopî-hawirdor. “Eyara rûnê” * [[Anton Çexov]] (1860-1904): Şêweyeke nû. Aboriya gotinê. Rewşên ji rêzê. Çîrokên neqedîyayê. * [[Katherine Mansfield]] (1888-1923): Monolog. Herikiya hişê. Dawiyeke balkêş tune. Mirovên reben û biêş. Îmkanên sînemayê. * [[James Joyce]] (1882-1941): Dengê bajarê. Yên ku li Dunlînê ye- Hêza muzîk, helbest û dîmen. * [[Franz Kafka]] (1883-1924): Tengavîya, asêbûna, nederana mirovên modern. Dinya girtîgeheke mezin e. Hemû navgîn veguheriye armancê. Mirov ji xweaya xwe dûr ketiye. Geremoliya li hişê. * [[William Faulkner]] (1897-1962): Tundî, tirs, bengînî. Hostatiya şêwe. “Ji bo Emily gulek.” Li yekê zêdetir qoziya nêrînê heye. Bi tene diyalog. Flash back, herîkiya hişê, vegotina sembolik. * [[Jorge Luis Borges]] (1899-1986): Dixwaze ku hemû dîroka mirovî ji nû ve şîrove bike. Hert tişt ji pêşîyê hatiye kirin. Dem dûrê rastîyê ye. * [[Sadiq Hîdayet]] (1903-1951): Li nivîsandinaWekkafkayî nûnera rojhilatê ye. Rebenî, mirovên rojhilatî ku bin kevneşopî û nederanê de ne. Li ber tunebûnê ve çûyîn. Di navendê de felsefe û teoloji heye. Hişeke birîndar. Tengavî û xwekuştin. * [[Gabriel García Márquez]] (1928): [[Bizava Realîzma]] mîstîkê diafîrine. Efsaneyan, nûçeyên rojnamê, xewnan, rasthatinan, mucîzeyan dixe nav hev û çîrokê dinivîse. Axaftinên hundir, herikana hişê, rîtma helbesî, bibîrxistin. * Ji bilî wan nivîskaran [[Julio Cortázar]], [[Truman Capote]], [[Wolfgang Borchert]], [[Raymond Carver]], [[J. D. Salinger]], [[Italo Calvino]], [[Carlos Fuentes]] jî hene. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Estetîk]] [[Kategorî:Felsefe]] [[Kategorî:Modernîzm| ]] [[Kategorî:Tevgerên hunerî]] [[Kategorî:Wêje]] 48gge8b7ki70bmi6pnrqzr39y968rxy 0 53141 2031568 1938986 2026-05-26T13:14:01Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031568 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Xanayê Qubadî | pîşe = Fiqihzan, Helbestvan, Wergêr, Nivîskar | roja_jidayikbûnê = 1700 | roja_mirinê = 1759 an 1778 | netewe = Kurd | ziman = [[Kurdî]] | tevger = [[Tefsîr]], Eşq | berhem = {{Lîsteya sade| * Quran (Wergera Kurdî) * Şirîn û Xusrew}} }} '''Xanayê Qubadî''' an '''Xana Qubadî''' (jdb. 1700 Derne Şarê, [[Selasê Bawecanî (navçe)|Selasê Bawecanî]], [[Rojhilata Kurdistanê]] - m. 1778) [[helbestvan]], [[wêje]]van û wergerekî kurd ê [[Dibistana Gûranî]] ye.<ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet Khana Qobadî, Iranica]</ref><ref>http://www.kurdishacademy.org/?q=node/37{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2025 }}</ref> Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê ye. Gorî dîroka devkî Qubadî [[Quran|Qurana pîroz]] wergerandiye [[zimanê kurdî]], belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng [[Şirîn û Xusrew]] e.<ref>Xanay Qubadî, Şîrîn û Xusrew, a: Mihemedî Mela Kerîm, Çapxaney Korî Zanyarîy Kurd, Bexda, 1975, r:11</ref> == Berhem == * Wergera [[Qurana kurdî]] * [[Şirîn û Xusrew]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1700]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Mirin 1778]] [[Kategorî:Mirin 1759]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] bgjae7i6wuek4fq6jtthe3cdpvkv927 2031570 2031568 2026-05-26T13:14:31Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031570 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Xanayê Qubadî | pîşe = Fiqihzan, Helbestvan, Wergêr, Nivîskar | roja_jidayikbûnê = 1700 | roja_mirinê = 1759 an 1778 | netewe = Kurd | ziman = [[Kurdî]] | tevger = [[Tefsîr]], Eşq | berhem = {{Lîsteya sade| * Quran (Wergera Kurdî) * Şirîn û Xusrew}} }} '''Xanayê Qubadî''' an '''Xana Qubadî''' (jdb. 1700 Derne Şarê, [[Selasê Bawecanî (navçe)|Selasê Bawecanî]], [[Rojhilata Kurdistanê]] - m. 1778) [[helbestvan]], [[wêje]]van û wergerekî kurd ê [[Dibistana Gûranî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet/ |sernav=ḴĀNĀ QOBĀDI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-US}}</ref> Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê ye. Gorî dîroka devkî Qubadî [[Quran|Qurana pîroz]] wergerandiye [[zimanê kurdî]], belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng [[Şirîn û Xusrew]] e.<ref>Xanay Qubadî, Şîrîn û Xusrew, a: Mihemedî Mela Kerîm, Çapxaney Korî Zanyarîy Kurd, Bexda, 1975, r:11</ref> == Berhem == * Wergera [[Qurana kurdî]] * [[Şirîn û Xusrew]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1700]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Mirin 1778]] [[Kategorî:Mirin 1759]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] jcq3azosog5770j5s4s182dlmxrdd8i 2031571 2031570 2026-05-26T13:14:49Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031571 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Xanayê Qubadî | pîşe = Fiqihzan, Helbestvan, Wergêr, Nivîskar | roja_jidayikbûnê = 1700 | roja_mirinê = 1759 an 1778 | netewe = Kurd | ziman = [[Kurdî]] | tevger = [[Tefsîr]], Eşq | berhem = {{Lîsteya sade| * Quran (Wergera Kurdî) * Şirîn û Xusrew}} }} '''Xanayê Qubadî''' an '''Xana Qubadî''' (jdb. 1700 Derne Şarê, [[Selasê Bawecanî (navçe)|Selasê Bawecanî]], [[Rojhilata Kurdistanê]] - m. 1778) [[helbestvan]], [[wêje]]van û wergerekî kurd ê [[Dibistana Gûranî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet/ |sernav=ḴĀNĀ QOBĀDI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-US}}</ref> Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê ye. Gorî dîroka devkî Qubadî [[Quran|Qurana pîroz]] wergerandiye [[zimanê kurdî]], belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng [[Şirîn û Xusrew]] e.<ref>Xanay Qubadî, Şîrîn û Xusrew, a: Mihemedî Mela Kerîm, Çapxaney Korî Zanyarîy Kurd, Bexda, 1975, r:11</ref> == Berhem == * Wergera [[Qurana kurdî]] * [[Şirîn û Xusrew]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1700]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Mirin 1778]] [[Kategorî:Mirin 1759]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] 6p8vgasfs8cuv4enh4ri46j5qiu4i0i 2031572 2031571 2026-05-26T13:15:07Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031572 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Xanayê Qubadî | pîşe = Fiqihzan, Helbestvan, Wergêr, Nivîskar | roja_jidayikbûnê = 1700 | roja_mirinê = 1759 an 1778 | netewe = Kurd | ziman = [[Kurdî]] | tevger = [[Tefsîr]], Eşq | berhem = {{Lîsteya sade| * Quran (Wergera Kurdî) * Şirîn û Xusrew}} }} '''Xana Qubadî''' (jdb. 1700 Derne Şarê, [[Selasê Bawecanî (navçe)|Selasê Bawecanî]], [[Rojhilata Kurdistanê]] - m. 1778) [[helbestvan]], [[wêje]]van û wergerekî kurd ê [[Dibistana Gûranî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet/ |sernav=ḴĀNĀ QOBĀDI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-US}}</ref> Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê ye. Gorî dîroka devkî Qubadî [[Quran|Qurana pîroz]] wergerandiye [[zimanê kurdî]], belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng [[Şirîn û Xusrew]] e.<ref>Xanay Qubadî, Şîrîn û Xusrew, a: Mihemedî Mela Kerîm, Çapxaney Korî Zanyarîy Kurd, Bexda, 1975, r:11</ref> == Berhem == * Wergera [[Qurana kurdî]] * [[Şirîn û Xusrew]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1700]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Mirin 1778]] [[Kategorî:Mirin 1759]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] 2pcvilz6h1zqvh0dbf5830zzz2u9x1x 2031573 2031572 2026-05-26T13:15:20Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Xanayê Qubadî]] weke [[Xana Qubadî]] guhart 2031572 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Xanayê Qubadî | pîşe = Fiqihzan, Helbestvan, Wergêr, Nivîskar | roja_jidayikbûnê = 1700 | roja_mirinê = 1759 an 1778 | netewe = Kurd | ziman = [[Kurdî]] | tevger = [[Tefsîr]], Eşq | berhem = {{Lîsteya sade| * Quran (Wergera Kurdî) * Şirîn û Xusrew}} }} '''Xana Qubadî''' (jdb. 1700 Derne Şarê, [[Selasê Bawecanî (navçe)|Selasê Bawecanî]], [[Rojhilata Kurdistanê]] - m. 1778) [[helbestvan]], [[wêje]]van û wergerekî kurd ê [[Dibistana Gûranî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet/ |sernav=ḴĀNĀ QOBĀDI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-US}}</ref> Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê ye. Gorî dîroka devkî Qubadî [[Quran|Qurana pîroz]] wergerandiye [[zimanê kurdî]], belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng [[Şirîn û Xusrew]] e.<ref>Xanay Qubadî, Şîrîn û Xusrew, a: Mihemedî Mela Kerîm, Çapxaney Korî Zanyarîy Kurd, Bexda, 1975, r:11</ref> == Berhem == * Wergera [[Qurana kurdî]] * [[Şirîn û Xusrew]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1700]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Mirin 1778]] [[Kategorî:Mirin 1759]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] 2pcvilz6h1zqvh0dbf5830zzz2u9x1x 2031579 2031573 2026-05-26T13:16:28Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031579 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Xanayê Qubadî | pîşe = Fiqihzan, Helbestvan, Wergêr, Nivîskar | roja_jidayikbûnê = 1700 | roja_mirinê = 1759 an 1778 | netewe = Kurd | ziman = [[Kurdî]] | tevger = [[Tefsîr]], Eşq | berhem = {{Lîsteya sade| * Quran (Wergera Kurdî) * Şirîn û Xusrew}} }} '''Xana Qubadî''' (jdb. 1700 Derne Şarê, [[Selasê Bawecanî (navçe)|Selasê Bawecanî]], [[Rojhilata Kurdistanê]] - m. 1778) [[helbestvan]], [[wêje]]van û wergerekî kurd ê [[Dibistana Gûranî]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet/ |sernav=ḴĀNĀ QOBĀDI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-US}}</ref> Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê ye. Gorî dîroka devkî Qubadî [[Quran|Qurana pîroz]] wergerandiye [[zimanê kurdî]], belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng [[Şirîn û Xusrew]] e.<ref>Xanay Qubadî, Şîrîn û Xusrew, a: Mihemedî Mela Kerîm, Çapxaney Korî Zanyarîy Kurd, Bexda, 1975, r:11</ref> == Berhem == * Wergera [[Qurana kurdî]] * [[Şirîn û Xusrew]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1700]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Mirin 1778]] [[Kategorî:Mirin 1759]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] 41utb20wqhe6zlxwsm6r8ju3ggli2o8 2031581 2031579 2026-05-26T13:17:08Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031581 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Xanayê Qubadî | pîşe = Fiqihzan, Helbestvan, Wergêr, Nivîskar | roja_jidayikbûnê = 1700 | roja_mirinê = 1759 an 1778 | netewe = Kurd | ziman = [[Kurdî]] | tevger = [[Tefsîr]], Eşq | berhem = {{Lîsteya sade| * Quran (Wergera Kurdî) * Şirîn û Xusrew}} }} '''Xana Qubadî''' (jdb. 1700 Derne Şarê, [[Selasê Bawecanî (navçe)|Selasê Bawecanî]], [[Rojhilata Kurdistanê]] - m. 1778, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Mîrektiya Babanê]]) [[helbestvan]], [[wêje]]van û wergerekî kurd ê [[Dibistana Gûranî]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet/ |sernav=ḴĀNĀ QOBĀDI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-US}}</ref> Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê ye. Gorî dîroka devkî Qubadî [[Quran|Qurana pîroz]] wergerandiye [[zimanê kurdî]], belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng [[Şirîn û Xusrew]] e.<ref>Xanay Qubadî, Şîrîn û Xusrew, a: Mihemedî Mela Kerîm, Çapxaney Korî Zanyarîy Kurd, Bexda, 1975, r:11</ref> == Berhem == * Wergera [[Qurana kurdî]] * [[Şirîn û Xusrew]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1700]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Mirin 1778]] [[Kategorî:Mirin 1759]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] kn4jswytipixvsqbfaq2g6mbfpup0f6 2031582 2031581 2026-05-26T13:17:31Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031582 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Xanayê Qubadî | pîşe = Fiqihzan, Helbestvan, Wergêr, Nivîskar | roja_jidayikbûnê = 1700 | roja_mirinê = 1759 an 1778 | netewe = Kurd | ziman = [[Kurdî]] | tevger = [[Tefsîr]], Eşq | berhem = {{Lîsteya sade| * Quran (Wergera Kurdî) * Şirîn û Xusrew}} }} '''Xana Qubadî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1700ê Derne Şarê, [[Selasê Bawecanî (navçe)|Selasê Bawecanî]], [[Rojhilata Kurdistanê]] - m. 1778, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Mîrektiya Babanê]]) [[helbestvan]], [[wêje]]van û wergerekî kurd ê [[Dibistana Gûranî]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet/ |sernav=ḴĀNĀ QOBĀDI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-US}}</ref> Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê ye. Gorî dîroka devkî Qubadî [[Quran|Qurana pîroz]] wergerandiye [[zimanê kurdî]], belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng [[Şirîn û Xusrew]] e.<ref>Xanay Qubadî, Şîrîn û Xusrew, a: Mihemedî Mela Kerîm, Çapxaney Korî Zanyarîy Kurd, Bexda, 1975, r:11</ref> == Berhem == * Wergera [[Qurana kurdî]] * [[Şirîn û Xusrew]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1700]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Mirin 1778]] [[Kategorî:Mirin 1759]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] azc6hg729jpg56o63ljupg2gm7ms5re 2031583 2031582 2026-05-26T13:17:38Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031583 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Xanayê Qubadî | pîşe = Fiqihzan, Helbestvan, Wergêr, Nivîskar | roja_jidayikbûnê = 1700 | roja_mirinê = 1759 an 1778 | netewe = Kurd | ziman = [[Kurdî]] | tevger = [[Tefsîr]], Eşq | berhem = {{Lîsteya sade| * Quran (Wergera Kurdî) * Şirîn û Xusrew}} }} '''Xana Qubadî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1700ê, Derne Şarê, [[Selasê Bawecanî (navçe)|Selasê Bawecanî]], [[Rojhilata Kurdistanê]] - m. 1778, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Mîrektiya Babanê]]) [[helbestvan]], [[wêje]]van û wergerekî kurd ê [[Dibistana Gûranî]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet/ |sernav=ḴĀNĀ QOBĀDI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-US}}</ref> Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê ye. Gorî dîroka devkî Qubadî [[Quran|Qurana pîroz]] wergerandiye [[zimanê kurdî]], belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng [[Şirîn û Xusrew]] e.<ref>Xanay Qubadî, Şîrîn û Xusrew, a: Mihemedî Mela Kerîm, Çapxaney Korî Zanyarîy Kurd, Bexda, 1975, r:11</ref> == Berhem == * Wergera [[Qurana kurdî]] * [[Şirîn û Xusrew]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1700]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Mirin 1778]] [[Kategorî:Mirin 1759]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] lkzv0dv27atv35bhdyhcpisrm5bkf9q 2031584 2031583 2026-05-26T13:18:10Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031584 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Xanayê Qubadî | pîşe = Fiqihzan, Helbestvan, Wergêr, Nivîskar | roja_jidayikbûnê = 1700 | roja_mirinê = 1759 an 1778 | netewe = Kurd | ziman = [[Kurdî]] | tevger = [[Tefsîr]], Eşq | berhem = {{Lîsteya sade| * Quran (Wergera Kurdî) * Şirîn û Xusrew}} }} '''Xana Qubadî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1700ê, Derne Şarê, [[Selasê Bawecanî (navçe)|Selasê Bawecanî]], [[Mîrektiya Erdelan|Erdalan]] - m. 1778, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Mîrektiya Babanê]]) [[helbestvan]], [[wêje]]van û wergerekî kurd ê [[Dibistana Gûranî]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet/ |sernav=ḴĀNĀ QOBĀDI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-US}}</ref> Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê ye. Gorî dîroka devkî Qubadî [[Quran|Qurana pîroz]] wergerandiye [[zimanê kurdî]], belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng [[Şirîn û Xusrew]] e.<ref>Xanay Qubadî, Şîrîn û Xusrew, a: Mihemedî Mela Kerîm, Çapxaney Korî Zanyarîy Kurd, Bexda, 1975, r:11</ref> == Berhem == * Wergera [[Qurana kurdî]] * [[Şirîn û Xusrew]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1700]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Mirin 1778]] [[Kategorî:Mirin 1759]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] gjko7fzdgx76ehnu6ix742jt3qvbdkh 2031585 2031584 2026-05-26T13:18:23Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031585 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Xanayê Qubadî | pîşe = Fiqihzan, Helbestvan, Wergêr, Nivîskar | roja_jidayikbûnê = 1700 | roja_mirinê = 1759 an 1778 | netewe = Kurd | ziman = [[Kurdî]] | tevger = [[Tefsîr]], Eşq | berhem = {{Lîsteya sade| * Quran (Wergera Kurdî) * Şirîn û Xusrew}} }} '''Xana Qubadî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1700ê, Derne Şarê, [[Selasê Bawecanî (navçe)|Selasê Bawecanî]], [[Mîrektiya Erdelan|Erdalan]] - m. 1778, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Baban]]) [[helbestvan]], [[wêje]]van û wergerekî kurd ê [[Dibistana Gûranî]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet/ |sernav=ḴĀNĀ QOBĀDI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-US}}</ref> Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê ye. Gorî dîroka devkî Qubadî [[Quran|Qurana pîroz]] wergerandiye [[zimanê kurdî]], belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng [[Şirîn û Xusrew]] e.<ref>Xanay Qubadî, Şîrîn û Xusrew, a: Mihemedî Mela Kerîm, Çapxaney Korî Zanyarîy Kurd, Bexda, 1975, r:11</ref> == Berhem == * Wergera [[Qurana kurdî]] * [[Şirîn û Xusrew]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1700]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Mirin 1778]] [[Kategorî:Mirin 1759]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] fa9yvngid6lp2salxcc3yq56rbge9zh 2031587 2031585 2026-05-26T13:19:02Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031587 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Xanayê Qubadî | pîşe = Fiqihzan, Helbestvan, Wergêr, Nivîskar | roja_jidayikbûnê = 1700 | roja_mirinê = 1759 an 1778 | netewe = Kurd | ziman = [[Kurdî]] | tevger = [[Tefsîr]], Eşq | berhem = {{Lîsteya sade| * Quran (Wergera Kurdî) * Şirîn û Xusrew}} }} '''Xana Qubadî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1700ê, Derne Şarê, [[Selasê Bawecanî (navçe)|Selasê Bawecanî]], [[Mîrektiya Erdelan|Erdalan]] - m. 1778, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Baban]]) [[helbestvan]], [[wêje]]van û wergerekî kurd ê [[Dibistana Gûranî]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet/ |sernav=ḴĀNĀ QOBĀDI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-US}}</ref> Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê bûye. Gorî dîroka devkî, Qubadî [[Quran|Qurana pîroz]] wergerandiye [[zimanê kurdî]], belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng û navdar ''[[Şirîn û Xusrew]]'' e.<ref>Xanay Qubadî, Şîrîn û Xusrew, a: Mihemedî Mela Kerîm, Çapxaney Korî Zanyarîy Kurd, Bexda, 1975, r:11</ref> == Berhem == * Wergera [[Qurana kurdî]] * [[Şirîn û Xusrew]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1700]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Mirin 1778]] [[Kategorî:Mirin 1759]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] 92ptyxe767wedbyqx9tv3xrq3mflkm1 2031588 2031587 2026-05-26T13:20:06Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031588 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Xanayê Qubadî | pîşe = Fiqihzan, Helbestvan, Wergêr, Nivîskar | roja_jidayikbûnê = 1700 | roja_mirinê = 1759 an 1778 | netewe = Kurd | ziman = [[Kurdî]] | tevger = [[Tefsîr]], Eşq | berhem = {{Lîsteya sade| * Quran (Wergera Kurdî) * Şirîn û Xusrew}} }} '''Xana Qubadî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1700ê, Derne Şarê, [[Selasê Bawecanî (navçe)|Selasê Bawecanî]], [[Mîrektiya Erdelan|Erdalan]] - m. 1778, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Baban]]) [[helbestvan]], [[wêje]]van û wergerekî kurd ê [[Dibistana Gûranî]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet/ |sernav=ḴĀNĀ QOBĀDI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-US}}</ref> Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê bûye. Gorî dîroka devkî, Qubadî [[Quran|Qurana pîroz]] wergerandiye [[zimanê kurdî]], belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng û navdar ''[[Şirîn û Xusrew]]'' e.<ref>Xanay Qubadî, Şîrîn û Xusrew, a: Mihemedî Mela Kerîm, Çapxaney Korî Zanyarîy Kurd, Bexda, 1975, r:11</ref> Ew di destpêkê li Erdelanê jiya, lê ji ber wergerên wî yên Quranê bo [[hewramî]], neçar ma ku bireve Babaneyê cîran. == Berhem == * Wergera [[Qurana kurdî]] * [[Şirîn û Xusrew]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1700]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Mirin 1778]] [[Kategorî:Mirin 1759]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] 4vglsprpubkq47w3otlhb9n8kdf9x02 2031590 2031588 2026-05-26T13:20:37Z Kurê Acemî 105128 /* Berhem */ 2031590 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Xanayê Qubadî | pîşe = Fiqihzan, Helbestvan, Wergêr, Nivîskar | roja_jidayikbûnê = 1700 | roja_mirinê = 1759 an 1778 | netewe = Kurd | ziman = [[Kurdî]] | tevger = [[Tefsîr]], Eşq | berhem = {{Lîsteya sade| * Quran (Wergera Kurdî) * Şirîn û Xusrew}} }} '''Xana Qubadî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1700ê, Derne Şarê, [[Selasê Bawecanî (navçe)|Selasê Bawecanî]], [[Mîrektiya Erdelan|Erdalan]] - m. 1778, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Baban]]) [[helbestvan]], [[wêje]]van û wergerekî kurd ê [[Dibistana Gûranî]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet/ |sernav=ḴĀNĀ QOBĀDI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-US}}</ref> Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê bûye. Gorî dîroka devkî, Qubadî [[Quran|Qurana pîroz]] wergerandiye [[zimanê kurdî]], belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng û navdar ''[[Şirîn û Xusrew]]'' e.<ref>Xanay Qubadî, Şîrîn û Xusrew, a: Mihemedî Mela Kerîm, Çapxaney Korî Zanyarîy Kurd, Bexda, 1975, r:11</ref> Ew di destpêkê li Erdelanê jiya, lê ji ber wergerên wî yên Quranê bo [[hewramî]], neçar ma ku bireve Babaneyê cîran. == Berhemên wî == * Wergera [[Qurana kurdî]] * [[Şirîn û Xusrew]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1700]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Mirin 1778]] [[Kategorî:Mirin 1759]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] qfmhaptxru24t5xsbq2bec2hbhy8cnz 2031592 2031590 2026-05-26T13:22:15Z Kurê Acemî 105128 /* Berhemên wî */ 2031592 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Xanayê Qubadî | pîşe = Fiqihzan, Helbestvan, Wergêr, Nivîskar | roja_jidayikbûnê = 1700 | roja_mirinê = 1759 an 1778 | netewe = Kurd | ziman = [[Kurdî]] | tevger = [[Tefsîr]], Eşq | berhem = {{Lîsteya sade| * Quran (Wergera Kurdî) * Şirîn û Xusrew}} }} '''Xana Qubadî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1700ê, Derne Şarê, [[Selasê Bawecanî (navçe)|Selasê Bawecanî]], [[Mîrektiya Erdelan|Erdalan]] - m. 1778, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Baban]]) [[helbestvan]], [[wêje]]van û wergerekî kurd ê [[Dibistana Gûranî]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet/ |sernav=ḴĀNĀ QOBĀDI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-US}}</ref> Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê bûye. Gorî dîroka devkî, Qubadî [[Quran|Qurana pîroz]] wergerandiye [[zimanê kurdî]], belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng û navdar ''[[Şirîn û Xusrew]]'' e.<ref>Xanay Qubadî, Şîrîn û Xusrew, a: Mihemedî Mela Kerîm, Çapxaney Korî Zanyarîy Kurd, Bexda, 1975, r:11</ref> Ew di destpêkê li Erdelanê jiya, lê ji ber wergerên wî yên Quranê bo [[hewramî]], neçar ma ku bireve Babaneyê cîran. == Berhemên wî == Berhema wî ya sereke û çapkirî [[Şirîn û Xusrew]] e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hosta bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû: * Wergera [[Qurana kurdî]] * [[Şirîn û Xusrew]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1700]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Mirin 1778]] [[Kategorî:Mirin 1759]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] 4r39u1j9l8ikihqaszv4f9d5b797rr9 2031593 2031592 2026-05-26T13:22:23Z Kurê Acemî 105128 /* Berhemên wî */ 2031593 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Xanayê Qubadî | pîşe = Fiqihzan, Helbestvan, Wergêr, Nivîskar | roja_jidayikbûnê = 1700 | roja_mirinê = 1759 an 1778 | netewe = Kurd | ziman = [[Kurdî]] | tevger = [[Tefsîr]], Eşq | berhem = {{Lîsteya sade| * Quran (Wergera Kurdî) * Şirîn û Xusrew}} }} '''Xana Qubadî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1700ê, Derne Şarê, [[Selasê Bawecanî (navçe)|Selasê Bawecanî]], [[Mîrektiya Erdelan|Erdalan]] - m. 1778, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Baban]]) [[helbestvan]], [[wêje]]van û wergerekî kurd ê [[Dibistana Gûranî]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet/ |sernav=ḴĀNĀ QOBĀDI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-US}}</ref> Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê bûye. Gorî dîroka devkî, Qubadî [[Quran|Qurana pîroz]] wergerandiye [[zimanê kurdî]], belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng û navdar ''[[Şirîn û Xusrew]]'' e.<ref>Xanay Qubadî, Şîrîn û Xusrew, a: Mihemedî Mela Kerîm, Çapxaney Korî Zanyarîy Kurd, Bexda, 1975, r:11</ref> Ew di destpêkê li Erdelanê jiya, lê ji ber wergerên wî yên Quranê bo [[hewramî]], neçar ma ku bireve Babaneyê cîran. == Berhemên wî == Berhema wî ya sereke û çapkirî [[Şirîn û Xusrew]] e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hosta bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû. * Wergera [[Qurana kurdî]] * [[Şirîn û Xusrew]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1700]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Mirin 1778]] [[Kategorî:Mirin 1759]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] it4vp64ublk56baput0ch0yedwa03xi 2031594 2031593 2026-05-26T13:22:45Z Kurê Acemî 105128 /* Berhemên wî */ 2031594 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Xanayê Qubadî | pîşe = Fiqihzan, Helbestvan, Wergêr, Nivîskar | roja_jidayikbûnê = 1700 | roja_mirinê = 1759 an 1778 | netewe = Kurd | ziman = [[Kurdî]] | tevger = [[Tefsîr]], Eşq | berhem = {{Lîsteya sade| * Quran (Wergera Kurdî) * Şirîn û Xusrew}} }} '''Xana Qubadî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1700ê, Derne Şarê, [[Selasê Bawecanî (navçe)|Selasê Bawecanî]], [[Mîrektiya Erdelan|Erdalan]] - m. 1778, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Baban]]) [[helbestvan]], [[wêje]]van û wergerekî kurd ê [[Dibistana Gûranî]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet/ |sernav=ḴĀNĀ QOBĀDI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-US}}</ref> Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê bûye. Gorî dîroka devkî, Qubadî [[Quran|Qurana pîroz]] wergerandiye [[zimanê kurdî]], belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng û navdar ''[[Şirîn û Xusrew]]'' e.<ref>Xanay Qubadî, Şîrîn û Xusrew, a: Mihemedî Mela Kerîm, Çapxaney Korî Zanyarîy Kurd, Bexda, 1975, r:11</ref> Ew di destpêkê li Erdelanê jiya, lê ji ber wergerên wî yên Quranê bo [[hewramî]], neçar ma ku bireve Babaneyê cîran. == Berhemên wî == Berhema wî ya sereke û çapkirî [[Şirîn û Xusrew]] e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hosta bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû: * Wergera [[Qurana kurdî]] * [[Şirîn û Xusrew]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1700]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Mirin 1778]] [[Kategorî:Mirin 1759]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] 4r39u1j9l8ikihqaszv4f9d5b797rr9 2031602 2031594 2026-05-26T13:33:25Z Kurê Acemî 105128 /* Berhemên wî */ 2031602 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Xanayê Qubadî | pîşe = Fiqihzan, Helbestvan, Wergêr, Nivîskar | roja_jidayikbûnê = 1700 | roja_mirinê = 1759 an 1778 | netewe = Kurd | ziman = [[Kurdî]] | tevger = [[Tefsîr]], Eşq | berhem = {{Lîsteya sade| * Quran (Wergera Kurdî) * Şirîn û Xusrew}} }} '''Xana Qubadî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1700ê, Derne Şarê, [[Selasê Bawecanî (navçe)|Selasê Bawecanî]], [[Mîrektiya Erdelan|Erdalan]] - m. 1778, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Baban]]) [[helbestvan]], [[wêje]]van û wergerekî kurd ê [[Dibistana Gûranî]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet/ |sernav=ḴĀNĀ QOBĀDI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-US}}</ref> Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê bûye. Gorî dîroka devkî, Qubadî [[Quran|Qurana pîroz]] wergerandiye [[zimanê kurdî]], belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng û navdar ''[[Şirîn û Xusrew]]'' e.<ref>Xanay Qubadî, Şîrîn û Xusrew, a: Mihemedî Mela Kerîm, Çapxaney Korî Zanyarîy Kurd, Bexda, 1975, r:11</ref> Ew di destpêkê li Erdelanê jiya, lê ji ber wergerên wî yên Quranê bo [[hewramî]], neçar ma ku bireve Babaneyê cîran. == Berhemên wî == Berhema wî ya sereke û çapkirî [[Şirîn û Xusrew]] e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hosta bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû: {{Quote|Herçen mewaçan: Farsî şekeren<br />Kurdî ce şeker bell şîrînteren<br />Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş<br />Herkes dillşaden we ziwan wêş<br /> [[Kurmancî|Wergera kurmancî]]: Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,<br />Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e<br />Diyar e, di wê dinyaya xayîn de<br />Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}} * Wergera [[Qurana kurdî]] * [[Şirîn û Xusrew]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1700]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Mirin 1778]] [[Kategorî:Mirin 1759]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] 3sl8ahnj0w5bg3oe5nc8grapljcaquy 2031606 2031602 2026-05-26T13:34:43Z Kurê Acemî 105128 /* Berhemên wî */ 2031606 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Xanayê Qubadî | pîşe = Fiqihzan, Helbestvan, Wergêr, Nivîskar | roja_jidayikbûnê = 1700 | roja_mirinê = 1759 an 1778 | netewe = Kurd | ziman = [[Kurdî]] | tevger = [[Tefsîr]], Eşq | berhem = {{Lîsteya sade| * Quran (Wergera Kurdî) * Şirîn û Xusrew}} }} '''Xana Qubadî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1700ê, Derne Şarê, [[Selasê Bawecanî (navçe)|Selasê Bawecanî]], [[Mîrektiya Erdelan|Erdalan]] - m. 1778, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Baban]]) [[helbestvan]], [[wêje]]van û wergerekî kurd ê [[Dibistana Gûranî]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet/ |sernav=ḴĀNĀ QOBĀDI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-US}}</ref> Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê bûye. Gorî dîroka devkî, Qubadî [[Quran|Qurana pîroz]] wergerandiye [[zimanê kurdî]], belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng û navdar ''[[Şirîn û Xusrew]]'' e.<ref>Xanay Qubadî, Şîrîn û Xusrew, a: Mihemedî Mela Kerîm, Çapxaney Korî Zanyarîy Kurd, Bexda, 1975, r:11</ref> Ew di destpêkê li Erdelanê jiya, lê ji ber wergerên wî yên Quranê bo [[hewramî]], neçar ma ku bireve Babaneyê cîran. == Berhemên wî == Berhema wî ya sereke û çapkirî [[Şirîn û Xusrew]] e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hosta bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû: ''Herçen mewaçan: Farsî şekeren, Kurdî ce şeker bell şîrînteren, Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş, Herkes dillşaden we ziwan wêş'' {{Quote|Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,<br />Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e<br />Diyar e, di wê dinyaya xayîn de<br />Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}} * Wergera [[Qurana kurdî]] * [[Şirîn û Xusrew]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1700]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Mirin 1778]] [[Kategorî:Mirin 1759]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] gmomb3w4d2p855ksivuye8b1kntbq08 2031607 2031606 2026-05-26T13:35:00Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2031607 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Xanayê Qubadî | pîşe = Fiqihzan, Helbestvan, Wergêr, Nivîskar | roja_jidayikbûnê = 1700 | roja_mirinê = 1759 an 1778 | netewe = Kurd | ziman = [[Kurdî]] | tevger = [[Tefsîr]], Eşq | berhem = {{Lîsteya sade| * Quran (Wergera Kurdî) * Şirîn û Xusrew}} }} '''Xana Qubadî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1700ê, Derne Şarê, [[Selasê Bawecanî (navçe)|Selasê Bawecanî]], [[Mîrektiya Erdelan|Erdalan]] - m. 1778, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Baban]]) [[helbestvan]], [[wêje]]van û wergerekî kurd ê [[Dibistana Gûranî]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet/ |sernav=ḴĀNĀ QOBĀDI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-US}}</ref> Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê bûye. Gorî dîroka devkî, Qubadî [[Quran|Qurana pîroz]] wergerandiye [[zimanê kurdî]], belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng û navdar ''[[Şirîn û Xusrew]]'' e.<ref>Xanay Qubadî, Şîrîn û Xusrew, a: Mihemedî Mela Kerîm, Çapxaney Korî Zanyarîy Kurd, Bexda, 1975, r:11</ref> Ew di destpêkê li Erdelanê jiya, lê ji ber wergerên wî yên Quranê bo [[hewramî]], neçar ma ku bireve Babaneyê cîran. == Berhemên wî == Berhema wî ya sereke û çapkirî [[Şirîn û Xusrew]] e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hosta bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû: ''Herçen mewaçan: Farsî şekeren, Kurdî ce şeker bell şîrînteren, Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş, Herkes dillşaden we ziwan wêş'' {{Quote|Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,<br />Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e<br />Diyar e, di wê dinyaya xayîn de<br />Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}} * Wergera [[Qurana kurdî]] * [[Şirîn û Xusrew]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1700]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Mirin 1778]] [[Kategorî:Mirin 1759]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] e0pyrlik2cqhdweoj012a4hct5yvu2e 2031608 2031607 2026-05-26T13:35:13Z Kurê Acemî 105128 /* Berhemên wî */ 2031608 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Xanayê Qubadî | pîşe = Fiqihzan, Helbestvan, Wergêr, Nivîskar | roja_jidayikbûnê = 1700 | roja_mirinê = 1759 an 1778 | netewe = Kurd | ziman = [[Kurdî]] | tevger = [[Tefsîr]], Eşq | berhem = {{Lîsteya sade| * Quran (Wergera Kurdî) * Şirîn û Xusrew}} }} '''Xana Qubadî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1700ê, Derne Şarê, [[Selasê Bawecanî (navçe)|Selasê Bawecanî]], [[Mîrektiya Erdelan|Erdalan]] - m. 1778, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Baban]]) [[helbestvan]], [[wêje]]van û wergerekî kurd ê [[Dibistana Gûranî]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet/ |sernav=ḴĀNĀ QOBĀDI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-US}}</ref> Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê bûye. Gorî dîroka devkî, Qubadî [[Quran|Qurana pîroz]] wergerandiye [[zimanê kurdî]], belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng û navdar ''[[Şirîn û Xusrew]]'' e.<ref>Xanay Qubadî, Şîrîn û Xusrew, a: Mihemedî Mela Kerîm, Çapxaney Korî Zanyarîy Kurd, Bexda, 1975, r:11</ref> Ew di destpêkê li Erdelanê jiya, lê ji ber wergerên wî yên Quranê bo [[hewramî]], neçar ma ku bireve Babaneyê cîran. == Berhemên wî == Berhema wî ya sereke û çapkirî [[Şirîn û Xusrew]] e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hosta bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû:<ref>Xanay Qubadî, Şîrîn û Xesrew, [https://iqra.ahlamontada.com/t5716-topic (Saxkirdnewey Ferheng û Pîşekî: Muhemmed Mela Kerîm)], Korrî Zanyarî Kurd, Bexda 1975.</ref> ''Herçen mewaçan: Farsî şekeren, Kurdî ce şeker bell şîrînteren, Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş, Herkes dillşaden we ziwan wêş'' {{Quote|Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,<br />Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e<br />Diyar e, di wê dinyaya xayîn de<br />Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}} * Wergera [[Qurana kurdî]] * [[Şirîn û Xusrew]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1700]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Mirin 1778]] [[Kategorî:Mirin 1759]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] dn3ibh8o2zhoy9vf7r46detusduyxf5 2031609 2031608 2026-05-26T13:35:20Z Kurê Acemî 105128 /* Berhemên wî */ 2031609 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Xanayê Qubadî | pîşe = Fiqihzan, Helbestvan, Wergêr, Nivîskar | roja_jidayikbûnê = 1700 | roja_mirinê = 1759 an 1778 | netewe = Kurd | ziman = [[Kurdî]] | tevger = [[Tefsîr]], Eşq | berhem = {{Lîsteya sade| * Quran (Wergera Kurdî) * Şirîn û Xusrew}} }} '''Xana Qubadî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1700ê, Derne Şarê, [[Selasê Bawecanî (navçe)|Selasê Bawecanî]], [[Mîrektiya Erdelan|Erdalan]] - m. 1778, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Baban]]) [[helbestvan]], [[wêje]]van û wergerekî kurd ê [[Dibistana Gûranî]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet/ |sernav=ḴĀNĀ QOBĀDI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-US}}</ref> Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê bûye. Gorî dîroka devkî, Qubadî [[Quran|Qurana pîroz]] wergerandiye [[zimanê kurdî]], belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng û navdar ''[[Şirîn û Xusrew]]'' e.<ref>Xanay Qubadî, Şîrîn û Xusrew, a: Mihemedî Mela Kerîm, Çapxaney Korî Zanyarîy Kurd, Bexda, 1975, r:11</ref> Ew di destpêkê li Erdelanê jiya, lê ji ber wergerên wî yên Quranê bo [[hewramî]], neçar ma ku bireve Babaneyê cîran. == Berhemên wî == Berhema wî ya sereke û çapkirî [[Şirîn û Xusrew]] e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hosta bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû:<ref>Xanay Qubadî, Şîrîn û Xesrew, [https://iqra.ahlamontada.com/t5716-topic (Saxkirdnewey Ferheng û Pîşekî: Muhemmed Mela Kerîm)], Korrî Zanyarî Kurd, Bexda 1975.</ref> ''Herçen mewaçan: Farsî şekeren, Kurdî ce şeker bell şîrînteren, Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş, Herkes dillşaden we ziwan wêş'' {{Quote|Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,<br />Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e<br />Diyar e, di wê dinyaya xayîn de<br />Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}} * Wergera [[Qurana kurdî]] * Şirîn û Xusrew == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1700]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Mirin 1778]] [[Kategorî:Mirin 1759]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] 53lspv76wjacdefimv6pc02u542kfzz 2031610 2031609 2026-05-26T13:36:19Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031610 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Xanayê Qubadî | pîşe = Fiqihzan, Helbestvan, Wergêr, Nivîskar | roja_jidayikbûnê = 1700 | roja_mirinê = 1759 an 1778 | netewe = Kurd | ziman = [[Kurdî]] | tevger = [[Tefsîr]], Eşq | berhem = {{Lîsteya sade| * Quran (Wergera Kurdî) * Şirîn û Xusrew}} }} '''Xana Qubadî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1700ê, Derne Şarê, [[Selasê Bawecanî (navçe)|Selasê Bawecanî]], [[Mîrektiya Erdelan|Erdalan]] - m. 1778, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Baban]]) [[helbestvan]], [[wêje]]van û wergerekî kurd ê [[Dibistana Gûranî]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet/ |sernav=ḴĀNĀ QOBĀDI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-US}}</ref> Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê bûye. Gorî dîroka devkî, Qubadî [[Quran|Qurana pîroz]] wergerandiye [[zimanê kurdî]], belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng û navdar ''[[Şirîn û Xusrew]]'' e.<ref>Xanay Qubadî, [[Şirîn û Xusrew]], a: Mihemedî Mela Kerîm, Çapxaney Korî Zanyarîy Kurd, [[Bexda]], 1975, r. 11</ref> Ew di destpêkê li Erdelanê jiya, lê ji ber wergerên wî yên Quranê bo [[hewramî]], neçar ma ku bireve Babaneyê cîran. == Berhemên wî == Berhema wî ya sereke û çapkirî [[Şirîn û Xusrew]] e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hosta bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû:<ref>Xanay Qubadî, Şîrîn û Xesrew, [https://iqra.ahlamontada.com/t5716-topic (Saxkirdnewey Ferheng û Pîşekî: Muhemmed Mela Kerîm)], Korrî Zanyarî Kurd, Bexda 1975.</ref> ''Herçen mewaçan: Farsî şekeren, Kurdî ce şeker bell şîrînteren, Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş, Herkes dillşaden we ziwan wêş'' {{Quote|Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,<br />Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e<br />Diyar e, di wê dinyaya xayîn de<br />Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}} * Wergera [[Qurana kurdî]] * Şirîn û Xusrew == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1700]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Mirin 1778]] [[Kategorî:Mirin 1759]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] 6zinm26rkqmfjqgtbl592ahka7cmryu 2031611 2031610 2026-05-26T13:36:41Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031611 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Xanayê Qubadî | pîşe = Fiqihzan, Helbestvan, Wergêr, Nivîskar | roja_jidayikbûnê = 1700 | roja_mirinê = 1759 an 1778 | netewe = Kurd | ziman = [[Kurdî]] | tevger = [[Tefsîr]], Eşq | berhem = {{Lîsteya sade| * Quran (Wergera Kurdî) * Şirîn û Xusrew}} }} '''Xana Qubadî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1700ê, Derne Şarê, [[Selasê Bawecanî (navçe)|Selasê Bawecanî]], [[Mîrektiya Erdelan|Erdalan]] - m. 1778, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Baban]]) [[helbestvan]], [[wêje]]van û wergerekî kurd ê [[Dibistana Gûranî]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet/ |sernav=ḴĀNĀ QOBĀDI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-US}}</ref> Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê bûye. Gorî dîroka devkî, Qubadî [[Quran|Qurana pîroz]] wergerandiye [[zimanê kurdî]], belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng û navdar ''[[Şirîn û Xusrew]]'' e. Ew di destpêkê li Erdelanê jiya, lê ji ber wergerên wî yên Quranê bo [[hewramî]], neçar ma ku bireve Babaneyê cîran. == Berhemên wî == Berhema wî ya sereke û çapkirî [[Şirîn û Xusrew]] e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hosta bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû:<ref>Xanay Qubadî, Şîrîn û Xesrew, [https://iqra.ahlamontada.com/t5716-topic (Saxkirdnewey Ferheng û Pîşekî: Muhemmed Mela Kerîm)], Korrî Zanyarî Kurd, Bexda 1975.</ref> ''Herçen mewaçan: Farsî şekeren, Kurdî ce şeker bell şîrînteren, Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş, Herkes dillşaden we ziwan wêş'' {{Quote|Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,<br />Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e<br />Diyar e, di wê dinyaya xayîn de<br />Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}} * Wergera [[Qurana kurdî]] * Şirîn û Xusrew == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1700]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Mirin 1778]] [[Kategorî:Mirin 1759]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] 2juets9iik1dv6xvwiuaemvo16iy6bz 2031612 2031611 2026-05-26T13:37:17Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031612 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Xanayê Qubadî | pîşe = Fiqihzan, Helbestvan, Wergêr, Nivîskar | roja_jidayikbûnê = {{nêzîkî}} 1700ê | roja_mirinê = 1778 | netewe = Kurd | ziman = [[Kurdî]] | tevger = [[Tefsîr]], Eşq | berhem = {{Lîsteya sade| * Quran (Wergera Kurdî) * Şirîn û Xusrew}} }} '''Xana Qubadî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1700ê, Derne Şarê, [[Selasê Bawecanî (navçe)|Selasê Bawecanî]], [[Mîrektiya Erdelan|Erdalan]] - m. 1778, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Baban]]) [[helbestvan]], [[wêje]]van û wergerekî kurd ê [[Dibistana Gûranî]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet/ |sernav=ḴĀNĀ QOBĀDI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-US}}</ref> Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê bûye. Gorî dîroka devkî, Qubadî [[Quran|Qurana pîroz]] wergerandiye [[zimanê kurdî]], belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng û navdar ''[[Şirîn û Xusrew]]'' e. Ew di destpêkê li Erdelanê jiya, lê ji ber wergerên wî yên Quranê bo [[hewramî]], neçar ma ku bireve Babaneyê cîran. == Berhemên wî == Berhema wî ya sereke û çapkirî [[Şirîn û Xusrew]] e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hosta bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû:<ref>Xanay Qubadî, Şîrîn û Xesrew, [https://iqra.ahlamontada.com/t5716-topic (Saxkirdnewey Ferheng û Pîşekî: Muhemmed Mela Kerîm)], Korrî Zanyarî Kurd, Bexda 1975.</ref> ''Herçen mewaçan: Farsî şekeren, Kurdî ce şeker bell şîrînteren, Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş, Herkes dillşaden we ziwan wêş'' {{Quote|Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,<br />Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e<br />Diyar e, di wê dinyaya xayîn de<br />Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}} * Wergera [[Qurana kurdî]] * Şirîn û Xusrew == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1700]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Mirin 1778]] [[Kategorî:Mirin 1759]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] hd9yhpjt3kxtdcs9lh3ngio7a9rjg1g 2031613 2031612 2026-05-26T13:37:25Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031613 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Xanayê Qubadî | pîşe = Fiqihzan, Helbestvan, Wergêr, Nivîskar | roja_jidayikbûnê = {{nêzîkî}} 1700ê | roja_mirinê = 1778 | netewe = Kurd | ziman = [[Kurdî]] | tevger = [[Tefsîr]], Eşq | berhem = {{Lîsteya sade| * Quran (Wergera Kurdî) * Şirîn û Xusrew}} }} '''Xana Qubadî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1700ê, Derne Şarê, [[Selasê Bawecanî (navçe)|Selasê Bawecanî]], [[Mîrektiya Erdelan|Erdalan]] - m. 1778an, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Baban]]) [[helbestvan]], [[wêje]]van û wergerekî kurd ê [[Dibistana Gûranî]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet/ |sernav=ḴĀNĀ QOBĀDI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-US}}</ref> Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê bûye. Gorî dîroka devkî, Qubadî [[Quran|Qurana pîroz]] wergerandiye [[zimanê kurdî]], belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng û navdar ''[[Şirîn û Xusrew]]'' e. Ew di destpêkê li Erdelanê jiya, lê ji ber wergerên wî yên Quranê bo [[hewramî]], neçar ma ku bireve Babaneyê cîran. == Berhemên wî == Berhema wî ya sereke û çapkirî [[Şirîn û Xusrew]] e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hosta bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû:<ref>Xanay Qubadî, Şîrîn û Xesrew, [https://iqra.ahlamontada.com/t5716-topic (Saxkirdnewey Ferheng û Pîşekî: Muhemmed Mela Kerîm)], Korrî Zanyarî Kurd, Bexda 1975.</ref> ''Herçen mewaçan: Farsî şekeren, Kurdî ce şeker bell şîrînteren, Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş, Herkes dillşaden we ziwan wêş'' {{Quote|Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,<br />Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e<br />Diyar e, di wê dinyaya xayîn de<br />Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}} * Wergera [[Qurana kurdî]] * Şirîn û Xusrew == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1700]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Mirin 1778]] [[Kategorî:Mirin 1759]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] 1zvu4b0zdn1s4lm8ybd4gcsp5sb9l2g 2031614 2031613 2026-05-26T13:38:11Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031614 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Xanayê Qubadî | pîşe = Fiqihzan, Helbestvan, Wergêr, Nivîskar | roja_jidayikbûnê = {{nêzîkî}} 1700ê | cihê_jidayikbûnê = Derne Şarê, [[Mîrektiya Erdalan|Erdelan]] | roja_mirinê = 1778 | netewe = Kurd | ziman = [[Kurdî]] | tevger = [[Tefsîr]], Eşq | berhem = {{Lîsteya sade| * Quran (Wergera Kurdî) * Şirîn û Xusrew}} }} '''Xana Qubadî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1700ê, Derne Şarê, [[Selasê Bawecanî (navçe)|Selasê Bawecanî]], [[Mîrektiya Erdelan|Erdalan]] - m. 1778an, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Baban]]) [[helbestvan]], [[wêje]]van û wergerekî kurd ê [[Dibistana Gûranî]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet/ |sernav=ḴĀNĀ QOBĀDI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-US}}</ref> Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê bûye. Gorî dîroka devkî, Qubadî [[Quran|Qurana pîroz]] wergerandiye [[zimanê kurdî]], belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng û navdar ''[[Şirîn û Xusrew]]'' e. Ew di destpêkê li Erdelanê jiya, lê ji ber wergerên wî yên Quranê bo [[hewramî]], neçar ma ku bireve Babaneyê cîran. == Berhemên wî == Berhema wî ya sereke û çapkirî [[Şirîn û Xusrew]] e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hosta bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû:<ref>Xanay Qubadî, Şîrîn û Xesrew, [https://iqra.ahlamontada.com/t5716-topic (Saxkirdnewey Ferheng û Pîşekî: Muhemmed Mela Kerîm)], Korrî Zanyarî Kurd, Bexda 1975.</ref> ''Herçen mewaçan: Farsî şekeren, Kurdî ce şeker bell şîrînteren, Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş, Herkes dillşaden we ziwan wêş'' {{Quote|Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,<br />Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e<br />Diyar e, di wê dinyaya xayîn de<br />Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}} * Wergera [[Qurana kurdî]] * Şirîn û Xusrew == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1700]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Mirin 1778]] [[Kategorî:Mirin 1759]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] bcnrmsd2h7gy5zramwm7mv7wzi6cjrn 2031615 2031614 2026-05-26T13:38:34Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031615 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Xanayê Qubadî | pîşe = Fiqihzan, Helbestvan, Wergêr, Nivîskar | roja_jidayikbûnê = {{nêzîkî}} 1700ê | cihê_jidayikbûnê = Derne Şarê, [[Mîrektiya Erdelan|Erdelan]] | roja_mirinê = 1778 | netewe = Kurd | ziman = [[Kurdî]] | tevger = [[Tefsîr]], Eşq | berhem = {{Lîsteya sade| * Quran (Wergera Kurdî) * Şirîn û Xusrew}} }} '''Xana Qubadî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1700ê, Derne Şarê, [[Selasê Bawecanî (navçe)|Selasê Bawecanî]], [[Mîrektiya Erdelan|Erdalan]] - m. 1778an, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Baban]]) [[helbestvan]], [[wêje]]van û wergerekî kurd ê [[Dibistana Gûranî]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet/ |sernav=ḴĀNĀ QOBĀDI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-US}}</ref> Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê bûye. Gorî dîroka devkî, Qubadî [[Quran|Qurana pîroz]] wergerandiye [[zimanê kurdî]], belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng û navdar ''[[Şirîn û Xusrew]]'' e. Ew di destpêkê li Erdelanê jiya, lê ji ber wergerên wî yên Quranê bo [[hewramî]], neçar ma ku bireve Babaneyê cîran. == Berhemên wî == Berhema wî ya sereke û çapkirî [[Şirîn û Xusrew]] e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hosta bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû:<ref>Xanay Qubadî, Şîrîn û Xesrew, [https://iqra.ahlamontada.com/t5716-topic (Saxkirdnewey Ferheng û Pîşekî: Muhemmed Mela Kerîm)], Korrî Zanyarî Kurd, Bexda 1975.</ref> ''Herçen mewaçan: Farsî şekeren, Kurdî ce şeker bell şîrînteren, Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş, Herkes dillşaden we ziwan wêş'' {{Quote|Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,<br />Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e<br />Diyar e, di wê dinyaya xayîn de<br />Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}} * Wergera [[Qurana kurdî]] * Şirîn û Xusrew == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1700]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Mirin 1778]] [[Kategorî:Mirin 1759]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] ame97fxx800ghsurxbe9vse8t7nrkkf 2031616 2031615 2026-05-26T13:38:58Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031616 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Xanayê Qubadî | pîşe = Fiqihzan, Helbestvan, Wergêr, Nivîskar | roja_jidayikbûnê = {{nêzîkî}} 1700ê | cihê_jidayikbûnê = Derne Şarê, [[Mîrektiya Erdelan|Erdelan]] | roja_mirinê = 1778 | cihê_mirinê = [[Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Baban]] | netewe = Kurd | ziman = [[Kurdî]] | tevger = [[Tefsîr]], Eşq | berhem = {{Lîsteya sade| * Quran (Wergera Kurdî) * Şirîn û Xusrew}} }} '''Xana Qubadî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1700ê, Derne Şarê, [[Selasê Bawecanî (navçe)|Selasê Bawecanî]], [[Mîrektiya Erdelan|Erdalan]] - m. 1778an, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Baban]]) [[helbestvan]], [[wêje]]van û wergerekî kurd ê [[Dibistana Gûranî]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet/ |sernav=ḴĀNĀ QOBĀDI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-US}}</ref> Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê bûye. Gorî dîroka devkî, Qubadî [[Quran|Qurana pîroz]] wergerandiye [[zimanê kurdî]], belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng û navdar ''[[Şirîn û Xusrew]]'' e. Ew di destpêkê li Erdelanê jiya, lê ji ber wergerên wî yên Quranê bo [[hewramî]], neçar ma ku bireve Babaneyê cîran. == Berhemên wî == Berhema wî ya sereke û çapkirî [[Şirîn û Xusrew]] e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hosta bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû:<ref>Xanay Qubadî, Şîrîn û Xesrew, [https://iqra.ahlamontada.com/t5716-topic (Saxkirdnewey Ferheng û Pîşekî: Muhemmed Mela Kerîm)], Korrî Zanyarî Kurd, Bexda 1975.</ref> ''Herçen mewaçan: Farsî şekeren, Kurdî ce şeker bell şîrînteren, Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş, Herkes dillşaden we ziwan wêş'' {{Quote|Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,<br />Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e<br />Diyar e, di wê dinyaya xayîn de<br />Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}} * Wergera [[Qurana kurdî]] * Şirîn û Xusrew == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1700]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Mirin 1778]] [[Kategorî:Mirin 1759]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] kcq0w195lp47khexrtztzslyl12qr2o 2031618 2031616 2026-05-26T13:39:42Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031618 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Xanayê Qubadî | pîşe = Fiqihzan, [[Helbestvan|helbestvan]], [[Qurana kurdî|wergêr]], [[Nivîskar|nivîskar]] | roja_jidayikbûnê = {{nêzîkî}} 1700ê | cihê_jidayikbûnê = Derne Şarê, [[Mîrektiya Erdelan|Erdelan]] | roja_mirinê = 1778 | cihê_mirinê = [[Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Baban]] | netewe = Kurd | ziman = [[Kurdî]] | tevger = [[Tefsîr]], Eşq | berhem = {{Lîsteya sade| * Quran (Wergera Kurdî) * Şirîn û Xusrew}} }} '''Xana Qubadî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1700ê, Derne Şarê, [[Selasê Bawecanî (navçe)|Selasê Bawecanî]], [[Mîrektiya Erdelan|Erdalan]] - m. 1778an, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Baban]]) [[helbestvan]], [[wêje]]van û wergerekî kurd ê [[Dibistana Gûranî]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet/ |sernav=ḴĀNĀ QOBĀDI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-US}}</ref> Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê bûye. Gorî dîroka devkî, Qubadî [[Quran|Qurana pîroz]] wergerandiye [[zimanê kurdî]], belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng û navdar ''[[Şirîn û Xusrew]]'' e. Ew di destpêkê li Erdelanê jiya, lê ji ber wergerên wî yên Quranê bo [[hewramî]], neçar ma ku bireve Babaneyê cîran. == Berhemên wî == Berhema wî ya sereke û çapkirî [[Şirîn û Xusrew]] e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hosta bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû:<ref>Xanay Qubadî, Şîrîn û Xesrew, [https://iqra.ahlamontada.com/t5716-topic (Saxkirdnewey Ferheng û Pîşekî: Muhemmed Mela Kerîm)], Korrî Zanyarî Kurd, Bexda 1975.</ref> ''Herçen mewaçan: Farsî şekeren, Kurdî ce şeker bell şîrînteren, Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş, Herkes dillşaden we ziwan wêş'' {{Quote|Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,<br />Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e<br />Diyar e, di wê dinyaya xayîn de<br />Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}} * Wergera [[Qurana kurdî]] * Şirîn û Xusrew == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1700]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Mirin 1778]] [[Kategorî:Mirin 1759]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] hj16584s3pa1hh8fqe1nbpu6c04sz4u 2031619 2031618 2026-05-26T13:40:09Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031619 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Xanayê Qubadî | pîşe = Fiqihzan, [[Helbestvan|helbestvan]], [[Qurana kurdî|wergêr]], [[Nivîskar|nivîskar]] | roja_jidayikbûnê = {{nêzîkî}} 1700ê | cihê_jidayikbûnê = Derne Şarê, [[Mîrektiya Erdelan|Erdelan]] | roja_mirinê = 1778 | cihê_mirinê = [[Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Baban]] | netewe = Kurd | ziman = [[Kurdî]] ([[Hewramî]]) | tevger = [[Tefsîr]], Eşq | berhem = {{Lîsteya sade| * Quran (Wergera Kurdî) * Şirîn û Xusrew}} }} '''Xana Qubadî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1700ê, Derne Şarê, [[Selasê Bawecanî (navçe)|Selasê Bawecanî]], [[Mîrektiya Erdelan|Erdalan]] - m. 1778an, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Baban]]) [[helbestvan]], [[wêje]]van û wergerekî kurd ê [[Dibistana Gûranî]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet/ |sernav=ḴĀNĀ QOBĀDI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-US}}</ref> Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê bûye. Gorî dîroka devkî, Qubadî [[Quran|Qurana pîroz]] wergerandiye [[zimanê kurdî]], belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng û navdar ''[[Şirîn û Xusrew]]'' e. Ew di destpêkê li Erdelanê jiya, lê ji ber wergerên wî yên Quranê bo [[hewramî]], neçar ma ku bireve Babaneyê cîran. == Berhemên wî == Berhema wî ya sereke û çapkirî [[Şirîn û Xusrew]] e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hosta bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû:<ref>Xanay Qubadî, Şîrîn û Xesrew, [https://iqra.ahlamontada.com/t5716-topic (Saxkirdnewey Ferheng û Pîşekî: Muhemmed Mela Kerîm)], Korrî Zanyarî Kurd, Bexda 1975.</ref> ''Herçen mewaçan: Farsî şekeren, Kurdî ce şeker bell şîrînteren, Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş, Herkes dillşaden we ziwan wêş'' {{Quote|Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,<br />Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e<br />Diyar e, di wê dinyaya xayîn de<br />Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}} * Wergera [[Qurana kurdî]] * Şirîn û Xusrew == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1700]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Mirin 1778]] [[Kategorî:Mirin 1759]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] 3y5okhxhtpxmwejdpixyfuq8ns9jx1x 2031620 2031619 2026-05-26T13:40:20Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031620 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Xanayê Qubadî | pîşe = Fiqihzan, [[Helbestvan|helbestvan]], [[Qurana kurdî|wergêr]], [[Nivîskar|nivîskar]] | roja_jidayikbûnê = {{nêzîkî}} 1700ê | cihê_jidayikbûnê = Derne Şarê, [[Mîrektiya Erdelan|Erdelan]] | roja_mirinê = 1778 | cihê_mirinê = [[Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Baban]] | netewe = Kurd | ziman = [[Kurdî]] ([[Hewramî]]) | tevger = [[Tefsîr]], Eşq | berhem = {{Lîsteya sade| * Quran (Wergera Kurdî) * Şirîn û Xusrew}} }} '''Xana Qubadî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1700ê, Derne Şarê, [[Selasê Bawecanî (navçe)|Selasê Bawecanî]], [[Mîrektiya Erdelan|Erdelan]] - m. 1778an, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Baban]]) [[helbestvan]], [[wêje]]van û wergerekî kurd ê [[Dibistana Gûranî]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet/ |sernav=ḴĀNĀ QOBĀDI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-US}}</ref> Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê bûye. Gorî dîroka devkî, Qubadî [[Quran|Qurana pîroz]] wergerandiye [[zimanê kurdî]], belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng û navdar ''[[Şirîn û Xusrew]]'' e. Ew di destpêkê li Erdelanê jiya, lê ji ber wergerên wî yên Quranê bo [[hewramî]], neçar ma ku bireve Babaneyê cîran. == Berhemên wî == Berhema wî ya sereke û çapkirî [[Şirîn û Xusrew]] e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hosta bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû:<ref>Xanay Qubadî, Şîrîn û Xesrew, [https://iqra.ahlamontada.com/t5716-topic (Saxkirdnewey Ferheng û Pîşekî: Muhemmed Mela Kerîm)], Korrî Zanyarî Kurd, Bexda 1975.</ref> ''Herçen mewaçan: Farsî şekeren, Kurdî ce şeker bell şîrînteren, Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş, Herkes dillşaden we ziwan wêş'' {{Quote|Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,<br />Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e<br />Diyar e, di wê dinyaya xayîn de<br />Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}} * Wergera [[Qurana kurdî]] * Şirîn û Xusrew == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1700]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Mirin 1778]] [[Kategorî:Mirin 1759]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] ciako68bx6jjmk5u4rr4c00e6t9y6kb 2031621 2031620 2026-05-26T13:40:42Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031621 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank nivîskar | nav = Xana Qubadî | pîşe = Fiqihzan, [[Helbestvan|helbestvan]], [[Qurana kurdî|wergêr]], [[Nivîskar|nivîskar]] | roja_jidayikbûnê = {{nêzîkî}} 1700ê | cihê_jidayikbûnê = Derne Şarê, [[Mîrektiya Erdelan|Erdelan]] | roja_mirinê = 1778 | cihê_mirinê = [[Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Baban]] | netewe = Kurd | ziman = [[Kurdî]] ([[Hewramî]]) | tevger = [[Tefsîr]], Eşq | berhem = {{Lîsteya sade| * Quran (Wergera Kurdî) * Şirîn û Xusrew}} }} '''Xana Qubadî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1700ê, Derne Şarê, [[Selasê Bawecanî (navçe)|Selasê Bawecanî]], [[Mîrektiya Erdelan|Erdelan]] - m. 1778an, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Baban]]) [[helbestvan]], [[wêje]]van û wergerekî kurd ê [[Dibistana Gûranî]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet/ |sernav=ḴĀNĀ QOBĀDI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-US}}</ref> Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê bûye. Gorî dîroka devkî, Qubadî [[Quran|Qurana pîroz]] wergerandiye [[zimanê kurdî]], belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng û navdar ''[[Şirîn û Xusrew]]'' e. Ew di destpêkê li Erdelanê jiya, lê ji ber wergerên wî yên Quranê bo [[hewramî]], neçar ma ku bireve Babaneyê cîran. == Berhemên wî == Berhema wî ya sereke û çapkirî [[Şirîn û Xusrew]] e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hosta bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû:<ref>Xanay Qubadî, Şîrîn û Xesrew, [https://iqra.ahlamontada.com/t5716-topic (Saxkirdnewey Ferheng û Pîşekî: Muhemmed Mela Kerîm)], Korrî Zanyarî Kurd, Bexda 1975.</ref> ''Herçen mewaçan: Farsî şekeren, Kurdî ce şeker bell şîrînteren, Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş, Herkes dillşaden we ziwan wêş'' {{Quote|Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,<br />Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e<br />Diyar e, di wê dinyaya xayîn de<br />Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}} * Wergera [[Qurana kurdî]] * Şirîn û Xusrew == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1700]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Mirin 1778]] [[Kategorî:Mirin 1759]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] 0abnjkt0rv12ku68gbshv5lv50s8m0q 2031622 2031621 2026-05-26T13:40:50Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031622 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Xana Qubadî | pîşe = Fiqihzan, [[Helbestvan|helbestvan]], [[Qurana kurdî|wergêr]], [[Nivîskar|nivîskar]] | roja_jidayikbûnê = {{nêzîkî}} 1700ê | cihê_jidayikbûnê = Derne Şarê, [[Mîrektiya Erdelan|Erdelan]] | roja_mirinê = 1778 | cihê_mirinê = [[Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Baban]] | netewe = Kurd | ziman = [[Kurdî]] ([[Hewramî]]) | tevger = [[Tefsîr]], Eşq | berhem = {{Lîsteya sade| * Quran (Wergera Kurdî) * Şirîn û Xusrew}} }} '''Xana Qubadî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1700ê, Derne Şarê, [[Selasê Bawecanî (navçe)|Selasê Bawecanî]], [[Mîrektiya Erdelan|Erdelan]] - m. 1778an, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Baban]]) [[helbestvan]], [[wêje]]van û wergerekî kurd ê [[Dibistana Gûranî]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet/ |sernav=ḴĀNĀ QOBĀDI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-US}}</ref> Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê bûye. Gorî dîroka devkî, Qubadî [[Quran|Qurana pîroz]] wergerandiye [[zimanê kurdî]], belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng û navdar ''[[Şirîn û Xusrew]]'' e. Ew di destpêkê li Erdelanê jiya, lê ji ber wergerên wî yên Quranê bo [[hewramî]], neçar ma ku bireve Babaneyê cîran. == Berhemên wî == Berhema wî ya sereke û çapkirî [[Şirîn û Xusrew]] e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hosta bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû:<ref>Xanay Qubadî, Şîrîn û Xesrew, [https://iqra.ahlamontada.com/t5716-topic (Saxkirdnewey Ferheng û Pîşekî: Muhemmed Mela Kerîm)], Korrî Zanyarî Kurd, Bexda 1975.</ref> ''Herçen mewaçan: Farsî şekeren, Kurdî ce şeker bell şîrînteren, Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş, Herkes dillşaden we ziwan wêş'' {{Quote|Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,<br />Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e<br />Diyar e, di wê dinyaya xayîn de<br />Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}} * Wergera [[Qurana kurdî]] * Şirîn û Xusrew == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1700]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Mirin 1778]] [[Kategorî:Mirin 1759]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] lfblhfkewq92er8ao6wh41i9rz1kh60 2031627 2031622 2026-05-26T13:52:43Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Lînk paqij kir.) 2031627 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Xana Qubadî | pîşe = Fiqihzan, [[helbestvan]], [[Qurana kurdî|wergêr]], [[nivîskar]] | roja_jidayikbûnê = {{nêzîkî}} 1700ê | cihê_jidayikbûnê = Derne Şarê, [[Mîrektiya Erdelan|Erdelan]] | roja_mirinê = 1778 | cihê_mirinê = [[Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Baban]] | netewe = Kurd | ziman = [[Kurdî]] ([[Hewramî]]) | tevger = [[Tefsîr]], Eşq | berhem = {{Lîsteya sade| * Quran (Wergera Kurdî) * Şirîn û Xusrew}} }} '''Xana Qubadî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1700ê, Derne Şarê, [[Selasê Bawecanî (navçe)|Selasê Bawecanî]], [[Mîrektiya Erdelan|Erdelan]] - m. 1778an, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Baban]]) [[helbestvan]], [[wêje]]van û wergerekî kurd ê [[Dibistana Gûranî]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet/ |sernav=ḴĀNĀ QOBĀDI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-US}}</ref> Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê bûye. Gorî dîroka devkî, Qubadî [[Quran|Qurana pîroz]] wergerandiye [[zimanê kurdî]], belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng û navdar ''[[Şirîn û Xusrew]]'' e. Ew di destpêkê li Erdelanê jiya, lê ji ber wergerên wî yên Quranê bo [[hewramî]], neçar ma ku bireve Babaneyê cîran. == Berhemên wî == Berhema wî ya sereke û çapkirî [[Şirîn û Xusrew]] e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hosta bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû:<ref>Xanay Qubadî, Şîrîn û Xesrew, [https://iqra.ahlamontada.com/t5716-topic (Saxkirdnewey Ferheng û Pîşekî: Muhemmed Mela Kerîm)], Korrî Zanyarî Kurd, Bexda 1975.</ref> ''Herçen mewaçan: Farsî şekeren, Kurdî ce şeker bell şîrînteren, Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş, Herkes dillşaden we ziwan wêş'' {{Quote|Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,<br />Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e<br />Diyar e, di wê dinyaya xayîn de<br />Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}} * Wergera [[Qurana kurdî]] * Şirîn û Xusrew == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1700]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Mirin 1778]] [[Kategorî:Mirin 1759]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] [[Kategorî:Zanayên kurd]] szhbaosl38ns0xnmotxpglnj0wadsu1 0 62727 2031529 1828438 2026-05-26T12:32:31Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031529 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}} {{Paqij bike|tarîx=îlon 2024}} '''Rexneya wêjeyî''' navê xebat, nirxandin û şirovekirina [[wêje]]yê ye. Rexneya wêjeyî ya modern bi gelemperî ji aliyê teoriya wêjeyê ve tê salix dan ku gotûbêja felsefî ya method û armancên teoriya wêjeyê ye. Her çi qas ev herdu çalakî têkildariyeke nêz li bal hevdu hebin jî, [[rexnegir]]ê wêjeyê her gav ne teorisyen in û heta niha jî hertim teorisyen nebûne. Cihêbûna rexneya wêjeyî wek qadeke lêkolînê ya serbixwe ji teoriya wêjeyê an jî ji rexneya pirtûka babetê niqaşê ye. Wek mînak, Literary Theory and Criticism <ref>{{Jêder |sernav=Johns Hopkins Guide to Literary Theory and Criticism |weşanger=[[Johns Hopkins University Press]] |sal=2005 |isbn=0-8018-8010-6 }}</ref> ya [[John Hopkins]] çu cihêwaziyê naxe navbeyna teoriya wêjeyî û rexneya wêjeyî û her tim ji bo heman pêwendê têgehan bi hev re bi kar tîne. Li gorî hin rexnegiran rexneya wêjeyî emilandina teoriya wêjeyî ye, ji ber ku her tim rasterast berhemên wêjeyî re mijûl dibe, lêbelê teorî zêdetir giştî û razber e. Rexneya wêjeyî bi gelemperî di şiklê nivîsar û [[pirtûk]]an de diweşe. Rexnegirên wêjeyî yên akademîsyen beşên wêjeyê de perwerde didin û [[kovar]]ên akademîk de nivîsarên xwe diweşînin û hin rexnegirên navdar rexneyên xwe di weşanên berbelav yên wek [[Times Literary Supplement]], the [[New York Times Book Review]], the [[New York Review of Books]], the [[London Review of Books]], [[The Nation]], and [[The New Yorker]] de diweşînin. == Dîroka rexneya wêjeyî == [[Poetîka]]ya [[Arîstoteles]] bi awayekî zelal rehendên wêjeyê pênase dike û pirr têgehên wêjeyî pêşkêş dike ku hê jî li kar in. === Rexneya klasîk û ya serdema navîn === Rexneya wêjeyî barike qasî wêjeyê xwedî dîrokeke dûdirêj e. Arîstoteles b.z sedsala 4emîn de [[Poetîka]] nivîsiye ku digel pirraniya rexneya bi hûrgilî ya berhemên hunerî yê nûjen, tîpolojî an jî şayesandina formên wêjeyî ye. ==== Metnên sereke ==== * [[Platon]]: ''Ion'', ''Republic'', ''Cratylus'' * [[Aristoteles]]: ''Poetîka'', ''Rhetoric'' * [[Horatius]]: ''Art of Poetry'' * [[Longinus (literature)|Longinus]]: ''On the Sublime'' * [[Plotînos]]: ''On the Intellectual Beauties'' * [[Augustînus]]: ''On Christian Doctrine'' * [[Boethius]]: ''The Consolation of Philosophy'' * [[Thomas Aquinas|Aquinas]]: ''The Nature and Domain of Sacred Doctrine'' * [[Dante]]: ''The Banquet'', ''Letter to Can Grande Della Scala'' * [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]]: ''Life of Dante'', ''Genealogy of the Gentile Gods'' * [[Christine de Pizan]]: ''The Book of the City of Ladies'' * [[Bharata Muni]]: ''Natya Shastra'' * [[Elcahiz]]: ''al-Bayan wa-'l-tabyin'', ''al-Hayawan'' * [[Abdullah ibn al-Mu'tazz]]: ''Kitab al-Badi'' * [[Rajashekhara]]: ''Inquiry into Literature'' * [[Valmiki]]: ''The Invention of Poetry'' (from the ''[[Ramayana]]'') * [[Anandavardhana]]: ''Light on Suggestion'' * [[Cao Pi]]: ''A Discourse on Literature'' * [[Lu Ji (Shiheng)|Lu Ji]]: ''Rhymeprose on Literature'' * [[Liu Xie]]: ''The Literary Mind'' * [[Wang Changling]]: ''A Discussion of Literature and Meaning'' * [[Sikong Tu]]: ''The Twenty-Four Classes of Poetry'' === Rexneya Ronesansê === ==== Metnên sereke ==== * [[Lodovico Castelvetro]]: ''The ''Poetics'' of Aristotle Translated and Explained'' * [[Philip Sidney]]: ''An Apology for Poetry'' * [[Jacopo Mazzoni]]: ''On the Defense of the Comedy of Dante'' * [[Torquato Tasso]]: ''Discourses on the Heroic Poem'' * [[Francis Bacon]]: ''The Advancement of Learning'' * [[Henry Reynolds (poet)|Henry Reynolds]]: ''Mythomystes'' * [[John Mandaville]]: ''Composed in the mid-14th century--most probably by a french physician'' == Girêdanên derve == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Wêje-şitil}} [[Kategorî:Estetîk]] [[Kategorî:Wêje]] a2d3611nytqy03pechixxr74g9ee5hg 0 67097 2031652 1976769 2026-05-26T14:38:15Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031652 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Jacob Wrestles with the Angel (89394819).jpg|thumb|314x314px|Gemşa Yaqûbê bi firîşteyê Xwedê, li gorî [[Gustave Doré]], 1855.]] '''Yeqûb''', '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' yek ji pêxemberên [[dînên îbrahîmî]] ye.<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref><ref>http://kurtcekitap.com/Ronahi-Quran-D%C3%AErok-P%C3%AAxember-nubihar-kurd%C3%AE{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> == Di îslamê de == Di [[Quran]]a kerîm de nave 25 peyambera derbas dibe. Yaqûb jî yek ji wan peyamberan e ku navê wî derbas dibe di Quranê de Bavê [[Yûsif]] peyamber e. == Di dînên din de == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] 3k2ym8mqqwrzizyt91d2jbojrk4wvwq 2031654 2031652 2026-05-26T14:39:12Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031654 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Jacob Wrestles with the Angel (89394819).jpg|thumb|314x314px|Gemşa Yaqûbê bi firîşteyê Xwedê, li gorî [[Gustave Doré]], 1855.]] '''Yeqûb''', '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' yek ji pêxemberên [[dînên îbrahîmî]] ye.<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref><ref>http://kurtcekitap.com/Ronahi-Quran-D%C3%AErok-P%C3%AAxember-nubihar-kurd%C3%AE{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> == Di îslamê de == Di [[Quran]]a kerîm de nave 25 peyambera derbas dibe. Yaqûb jî yek ji wan peyamberan e ku navê wî derbas dibe di Quranê de Bavê [[Yûsif]] peyamber e. == Di dînên din de == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] m39z8ds3t9yf4rm46g80ut7meeuux39 2031656 2031654 2026-05-26T14:40:07Z Kurê Acemî 105128 2031656 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Jacob Wrestles with the Angel (89394819).jpg|thumb|314x314px|Gemşa Yaqûbê bi firîşteyê Xwedê, li gorî [[Gustave Doré]], 1855.]] '''Yeqûb'''{{Efn|'''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} yek ji pêxemberên [[dînên îbrahîmî]] ye. == Di îslamê de == Di [[Quran]]a kerîm de nave 25 peyambera derbas dibe. Yaqûb jî yek ji wan peyamberan e ku navê wî derbas dibe di Quranê de Bavê [[Yûsif]] peyamber e. == Di dînên din de == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] n6khk1yfxbw2mpaal7m6uv7tye14ttf 2031657 2031656 2026-05-26T14:40:30Z Kurê Acemî 105128 2031657 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Jacob Wrestles with the Angel (89394819).jpg|thumb|314x314px|Gemşa Yaqûbê bi firîşteyê Xwedê, li gorî [[Gustave Doré]], 1855.]] '''Yeqûb'''{{Efn|'''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} yek ji pêxemberên [[dînên îbrahîmî]] ye. == Di îslamê de == Di [[Quran]]a kerîm de nave 25 peyambera derbas dibe. Yaqûb jî yek ji wan peyamberan e ku navê wî derbas dibe di Quranê de Bavê [[Yûsif]] peyamber e. == Di dînên din de == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] 987ukdcmhw1aosvwkhmgh5qzuwnfv3u 2031667 2031657 2026-05-26T14:49:08Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031667 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Jacob Wrestles with the Angel (89394819).jpg|thumb|314x314px|Gemşa Yaqûbê bi firîşteyê Xwedê, li gorî [[Gustave Doré]], 1855.]] '''Yeqûb'''{{Efn|'''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} yek ji pêxemberên [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew cara yekem di [[Tewrat|Tewratê]] tê xuya kirin ku li wir di [[Destpêkirin|Pirtûka Destpêkirinê]] de wekî kurê [[Îshaq]] û Rebeka tê wesifandin. == Di îslamê de == Di [[Quran]]a kerîm de nave 25 peyambera derbas dibe. Yaqûb jî yek ji wan peyamberan e ku navê wî derbas dibe di Quranê de Bavê [[Yûsif]] peyamber e. == Di dînên din de == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] hywxv7gxta5os036pemfa5q5stfbq3p 2031668 2031667 2026-05-26T14:49:39Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031668 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Jacob Wrestles with the Angel (89394819).jpg|thumb|314x314px|Gemşa Yaqûbê bi firîşteyê Xwedê, li gorî [[Gustave Doré]], 1855.]] '''Yeqûb'''{{Efn|'''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} yek ji pêxemberên [[dînên îbrahîmî]] ye. == Di îslamê de == Di [[Quran]]a kerîm de nave 25 peyambera derbas dibe. Yaqûb jî yek ji wan peyamberan e ku navê wî derbas dibe di Quranê de Bavê [[Yûsif]] peyamber e. == Di dînên din de == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] fs8ro7qthnf1o1050y00e6lgaadtzty 2031671 2031668 2026-05-26T14:52:43Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031671 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Jacob Wrestles with the Angel (89394819).jpg|thumb|314x314px|Gemşa Yaqûbê bi firîşteyê Xwedê, li gorî [[Gustave Doré]], 1855.]] '''Yeqûb'''{{Efn|'''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Di [[Quran]]a kerîm de nave 25 peyambera derbas dibe. Yaqûb jî yek ji wan peyamberan e ku navê wî derbas dibe di Quranê de Bavê [[Yûsif]] peyamber e. == Di dînên din de == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] n6csko01iwhj0qjts5eoq8yv076fxcf 2031674 2031671 2026-05-26T14:55:09Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031674 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yeqûb'''{{Efn|'''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Di [[Quran]]a kerîm de nave 25 peyambera derbas dibe. Yaqûb jî yek ji wan peyamberan e ku navê wî derbas dibe di Quranê de Bavê [[Yûsif]] peyamber e. == Di dînên din de == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] h17ca7g6h8er3kfq7m66eqns2olasut 2031675 2031674 2026-05-26T14:56:11Z Kurê Acemî 105128 /* Di îslamê de */ 2031675 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yeqûb'''{{Efn|'''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == == Di dînên din de == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] bzm9gy13b4ora5gyydtccasa5ia2pps 2031676 2031675 2026-05-26T14:57:36Z Kurê Acemî 105128 /* Di îslamê de */ 2031676 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yeqûb'''{{Efn|'''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. == Di dînên din de == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] 0s21bvpfv7kx3bqpxyqsu38usbca481 2031677 2031676 2026-05-26T14:58:34Z Kurê Acemî 105128 /* Di îslamê de */ 2031677 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yeqûb'''{{Efn|'''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. == Di dînên din de == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] 3myvqdlw4cf4g06a431li5dyw0y6bwg 2031678 2031677 2026-05-26T14:59:04Z Kurê Acemî 105128 /* Di îslamê de */ 2031678 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yeqûb'''{{Efn|'''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran|Quranê]] de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. == Di dînên din de == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] 27gule1tywuckid47fliboyo5ir5e9v 2031679 2031678 2026-05-26T14:59:39Z Kurê Acemî 105128 /* Di îslamê de */ 2031679 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yeqûb'''{{Efn|'''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran|Quranê]] de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. == Di dînên din de == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] pi5lpjfkjwd18hpxavv3t40jh99ory9 2031680 2031679 2026-05-26T15:00:05Z Kurê Acemî 105128 /* Di îslamê de */ 2031680 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yeqûb'''{{Efn|'''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran|Quranê]] de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) == Di dînên din de == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] 93rfbcacyoypu46ed5q19nm693luex3 2031682 2031680 2026-05-26T15:02:33Z Kurê Acemî 105128 /* Di îslamê de */ 2031682 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yeqûb'''{{Efn|'''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran|Quranê]] de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. == Di dînên din de == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] 435fiqmhwnownl3dxhwf62qx2becwjj 2031684 2031682 2026-05-26T15:03:05Z Kurê Acemî 105128 /* Di îslamê de */ 2031684 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yeqûb'''{{Efn|'''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran|Quranê]] de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) == Di dînên din de == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] m11t38zcctkh2vo3sbf4pcj5ao48bu0 2031686 2031684 2026-05-26T15:04:43Z Kurê Acemî 105128 /* Di îslamê de */ 2031686 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yeqûb'''{{Efn|'''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran|Quranê]] de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) == Di dînên din de == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] sbwt2dxxk0lwm4fwr4hekkask0xr2cw 2031687 2031686 2026-05-26T15:05:10Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031687 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yeqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran|Quranê]] de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) == Di dînên din de == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] jutn5fgz13wytw8dqipcug61kyen7x9 2031688 2031687 2026-05-26T15:05:27Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031688 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran|Quranê]] de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) == Di dînên din de == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] 02cxdvxvp236u3wkemxi6yui92r6oyn 2031694 2031688 2026-05-26T15:25:48Z Kurê Acemî 105128 /* Di îslamê de */ 2031694 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran|Quranê]] de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. == Di dînên din de == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] 4goh0hwlc60ywbimalaqi3hdguuee8o 2031695 2031694 2026-05-26T15:26:25Z Kurê Acemî 105128 /* Di îslamê de */ 2031695 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran|Quranê]] de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin. == Di dînên din de == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] ki4k4271vwenr8ai6ef4zgh2k93j87h 2031696 2031695 2026-05-26T15:27:17Z Kurê Acemî 105128 /* Di îslamê de */ 2031696 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran|Quranê]] de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) === * === Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin. Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne (12: 11, 18, 23) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. (12: 8, 16–17) == Di dînên din de == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] m5lgpw70bxbg87mfrjsd27agru5k4yk 2031697 2031696 2026-05-26T15:27:38Z Kurê Acemî 105128 /* * */ 2031697 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran|Quranê]] de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) === * === Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin. Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne ([[Yûsuf (sûre)|12: 11, 18, 23]]) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. (12: 8, 16–17) == Di dînên din de == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] pdnmz451ruv9cthkm71jr9wacsv9x7w 2031698 2031697 2026-05-26T15:28:03Z Kurê Acemî 105128 /* * */ 2031698 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran|Quranê]] de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) === * === Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin. Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne ([[Yûsuf (sûre)|12: 11, 18, 23]]) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. ([[Yûsuf (sûre)|12: 8, 16–17]]) == Di dînên din de == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] 55nxu9wbmx2iio4vf8l84c75rafjx49 2031699 2031698 2026-05-26T15:28:37Z Kurê Acemî 105128 /* * */ 2031699 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran|Quranê]] de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) === * === Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin. Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne ([[Yûsuf (sûre)|12: 11, 18, 23]]) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. ([[Yûsuf (sûre)|12: 8, 16–17]]) Pêxembertiya Yaqûb ji pêşbîniya wî ya mezinbûna pêşerojê ya Yûsif (12:6), pêşbîniya wî û bersiva wî ya li ser mirina gumanbar a Yûsif (12: 13, 18) û di bersiva wî ya li ser rewşa kurên wî li [[Misira kevnare|Misirê]] de diyar e. (12: 83, 86–87, 96) == Di dînên din de == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] ldf8shroddxhhq5mm5864yh5ljxt1lt 2031700 2031699 2026-05-26T15:29:28Z Kurê Acemî 105128 /* * */ 2031700 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran|Quranê]] de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) === * === Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin. Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne ([[Yûsuf (sûre)|12: 11, 18, 23]]) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. ([[Yûsuf (sûre)|12: 8, 16–17]]) Pêxembertiya Yaqûb ji pêşbîniya wî ya mezinbûna pêşerojê ya Yûsif (12:6), pêşbîniya wî û bersiva wî ya li ser mirina gumanbar a Yûsif ([[Yûsuf (sûre)|12: 13, 18]]) û di bersiva wî ya li ser rewşa kurên wî li [[Misira kevnare|Misirê]] de diyar e. ([[Yûsuf (sûre)|12: 83, 86–87, 96]]) == Di dînên din de == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] sy1urhi2p76f9yrrvs0zsl916d7zc9q 2031702 2031700 2026-05-26T15:31:09Z Kurê Acemî 105128 /* * */ 2031702 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran|Quranê]] de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) === * === Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin. Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne ([[Yûsuf (sûre)|12: 11, 18, 23]]) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. ([[Yûsuf (sûre)|12: 8, 16–17]]) Pêxembertiya Yaqûb ji pêşbîniya wî ya mezinbûna pêşerojê ya Yûsif (12:6), pêşbîniya wî û bersiva wî ya li ser mirina gumanbar a Yûsif ([[Yûsuf (sûre)|12: 13, 18]]) û di bersiva wî ya li ser rewşa kurên wî li [[Misira kevnare|Misirê]] de diyar e. ([[Yûsuf (sûre)|12: 83, 86–87, 96]]) Wêjeya îslamî vegotina Yaqûb berfirehtir dike, û behs dike ku jinên wî Rahel jî di nav de bûn. Yaqûb paşê di Quranê de di çarçoveya soza ku ji [[Zekeriya]] re, di derbarê jidayikbûna [[Yûhenayê Noqkar]] de hatiye dayîn, tê behs kirin. (19:6) Behsa duyemîn a Yaqûb di beşa duyem a Quranê de ye. == Di dînên din de == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] 1ry5twot148jabw0mql3xbhw3g3osbx 2031703 2031702 2026-05-26T15:31:51Z Kurê Acemî 105128 /* * */ 2031703 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran|Quranê]] de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) === * === Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin. Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne ([[Yûsuf (sûre)|12: 11, 18, 23]]) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. ([[Yûsuf (sûre)|12: 8, 16–17]]) Pêxembertiya Yaqûb ji pêşbîniya wî ya mezinbûna pêşerojê ya Yûsif (12:6), pêşbîniya wî û bersiva wî ya li ser mirina gumanbar a Yûsif ([[Yûsuf (sûre)|12: 13, 18]]) û di bersiva wî ya li ser rewşa kurên wî li [[Misira kevnare|Misirê]] de diyar e. ([[Yûsuf (sûre)|12: 83, 86–87, 96]]) Wêjeya îslamî vegotina Yaqûb berfirehtir dike, û behs dike ku jinên wî Rahel jî di nav de bûn. Yaqûb paşê di Quranê de di çarçoveya soza ku ji [[Zekeriya]] re, di derbarê jidayikbûna [[Yûhenayê Noqkar]] de hatiye dayîn, tê behs kirin. (19:6) Behsa duyemîn a Yaqûb di beşa duyem a Quranê de ye. Dema ku Yaqûb li ser nivîna mirinê bû, wî ji 12 kurên xwe xwest ku berî ku ew ji vê dinyayê biçe dinê, baweriya xwe nîşanî wî bidin. (2:132) Her kurek li ber Yaqûb şahidî kiriye ku ew ê soz bidin ku heta roja mirina xwe misilmanan bimînin (di teslîmbûna Xwedê de); ango ew ê tevahiya xwe tenê radestî Xwedê bikin û tenê wî biperizin. == Di dînên din de == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] 03tol7mwxfww5wf0h1tdmmop75m8kbv 2031704 2031703 2026-05-26T15:31:59Z Kurê Acemî 105128 /* Di îslamê de */ 2031704 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran|Quranê]] de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin. Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne ([[Yûsuf (sûre)|12: 11, 18, 23]]) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. ([[Yûsuf (sûre)|12: 8, 16–17]]) Pêxembertiya Yaqûb ji pêşbîniya wî ya mezinbûna pêşerojê ya Yûsif (12:6), pêşbîniya wî û bersiva wî ya li ser mirina gumanbar a Yûsif ([[Yûsuf (sûre)|12: 13, 18]]) û di bersiva wî ya li ser rewşa kurên wî li [[Misira kevnare|Misirê]] de diyar e. ([[Yûsuf (sûre)|12: 83, 86–87, 96]]) Wêjeya îslamî vegotina Yaqûb berfirehtir dike, û behs dike ku jinên wî Rahel jî di nav de bûn. Yaqûb paşê di Quranê de di çarçoveya soza ku ji [[Zekeriya]] re, di derbarê jidayikbûna [[Yûhenayê Noqkar]] de hatiye dayîn, tê behs kirin. (19:6) Behsa duyemîn a Yaqûb di beşa duyem a Quranê de ye. Dema ku Yaqûb li ser nivîna mirinê bû, wî ji 12 kurên xwe xwest ku berî ku ew ji vê dinyayê biçe dinê, baweriya xwe nîşanî wî bidin. (2:132) Her kurek li ber Yaqûb şahidî kiriye ku ew ê soz bidin ku heta roja mirina xwe misilmanan bimînin (di teslîmbûna Xwedê de); ango ew ê tevahiya xwe tenê radestî Xwedê bikin û tenê wî biperizin. == Di dînên din de == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] qc8i5coix34vqu729tbycsteryoa44o 2031711 2031704 2026-05-26T15:33:31Z Kurê Acemî 105128 /* Di îslamê de */ 2031711 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran|Quranê]] de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin. Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne ([[Yûsuf (sûre)|12: 11, 18, 23]]) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. ([[Yûsuf (sûre)|12: 8, 16–17]]) Pêxembertiya Yaqûb ji pêşbîniya wî ya mezinbûna pêşerojê ya Yûsif (12:6), pêşbîniya wî û bersiva wî ya li ser mirina gumanbar a Yûsif ([[Yûsuf (sûre)|12: 13, 18]]) û di bersiva wî ya li ser rewşa kurên wî li [[Misira kevnare|Misirê]] de diyar e. ([[Yûsuf (sûre)|12: 83, 86–87, 96]]) Wêjeya îslamî vegotina Yaqûb berfirehtir dike, û behs dike ku jinên wî Rahel jî di nav de bûn. Yaqûb paşê di Quranê de di çarçoveya soza ku ji [[Zekeriya]] re, di derbarê jidayikbûna [[Yûhenayê Noqkar]] de hatiye dayîn, tê behs kirin. (19:6) Behsa duyemîn a Yaqûb di beşa duyem a Quranê de ye. Dema ku Yaqûb li ser nivîna mirinê bû, wî ji 12 kurên xwe xwest ku berî ku ew ji vê dinyayê biçe dinê, baweriya xwe nîşanî wî bidin. (2:132) Her kurek li ber Yaqûb şahidî kiriye ku ew ê soz bidin ku heta roja mirina xwe misilmanan bimînin (di teslîmbûna Xwedê de); ango ew ê tevahiya xwe tenê radestî Xwedê bikin û tenê wî biperizin. === . === == Di dînên din de == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] mlyat8msd44saq3q78h7kmcap1i3t4i 2031712 2031711 2026-05-26T15:34:51Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2031712 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran|Quranê]] de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin. Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne ([[Yûsuf (sûre)|12: 11, 18, 23]]) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. ([[Yûsuf (sûre)|12: 8, 16–17]]) Pêxembertiya Yaqûb ji pêşbîniya wî ya mezinbûna pêşerojê ya Yûsif (12:6), pêşbîniya wî û bersiva wî ya li ser mirina gumanbar a Yûsif ([[Yûsuf (sûre)|12: 13, 18]]) û di bersiva wî ya li ser rewşa kurên wî li [[Misira kevnare|Misirê]] de diyar e. ([[Yûsuf (sûre)|12: 83, 86–87, 96]]) Wêjeya îslamî vegotina Yaqûb berfirehtir dike, û behs dike ku jinên wî Rahel jî di nav de bûn. Yaqûb paşê di Quranê de di çarçoveya soza ku ji [[Zekeriya]] re, di derbarê jidayikbûna [[Yûhenayê Noqkar]] de hatiye dayîn, tê behs kirin. (19:6) Behsa duyemîn a Yaqûb di beşa duyem a Quranê de ye. Dema ku Yaqûb li ser nivîna mirinê bû, wî ji 12 kurên xwe xwest ku berî ku ew ji vê dinyayê biçe dinê, baweriya xwe nîşanî wî bidin. (2:132) Her kurek li ber Yaqûb şahidî kiriye ku ew ê soz bidin ku heta roja mirina xwe misilmanan bimînin (di teslîmbûna Xwedê de); ango ew ê tevahiya xwe tenê radestî Xwedê bikin û tenê wî biperizin. === . === Berevajî nêrîna cihû-mesîhî ya li ser Yaqûb, cudahiyek sereke ew e ku çîroka bereketa Yaqûb ku tê de ew Îshaq dixapîne, di îslamê de nayê pejirandin. Quran eşkere dike ku Yaqûb ji aliya Xwedê ve wekî pêxember hatiye bereketkirin û ji ber vê yekê, misilman bawer dikin ku bavê wî, ji ber ku ew jî pêxember bû, jî ji mezinbûna kurê xwe dizanibû. Yaqûb di [[Hedîs|hedîsê]] de wekî mînakek kesekî ku di rûbirûbûna êşê de sebir dikir û baweriya xwe bi Xwedê dianî tê binavkirin. == Di dînên din de == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] 72wrmu3ynw1knh0oh954lf7pfyuuboi 2031713 2031712 2026-05-26T15:35:01Z Kurê Acemî 105128 /* Di îslamê de */ 2031713 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[Îslam|îslamê]] de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran|Quranê]] de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin. Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne ([[Yûsuf (sûre)|12: 11, 18, 23]]) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. ([[Yûsuf (sûre)|12: 8, 16–17]]) Pêxembertiya Yaqûb ji pêşbîniya wî ya mezinbûna pêşerojê ya Yûsif (12:6), pêşbîniya wî û bersiva wî ya li ser mirina gumanbar a Yûsif ([[Yûsuf (sûre)|12: 13, 18]]) û di bersiva wî ya li ser rewşa kurên wî li [[Misira kevnare|Misirê]] de diyar e. ([[Yûsuf (sûre)|12: 83, 86–87, 96]]) Wêjeya îslamî vegotina Yaqûb berfirehtir dike, û behs dike ku jinên wî Rahel jî di nav de bûn. Yaqûb paşê di Quranê de di çarçoveya soza ku ji [[Zekeriya]] re, di derbarê jidayikbûna [[Yûhenayê Noqkar]] de hatiye dayîn, tê behs kirin. (19:6) Behsa duyemîn a Yaqûb di beşa duyem a Quranê de ye. Dema ku Yaqûb li ser nivîna mirinê bû, wî ji 12 kurên xwe xwest ku berî ku ew ji vê dinyayê biçe dinê, baweriya xwe nîşanî wî bidin. (2:132) Her kurek li ber Yaqûb şahidî kiriye ku ew ê soz bidin ku heta roja mirina xwe misilmanan bimînin (di teslîmbûna Xwedê de); ango ew ê tevahiya xwe tenê radestî Xwedê bikin û tenê wî biperizin. Berevajî nêrîna cihû-mesîhî ya li ser Yaqûb, cudahiyek sereke ew e ku çîroka bereketa Yaqûb ku tê de ew Îshaq dixapîne, di îslamê de nayê pejirandin. Quran eşkere dike ku Yaqûb ji aliya Xwedê ve wekî pêxember hatiye bereketkirin û ji ber vê yekê, misilman bawer dikin ku bavê wî, ji ber ku ew jî pêxember bû, jî ji mezinbûna kurê xwe dizanibû. Yaqûb di [[Hedîs|hedîsê]] de wekî mînakek kesekî ku di rûbirûbûna êşê de sebir dikir û baweriya xwe bi Xwedê dianî tê binavkirin. == Di dînên din de == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] 361rvupsv4opxa9egzo2ycagr1axlkf 2031734 2031713 2026-05-26T16:32:13Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, --{{Şitil}}, Binê standard kir, Lînk paqij kir, --Valahiyên nehewce.) 2031734 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[îslam]]ê de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[îslam]]ê de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran]]ê de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin. Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne ([[Yûsuf (sûre)|12: 11, 18, 23]]) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. ([[Yûsuf (sûre)|12: 8, 16–17]]) Pêxembertiya Yaqûb ji pêşbîniya wî ya mezinbûna pêşerojê ya Yûsif (12:6), pêşbîniya wî û bersiva wî ya li ser mirina gumanbar a Yûsif ([[Yûsuf (sûre)|12: 13, 18]]) û di bersiva wî ya li ser rewşa kurên wî li [[Misira kevnare|Misirê]] de diyar e. ([[Yûsuf (sûre)|12: 83, 86–87, 96]]) Wêjeya îslamî vegotina Yaqûb berfirehtir dike, û behs dike ku jinên wî Rahel jî di nav de bûn. Yaqûb paşê di Quranê de di çarçoveya soza ku ji [[Zekeriya]] re, di derbarê jidayikbûna [[Yûhenayê Noqkar]] de hatiye dayîn, tê behs kirin. (19:6) Behsa duyemîn a Yaqûb di beşa duyem a Quranê de ye. Dema ku Yaqûb li ser nivîna mirinê bû, wî ji 12 kurên xwe xwest ku berî ku ew ji vê dinyayê biçe dinê, baweriya xwe nîşanî wî bidin. (2:132) Her kurek li ber Yaqûb şahidî kiriye ku ew ê soz bidin ku heta roja mirina xwe misilmanan bimînin (di teslîmbûna Xwedê de); ango ew ê tevahiya xwe tenê radestî Xwedê bikin û tenê wî biperizin. Berevajî nêrîna cihû-mesîhî ya li ser Yaqûb, cudahiyek sereke ew e ku çîroka bereketa Yaqûb ku tê de ew Îshaq dixapîne, di îslamê de nayê pejirandin. Quran eşkere dike ku Yaqûb ji aliya Xwedê ve wekî pêxember hatiye bereketkirin û ji ber vê yekê, misilman bawer dikin ku bavê wî, ji ber ku ew jî pêxember bû, jî ji mezinbûna kurê xwe dizanibû. Yaqûb di [[hedîs]]ê de wekî mînakek kesekî ku di rûbirûbûna êşê de sebir dikir û baweriya xwe bi Xwedê dianî tê binavkirin. == Di dînên din de == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] ejajsm2nruchfr5cszkdt57qfgc3d3n 2031737 2031734 2026-05-26T16:32:58Z Kurê Acemî 105128 /* Di dînên din de */ 2031737 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[îslam]]ê de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[îslam]]ê de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran]]ê de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin. Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne ([[Yûsuf (sûre)|12: 11, 18, 23]]) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. ([[Yûsuf (sûre)|12: 8, 16–17]]) Pêxembertiya Yaqûb ji pêşbîniya wî ya mezinbûna pêşerojê ya Yûsif (12:6), pêşbîniya wî û bersiva wî ya li ser mirina gumanbar a Yûsif ([[Yûsuf (sûre)|12: 13, 18]]) û di bersiva wî ya li ser rewşa kurên wî li [[Misira kevnare|Misirê]] de diyar e. ([[Yûsuf (sûre)|12: 83, 86–87, 96]]) Wêjeya îslamî vegotina Yaqûb berfirehtir dike, û behs dike ku jinên wî Rahel jî di nav de bûn. Yaqûb paşê di Quranê de di çarçoveya soza ku ji [[Zekeriya]] re, di derbarê jidayikbûna [[Yûhenayê Noqkar]] de hatiye dayîn, tê behs kirin. (19:6) Behsa duyemîn a Yaqûb di beşa duyem a Quranê de ye. Dema ku Yaqûb li ser nivîna mirinê bû, wî ji 12 kurên xwe xwest ku berî ku ew ji vê dinyayê biçe dinê, baweriya xwe nîşanî wî bidin. (2:132) Her kurek li ber Yaqûb şahidî kiriye ku ew ê soz bidin ku heta roja mirina xwe misilmanan bimînin (di teslîmbûna Xwedê de); ango ew ê tevahiya xwe tenê radestî Xwedê bikin û tenê wî biperizin. Berevajî nêrîna cihû-mesîhî ya li ser Yaqûb, cudahiyek sereke ew e ku çîroka bereketa Yaqûb ku tê de ew Îshaq dixapîne, di îslamê de nayê pejirandin. Quran eşkere dike ku Yaqûb ji aliya Xwedê ve wekî pêxember hatiye bereketkirin û ji ber vê yekê, misilman bawer dikin ku bavê wî, ji ber ku ew jî pêxember bû, jî ji mezinbûna kurê xwe dizanibû. Yaqûb di [[hedîs]]ê de wekî mînakek kesekî ku di rûbirûbûna êşê de sebir dikir û baweriya xwe bi Xwedê dianî tê binavkirin. == Di dînên din de == === Cihûtî === == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] azfgwnn1g3knsfxcxbmq4y1cfjh6hzd 2031738 2031737 2026-05-26T16:34:44Z Kurê Acemî 105128 /* Cihûtî */ 2031738 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[îslam]]ê de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[îslam]]ê de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran]]ê de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin. Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne ([[Yûsuf (sûre)|12: 11, 18, 23]]) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. ([[Yûsuf (sûre)|12: 8, 16–17]]) Pêxembertiya Yaqûb ji pêşbîniya wî ya mezinbûna pêşerojê ya Yûsif (12:6), pêşbîniya wî û bersiva wî ya li ser mirina gumanbar a Yûsif ([[Yûsuf (sûre)|12: 13, 18]]) û di bersiva wî ya li ser rewşa kurên wî li [[Misira kevnare|Misirê]] de diyar e. ([[Yûsuf (sûre)|12: 83, 86–87, 96]]) Wêjeya îslamî vegotina Yaqûb berfirehtir dike, û behs dike ku jinên wî Rahel jî di nav de bûn. Yaqûb paşê di Quranê de di çarçoveya soza ku ji [[Zekeriya]] re, di derbarê jidayikbûna [[Yûhenayê Noqkar]] de hatiye dayîn, tê behs kirin. (19:6) Behsa duyemîn a Yaqûb di beşa duyem a Quranê de ye. Dema ku Yaqûb li ser nivîna mirinê bû, wî ji 12 kurên xwe xwest ku berî ku ew ji vê dinyayê biçe dinê, baweriya xwe nîşanî wî bidin. (2:132) Her kurek li ber Yaqûb şahidî kiriye ku ew ê soz bidin ku heta roja mirina xwe misilmanan bimînin (di teslîmbûna Xwedê de); ango ew ê tevahiya xwe tenê radestî Xwedê bikin û tenê wî biperizin. Berevajî nêrîna cihû-mesîhî ya li ser Yaqûb, cudahiyek sereke ew e ku çîroka bereketa Yaqûb ku tê de ew Îshaq dixapîne, di îslamê de nayê pejirandin. Quran eşkere dike ku Yaqûb ji aliya Xwedê ve wekî pêxember hatiye bereketkirin û ji ber vê yekê, misilman bawer dikin ku bavê wî, ji ber ku ew jî pêxember bû, jî ji mezinbûna kurê xwe dizanibû. Yaqûb di [[hedîs]]ê de wekî mînakek kesekî ku di rûbirûbûna êşê de sebir dikir û baweriya xwe bi Xwedê dianî tê binavkirin. == Di dînên din de == === Cihûtî === Di Midraşê de du nerîn hene li ser temenê Rebeka di dema zewaca xwe de û di encamê de di dema jidayikbûna cêwîkan de. == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] nwripymrr3l068bqjtgpuykabckstle 2031741 2031738 2026-05-26T16:35:33Z Kurê Acemî 105128 /* Cihûtî */ 2031741 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[îslam]]ê de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[îslam]]ê de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran]]ê de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin. Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne ([[Yûsuf (sûre)|12: 11, 18, 23]]) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. ([[Yûsuf (sûre)|12: 8, 16–17]]) Pêxembertiya Yaqûb ji pêşbîniya wî ya mezinbûna pêşerojê ya Yûsif (12:6), pêşbîniya wî û bersiva wî ya li ser mirina gumanbar a Yûsif ([[Yûsuf (sûre)|12: 13, 18]]) û di bersiva wî ya li ser rewşa kurên wî li [[Misira kevnare|Misirê]] de diyar e. ([[Yûsuf (sûre)|12: 83, 86–87, 96]]) Wêjeya îslamî vegotina Yaqûb berfirehtir dike, û behs dike ku jinên wî Rahel jî di nav de bûn. Yaqûb paşê di Quranê de di çarçoveya soza ku ji [[Zekeriya]] re, di derbarê jidayikbûna [[Yûhenayê Noqkar]] de hatiye dayîn, tê behs kirin. (19:6) Behsa duyemîn a Yaqûb di beşa duyem a Quranê de ye. Dema ku Yaqûb li ser nivîna mirinê bû, wî ji 12 kurên xwe xwest ku berî ku ew ji vê dinyayê biçe dinê, baweriya xwe nîşanî wî bidin. (2:132) Her kurek li ber Yaqûb şahidî kiriye ku ew ê soz bidin ku heta roja mirina xwe misilmanan bimînin (di teslîmbûna Xwedê de); ango ew ê tevahiya xwe tenê radestî Xwedê bikin û tenê wî biperizin. Berevajî nêrîna cihû-mesîhî ya li ser Yaqûb, cudahiyek sereke ew e ku çîroka bereketa Yaqûb ku tê de ew Îshaq dixapîne, di îslamê de nayê pejirandin. Quran eşkere dike ku Yaqûb ji aliya Xwedê ve wekî pêxember hatiye bereketkirin û ji ber vê yekê, misilman bawer dikin ku bavê wî, ji ber ku ew jî pêxember bû, jî ji mezinbûna kurê xwe dizanibû. Yaqûb di [[hedîs]]ê de wekî mînakek kesekî ku di rûbirûbûna êşê de sebir dikir û baweriya xwe bi Xwedê dianî tê binavkirin. == Di dînên din de == === Cihûtî === Di Midraşê de du nerîn hene li ser temenê Rebeka di dema zewaca xwe de û di encamê de di dema jidayikbûna cêwîkan de. Li gorî jimartina kevneşopî ya ku ji aliyê Raşî ve hatiye behs kirin, Îshaq di dema Girêdana Îshaq de 37 salî bû û nûçeya jidayikbûna Rebekayê yekser piştî wê bûyerê gihîştiye Îbrahîm. == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] qq9564rdipook1kxx2tdz22rx9vh3q2 2031743 2031741 2026-05-26T16:36:28Z Kurê Acemî 105128 /* Cihûtî */ 2031743 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[îslam]]ê de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[îslam]]ê de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran]]ê de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin. Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne ([[Yûsuf (sûre)|12: 11, 18, 23]]) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. ([[Yûsuf (sûre)|12: 8, 16–17]]) Pêxembertiya Yaqûb ji pêşbîniya wî ya mezinbûna pêşerojê ya Yûsif (12:6), pêşbîniya wî û bersiva wî ya li ser mirina gumanbar a Yûsif ([[Yûsuf (sûre)|12: 13, 18]]) û di bersiva wî ya li ser rewşa kurên wî li [[Misira kevnare|Misirê]] de diyar e. ([[Yûsuf (sûre)|12: 83, 86–87, 96]]) Wêjeya îslamî vegotina Yaqûb berfirehtir dike, û behs dike ku jinên wî Rahel jî di nav de bûn. Yaqûb paşê di Quranê de di çarçoveya soza ku ji [[Zekeriya]] re, di derbarê jidayikbûna [[Yûhenayê Noqkar]] de hatiye dayîn, tê behs kirin. (19:6) Behsa duyemîn a Yaqûb di beşa duyem a Quranê de ye. Dema ku Yaqûb li ser nivîna mirinê bû, wî ji 12 kurên xwe xwest ku berî ku ew ji vê dinyayê biçe dinê, baweriya xwe nîşanî wî bidin. (2:132) Her kurek li ber Yaqûb şahidî kiriye ku ew ê soz bidin ku heta roja mirina xwe misilmanan bimînin (di teslîmbûna Xwedê de); ango ew ê tevahiya xwe tenê radestî Xwedê bikin û tenê wî biperizin. Berevajî nêrîna cihû-mesîhî ya li ser Yaqûb, cudahiyek sereke ew e ku çîroka bereketa Yaqûb ku tê de ew Îshaq dixapîne, di îslamê de nayê pejirandin. Quran eşkere dike ku Yaqûb ji aliya Xwedê ve wekî pêxember hatiye bereketkirin û ji ber vê yekê, misilman bawer dikin ku bavê wî, ji ber ku ew jî pêxember bû, jî ji mezinbûna kurê xwe dizanibû. Yaqûb di [[hedîs]]ê de wekî mînakek kesekî ku di rûbirûbûna êşê de sebir dikir û baweriya xwe bi Xwedê dianî tê binavkirin. == Di dînên din de == === Cihûtî === Di Midraşê de du nerîn hene li ser temenê Rebeka di dema zewaca xwe de û di encamê de di dema jidayikbûna cêwîkan de. Li gorî jimartina kevneşopî ya ku ji aliyê Raşî ve hatiye behs kirin, Îshaq di dema Girêdana Îshaq de 37 salî bû û nûçeya jidayikbûna Rebekayê yekser piştî wê bûyerê gihîştiye Îbrahîm. Di wê rewşê de, ji ber ku Îshaq dema ku Yaqûb û Esaw jidayik bûn 60 salî bû û ew 20 salan zewicî bûn, wê hingê Îshaq dema ku bi Rebeka re zewicî 40 salî bû ([[Destpêkirin]] 25:20) ku Rebeka di dema zewaca xwe de sê salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 23 salî bû. == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] 8qye1cdb9iwim1kannwt2qorlfs54ti 2031744 2031743 2026-05-26T16:37:24Z Kurê Acemî 105128 /* Cihûtî */ 2031744 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[îslam]]ê de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[îslam]]ê de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran]]ê de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin. Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne ([[Yûsuf (sûre)|12: 11, 18, 23]]) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. ([[Yûsuf (sûre)|12: 8, 16–17]]) Pêxembertiya Yaqûb ji pêşbîniya wî ya mezinbûna pêşerojê ya Yûsif (12:6), pêşbîniya wî û bersiva wî ya li ser mirina gumanbar a Yûsif ([[Yûsuf (sûre)|12: 13, 18]]) û di bersiva wî ya li ser rewşa kurên wî li [[Misira kevnare|Misirê]] de diyar e. ([[Yûsuf (sûre)|12: 83, 86–87, 96]]) Wêjeya îslamî vegotina Yaqûb berfirehtir dike, û behs dike ku jinên wî Rahel jî di nav de bûn. Yaqûb paşê di Quranê de di çarçoveya soza ku ji [[Zekeriya]] re, di derbarê jidayikbûna [[Yûhenayê Noqkar]] de hatiye dayîn, tê behs kirin. (19:6) Behsa duyemîn a Yaqûb di beşa duyem a Quranê de ye. Dema ku Yaqûb li ser nivîna mirinê bû, wî ji 12 kurên xwe xwest ku berî ku ew ji vê dinyayê biçe dinê, baweriya xwe nîşanî wî bidin. (2:132) Her kurek li ber Yaqûb şahidî kiriye ku ew ê soz bidin ku heta roja mirina xwe misilmanan bimînin (di teslîmbûna Xwedê de); ango ew ê tevahiya xwe tenê radestî Xwedê bikin û tenê wî biperizin. Berevajî nêrîna cihû-mesîhî ya li ser Yaqûb, cudahiyek sereke ew e ku çîroka bereketa Yaqûb ku tê de ew Îshaq dixapîne, di îslamê de nayê pejirandin. Quran eşkere dike ku Yaqûb ji aliya Xwedê ve wekî pêxember hatiye bereketkirin û ji ber vê yekê, misilman bawer dikin ku bavê wî, ji ber ku ew jî pêxember bû, jî ji mezinbûna kurê xwe dizanibû. Yaqûb di [[hedîs]]ê de wekî mînakek kesekî ku di rûbirûbûna êşê de sebir dikir û baweriya xwe bi Xwedê dianî tê binavkirin. == Di dînên din de == === Cihûtî === Di Midraşê de du nerîn hene li ser temenê Rebeka di dema zewaca xwe de û di encamê de di dema jidayikbûna cêwîkan de. Li gorî jimartina kevneşopî ya ku ji aliyê Raşî ve hatiye behs kirin, Îshaq di dema Girêdana Îshaq de 37 salî bû û nûçeya jidayikbûna Rebekayê yekser piştî wê bûyerê gihîştiye Îbrahîm. Di wê rewşê de, ji ber ku Îshaq dema ku Yaqûb û Esaw jidayik bûn 60 salî bû û ew 20 salan zewicî bûn, wê hingê Îshaq dema ku bi Rebeka re zewicî 40 salî bû ([[Destpêkirin]] 25:20) ku Rebeka di dema zewaca xwe de sê salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 23 salî bû. Li gorî nerîna duyem, Rebeka di dema zewaca xwe de 14 salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 34 salî bû. Di her du rewşan de, Îshaq û Rebeka berî ku Yaqûb û Esaw ji dayik dibin 20 salan zewicî bûn. Midraşê dibêje ku di dema ducanîbûna Rebeka de her gava ku ew ji mala xwendina Tewratê derbas dibû, Yaqûb ji bo derketina ji zewacê zehmetî dikişand; her gava ku ew ji ber maleke pûtperestiyê derbas dibû, Esaw dilîst ku derkeve. == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] h5um2h3lo3jio21eelu4gvpa4zboiqv 2031754 2031744 2026-05-26T16:44:27Z Kurê Acemî 105128 /* Cihûtî */ 2031754 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[îslam]]ê de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[îslam]]ê de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran]]ê de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin. Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne ([[Yûsuf (sûre)|12: 11, 18, 23]]) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. ([[Yûsuf (sûre)|12: 8, 16–17]]) Pêxembertiya Yaqûb ji pêşbîniya wî ya mezinbûna pêşerojê ya Yûsif (12:6), pêşbîniya wî û bersiva wî ya li ser mirina gumanbar a Yûsif ([[Yûsuf (sûre)|12: 13, 18]]) û di bersiva wî ya li ser rewşa kurên wî li [[Misira kevnare|Misirê]] de diyar e. ([[Yûsuf (sûre)|12: 83, 86–87, 96]]) Wêjeya îslamî vegotina Yaqûb berfirehtir dike, û behs dike ku jinên wî Rahel jî di nav de bûn. Yaqûb paşê di Quranê de di çarçoveya soza ku ji [[Zekeriya]] re, di derbarê jidayikbûna [[Yûhenayê Noqkar]] de hatiye dayîn, tê behs kirin. (19:6) Behsa duyemîn a Yaqûb di beşa duyem a Quranê de ye. Dema ku Yaqûb li ser nivîna mirinê bû, wî ji 12 kurên xwe xwest ku berî ku ew ji vê dinyayê biçe dinê, baweriya xwe nîşanî wî bidin. (2:132) Her kurek li ber Yaqûb şahidî kiriye ku ew ê soz bidin ku heta roja mirina xwe misilmanan bimînin (di teslîmbûna Xwedê de); ango ew ê tevahiya xwe tenê radestî Xwedê bikin û tenê wî biperizin. Berevajî nêrîna cihû-mesîhî ya li ser Yaqûb, cudahiyek sereke ew e ku çîroka bereketa Yaqûb ku tê de ew Îshaq dixapîne, di îslamê de nayê pejirandin. Quran eşkere dike ku Yaqûb ji aliya Xwedê ve wekî pêxember hatiye bereketkirin û ji ber vê yekê, misilman bawer dikin ku bavê wî, ji ber ku ew jî pêxember bû, jî ji mezinbûna kurê xwe dizanibû. Yaqûb di [[hedîs]]ê de wekî mînakek kesekî ku di rûbirûbûna êşê de sebir dikir û baweriya xwe bi Xwedê dianî tê binavkirin. == Di dînên din de == === Cihûtî === Di Midraşê de du nerîn hene li ser temenê Rebeka di dema zewaca xwe de û di encamê de di dema jidayikbûna cêwîkan de. Li gorî jimartina kevneşopî ya ku ji aliyê Raşî ve hatiye behs kirin, Îshaq di dema Girêdana Îshaq de 37 salî bû û nûçeya jidayikbûna Rebekayê yekser piştî wê bûyerê gihîştiye Îbrahîm. Di wê rewşê de, ji ber ku Îshaq dema ku Yaqûb û Esaw jidayik bûn 60 salî bû û ew 20 salan zewicî bûn, wê hingê Îshaq dema ku bi Rebeka re zewicî 40 salî bû ([[Destpêkirin]] 25:20) ku Rebeka di dema zewaca xwe de sê salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 23 salî bû. Li gorî nerîna duyem, Rebeka di dema zewaca xwe de 14 salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 34 salî bû. Di her du rewşan de, Îshaq û Rebeka berî ku Yaqûb û Esaw ji dayik dibin 20 salan zewicî bûn. Midraşê dibêje ku di dema ducanîbûna Rebeka de her gava ku ew ji mala xwendina Tewratê derbas dibû, Yaqûb ji bo derketina ji zewacê zehmetî dikişand; her gava ku ew ji ber maleke pûtperestiyê derbas dibû, Esaw dilîst ku derkeve. Reşî rave kiriye ku dema Îshaq li şûna Esaw Yaqûb pîroz dikir, dema ku Yaqûb ket odeya wî, bêhna bihuştê ya Gan Eden (Bihuşt) hîs kiriye û berevajî vê, dema ku Esaw ketiye odeyê, wî Gehenna dît ku di bin Esaw de avadibû, ev yek nîşanî wî da ku ew ji hêla xwedaparêziya Esaw ve hatiye xapandin. === . === == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] o9sj1sv98zyollj4d335nx9apjqgzcn 2031755 2031754 2026-05-26T16:45:31Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2031755 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[îslam]]ê de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[îslam]]ê de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran]]ê de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin. Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne ([[Yûsuf (sûre)|12: 11, 18, 23]]) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. ([[Yûsuf (sûre)|12: 8, 16–17]]) Pêxembertiya Yaqûb ji pêşbîniya wî ya mezinbûna pêşerojê ya Yûsif (12:6), pêşbîniya wî û bersiva wî ya li ser mirina gumanbar a Yûsif ([[Yûsuf (sûre)|12: 13, 18]]) û di bersiva wî ya li ser rewşa kurên wî li [[Misira kevnare|Misirê]] de diyar e. ([[Yûsuf (sûre)|12: 83, 86–87, 96]]) Wêjeya îslamî vegotina Yaqûb berfirehtir dike, û behs dike ku jinên wî Rahel jî di nav de bûn. Yaqûb paşê di Quranê de di çarçoveya soza ku ji [[Zekeriya]] re, di derbarê jidayikbûna [[Yûhenayê Noqkar]] de hatiye dayîn, tê behs kirin. (19:6) Behsa duyemîn a Yaqûb di beşa duyem a Quranê de ye. Dema ku Yaqûb li ser nivîna mirinê bû, wî ji 12 kurên xwe xwest ku berî ku ew ji vê dinyayê biçe dinê, baweriya xwe nîşanî wî bidin. (2:132) Her kurek li ber Yaqûb şahidî kiriye ku ew ê soz bidin ku heta roja mirina xwe misilmanan bimînin (di teslîmbûna Xwedê de); ango ew ê tevahiya xwe tenê radestî Xwedê bikin û tenê wî biperizin. Berevajî nêrîna cihû-mesîhî ya li ser Yaqûb, cudahiyek sereke ew e ku çîroka bereketa Yaqûb ku tê de ew Îshaq dixapîne, di îslamê de nayê pejirandin. Quran eşkere dike ku Yaqûb ji aliya Xwedê ve wekî pêxember hatiye bereketkirin û ji ber vê yekê, misilman bawer dikin ku bavê wî, ji ber ku ew jî pêxember bû, jî ji mezinbûna kurê xwe dizanibû. Yaqûb di [[hedîs]]ê de wekî mînakek kesekî ku di rûbirûbûna êşê de sebir dikir û baweriya xwe bi Xwedê dianî tê binavkirin. == Di dînên din de == === Cihûtî === Di Midraşê de du nerîn hene li ser temenê Rebeka di dema zewaca xwe de û di encamê de di dema jidayikbûna cêwîkan de. Li gorî jimartina kevneşopî ya ku ji aliyê Raşî ve hatiye behs kirin, Îshaq di dema Girêdana Îshaq de 37 salî bû û nûçeya jidayikbûna Rebekayê yekser piştî wê bûyerê gihîştiye Îbrahîm. Di wê rewşê de, ji ber ku Îshaq dema ku Yaqûb û Esaw jidayik bûn 60 salî bû û ew 20 salan zewicî bûn, wê hingê Îshaq dema ku bi Rebeka re zewicî 40 salî bû ([[Destpêkirin]] 25:20) ku Rebeka di dema zewaca xwe de sê salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 23 salî bû. Li gorî nerîna duyem, Rebeka di dema zewaca xwe de 14 salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 34 salî bû. Di her du rewşan de, Îshaq û Rebeka berî ku Yaqûb û Esaw ji dayik dibin 20 salan zewicî bûn. Midraşê dibêje ku di dema ducanîbûna Rebeka de her gava ku ew ji mala xwendina Tewratê derbas dibû, Yaqûb ji bo derketina ji zewacê zehmetî dikişand; her gava ku ew ji ber maleke pûtperestiyê derbas dibû, Esaw dilîst ku derkeve. Reşî rave kiriye ku dema Îshaq li şûna Esaw Yaqûb pîroz dikir, dema ku Yaqûb ket odeya wî, bêhna bihuştê ya Gan Eden (Bihuşt) hîs kiriye û berevajî vê, dema ku Esaw ketiye odeyê, wî Gehenna dît ku di bin Esaw de avadibû, ev yek nîşanî wî da ku ew ji hêla xwedaparêziya Esaw ve hatiye xapandin. === . === Li gorî Talmudê, Aqûb rasterast nereviya Heranê (wekî ku ji nivîsa Încîlê xuya dike), lêbelê berî ku ber bi Heranê ve biçe, 14 salan li mala xwendina Şem û Eber xwend. == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] 7ktbfk2pncnvq7kc9igwrsap2ulz6xv 2031758 2031755 2026-05-26T16:46:42Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2031758 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[îslam]]ê de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[îslam]]ê de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran]]ê de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin. Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne ([[Yûsuf (sûre)|12: 11, 18, 23]]) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. ([[Yûsuf (sûre)|12: 8, 16–17]]) Pêxembertiya Yaqûb ji pêşbîniya wî ya mezinbûna pêşerojê ya Yûsif (12:6), pêşbîniya wî û bersiva wî ya li ser mirina gumanbar a Yûsif ([[Yûsuf (sûre)|12: 13, 18]]) û di bersiva wî ya li ser rewşa kurên wî li [[Misira kevnare|Misirê]] de diyar e. ([[Yûsuf (sûre)|12: 83, 86–87, 96]]) Wêjeya îslamî vegotina Yaqûb berfirehtir dike, û behs dike ku jinên wî Rahel jî di nav de bûn. Yaqûb paşê di Quranê de di çarçoveya soza ku ji [[Zekeriya]] re, di derbarê jidayikbûna [[Yûhenayê Noqkar]] de hatiye dayîn, tê behs kirin. (19:6) Behsa duyemîn a Yaqûb di beşa duyem a Quranê de ye. Dema ku Yaqûb li ser nivîna mirinê bû, wî ji 12 kurên xwe xwest ku berî ku ew ji vê dinyayê biçe dinê, baweriya xwe nîşanî wî bidin. (2:132) Her kurek li ber Yaqûb şahidî kiriye ku ew ê soz bidin ku heta roja mirina xwe misilmanan bimînin (di teslîmbûna Xwedê de); ango ew ê tevahiya xwe tenê radestî Xwedê bikin û tenê wî biperizin. Berevajî nêrîna cihû-mesîhî ya li ser Yaqûb, cudahiyek sereke ew e ku çîroka bereketa Yaqûb ku tê de ew Îshaq dixapîne, di îslamê de nayê pejirandin. Quran eşkere dike ku Yaqûb ji aliya Xwedê ve wekî pêxember hatiye bereketkirin û ji ber vê yekê, misilman bawer dikin ku bavê wî, ji ber ku ew jî pêxember bû, jî ji mezinbûna kurê xwe dizanibû. Yaqûb di [[hedîs]]ê de wekî mînakek kesekî ku di rûbirûbûna êşê de sebir dikir û baweriya xwe bi Xwedê dianî tê binavkirin. == Di dînên din de == === Cihûtî === Di Midraşê de du nerîn hene li ser temenê Rebeka di dema zewaca xwe de û di encamê de di dema jidayikbûna cêwîkan de. Li gorî jimartina kevneşopî ya ku ji aliyê Raşî ve hatiye behs kirin, Îshaq di dema Girêdana Îshaq de 37 salî bû û nûçeya jidayikbûna Rebekayê yekser piştî wê bûyerê gihîştiye Îbrahîm. Di wê rewşê de, ji ber ku Îshaq dema ku Yaqûb û Esaw jidayik bûn 60 salî bû û ew 20 salan zewicî bûn, wê hingê Îshaq dema ku bi Rebeka re zewicî 40 salî bû ([[Destpêkirin]] 25:20) ku Rebeka di dema zewaca xwe de sê salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 23 salî bû. Li gorî nerîna duyem, Rebeka di dema zewaca xwe de 14 salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 34 salî bû. Di her du rewşan de, Îshaq û Rebeka berî ku Yaqûb û Esaw ji dayik dibin 20 salan zewicî bûn. Midraşê dibêje ku di dema ducanîbûna Rebeka de her gava ku ew ji mala xwendina Tewratê derbas dibû, Yaqûb ji bo derketina ji zewacê zehmetî dikişand; her gava ku ew ji ber maleke pûtperestiyê derbas dibû, Esaw dilîst ku derkeve. Reşî rave kiriye ku dema Îshaq li şûna Esaw Yaqûb pîroz dikir, dema ku Yaqûb ket odeya wî, bêhna bihuştê ya Gan Eden (Bihuşt) hîs kiriye û berevajî vê, dema ku Esaw ketiye odeyê, wî Gehenna dît ku di bin Esaw de avadibû, ev yek nîşanî wî da ku ew ji hêla xwedaparêziya Esaw ve hatiye xapandin. === . === Li gorî Talmudê, Aqûb rasterast nereviya Heranê (wekî ku ji nivîsa Încîlê xuya dike), lêbelê berî ku ber bi Heranê ve biçe, 14 salan li mala xwendina Şem û Eber xwend. Dema ku Laban plan kiriye ku Yaqûb bixapîne da ku li şûna Rahêlê bi Leayê re bizewice, Midraş vedibêje ku hem Yaqûb û hem jî Rahêl guman dikirin ku Laban dê hîleyek wisa bike; Laban wekî "Aramî" (xapînok) dihatiye nasîn û di dema karê xwe de deh caran mûçeya Yaqûb guhertiye (Destpêkirin 31:7). == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] coc8y05mz5et8kc5rnk3f9gc9wegavt 2031760 2031758 2026-05-26T16:47:18Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2031760 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[îslam]]ê de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[îslam]]ê de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran]]ê de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin. Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne ([[Yûsuf (sûre)|12: 11, 18, 23]]) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. ([[Yûsuf (sûre)|12: 8, 16–17]]) Pêxembertiya Yaqûb ji pêşbîniya wî ya mezinbûna pêşerojê ya Yûsif (12:6), pêşbîniya wî û bersiva wî ya li ser mirina gumanbar a Yûsif ([[Yûsuf (sûre)|12: 13, 18]]) û di bersiva wî ya li ser rewşa kurên wî li [[Misira kevnare|Misirê]] de diyar e. ([[Yûsuf (sûre)|12: 83, 86–87, 96]]) Wêjeya îslamî vegotina Yaqûb berfirehtir dike, û behs dike ku jinên wî Rahel jî di nav de bûn. Yaqûb paşê di Quranê de di çarçoveya soza ku ji [[Zekeriya]] re, di derbarê jidayikbûna [[Yûhenayê Noqkar]] de hatiye dayîn, tê behs kirin. (19:6) Behsa duyemîn a Yaqûb di beşa duyem a Quranê de ye. Dema ku Yaqûb li ser nivîna mirinê bû, wî ji 12 kurên xwe xwest ku berî ku ew ji vê dinyayê biçe dinê, baweriya xwe nîşanî wî bidin. (2:132) Her kurek li ber Yaqûb şahidî kiriye ku ew ê soz bidin ku heta roja mirina xwe misilmanan bimînin (di teslîmbûna Xwedê de); ango ew ê tevahiya xwe tenê radestî Xwedê bikin û tenê wî biperizin. Berevajî nêrîna cihû-mesîhî ya li ser Yaqûb, cudahiyek sereke ew e ku çîroka bereketa Yaqûb ku tê de ew Îshaq dixapîne, di îslamê de nayê pejirandin. Quran eşkere dike ku Yaqûb ji aliya Xwedê ve wekî pêxember hatiye bereketkirin û ji ber vê yekê, misilman bawer dikin ku bavê wî, ji ber ku ew jî pêxember bû, jî ji mezinbûna kurê xwe dizanibû. Yaqûb di [[hedîs]]ê de wekî mînakek kesekî ku di rûbirûbûna êşê de sebir dikir û baweriya xwe bi Xwedê dianî tê binavkirin. == Di dînên din de == === Cihûtî === Di Midraşê de du nerîn hene li ser temenê Rebeka di dema zewaca xwe de û di encamê de di dema jidayikbûna cêwîkan de. Li gorî jimartina kevneşopî ya ku ji aliyê Raşî ve hatiye behs kirin, Îshaq di dema Girêdana Îshaq de 37 salî bû û nûçeya jidayikbûna Rebekayê yekser piştî wê bûyerê gihîştiye Îbrahîm. Di wê rewşê de, ji ber ku Îshaq dema ku Yaqûb û Esaw jidayik bûn 60 salî bû û ew 20 salan zewicî bûn, wê hingê Îshaq dema ku bi Rebeka re zewicî 40 salî bû ([[Destpêkirin]] 25:20) ku Rebeka di dema zewaca xwe de sê salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 23 salî bû. Li gorî nerîna duyem, Rebeka di dema zewaca xwe de 14 salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 34 salî bû. Di her du rewşan de, Îshaq û Rebeka berî ku Yaqûb û Esaw ji dayik dibin 20 salan zewicî bûn. Midraşê dibêje ku di dema ducanîbûna Rebeka de her gava ku ew ji mala xwendina Tewratê derbas dibû, Yaqûb ji bo derketina ji zewacê zehmetî dikişand; her gava ku ew ji ber maleke pûtperestiyê derbas dibû, Esaw dilîst ku derkeve. Reşî rave kiriye ku dema Îshaq li şûna Esaw Yaqûb pîroz dikir, dema ku Yaqûb ket odeya wî, bêhna bihuştê ya Gan Eden (Bihuşt) hîs kiriye û berevajî vê, dema ku Esaw ketiye odeyê, wî Gehenna dît ku di bin Esaw de avadibû, ev yek nîşanî wî da ku ew ji hêla xwedaparêziya Esaw ve hatiye xapandin. === . === Li gorî Talmudê, Aqûb rasterast nereviya Heranê (wekî ku ji nivîsa Încîlê xuya dike), lêbelê berî ku ber bi Heranê ve biçe, 14 salan li mala xwendina Şem û Eber xwend. Dema ku Laban plan kiriye ku Yaqûb bixapîne da ku li şûna Rahêlê bi Leayê re bizewice, Midraş vedibêje ku hem Yaqûb û hem jî Rahêl guman dikirin ku Laban dê hîleyek wisa bike; Laban wekî "Aramî" (xapînok) dihatiye nasîn û di dema karê xwe de deh caran mûçeya Yaqûb guhertiye (Destpêkirin 31:7). Ji ber vê yekê, cotê rêzek nîşanan çêkirin da ku Yaqûb di şeva daweta xwe de bûka pêçayî nas bike. Lê gava Rahêlê dît ku xwişka wê birin ber banê dawetê, dilê wê ji bo şerma giştî ya ku Leayê dê bikşîne ger ew eşkere bibe, xemgîn bû. Ji ber vê yekê Rahêlê nîşan dan Leayê da ku Yaqûb ferq neke ku ew guherîn çi ye. == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] qqo4j31lgwj619vw2095mcxvp2n6jca 2031761 2031760 2026-05-26T16:47:29Z Kurê Acemî 105128 /* Di dînên din de */ 2031761 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[îslam]]ê de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[îslam]]ê de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran]]ê de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin. Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne ([[Yûsuf (sûre)|12: 11, 18, 23]]) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. ([[Yûsuf (sûre)|12: 8, 16–17]]) Pêxembertiya Yaqûb ji pêşbîniya wî ya mezinbûna pêşerojê ya Yûsif (12:6), pêşbîniya wî û bersiva wî ya li ser mirina gumanbar a Yûsif ([[Yûsuf (sûre)|12: 13, 18]]) û di bersiva wî ya li ser rewşa kurên wî li [[Misira kevnare|Misirê]] de diyar e. ([[Yûsuf (sûre)|12: 83, 86–87, 96]]) Wêjeya îslamî vegotina Yaqûb berfirehtir dike, û behs dike ku jinên wî Rahel jî di nav de bûn. Yaqûb paşê di Quranê de di çarçoveya soza ku ji [[Zekeriya]] re, di derbarê jidayikbûna [[Yûhenayê Noqkar]] de hatiye dayîn, tê behs kirin. (19:6) Behsa duyemîn a Yaqûb di beşa duyem a Quranê de ye. Dema ku Yaqûb li ser nivîna mirinê bû, wî ji 12 kurên xwe xwest ku berî ku ew ji vê dinyayê biçe dinê, baweriya xwe nîşanî wî bidin. (2:132) Her kurek li ber Yaqûb şahidî kiriye ku ew ê soz bidin ku heta roja mirina xwe misilmanan bimînin (di teslîmbûna Xwedê de); ango ew ê tevahiya xwe tenê radestî Xwedê bikin û tenê wî biperizin. Berevajî nêrîna cihû-mesîhî ya li ser Yaqûb, cudahiyek sereke ew e ku çîroka bereketa Yaqûb ku tê de ew Îshaq dixapîne, di îslamê de nayê pejirandin. Quran eşkere dike ku Yaqûb ji aliya Xwedê ve wekî pêxember hatiye bereketkirin û ji ber vê yekê, misilman bawer dikin ku bavê wî, ji ber ku ew jî pêxember bû, jî ji mezinbûna kurê xwe dizanibû. Yaqûb di [[hedîs]]ê de wekî mînakek kesekî ku di rûbirûbûna êşê de sebir dikir û baweriya xwe bi Xwedê dianî tê binavkirin. == Di dînên din de == === Cihûtî === Di Midraşê de du nerîn hene li ser temenê Rebeka di dema zewaca xwe de û di encamê de di dema jidayikbûna cêwîkan de. Li gorî jimartina kevneşopî ya ku ji aliyê Raşî ve hatiye behs kirin, Îshaq di dema Girêdana Îshaq de 37 salî bû û nûçeya jidayikbûna Rebekayê yekser piştî wê bûyerê gihîştiye Îbrahîm. Di wê rewşê de, ji ber ku Îshaq dema ku Yaqûb û Esaw jidayik bûn 60 salî bû û ew 20 salan zewicî bûn, wê hingê Îshaq dema ku bi Rebeka re zewicî 40 salî bû ([[Destpêkirin]] 25:20) ku Rebeka di dema zewaca xwe de sê salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 23 salî bû. Li gorî nerîna duyem, Rebeka di dema zewaca xwe de 14 salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 34 salî bû. Di her du rewşan de, Îshaq û Rebeka berî ku Yaqûb û Esaw ji dayik dibin 20 salan zewicî bûn. Midraşê dibêje ku di dema ducanîbûna Rebeka de her gava ku ew ji mala xwendina Tewratê derbas dibû, Yaqûb ji bo derketina ji zewacê zehmetî dikişand; her gava ku ew ji ber maleke pûtperestiyê derbas dibû, Esaw dilîst ku derkeve. Reşî rave kiriye ku dema Îshaq li şûna Esaw Yaqûb pîroz dikir, dema ku Yaqûb ket odeya wî, bêhna bihuştê ya Gan Eden (Bihuşt) hîs kiriye û berevajî vê, dema ku Esaw ketiye odeyê, wî Gehenna dît ku di bin Esaw de avadibû, ev yek nîşanî wî da ku ew ji hêla xwedaparêziya Esaw ve hatiye xapandin. Li gorî Talmudê, Aqûb rasterast nereviya Heranê (wekî ku ji nivîsa Încîlê xuya dike), lêbelê berî ku ber bi Heranê ve biçe, 14 salan li mala xwendina Şem û Eber xwend. Dema ku Laban plan kiriye ku Yaqûb bixapîne da ku li şûna Rahêlê bi Leayê re bizewice, Midraş vedibêje ku hem Yaqûb û hem jî Rahêl guman dikirin ku Laban dê hîleyek wisa bike; Laban wekî "Aramî" (xapînok) dihatiye nasîn û di dema karê xwe de deh caran mûçeya Yaqûb guhertiye (Destpêkirin 31:7). Ji ber vê yekê, cotê rêzek nîşanan çêkirin da ku Yaqûb di şeva daweta xwe de bûka pêçayî nas bike. Lê gava Rahêlê dît ku xwişka wê birin ber banê dawetê, dilê wê ji bo şerma giştî ya ku Leayê dê bikşîne ger ew eşkere bibe, xemgîn bû. Ji ber vê yekê Rahêlê nîşan dan Leayê da ku Yaqûb ferq neke ku ew guherîn çi ye. == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] p8yqxh7zb1b5jijz56daozjbq1eybwi 2031762 2031761 2026-05-26T16:47:40Z Kurê Acemî 105128 /* Cihûtî */ 2031762 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[îslam]]ê de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[îslam]]ê de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran]]ê de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin. Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne ([[Yûsuf (sûre)|12: 11, 18, 23]]) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. ([[Yûsuf (sûre)|12: 8, 16–17]]) Pêxembertiya Yaqûb ji pêşbîniya wî ya mezinbûna pêşerojê ya Yûsif (12:6), pêşbîniya wî û bersiva wî ya li ser mirina gumanbar a Yûsif ([[Yûsuf (sûre)|12: 13, 18]]) û di bersiva wî ya li ser rewşa kurên wî li [[Misira kevnare|Misirê]] de diyar e. ([[Yûsuf (sûre)|12: 83, 86–87, 96]]) Wêjeya îslamî vegotina Yaqûb berfirehtir dike, û behs dike ku jinên wî Rahel jî di nav de bûn. Yaqûb paşê di Quranê de di çarçoveya soza ku ji [[Zekeriya]] re, di derbarê jidayikbûna [[Yûhenayê Noqkar]] de hatiye dayîn, tê behs kirin. (19:6) Behsa duyemîn a Yaqûb di beşa duyem a Quranê de ye. Dema ku Yaqûb li ser nivîna mirinê bû, wî ji 12 kurên xwe xwest ku berî ku ew ji vê dinyayê biçe dinê, baweriya xwe nîşanî wî bidin. (2:132) Her kurek li ber Yaqûb şahidî kiriye ku ew ê soz bidin ku heta roja mirina xwe misilmanan bimînin (di teslîmbûna Xwedê de); ango ew ê tevahiya xwe tenê radestî Xwedê bikin û tenê wî biperizin. Berevajî nêrîna cihû-mesîhî ya li ser Yaqûb, cudahiyek sereke ew e ku çîroka bereketa Yaqûb ku tê de ew Îshaq dixapîne, di îslamê de nayê pejirandin. Quran eşkere dike ku Yaqûb ji aliya Xwedê ve wekî pêxember hatiye bereketkirin û ji ber vê yekê, misilman bawer dikin ku bavê wî, ji ber ku ew jî pêxember bû, jî ji mezinbûna kurê xwe dizanibû. Yaqûb di [[hedîs]]ê de wekî mînakek kesekî ku di rûbirûbûna êşê de sebir dikir û baweriya xwe bi Xwedê dianî tê binavkirin. == Di dînên din de == === Cihûtî === Di Midraşê de du nerîn hene li ser temenê Rebeka di dema zewaca xwe de û di encamê de di dema jidayikbûna cêwîkan de. Li gorî jimartina kevneşopî ya ku ji aliyê Raşî ve hatiye behs kirin, Îshaq di dema Girêdana Îshaq de 37 salî bû û nûçeya jidayikbûna Rebekayê yekser piştî wê bûyerê gihîştiye Îbrahîm. Di wê rewşê de, ji ber ku Îshaq dema ku Yaqûb û Esaw jidayik bûn 60 salî bû û ew 20 salan zewicî bûn, wê hingê Îshaq dema ku bi Rebeka re zewicî 40 salî bû ([[Destpêkirin]] 25:20) ku Rebeka di dema zewaca xwe de sê salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 23 salî bû. Li gorî nerîna duyem, Rebeka di dema zewaca xwe de 14 salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 34 salî bû. Di her du rewşan de, Îshaq û Rebeka berî ku Yaqûb û Esaw ji dayik dibin 20 salan zewicî bûn. Midraşê dibêje ku di dema ducanîbûna Rebeka de her gava ku ew ji mala xwendina Tewratê derbas dibû, Yaqûb ji bo derketina ji zewacê zehmetî dikişand; her gava ku ew ji ber maleke pûtperestiyê derbas dibû, Esaw dilîst ku derkeve. Reşî rave kiriye ku dema Îshaq li şûna Esaw Yaqûb pîroz dikir, dema ku Yaqûb ket odeya wî, bêhna bihuştê ya Gan Eden (Bihuşt) hîs kiriye û berevajî vê, dema ku Esaw ketiye odeyê, wî Gehenna dît ku di bin Esaw de avadibû, ev yek nîşanî wî da ku ew ji hêla xwedaparêziya Esaw ve hatiye xapandin. Li gorî Talmudê, Aqûb rasterast nereviya Heranê (wekî ku ji nivîsa Încîlê xuya dike), lêbelê berî ku ber bi Heranê ve biçe, 14 salan li mala xwendina Şem û Eber xwend. Dema ku Laban plan kiriye ku Yaqûb bixapîne da ku li şûna Rahêlê bi Leayê re bizewice, Midraş vedibêje ku hem Yaqûb û hem jî Rahêl guman dikirin ku Laban dê hîleyek wisa bike; Laban wekî "Aramî" (xapînok) dihatiye nasîn û di dema karê xwe de deh caran mûçeya Yaqûb guhertiye (Destpêkirin 31:7). Ji ber vê yekê, cotê rêzek nîşanan çêkirin da ku Yaqûb di şeva daweta xwe de bûka pêçayî nas bike. Lê gava Rahêlê dît ku xwişka wê birin ber banê dawetê, dilê wê ji bo şerma giştî ya ku Leayê dê bikşîne ger ew eşkere bibe, xemgîn bû. Ji ber vê yekê Rahêlê nîşan dan Leayê da ku Yaqûb ferq neke ku ew guherîn çi ye. ==== . ==== == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] c5xw9n8s0gf6r2f3own537cj6vmsp7u 2031765 2031762 2026-05-26T16:49:13Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2031765 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[îslam]]ê de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[îslam]]ê de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran]]ê de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin. Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne ([[Yûsuf (sûre)|12: 11, 18, 23]]) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. ([[Yûsuf (sûre)|12: 8, 16–17]]) Pêxembertiya Yaqûb ji pêşbîniya wî ya mezinbûna pêşerojê ya Yûsif (12:6), pêşbîniya wî û bersiva wî ya li ser mirina gumanbar a Yûsif ([[Yûsuf (sûre)|12: 13, 18]]) û di bersiva wî ya li ser rewşa kurên wî li [[Misira kevnare|Misirê]] de diyar e. ([[Yûsuf (sûre)|12: 83, 86–87, 96]]) Wêjeya îslamî vegotina Yaqûb berfirehtir dike, û behs dike ku jinên wî Rahel jî di nav de bûn. Yaqûb paşê di Quranê de di çarçoveya soza ku ji [[Zekeriya]] re, di derbarê jidayikbûna [[Yûhenayê Noqkar]] de hatiye dayîn, tê behs kirin. (19:6) Behsa duyemîn a Yaqûb di beşa duyem a Quranê de ye. Dema ku Yaqûb li ser nivîna mirinê bû, wî ji 12 kurên xwe xwest ku berî ku ew ji vê dinyayê biçe dinê, baweriya xwe nîşanî wî bidin. (2:132) Her kurek li ber Yaqûb şahidî kiriye ku ew ê soz bidin ku heta roja mirina xwe misilmanan bimînin (di teslîmbûna Xwedê de); ango ew ê tevahiya xwe tenê radestî Xwedê bikin û tenê wî biperizin. Berevajî nêrîna cihû-mesîhî ya li ser Yaqûb, cudahiyek sereke ew e ku çîroka bereketa Yaqûb ku tê de ew Îshaq dixapîne, di îslamê de nayê pejirandin. Quran eşkere dike ku Yaqûb ji aliya Xwedê ve wekî pêxember hatiye bereketkirin û ji ber vê yekê, misilman bawer dikin ku bavê wî, ji ber ku ew jî pêxember bû, jî ji mezinbûna kurê xwe dizanibû. Yaqûb di [[hedîs]]ê de wekî mînakek kesekî ku di rûbirûbûna êşê de sebir dikir û baweriya xwe bi Xwedê dianî tê binavkirin. == Di dînên din de == === Cihûtî === Di Midraşê de du nerîn hene li ser temenê Rebeka di dema zewaca xwe de û di encamê de di dema jidayikbûna cêwîkan de. Li gorî jimartina kevneşopî ya ku ji aliyê Raşî ve hatiye behs kirin, Îshaq di dema Girêdana Îshaq de 37 salî bû û nûçeya jidayikbûna Rebekayê yekser piştî wê bûyerê gihîştiye Îbrahîm. Di wê rewşê de, ji ber ku Îshaq dema ku Yaqûb û Esaw jidayik bûn 60 salî bû û ew 20 salan zewicî bûn, wê hingê Îshaq dema ku bi Rebeka re zewicî 40 salî bû ([[Destpêkirin]] 25:20) ku Rebeka di dema zewaca xwe de sê salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 23 salî bû. Li gorî nerîna duyem, Rebeka di dema zewaca xwe de 14 salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 34 salî bû. Di her du rewşan de, Îshaq û Rebeka berî ku Yaqûb û Esaw ji dayik dibin 20 salan zewicî bûn. Midraşê dibêje ku di dema ducanîbûna Rebeka de her gava ku ew ji mala xwendina Tewratê derbas dibû, Yaqûb ji bo derketina ji zewacê zehmetî dikişand; her gava ku ew ji ber maleke pûtperestiyê derbas dibû, Esaw dilîst ku derkeve. Reşî rave kiriye ku dema Îshaq li şûna Esaw Yaqûb pîroz dikir, dema ku Yaqûb ket odeya wî, bêhna bihuştê ya Gan Eden (Bihuşt) hîs kiriye û berevajî vê, dema ku Esaw ketiye odeyê, wî Gehenna dît ku di bin Esaw de avadibû, ev yek nîşanî wî da ku ew ji hêla xwedaparêziya Esaw ve hatiye xapandin. Li gorî Talmudê, Aqûb rasterast nereviya Heranê (wekî ku ji nivîsa Încîlê xuya dike), lêbelê berî ku ber bi Heranê ve biçe, 14 salan li mala xwendina Şem û Eber xwend. Dema ku Laban plan kiriye ku Yaqûb bixapîne da ku li şûna Rahêlê bi Leayê re bizewice, Midraş vedibêje ku hem Yaqûb û hem jî Rahêl guman dikirin ku Laban dê hîleyek wisa bike; Laban wekî "Aramî" (xapînok) dihatiye nasîn û di dema karê xwe de deh caran mûçeya Yaqûb guhertiye (Destpêkirin 31:7). Ji ber vê yekê, cotê rêzek nîşanan çêkirin da ku Yaqûb di şeva daweta xwe de bûka pêçayî nas bike. Lê gava Rahêlê dît ku xwişka wê birin ber banê dawetê, dilê wê ji bo şerma giştî ya ku Leayê dê bikşîne ger ew eşkere bibe, xemgîn bû. Ji ber vê yekê Rahêlê nîşan dan Leayê da ku Yaqûb ferq neke ku ew guherîn çi ye. ==== . ==== Sedemeke din a xemgîniya Yaqûb ji bo windakirina Yûsif hebû. Xwedê soz dabû wî: "Ger di jiyana te de yek ji kurên te nemire, tu dikarî vê yekê wekî nîşanek bibînî ku piştî mirina xwe tu ê neçî cehenemê." Bi fikirîna ku Yûsif miriye, Yaqûb çarenûsa xwe hebû ku şînê bigire ji ber ku wî difikirî ku ew mehkûmî wê cehenemê ye. == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] b2fgolo0ckhszsg6hkkfvo42fri8nbn 2031766 2031765 2026-05-26T16:49:43Z Kurê Acemî 105128 /* Di dînên din de */ 2031766 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[îslam]]ê de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[îslam]]ê de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran]]ê de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin. Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne ([[Yûsuf (sûre)|12: 11, 18, 23]]) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. ([[Yûsuf (sûre)|12: 8, 16–17]]) Pêxembertiya Yaqûb ji pêşbîniya wî ya mezinbûna pêşerojê ya Yûsif (12:6), pêşbîniya wî û bersiva wî ya li ser mirina gumanbar a Yûsif ([[Yûsuf (sûre)|12: 13, 18]]) û di bersiva wî ya li ser rewşa kurên wî li [[Misira kevnare|Misirê]] de diyar e. ([[Yûsuf (sûre)|12: 83, 86–87, 96]]) Wêjeya îslamî vegotina Yaqûb berfirehtir dike, û behs dike ku jinên wî Rahel jî di nav de bûn. Yaqûb paşê di Quranê de di çarçoveya soza ku ji [[Zekeriya]] re, di derbarê jidayikbûna [[Yûhenayê Noqkar]] de hatiye dayîn, tê behs kirin. (19:6) Behsa duyemîn a Yaqûb di beşa duyem a Quranê de ye. Dema ku Yaqûb li ser nivîna mirinê bû, wî ji 12 kurên xwe xwest ku berî ku ew ji vê dinyayê biçe dinê, baweriya xwe nîşanî wî bidin. (2:132) Her kurek li ber Yaqûb şahidî kiriye ku ew ê soz bidin ku heta roja mirina xwe misilmanan bimînin (di teslîmbûna Xwedê de); ango ew ê tevahiya xwe tenê radestî Xwedê bikin û tenê wî biperizin. Berevajî nêrîna cihû-mesîhî ya li ser Yaqûb, cudahiyek sereke ew e ku çîroka bereketa Yaqûb ku tê de ew Îshaq dixapîne, di îslamê de nayê pejirandin. Quran eşkere dike ku Yaqûb ji aliya Xwedê ve wekî pêxember hatiye bereketkirin û ji ber vê yekê, misilman bawer dikin ku bavê wî, ji ber ku ew jî pêxember bû, jî ji mezinbûna kurê xwe dizanibû. Yaqûb di [[hedîs]]ê de wekî mînakek kesekî ku di rûbirûbûna êşê de sebir dikir û baweriya xwe bi Xwedê dianî tê binavkirin. == Di dînên din de == === Cihûtî === Di Midraşê de du nerîn hene li ser temenê Rebeka di dema zewaca xwe de û di encamê de di dema jidayikbûna cêwîkan de. Li gorî jimartina kevneşopî ya ku ji aliyê Raşî ve hatiye behs kirin, Îshaq di dema Girêdana Îshaq de 37 salî bû û nûçeya jidayikbûna Rebekayê yekser piştî wê bûyerê gihîştiye Îbrahîm. Di wê rewşê de, ji ber ku Îshaq dema ku Yaqûb û Esaw jidayik bûn 60 salî bû û ew 20 salan zewicî bûn, wê hingê Îshaq dema ku bi Rebeka re zewicî 40 salî bû ([[Destpêkirin]] 25:20) ku Rebeka di dema zewaca xwe de sê salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 23 salî bû. Li gorî nerîna duyem, Rebeka di dema zewaca xwe de 14 salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 34 salî bû. Di her du rewşan de, Îshaq û Rebeka berî ku Yaqûb û Esaw ji dayik dibin 20 salan zewicî bûn. Midraşê dibêje ku di dema ducanîbûna Rebeka de her gava ku ew ji mala xwendina Tewratê derbas dibû, Yaqûb ji bo derketina ji zewacê zehmetî dikişand; her gava ku ew ji ber maleke pûtperestiyê derbas dibû, Esaw dilîst ku derkeve. Reşî rave kiriye ku dema Îshaq li şûna Esaw Yaqûb pîroz dikir, dema ku Yaqûb ket odeya wî, bêhna bihuştê ya Gan Eden (Bihuşt) hîs kiriye û berevajî vê, dema ku Esaw ketiye odeyê, wî Gehenna dît ku di bin Esaw de avadibû, ev yek nîşanî wî da ku ew ji hêla xwedaparêziya Esaw ve hatiye xapandin. Li gorî Talmudê, Aqûb rasterast nereviya Heranê (wekî ku ji nivîsa Încîlê xuya dike), lêbelê berî ku ber bi Heranê ve biçe, 14 salan li mala xwendina Şem û Eber xwend. Dema ku Laban plan kiriye ku Yaqûb bixapîne da ku li şûna Rahêlê bi Leayê re bizewice, Midraş vedibêje ku hem Yaqûb û hem jî Rahêl guman dikirin ku Laban dê hîleyek wisa bike; Laban wekî "Aramî" (xapînok) dihatiye nasîn û di dema karê xwe de deh caran mûçeya Yaqûb guhertiye (Destpêkirin 31:7). Ji ber vê yekê, cotê rêzek nîşanan çêkirin da ku Yaqûb di şeva daweta xwe de bûka pêçayî nas bike. Lê gava Rahêlê dît ku xwişka wê birin ber banê dawetê, dilê wê ji bo şerma giştî ya ku Leayê dê bikşîne ger ew eşkere bibe, xemgîn bû. Ji ber vê yekê Rahêlê nîşan dan Leayê da ku Yaqûb ferq neke ku ew guherîn çi ye. Sedemeke din a xemgîniya Yaqûb ji bo windakirina Yûsif hebû. Xwedê soz dabû wî: "Ger di jiyana te de yek ji kurên te nemire, tu dikarî vê yekê wekî nîşanek bibînî ku piştî mirina xwe tu ê neçî cehenemê." Bi fikirîna ku Yûsif miriye, Yaqûb çarenûsa xwe hebû ku şînê bigire ji ber ku wî difikirî ku ew mehkûmî wê cehenemê ye. == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] n77a6fgeurauzgsg7fdplflnkdu43hf 2031767 2031766 2026-05-26T16:49:58Z Kurê Acemî 105128 /* Di dînên din de */ 2031767 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[îslam]]ê de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[îslam]]ê de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran]]ê de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin. Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne ([[Yûsuf (sûre)|12: 11, 18, 23]]) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. ([[Yûsuf (sûre)|12: 8, 16–17]]) Pêxembertiya Yaqûb ji pêşbîniya wî ya mezinbûna pêşerojê ya Yûsif (12:6), pêşbîniya wî û bersiva wî ya li ser mirina gumanbar a Yûsif ([[Yûsuf (sûre)|12: 13, 18]]) û di bersiva wî ya li ser rewşa kurên wî li [[Misira kevnare|Misirê]] de diyar e. ([[Yûsuf (sûre)|12: 83, 86–87, 96]]) Wêjeya îslamî vegotina Yaqûb berfirehtir dike, û behs dike ku jinên wî Rahel jî di nav de bûn. Yaqûb paşê di Quranê de di çarçoveya soza ku ji [[Zekeriya]] re, di derbarê jidayikbûna [[Yûhenayê Noqkar]] de hatiye dayîn, tê behs kirin. (19:6) Behsa duyemîn a Yaqûb di beşa duyem a Quranê de ye. Dema ku Yaqûb li ser nivîna mirinê bû, wî ji 12 kurên xwe xwest ku berî ku ew ji vê dinyayê biçe dinê, baweriya xwe nîşanî wî bidin. (2:132) Her kurek li ber Yaqûb şahidî kiriye ku ew ê soz bidin ku heta roja mirina xwe misilmanan bimînin (di teslîmbûna Xwedê de); ango ew ê tevahiya xwe tenê radestî Xwedê bikin û tenê wî biperizin. Berevajî nêrîna cihû-mesîhî ya li ser Yaqûb, cudahiyek sereke ew e ku çîroka bereketa Yaqûb ku tê de ew Îshaq dixapîne, di îslamê de nayê pejirandin. Quran eşkere dike ku Yaqûb ji aliya Xwedê ve wekî pêxember hatiye bereketkirin û ji ber vê yekê, misilman bawer dikin ku bavê wî, ji ber ku ew jî pêxember bû, jî ji mezinbûna kurê xwe dizanibû. Yaqûb di [[hedîs]]ê de wekî mînakek kesekî ku di rûbirûbûna êşê de sebir dikir û baweriya xwe bi Xwedê dianî tê binavkirin. == Di dînên din de == === Cihûtî === Di Midraşê de du nerîn hene li ser temenê Rebeka di dema zewaca xwe de û di encamê de di dema jidayikbûna cêwîkan de. Li gorî jimartina kevneşopî ya ku ji aliyê Raşî ve hatiye behs kirin, Îshaq di dema Girêdana Îshaq de 37 salî bû û nûçeya jidayikbûna Rebekayê yekser piştî wê bûyerê gihîştiye Îbrahîm. Di wê rewşê de, ji ber ku Îshaq dema ku Yaqûb û Esaw jidayik bûn 60 salî bû û ew 20 salan zewicî bûn, wê hingê Îshaq dema ku bi Rebeka re zewicî 40 salî bû ([[Destpêkirin]] 25:20) ku Rebeka di dema zewaca xwe de sê salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 23 salî bû. Li gorî nerîna duyem, Rebeka di dema zewaca xwe de 14 salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 34 salî bû. Di her du rewşan de, Îshaq û Rebeka berî ku Yaqûb û Esaw ji dayik dibin 20 salan zewicî bûn. Midraşê dibêje ku di dema ducanîbûna Rebeka de her gava ku ew ji mala xwendina Tewratê derbas dibû, Yaqûb ji bo derketina ji zewacê zehmetî dikişand; her gava ku ew ji ber maleke pûtperestiyê derbas dibû, Esaw dilîst ku derkeve. Reşî rave kiriye ku dema Îshaq li şûna Esaw Yaqûb pîroz dikir, dema ku Yaqûb ket odeya wî, bêhna bihuştê ya Gan Eden (Bihuşt) hîs kiriye û berevajî vê, dema ku Esaw ketiye odeyê, wî Gehenna dît ku di bin Esaw de avadibû, ev yek nîşanî wî da ku ew ji hêla xwedaparêziya Esaw ve hatiye xapandin. Li gorî Talmudê, Aqûb rasterast nereviya Heranê (wekî ku ji nivîsa Încîlê xuya dike), lêbelê berî ku ber bi Heranê ve biçe, 14 salan li mala xwendina Şem û Eber xwend. Dema ku Laban plan kiriye ku Yaqûb bixapîne da ku li şûna Rahêlê bi Leayê re bizewice, Midraş vedibêje ku hem Yaqûb û hem jî Rahêl guman dikirin ku Laban dê hîleyek wisa bike; Laban wekî "Aramî" (xapînok) dihatiye nasîn û di dema karê xwe de deh caran mûçeya Yaqûb guhertiye (Destpêkirin 31:7). Ji ber vê yekê, cotê rêzek nîşanan çêkirin da ku Yaqûb di şeva daweta xwe de bûka pêçayî nas bike. Lê gava Rahêlê dît ku xwişka wê birin ber banê dawetê, dilê wê ji bo şerma giştî ya ku Leayê dê bikşîne ger ew eşkere bibe, xemgîn bû. Ji ber vê yekê Rahêlê nîşan dan Leayê da ku Yaqûb ferq neke ku ew guherîn çi ye. Sedemeke din a xemgîniya Yaqûb ji bo windakirina Yûsif hebû. Xwedê soz dabû wî: "Ger di jiyana te de yek ji kurên te nemire, tu dikarî vê yekê wekî nîşanek bibînî ku piştî mirina xwe tu ê neçî cehenemê." Bi fikirîna ku Yûsif miriye, Yaqûb çarenûsa xwe hebû ku şînê bigire ji ber ku wî difikirî ku ew mehkûmî wê cehenemê ye. === Xiristiyanîtî === == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] r9eth7yfvl1knum0pemn5vxna5ihv1v 2031769 2031767 2026-05-26T16:53:59Z Kurê Acemî 105128 /* Xiristiyanîtî */ 2031769 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[îslam]]ê de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[îslam]]ê de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran]]ê de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin. Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne ([[Yûsuf (sûre)|12: 11, 18, 23]]) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. ([[Yûsuf (sûre)|12: 8, 16–17]]) Pêxembertiya Yaqûb ji pêşbîniya wî ya mezinbûna pêşerojê ya Yûsif (12:6), pêşbîniya wî û bersiva wî ya li ser mirina gumanbar a Yûsif ([[Yûsuf (sûre)|12: 13, 18]]) û di bersiva wî ya li ser rewşa kurên wî li [[Misira kevnare|Misirê]] de diyar e. ([[Yûsuf (sûre)|12: 83, 86–87, 96]]) Wêjeya îslamî vegotina Yaqûb berfirehtir dike, û behs dike ku jinên wî Rahel jî di nav de bûn. Yaqûb paşê di Quranê de di çarçoveya soza ku ji [[Zekeriya]] re, di derbarê jidayikbûna [[Yûhenayê Noqkar]] de hatiye dayîn, tê behs kirin. (19:6) Behsa duyemîn a Yaqûb di beşa duyem a Quranê de ye. Dema ku Yaqûb li ser nivîna mirinê bû, wî ji 12 kurên xwe xwest ku berî ku ew ji vê dinyayê biçe dinê, baweriya xwe nîşanî wî bidin. (2:132) Her kurek li ber Yaqûb şahidî kiriye ku ew ê soz bidin ku heta roja mirina xwe misilmanan bimînin (di teslîmbûna Xwedê de); ango ew ê tevahiya xwe tenê radestî Xwedê bikin û tenê wî biperizin. Berevajî nêrîna cihû-mesîhî ya li ser Yaqûb, cudahiyek sereke ew e ku çîroka bereketa Yaqûb ku tê de ew Îshaq dixapîne, di îslamê de nayê pejirandin. Quran eşkere dike ku Yaqûb ji aliya Xwedê ve wekî pêxember hatiye bereketkirin û ji ber vê yekê, misilman bawer dikin ku bavê wî, ji ber ku ew jî pêxember bû, jî ji mezinbûna kurê xwe dizanibû. Yaqûb di [[hedîs]]ê de wekî mînakek kesekî ku di rûbirûbûna êşê de sebir dikir û baweriya xwe bi Xwedê dianî tê binavkirin. == Di dînên din de == === Cihûtî === Di Midraşê de du nerîn hene li ser temenê Rebeka di dema zewaca xwe de û di encamê de di dema jidayikbûna cêwîkan de. Li gorî jimartina kevneşopî ya ku ji aliyê Raşî ve hatiye behs kirin, Îshaq di dema Girêdana Îshaq de 37 salî bû û nûçeya jidayikbûna Rebekayê yekser piştî wê bûyerê gihîştiye Îbrahîm. Di wê rewşê de, ji ber ku Îshaq dema ku Yaqûb û Esaw jidayik bûn 60 salî bû û ew 20 salan zewicî bûn, wê hingê Îshaq dema ku bi Rebeka re zewicî 40 salî bû ([[Destpêkirin]] 25:20) ku Rebeka di dema zewaca xwe de sê salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 23 salî bû. Li gorî nerîna duyem, Rebeka di dema zewaca xwe de 14 salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 34 salî bû. Di her du rewşan de, Îshaq û Rebeka berî ku Yaqûb û Esaw ji dayik dibin 20 salan zewicî bûn. Midraşê dibêje ku di dema ducanîbûna Rebeka de her gava ku ew ji mala xwendina Tewratê derbas dibû, Yaqûb ji bo derketina ji zewacê zehmetî dikişand; her gava ku ew ji ber maleke pûtperestiyê derbas dibû, Esaw dilîst ku derkeve. Reşî rave kiriye ku dema Îshaq li şûna Esaw Yaqûb pîroz dikir, dema ku Yaqûb ket odeya wî, bêhna bihuştê ya Gan Eden (Bihuşt) hîs kiriye û berevajî vê, dema ku Esaw ketiye odeyê, wî Gehenna dît ku di bin Esaw de avadibû, ev yek nîşanî wî da ku ew ji hêla xwedaparêziya Esaw ve hatiye xapandin. Li gorî Talmudê, Aqûb rasterast nereviya Heranê (wekî ku ji nivîsa Încîlê xuya dike), lêbelê berî ku ber bi Heranê ve biçe, 14 salan li mala xwendina Şem û Eber xwend. Dema ku Laban plan kiriye ku Yaqûb bixapîne da ku li şûna Rahêlê bi Leayê re bizewice, Midraş vedibêje ku hem Yaqûb û hem jî Rahêl guman dikirin ku Laban dê hîleyek wisa bike; Laban wekî "Aramî" (xapînok) dihatiye nasîn û di dema karê xwe de deh caran mûçeya Yaqûb guhertiye (Destpêkirin 31:7). Ji ber vê yekê, cotê rêzek nîşanan çêkirin da ku Yaqûb di şeva daweta xwe de bûka pêçayî nas bike. Lê gava Rahêlê dît ku xwişka wê birin ber banê dawetê, dilê wê ji bo şerma giştî ya ku Leayê dê bikşîne ger ew eşkere bibe, xemgîn bû. Ji ber vê yekê Rahêlê nîşan dan Leayê da ku Yaqûb ferq neke ku ew guherîn çi ye. Sedemeke din a xemgîniya Yaqûb ji bo windakirina Yûsif hebû. Xwedê soz dabû wî: "Ger di jiyana te de yek ji kurên te nemire, tu dikarî vê yekê wekî nîşanek bibînî ku piştî mirina xwe tu ê neçî cehenemê." Bi fikirîna ku Yûsif miriye, Yaqûb çarenûsa xwe hebû ku şînê bigire ji ber ku wî difikirî ku ew mehkûmî wê cehenemê ye. === Xiristiyanîtî === [[Dêra ortodoks|Dêra Ortodoks a Rojhilat]] û [[Katolîk|Dêrên Katolîk ên Rojhilat]] ku ayîna [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] dişopînin xewna Yaqûb wekî pêxemberîtiyek ji bo enkarnasyona Logos dibînin ku tê de nerdivana Yaqûb wekî sembola Theotokos (Meryema Bakir) tê fêm kirin ku li gorî teolojiya Ortodoks a Rojhilat, erd û ezman di zikê xwe de yek kiriye. Vegotina încîlî ya vê dîtinê yek ji xwendinên standard ên Peymana Kevin e li Vespers di Cejnên Mezin ên Theotokos de. == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] sm5m6hwsedv2zn8bgeu40vs775pvuv8 2031772 2031769 2026-05-26T16:55:05Z Kurê Acemî 105128 /* Xiristiyanîtî */ 2031772 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[îslam]]ê de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[îslam]]ê de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran]]ê de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin. Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin. Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne ([[Yûsuf (sûre)|12: 11, 18, 23]]) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. ([[Yûsuf (sûre)|12: 8, 16–17]]) Pêxembertiya Yaqûb ji pêşbîniya wî ya mezinbûna pêşerojê ya Yûsif (12:6), pêşbîniya wî û bersiva wî ya li ser mirina gumanbar a Yûsif ([[Yûsuf (sûre)|12: 13, 18]]) û di bersiva wî ya li ser rewşa kurên wî li [[Misira kevnare|Misirê]] de diyar e. ([[Yûsuf (sûre)|12: 83, 86–87, 96]]) Wêjeya îslamî vegotina Yaqûb berfirehtir dike, û behs dike ku jinên wî Rahel jî di nav de bûn. Yaqûb paşê di Quranê de di çarçoveya soza ku ji [[Zekeriya]] re, di derbarê jidayikbûna [[Yûhenayê Noqkar]] de hatiye dayîn, tê behs kirin. (19:6) Behsa duyemîn a Yaqûb di beşa duyem a Quranê de ye. Dema ku Yaqûb li ser nivîna mirinê bû, wî ji 12 kurên xwe xwest ku berî ku ew ji vê dinyayê biçe dinê, baweriya xwe nîşanî wî bidin. (2:132) Her kurek li ber Yaqûb şahidî kiriye ku ew ê soz bidin ku heta roja mirina xwe misilmanan bimînin (di teslîmbûna Xwedê de); ango ew ê tevahiya xwe tenê radestî Xwedê bikin û tenê wî biperizin. Berevajî nêrîna cihû-mesîhî ya li ser Yaqûb, cudahiyek sereke ew e ku çîroka bereketa Yaqûb ku tê de ew Îshaq dixapîne, di îslamê de nayê pejirandin. Quran eşkere dike ku Yaqûb ji aliya Xwedê ve wekî pêxember hatiye bereketkirin û ji ber vê yekê, misilman bawer dikin ku bavê wî, ji ber ku ew jî pêxember bû, jî ji mezinbûna kurê xwe dizanibû. Yaqûb di [[hedîs]]ê de wekî mînakek kesekî ku di rûbirûbûna êşê de sebir dikir û baweriya xwe bi Xwedê dianî tê binavkirin. == Di dînên din de == === Cihûtî === Di Midraşê de du nerîn hene li ser temenê Rebeka di dema zewaca xwe de û di encamê de di dema jidayikbûna cêwîkan de. Li gorî jimartina kevneşopî ya ku ji aliyê Raşî ve hatiye behs kirin, Îshaq di dema Girêdana Îshaq de 37 salî bû û nûçeya jidayikbûna Rebekayê yekser piştî wê bûyerê gihîştiye Îbrahîm. Di wê rewşê de, ji ber ku Îshaq dema ku Yaqûb û Esaw jidayik bûn 60 salî bû û ew 20 salan zewicî bûn, wê hingê Îshaq dema ku bi Rebeka re zewicî 40 salî bû ([[Destpêkirin]] 25:20) ku Rebeka di dema zewaca xwe de sê salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 23 salî bû. Li gorî nerîna duyem, Rebeka di dema zewaca xwe de 14 salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 34 salî bû. Di her du rewşan de, Îshaq û Rebeka berî ku Yaqûb û Esaw ji dayik dibin 20 salan zewicî bûn. Midraşê dibêje ku di dema ducanîbûna Rebeka de her gava ku ew ji mala xwendina Tewratê derbas dibû, Yaqûb ji bo derketina ji zewacê zehmetî dikişand; her gava ku ew ji ber maleke pûtperestiyê derbas dibû, Esaw dilîst ku derkeve. Reşî rave kiriye ku dema Îshaq li şûna Esaw Yaqûb pîroz dikir, dema ku Yaqûb ket odeya wî, bêhna bihuştê ya Gan Eden (Bihuşt) hîs kiriye û berevajî vê, dema ku Esaw ketiye odeyê, wî Gehenna dît ku di bin Esaw de avadibû, ev yek nîşanî wî da ku ew ji hêla xwedaparêziya Esaw ve hatiye xapandin. Li gorî Talmudê, Aqûb rasterast nereviya Heranê (wekî ku ji nivîsa Încîlê xuya dike), lêbelê berî ku ber bi Heranê ve biçe, 14 salan li mala xwendina Şem û Eber xwend. Dema ku Laban plan kiriye ku Yaqûb bixapîne da ku li şûna Rahêlê bi Leayê re bizewice, Midraş vedibêje ku hem Yaqûb û hem jî Rahêl guman dikirin ku Laban dê hîleyek wisa bike; Laban wekî "Aramî" (xapînok) dihatiye nasîn û di dema karê xwe de deh caran mûçeya Yaqûb guhertiye (Destpêkirin 31:7). Ji ber vê yekê, cotê rêzek nîşanan çêkirin da ku Yaqûb di şeva daweta xwe de bûka pêçayî nas bike. Lê gava Rahêlê dît ku xwişka wê birin ber banê dawetê, dilê wê ji bo şerma giştî ya ku Leayê dê bikşîne ger ew eşkere bibe, xemgîn bû. Ji ber vê yekê Rahêlê nîşan dan Leayê da ku Yaqûb ferq neke ku ew guherîn çi ye. Sedemeke din a xemgîniya Yaqûb ji bo windakirina Yûsif hebû. Xwedê soz dabû wî: "Ger di jiyana te de yek ji kurên te nemire, tu dikarî vê yekê wekî nîşanek bibînî ku piştî mirina xwe tu ê neçî cehenemê." Bi fikirîna ku Yûsif miriye, Yaqûb çarenûsa xwe hebû ku şînê bigire ji ber ku wî difikirî ku ew mehkûmî wê cehenemê ye. === Xiristiyanîtî === [[Dêra ortodoks|Dêra Ortodoks a Rojhilat]] û [[Katolîk|Dêrên Katolîk ên Rojhilat]] ku ayîna [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] dişopînin xewna Yaqûb wekî pêxemberîtiyek ji bo enkarnasyona Logos dibînin ku tê de nerdivana Yaqûb wekî sembola Theotokos (Meryema Bakir) tê fêm kirin ku li gorî teolojiya Ortodoks a Rojhilat, erd û ezman di zikê xwe de yek kiriye. Vegotina încîlî ya vê dîtinê yek ji xwendinên standard ên Peymana Kevin e li Vespers di Cejnên Mezin ên Theotokos de. Dêrên Rojhilat û Rojava Yaqûb wek pîrozek ligel patrîarkên din ên Încîlê dihesibînin. Roja cejna wî ligel patrîarkên din di rêûresma bîzansî de di Yekşema Duyem a beriya Adventê (11-17ê Kanûnê) de, di bin sernavê ''Yekşema Bav û Kalan'' de tê pîrozkirin. == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] c13mriani5wh0f0tpm2s84cbegtxbsw 2031773 2031772 2026-05-26T16:55:40Z Kurê Acemî 105128 /* Di îslamê de */ 2031773 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[îslam]]ê de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[îslam]]ê de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran]]ê de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin.<ref name="Encyclopedia of Islam 254">"Yaqûb", ''Encyclopedia of Islam'' Vol. XI, r. 254.</ref> Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin. Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne ([[Yûsuf (sûre)|12: 11, 18, 23]]) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. ([[Yûsuf (sûre)|12: 8, 16–17]]) Pêxembertiya Yaqûb ji pêşbîniya wî ya mezinbûna pêşerojê ya Yûsif (12:6), pêşbîniya wî û bersiva wî ya li ser mirina gumanbar a Yûsif ([[Yûsuf (sûre)|12: 13, 18]]) û di bersiva wî ya li ser rewşa kurên wî li [[Misira kevnare|Misirê]] de diyar e. ([[Yûsuf (sûre)|12: 83, 86–87, 96]]) Wêjeya îslamî vegotina Yaqûb berfirehtir dike, û behs dike ku jinên wî Rahel jî di nav de bûn. Yaqûb paşê di Quranê de di çarçoveya soza ku ji [[Zekeriya]] re, di derbarê jidayikbûna [[Yûhenayê Noqkar]] de hatiye dayîn, tê behs kirin. (19:6) Behsa duyemîn a Yaqûb di beşa duyem a Quranê de ye. Dema ku Yaqûb li ser nivîna mirinê bû, wî ji 12 kurên xwe xwest ku berî ku ew ji vê dinyayê biçe dinê, baweriya xwe nîşanî wî bidin. (2:132) Her kurek li ber Yaqûb şahidî kiriye ku ew ê soz bidin ku heta roja mirina xwe misilmanan bimînin (di teslîmbûna Xwedê de); ango ew ê tevahiya xwe tenê radestî Xwedê bikin û tenê wî biperizin. Berevajî nêrîna cihû-mesîhî ya li ser Yaqûb, cudahiyek sereke ew e ku çîroka bereketa Yaqûb ku tê de ew Îshaq dixapîne, di îslamê de nayê pejirandin. Quran eşkere dike ku Yaqûb ji aliya Xwedê ve wekî pêxember hatiye bereketkirin û ji ber vê yekê, misilman bawer dikin ku bavê wî, ji ber ku ew jî pêxember bû, jî ji mezinbûna kurê xwe dizanibû. Yaqûb di [[hedîs]]ê de wekî mînakek kesekî ku di rûbirûbûna êşê de sebir dikir û baweriya xwe bi Xwedê dianî tê binavkirin. == Di dînên din de == === Cihûtî === Di Midraşê de du nerîn hene li ser temenê Rebeka di dema zewaca xwe de û di encamê de di dema jidayikbûna cêwîkan de. Li gorî jimartina kevneşopî ya ku ji aliyê Raşî ve hatiye behs kirin, Îshaq di dema Girêdana Îshaq de 37 salî bû û nûçeya jidayikbûna Rebekayê yekser piştî wê bûyerê gihîştiye Îbrahîm. Di wê rewşê de, ji ber ku Îshaq dema ku Yaqûb û Esaw jidayik bûn 60 salî bû û ew 20 salan zewicî bûn, wê hingê Îshaq dema ku bi Rebeka re zewicî 40 salî bû ([[Destpêkirin]] 25:20) ku Rebeka di dema zewaca xwe de sê salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 23 salî bû. Li gorî nerîna duyem, Rebeka di dema zewaca xwe de 14 salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 34 salî bû. Di her du rewşan de, Îshaq û Rebeka berî ku Yaqûb û Esaw ji dayik dibin 20 salan zewicî bûn. Midraşê dibêje ku di dema ducanîbûna Rebeka de her gava ku ew ji mala xwendina Tewratê derbas dibû, Yaqûb ji bo derketina ji zewacê zehmetî dikişand; her gava ku ew ji ber maleke pûtperestiyê derbas dibû, Esaw dilîst ku derkeve. Reşî rave kiriye ku dema Îshaq li şûna Esaw Yaqûb pîroz dikir, dema ku Yaqûb ket odeya wî, bêhna bihuştê ya Gan Eden (Bihuşt) hîs kiriye û berevajî vê, dema ku Esaw ketiye odeyê, wî Gehenna dît ku di bin Esaw de avadibû, ev yek nîşanî wî da ku ew ji hêla xwedaparêziya Esaw ve hatiye xapandin. Li gorî Talmudê, Aqûb rasterast nereviya Heranê (wekî ku ji nivîsa Încîlê xuya dike), lêbelê berî ku ber bi Heranê ve biçe, 14 salan li mala xwendina Şem û Eber xwend. Dema ku Laban plan kiriye ku Yaqûb bixapîne da ku li şûna Rahêlê bi Leayê re bizewice, Midraş vedibêje ku hem Yaqûb û hem jî Rahêl guman dikirin ku Laban dê hîleyek wisa bike; Laban wekî "Aramî" (xapînok) dihatiye nasîn û di dema karê xwe de deh caran mûçeya Yaqûb guhertiye (Destpêkirin 31:7). Ji ber vê yekê, cotê rêzek nîşanan çêkirin da ku Yaqûb di şeva daweta xwe de bûka pêçayî nas bike. Lê gava Rahêlê dît ku xwişka wê birin ber banê dawetê, dilê wê ji bo şerma giştî ya ku Leayê dê bikşîne ger ew eşkere bibe, xemgîn bû. Ji ber vê yekê Rahêlê nîşan dan Leayê da ku Yaqûb ferq neke ku ew guherîn çi ye. Sedemeke din a xemgîniya Yaqûb ji bo windakirina Yûsif hebû. Xwedê soz dabû wî: "Ger di jiyana te de yek ji kurên te nemire, tu dikarî vê yekê wekî nîşanek bibînî ku piştî mirina xwe tu ê neçî cehenemê." Bi fikirîna ku Yûsif miriye, Yaqûb çarenûsa xwe hebû ku şînê bigire ji ber ku wî difikirî ku ew mehkûmî wê cehenemê ye. === Xiristiyanîtî === [[Dêra ortodoks|Dêra Ortodoks a Rojhilat]] û [[Katolîk|Dêrên Katolîk ên Rojhilat]] ku ayîna [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] dişopînin xewna Yaqûb wekî pêxemberîtiyek ji bo enkarnasyona Logos dibînin ku tê de nerdivana Yaqûb wekî sembola Theotokos (Meryema Bakir) tê fêm kirin ku li gorî teolojiya Ortodoks a Rojhilat, erd û ezman di zikê xwe de yek kiriye. Vegotina încîlî ya vê dîtinê yek ji xwendinên standard ên Peymana Kevin e li Vespers di Cejnên Mezin ên Theotokos de. Dêrên Rojhilat û Rojava Yaqûb wek pîrozek ligel patrîarkên din ên Încîlê dihesibînin. Roja cejna wî ligel patrîarkên din di rêûresma bîzansî de di Yekşema Duyem a beriya Adventê (11-17ê Kanûnê) de, di bin sernavê ''Yekşema Bav û Kalan'' de tê pîrozkirin. == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] 83bm17itqkqoiux4uxawij0h7bwvb1n 2031774 2031773 2026-05-26T16:55:58Z Kurê Acemî 105128 /* Di îslamê de */ 2031774 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[îslam]]ê de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[îslam]]ê de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran]]ê de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin.<ref name="Encyclopedia of Islam 254">"Yaqûb", ''Encyclopedia of Islam'' Vol. XI, r. 254.</ref> Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin.<ref name="Encyclopedia of Islam 254" /> Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne ([[Yûsuf (sûre)|12: 11, 18, 23]]) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. ([[Yûsuf (sûre)|12: 8, 16–17]]) Pêxembertiya Yaqûb ji pêşbîniya wî ya mezinbûna pêşerojê ya Yûsif (12:6), pêşbîniya wî û bersiva wî ya li ser mirina gumanbar a Yûsif ([[Yûsuf (sûre)|12: 13, 18]]) û di bersiva wî ya li ser rewşa kurên wî li [[Misira kevnare|Misirê]] de diyar e. ([[Yûsuf (sûre)|12: 83, 86–87, 96]]) Wêjeya îslamî vegotina Yaqûb berfirehtir dike, û behs dike ku jinên wî Rahel jî di nav de bûn. Yaqûb paşê di Quranê de di çarçoveya soza ku ji [[Zekeriya]] re, di derbarê jidayikbûna [[Yûhenayê Noqkar]] de hatiye dayîn, tê behs kirin. (19:6) Behsa duyemîn a Yaqûb di beşa duyem a Quranê de ye. Dema ku Yaqûb li ser nivîna mirinê bû, wî ji 12 kurên xwe xwest ku berî ku ew ji vê dinyayê biçe dinê, baweriya xwe nîşanî wî bidin. (2:132) Her kurek li ber Yaqûb şahidî kiriye ku ew ê soz bidin ku heta roja mirina xwe misilmanan bimînin (di teslîmbûna Xwedê de); ango ew ê tevahiya xwe tenê radestî Xwedê bikin û tenê wî biperizin. Berevajî nêrîna cihû-mesîhî ya li ser Yaqûb, cudahiyek sereke ew e ku çîroka bereketa Yaqûb ku tê de ew Îshaq dixapîne, di îslamê de nayê pejirandin. Quran eşkere dike ku Yaqûb ji aliya Xwedê ve wekî pêxember hatiye bereketkirin û ji ber vê yekê, misilman bawer dikin ku bavê wî, ji ber ku ew jî pêxember bû, jî ji mezinbûna kurê xwe dizanibû. Yaqûb di [[hedîs]]ê de wekî mînakek kesekî ku di rûbirûbûna êşê de sebir dikir û baweriya xwe bi Xwedê dianî tê binavkirin. == Di dînên din de == === Cihûtî === Di Midraşê de du nerîn hene li ser temenê Rebeka di dema zewaca xwe de û di encamê de di dema jidayikbûna cêwîkan de. Li gorî jimartina kevneşopî ya ku ji aliyê Raşî ve hatiye behs kirin, Îshaq di dema Girêdana Îshaq de 37 salî bû û nûçeya jidayikbûna Rebekayê yekser piştî wê bûyerê gihîştiye Îbrahîm. Di wê rewşê de, ji ber ku Îshaq dema ku Yaqûb û Esaw jidayik bûn 60 salî bû û ew 20 salan zewicî bûn, wê hingê Îshaq dema ku bi Rebeka re zewicî 40 salî bû ([[Destpêkirin]] 25:20) ku Rebeka di dema zewaca xwe de sê salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 23 salî bû. Li gorî nerîna duyem, Rebeka di dema zewaca xwe de 14 salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 34 salî bû. Di her du rewşan de, Îshaq û Rebeka berî ku Yaqûb û Esaw ji dayik dibin 20 salan zewicî bûn. Midraşê dibêje ku di dema ducanîbûna Rebeka de her gava ku ew ji mala xwendina Tewratê derbas dibû, Yaqûb ji bo derketina ji zewacê zehmetî dikişand; her gava ku ew ji ber maleke pûtperestiyê derbas dibû, Esaw dilîst ku derkeve. Reşî rave kiriye ku dema Îshaq li şûna Esaw Yaqûb pîroz dikir, dema ku Yaqûb ket odeya wî, bêhna bihuştê ya Gan Eden (Bihuşt) hîs kiriye û berevajî vê, dema ku Esaw ketiye odeyê, wî Gehenna dît ku di bin Esaw de avadibû, ev yek nîşanî wî da ku ew ji hêla xwedaparêziya Esaw ve hatiye xapandin. Li gorî Talmudê, Aqûb rasterast nereviya Heranê (wekî ku ji nivîsa Încîlê xuya dike), lêbelê berî ku ber bi Heranê ve biçe, 14 salan li mala xwendina Şem û Eber xwend. Dema ku Laban plan kiriye ku Yaqûb bixapîne da ku li şûna Rahêlê bi Leayê re bizewice, Midraş vedibêje ku hem Yaqûb û hem jî Rahêl guman dikirin ku Laban dê hîleyek wisa bike; Laban wekî "Aramî" (xapînok) dihatiye nasîn û di dema karê xwe de deh caran mûçeya Yaqûb guhertiye (Destpêkirin 31:7). Ji ber vê yekê, cotê rêzek nîşanan çêkirin da ku Yaqûb di şeva daweta xwe de bûka pêçayî nas bike. Lê gava Rahêlê dît ku xwişka wê birin ber banê dawetê, dilê wê ji bo şerma giştî ya ku Leayê dê bikşîne ger ew eşkere bibe, xemgîn bû. Ji ber vê yekê Rahêlê nîşan dan Leayê da ku Yaqûb ferq neke ku ew guherîn çi ye. Sedemeke din a xemgîniya Yaqûb ji bo windakirina Yûsif hebû. Xwedê soz dabû wî: "Ger di jiyana te de yek ji kurên te nemire, tu dikarî vê yekê wekî nîşanek bibînî ku piştî mirina xwe tu ê neçî cehenemê." Bi fikirîna ku Yûsif miriye, Yaqûb çarenûsa xwe hebû ku şînê bigire ji ber ku wî difikirî ku ew mehkûmî wê cehenemê ye. === Xiristiyanîtî === [[Dêra ortodoks|Dêra Ortodoks a Rojhilat]] û [[Katolîk|Dêrên Katolîk ên Rojhilat]] ku ayîna [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] dişopînin xewna Yaqûb wekî pêxemberîtiyek ji bo enkarnasyona Logos dibînin ku tê de nerdivana Yaqûb wekî sembola Theotokos (Meryema Bakir) tê fêm kirin ku li gorî teolojiya Ortodoks a Rojhilat, erd û ezman di zikê xwe de yek kiriye. Vegotina încîlî ya vê dîtinê yek ji xwendinên standard ên Peymana Kevin e li Vespers di Cejnên Mezin ên Theotokos de. Dêrên Rojhilat û Rojava Yaqûb wek pîrozek ligel patrîarkên din ên Încîlê dihesibînin. Roja cejna wî ligel patrîarkên din di rêûresma bîzansî de di Yekşema Duyem a beriya Adventê (11-17ê Kanûnê) de, di bin sernavê ''Yekşema Bav û Kalan'' de tê pîrozkirin. == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] 91q4yytx7i23ey0lgy05uj75mdx4u9n 2031775 2031774 2026-05-26T16:56:28Z Kurê Acemî 105128 /* Di îslamê de */ 2031775 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[îslam]]ê de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[îslam]]ê de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran]]ê de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin.<ref name="Encyclopedia of Islam 254">"Yaqûb", ''Encyclopedia of Islam'' Vol. XI, r. 254.</ref> Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin.<ref name="Encyclopedia of Islam 254" /> Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne ([[Yûsuf (sûre)|12: 11, 18, 23]]) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. ([[Yûsuf (sûre)|12: 8, 16–17]]) Pêxembertiya Yaqûb ji pêşbîniya wî ya mezinbûna pêşerojê ya Yûsif (12:6), pêşbîniya wî û bersiva wî ya li ser mirina gumanbar a Yûsif ([[Yûsuf (sûre)|12: 13, 18]]) û di bersiva wî ya li ser rewşa kurên wî li [[Misira kevnare|Misirê]] de diyar e. ([[Yûsuf (sûre)|12: 83, 86–87, 96]]) Wêjeya îslamî vegotina Yaqûb berfirehtir dike, û behs dike ku jinên wî Rahel jî di nav de bûn.<ref>Kathir, Ibn. "Yaqûb," ''Stories of the Prophets''</ref> Yaqûb paşê di Quranê de di çarçoveya soza ku ji [[Zekeriya]] re, di derbarê jidayikbûna [[Yûhenayê Noqkar]] de hatiye dayîn, tê behs kirin. (19:6) Behsa duyemîn a Yaqûb di beşa duyem a Quranê de ye. Dema ku Yaqûb li ser nivîna mirinê bû, wî ji 12 kurên xwe xwest ku berî ku ew ji vê dinyayê biçe dinê, baweriya xwe nîşanî wî bidin. (2:132) Her kurek li ber Yaqûb şahidî kiriye ku ew ê soz bidin ku heta roja mirina xwe misilmanan bimînin (di teslîmbûna Xwedê de); ango ew ê tevahiya xwe tenê radestî Xwedê bikin û tenê wî biperizin. Berevajî nêrîna cihû-mesîhî ya li ser Yaqûb, cudahiyek sereke ew e ku çîroka bereketa Yaqûb ku tê de ew Îshaq dixapîne, di îslamê de nayê pejirandin. Quran eşkere dike ku Yaqûb ji aliya Xwedê ve wekî pêxember hatiye bereketkirin û ji ber vê yekê, misilman bawer dikin ku bavê wî, ji ber ku ew jî pêxember bû, jî ji mezinbûna kurê xwe dizanibû. Yaqûb di [[hedîs]]ê de wekî mînakek kesekî ku di rûbirûbûna êşê de sebir dikir û baweriya xwe bi Xwedê dianî tê binavkirin. == Di dînên din de == === Cihûtî === Di Midraşê de du nerîn hene li ser temenê Rebeka di dema zewaca xwe de û di encamê de di dema jidayikbûna cêwîkan de. Li gorî jimartina kevneşopî ya ku ji aliyê Raşî ve hatiye behs kirin, Îshaq di dema Girêdana Îshaq de 37 salî bû û nûçeya jidayikbûna Rebekayê yekser piştî wê bûyerê gihîştiye Îbrahîm. Di wê rewşê de, ji ber ku Îshaq dema ku Yaqûb û Esaw jidayik bûn 60 salî bû û ew 20 salan zewicî bûn, wê hingê Îshaq dema ku bi Rebeka re zewicî 40 salî bû ([[Destpêkirin]] 25:20) ku Rebeka di dema zewaca xwe de sê salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 23 salî bû. Li gorî nerîna duyem, Rebeka di dema zewaca xwe de 14 salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 34 salî bû. Di her du rewşan de, Îshaq û Rebeka berî ku Yaqûb û Esaw ji dayik dibin 20 salan zewicî bûn. Midraşê dibêje ku di dema ducanîbûna Rebeka de her gava ku ew ji mala xwendina Tewratê derbas dibû, Yaqûb ji bo derketina ji zewacê zehmetî dikişand; her gava ku ew ji ber maleke pûtperestiyê derbas dibû, Esaw dilîst ku derkeve. Reşî rave kiriye ku dema Îshaq li şûna Esaw Yaqûb pîroz dikir, dema ku Yaqûb ket odeya wî, bêhna bihuştê ya Gan Eden (Bihuşt) hîs kiriye û berevajî vê, dema ku Esaw ketiye odeyê, wî Gehenna dît ku di bin Esaw de avadibû, ev yek nîşanî wî da ku ew ji hêla xwedaparêziya Esaw ve hatiye xapandin. Li gorî Talmudê, Aqûb rasterast nereviya Heranê (wekî ku ji nivîsa Încîlê xuya dike), lêbelê berî ku ber bi Heranê ve biçe, 14 salan li mala xwendina Şem û Eber xwend. Dema ku Laban plan kiriye ku Yaqûb bixapîne da ku li şûna Rahêlê bi Leayê re bizewice, Midraş vedibêje ku hem Yaqûb û hem jî Rahêl guman dikirin ku Laban dê hîleyek wisa bike; Laban wekî "Aramî" (xapînok) dihatiye nasîn û di dema karê xwe de deh caran mûçeya Yaqûb guhertiye (Destpêkirin 31:7). Ji ber vê yekê, cotê rêzek nîşanan çêkirin da ku Yaqûb di şeva daweta xwe de bûka pêçayî nas bike. Lê gava Rahêlê dît ku xwişka wê birin ber banê dawetê, dilê wê ji bo şerma giştî ya ku Leayê dê bikşîne ger ew eşkere bibe, xemgîn bû. Ji ber vê yekê Rahêlê nîşan dan Leayê da ku Yaqûb ferq neke ku ew guherîn çi ye. Sedemeke din a xemgîniya Yaqûb ji bo windakirina Yûsif hebû. Xwedê soz dabû wî: "Ger di jiyana te de yek ji kurên te nemire, tu dikarî vê yekê wekî nîşanek bibînî ku piştî mirina xwe tu ê neçî cehenemê." Bi fikirîna ku Yûsif miriye, Yaqûb çarenûsa xwe hebû ku şînê bigire ji ber ku wî difikirî ku ew mehkûmî wê cehenemê ye. === Xiristiyanîtî === [[Dêra ortodoks|Dêra Ortodoks a Rojhilat]] û [[Katolîk|Dêrên Katolîk ên Rojhilat]] ku ayîna [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] dişopînin xewna Yaqûb wekî pêxemberîtiyek ji bo enkarnasyona Logos dibînin ku tê de nerdivana Yaqûb wekî sembola Theotokos (Meryema Bakir) tê fêm kirin ku li gorî teolojiya Ortodoks a Rojhilat, erd û ezman di zikê xwe de yek kiriye. Vegotina încîlî ya vê dîtinê yek ji xwendinên standard ên Peymana Kevin e li Vespers di Cejnên Mezin ên Theotokos de. Dêrên Rojhilat û Rojava Yaqûb wek pîrozek ligel patrîarkên din ên Încîlê dihesibînin. Roja cejna wî ligel patrîarkên din di rêûresma bîzansî de di Yekşema Duyem a beriya Adventê (11-17ê Kanûnê) de, di bin sernavê ''Yekşema Bav û Kalan'' de tê pîrozkirin. == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] 712ktb39amjq7xhkzpw0qmhj5sfr2e3 2031776 2031775 2026-05-26T16:57:06Z Kurê Acemî 105128 /* Di îslamê de */ 2031776 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[îslam]]ê de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[îslam]]ê de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran]]ê de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin.<ref name="Encyclopedia of Islam 254">"Yaqûb", ''Encyclopedia of Islam'' Vol. XI, r. 254.</ref> Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin.<ref name="Encyclopedia of Islam 254" /> Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne ([[Yûsuf (sûre)|12: 11, 18, 23]]) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. ([[Yûsuf (sûre)|12: 8, 16–17]]) Pêxembertiya Yaqûb ji pêşbîniya wî ya mezinbûna pêşerojê ya Yûsif (12:6), pêşbîniya wî û bersiva wî ya li ser mirina gumanbar a Yûsif ([[Yûsuf (sûre)|12: 13, 18]]) û di bersiva wî ya li ser rewşa kurên wî li [[Misira kevnare|Misirê]] de diyar e. ([[Yûsuf (sûre)|12: 83, 86–87, 96]]) Wêjeya îslamî vegotina Yaqûb berfirehtir dike, û behs dike ku jinên wî Rahel jî di nav de bûn.<ref>Kathir, Ibn. "Yaqûb," ''Stories of the Prophets''</ref> Yaqûb paşê di Quranê de di çarçoveya soza ku ji [[Zekeriya]] re, di derbarê jidayikbûna [[Yûhenayê Noqkar]] de hatiye dayîn, tê behs kirin. (19:6) Behsa duyemîn a Yaqûb di beşa duyem a Quranê de ye. Dema ku Yaqûb li ser nivîna mirinê bû, wî ji 12 kurên xwe xwest ku berî ku ew ji vê dinyayê biçe dinê, baweriya xwe nîşanî wî bidin. (2:132) Her kurek li ber Yaqûb şahidî kiriye ku ew ê soz bidin ku heta roja mirina xwe misilmanan bimînin (di teslîmbûna Xwedê de); ango ew ê tevahiya xwe tenê radestî Xwedê bikin û tenê wî biperizin. Berevajî nêrîna cihû-mesîhî ya li ser Yaqûb, cudahiyek sereke ew e ku çîroka bereketa Yaqûb ku tê de ew Îshaq dixapîne, di îslamê de nayê pejirandin. Quran eşkere dike ku Yaqûb ji aliya Xwedê ve wekî pêxember hatiye bereketkirin û ji ber vê yekê, misilman bawer dikin ku bavê wî, ji ber ku ew jî pêxember bû, jî ji mezinbûna kurê xwe dizanibû.<ref>Azzam, Leila. "Îshaq and Yaqûb," ''Lives of the Prophets''</ref> Yaqûb di [[hedîs]]ê de wekî mînakek kesekî ku di rûbirûbûna êşê de sebir dikir û baweriya xwe bi Xwedê dianî tê binavkirin. == Di dînên din de == === Cihûtî === Di Midraşê de du nerîn hene li ser temenê Rebeka di dema zewaca xwe de û di encamê de di dema jidayikbûna cêwîkan de. Li gorî jimartina kevneşopî ya ku ji aliyê Raşî ve hatiye behs kirin, Îshaq di dema Girêdana Îshaq de 37 salî bû û nûçeya jidayikbûna Rebekayê yekser piştî wê bûyerê gihîştiye Îbrahîm. Di wê rewşê de, ji ber ku Îshaq dema ku Yaqûb û Esaw jidayik bûn 60 salî bû û ew 20 salan zewicî bûn, wê hingê Îshaq dema ku bi Rebeka re zewicî 40 salî bû ([[Destpêkirin]] 25:20) ku Rebeka di dema zewaca xwe de sê salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 23 salî bû. Li gorî nerîna duyem, Rebeka di dema zewaca xwe de 14 salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 34 salî bû. Di her du rewşan de, Îshaq û Rebeka berî ku Yaqûb û Esaw ji dayik dibin 20 salan zewicî bûn. Midraşê dibêje ku di dema ducanîbûna Rebeka de her gava ku ew ji mala xwendina Tewratê derbas dibû, Yaqûb ji bo derketina ji zewacê zehmetî dikişand; her gava ku ew ji ber maleke pûtperestiyê derbas dibû, Esaw dilîst ku derkeve. Reşî rave kiriye ku dema Îshaq li şûna Esaw Yaqûb pîroz dikir, dema ku Yaqûb ket odeya wî, bêhna bihuştê ya Gan Eden (Bihuşt) hîs kiriye û berevajî vê, dema ku Esaw ketiye odeyê, wî Gehenna dît ku di bin Esaw de avadibû, ev yek nîşanî wî da ku ew ji hêla xwedaparêziya Esaw ve hatiye xapandin. Li gorî Talmudê, Aqûb rasterast nereviya Heranê (wekî ku ji nivîsa Încîlê xuya dike), lêbelê berî ku ber bi Heranê ve biçe, 14 salan li mala xwendina Şem û Eber xwend. Dema ku Laban plan kiriye ku Yaqûb bixapîne da ku li şûna Rahêlê bi Leayê re bizewice, Midraş vedibêje ku hem Yaqûb û hem jî Rahêl guman dikirin ku Laban dê hîleyek wisa bike; Laban wekî "Aramî" (xapînok) dihatiye nasîn û di dema karê xwe de deh caran mûçeya Yaqûb guhertiye (Destpêkirin 31:7). Ji ber vê yekê, cotê rêzek nîşanan çêkirin da ku Yaqûb di şeva daweta xwe de bûka pêçayî nas bike. Lê gava Rahêlê dît ku xwişka wê birin ber banê dawetê, dilê wê ji bo şerma giştî ya ku Leayê dê bikşîne ger ew eşkere bibe, xemgîn bû. Ji ber vê yekê Rahêlê nîşan dan Leayê da ku Yaqûb ferq neke ku ew guherîn çi ye. Sedemeke din a xemgîniya Yaqûb ji bo windakirina Yûsif hebû. Xwedê soz dabû wî: "Ger di jiyana te de yek ji kurên te nemire, tu dikarî vê yekê wekî nîşanek bibînî ku piştî mirina xwe tu ê neçî cehenemê." Bi fikirîna ku Yûsif miriye, Yaqûb çarenûsa xwe hebû ku şînê bigire ji ber ku wî difikirî ku ew mehkûmî wê cehenemê ye. === Xiristiyanîtî === [[Dêra ortodoks|Dêra Ortodoks a Rojhilat]] û [[Katolîk|Dêrên Katolîk ên Rojhilat]] ku ayîna [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] dişopînin xewna Yaqûb wekî pêxemberîtiyek ji bo enkarnasyona Logos dibînin ku tê de nerdivana Yaqûb wekî sembola Theotokos (Meryema Bakir) tê fêm kirin ku li gorî teolojiya Ortodoks a Rojhilat, erd û ezman di zikê xwe de yek kiriye. Vegotina încîlî ya vê dîtinê yek ji xwendinên standard ên Peymana Kevin e li Vespers di Cejnên Mezin ên Theotokos de. Dêrên Rojhilat û Rojava Yaqûb wek pîrozek ligel patrîarkên din ên Încîlê dihesibînin. Roja cejna wî ligel patrîarkên din di rêûresma bîzansî de di Yekşema Duyem a beriya Adventê (11-17ê Kanûnê) de, di bin sernavê ''Yekşema Bav û Kalan'' de tê pîrozkirin. == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] stb9x16b7m34iuvsgc05xgn5g27nejo 2031777 2031776 2026-05-26T16:57:28Z Kurê Acemî 105128 /* Di îslamê de */ 2031777 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[îslam]]ê de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[îslam]]ê de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran]]ê de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin.<ref name="Encyclopedia of Islam 254">"Yaqûb", ''Encyclopedia of Islam'' Vol. XI, r. 254.</ref> Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin.<ref name="Encyclopedia of Islam 254" /> Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne ([[Yûsuf (sûre)|12: 11, 18, 23]]) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. ([[Yûsuf (sûre)|12: 8, 16–17]]) Pêxembertiya Yaqûb ji pêşbîniya wî ya mezinbûna pêşerojê ya Yûsif (12:6), pêşbîniya wî û bersiva wî ya li ser mirina gumanbar a Yûsif ([[Yûsuf (sûre)|12: 13, 18]]) û di bersiva wî ya li ser rewşa kurên wî li [[Misira kevnare|Misirê]] de diyar e. ([[Yûsuf (sûre)|12: 83, 86–87, 96]]) Wêjeya îslamî vegotina Yaqûb berfirehtir dike, û behs dike ku jinên wî Rahel jî di nav de bûn.<ref name=":0">Kathir, Ibn. "Yaqûb," ''Stories of the Prophets''</ref> Yaqûb paşê di Quranê de di çarçoveya soza ku ji [[Zekeriya]] re, di derbarê jidayikbûna [[Yûhenayê Noqkar]] de hatiye dayîn, tê behs kirin. (19:6) Behsa duyemîn a Yaqûb di beşa duyem a Quranê de ye. Dema ku Yaqûb li ser nivîna mirinê bû, wî ji 12 kurên xwe xwest ku berî ku ew ji vê dinyayê biçe dinê, baweriya xwe nîşanî wî bidin. (2:132) Her kurek li ber Yaqûb şahidî kiriye ku ew ê soz bidin ku heta roja mirina xwe misilmanan bimînin (di teslîmbûna Xwedê de); ango ew ê tevahiya xwe tenê radestî Xwedê bikin û tenê wî biperizin. Berevajî nêrîna cihû-mesîhî ya li ser Yaqûb, cudahiyek sereke ew e ku çîroka bereketa Yaqûb ku tê de ew Îshaq dixapîne, di îslamê de nayê pejirandin. Quran eşkere dike ku Yaqûb ji aliya Xwedê ve wekî pêxember hatiye bereketkirin û ji ber vê yekê, misilman bawer dikin ku bavê wî, ji ber ku ew jî pêxember bû, jî ji mezinbûna kurê xwe dizanibû.<ref>Azzam, Leila. "Îshaq and Yaqûb," ''Lives of the Prophets''</ref> Yaqûb di [[hedîs]]ê de wekî mînakek kesekî ku di rûbirûbûna êşê de sebir dikir û baweriya xwe bi Xwedê dianî tê binavkirin.<ref name=":0" /> == Di dînên din de == === Cihûtî === Di Midraşê de du nerîn hene li ser temenê Rebeka di dema zewaca xwe de û di encamê de di dema jidayikbûna cêwîkan de. Li gorî jimartina kevneşopî ya ku ji aliyê Raşî ve hatiye behs kirin, Îshaq di dema Girêdana Îshaq de 37 salî bû û nûçeya jidayikbûna Rebekayê yekser piştî wê bûyerê gihîştiye Îbrahîm. Di wê rewşê de, ji ber ku Îshaq dema ku Yaqûb û Esaw jidayik bûn 60 salî bû û ew 20 salan zewicî bûn, wê hingê Îshaq dema ku bi Rebeka re zewicî 40 salî bû ([[Destpêkirin]] 25:20) ku Rebeka di dema zewaca xwe de sê salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 23 salî bû. Li gorî nerîna duyem, Rebeka di dema zewaca xwe de 14 salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 34 salî bû. Di her du rewşan de, Îshaq û Rebeka berî ku Yaqûb û Esaw ji dayik dibin 20 salan zewicî bûn. Midraşê dibêje ku di dema ducanîbûna Rebeka de her gava ku ew ji mala xwendina Tewratê derbas dibû, Yaqûb ji bo derketina ji zewacê zehmetî dikişand; her gava ku ew ji ber maleke pûtperestiyê derbas dibû, Esaw dilîst ku derkeve. Reşî rave kiriye ku dema Îshaq li şûna Esaw Yaqûb pîroz dikir, dema ku Yaqûb ket odeya wî, bêhna bihuştê ya Gan Eden (Bihuşt) hîs kiriye û berevajî vê, dema ku Esaw ketiye odeyê, wî Gehenna dît ku di bin Esaw de avadibû, ev yek nîşanî wî da ku ew ji hêla xwedaparêziya Esaw ve hatiye xapandin. Li gorî Talmudê, Aqûb rasterast nereviya Heranê (wekî ku ji nivîsa Încîlê xuya dike), lêbelê berî ku ber bi Heranê ve biçe, 14 salan li mala xwendina Şem û Eber xwend. Dema ku Laban plan kiriye ku Yaqûb bixapîne da ku li şûna Rahêlê bi Leayê re bizewice, Midraş vedibêje ku hem Yaqûb û hem jî Rahêl guman dikirin ku Laban dê hîleyek wisa bike; Laban wekî "Aramî" (xapînok) dihatiye nasîn û di dema karê xwe de deh caran mûçeya Yaqûb guhertiye (Destpêkirin 31:7). Ji ber vê yekê, cotê rêzek nîşanan çêkirin da ku Yaqûb di şeva daweta xwe de bûka pêçayî nas bike. Lê gava Rahêlê dît ku xwişka wê birin ber banê dawetê, dilê wê ji bo şerma giştî ya ku Leayê dê bikşîne ger ew eşkere bibe, xemgîn bû. Ji ber vê yekê Rahêlê nîşan dan Leayê da ku Yaqûb ferq neke ku ew guherîn çi ye. Sedemeke din a xemgîniya Yaqûb ji bo windakirina Yûsif hebû. Xwedê soz dabû wî: "Ger di jiyana te de yek ji kurên te nemire, tu dikarî vê yekê wekî nîşanek bibînî ku piştî mirina xwe tu ê neçî cehenemê." Bi fikirîna ku Yûsif miriye, Yaqûb çarenûsa xwe hebû ku şînê bigire ji ber ku wî difikirî ku ew mehkûmî wê cehenemê ye. === Xiristiyanîtî === [[Dêra ortodoks|Dêra Ortodoks a Rojhilat]] û [[Katolîk|Dêrên Katolîk ên Rojhilat]] ku ayîna [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] dişopînin xewna Yaqûb wekî pêxemberîtiyek ji bo enkarnasyona Logos dibînin ku tê de nerdivana Yaqûb wekî sembola Theotokos (Meryema Bakir) tê fêm kirin ku li gorî teolojiya Ortodoks a Rojhilat, erd û ezman di zikê xwe de yek kiriye. Vegotina încîlî ya vê dîtinê yek ji xwendinên standard ên Peymana Kevin e li Vespers di Cejnên Mezin ên Theotokos de. Dêrên Rojhilat û Rojava Yaqûb wek pîrozek ligel patrîarkên din ên Încîlê dihesibînin. Roja cejna wî ligel patrîarkên din di rêûresma bîzansî de di Yekşema Duyem a beriya Adventê (11-17ê Kanûnê) de, di bin sernavê ''Yekşema Bav û Kalan'' de tê pîrozkirin. == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] f6lx83lofs9aare4xdfrjxe7t1mpsrf 2031778 2031777 2026-05-26T16:58:48Z Kurê Acemî 105128 /* Di dînên din de */ 2031778 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[îslam]]ê de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[îslam]]ê de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran]]ê de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin.<ref name="Encyclopedia of Islam 254">"Yaqûb", ''Encyclopedia of Islam'' Vol. XI, r. 254.</ref> Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin.<ref name="Encyclopedia of Islam 254" /> Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne ([[Yûsuf (sûre)|12: 11, 18, 23]]) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. ([[Yûsuf (sûre)|12: 8, 16–17]]) Pêxembertiya Yaqûb ji pêşbîniya wî ya mezinbûna pêşerojê ya Yûsif (12:6), pêşbîniya wî û bersiva wî ya li ser mirina gumanbar a Yûsif ([[Yûsuf (sûre)|12: 13, 18]]) û di bersiva wî ya li ser rewşa kurên wî li [[Misira kevnare|Misirê]] de diyar e. ([[Yûsuf (sûre)|12: 83, 86–87, 96]]) Wêjeya îslamî vegotina Yaqûb berfirehtir dike, û behs dike ku jinên wî Rahel jî di nav de bûn.<ref name=":0">Kathir, Ibn. "Yaqûb," ''Stories of the Prophets''</ref> Yaqûb paşê di Quranê de di çarçoveya soza ku ji [[Zekeriya]] re, di derbarê jidayikbûna [[Yûhenayê Noqkar]] de hatiye dayîn, tê behs kirin. (19:6) Behsa duyemîn a Yaqûb di beşa duyem a Quranê de ye. Dema ku Yaqûb li ser nivîna mirinê bû, wî ji 12 kurên xwe xwest ku berî ku ew ji vê dinyayê biçe dinê, baweriya xwe nîşanî wî bidin. (2:132) Her kurek li ber Yaqûb şahidî kiriye ku ew ê soz bidin ku heta roja mirina xwe misilmanan bimînin (di teslîmbûna Xwedê de); ango ew ê tevahiya xwe tenê radestî Xwedê bikin û tenê wî biperizin. Berevajî nêrîna cihû-mesîhî ya li ser Yaqûb, cudahiyek sereke ew e ku çîroka bereketa Yaqûb ku tê de ew Îshaq dixapîne, di îslamê de nayê pejirandin. Quran eşkere dike ku Yaqûb ji aliya Xwedê ve wekî pêxember hatiye bereketkirin û ji ber vê yekê, misilman bawer dikin ku bavê wî, ji ber ku ew jî pêxember bû, jî ji mezinbûna kurê xwe dizanibû.<ref>Azzam, Leila. "Îshaq and Yaqûb," ''Lives of the Prophets''</ref> Yaqûb di [[hedîs]]ê de wekî mînakek kesekî ku di rûbirûbûna êşê de sebir dikir û baweriya xwe bi Xwedê dianî tê binavkirin.<ref name=":0" /> == Di dînên din de == === Cihûtî === Di Midraşê de du nerîn hene li ser temenê Rebeka di dema zewaca xwe de û di encamê de di dema jidayikbûna cêwîkan de. Li gorî jimartina kevneşopî ya ku ji aliyê Raşî ve hatiye behs kirin, Îshaq di dema Girêdana Îshaq de 37 salî bû û nûçeya jidayikbûna Rebekayê yekser piştî wê bûyerê gihîştiye Îbrahîm.<ref>Raşî dinîvîse, "Xwedayê Pîroz, pîroz be, ji wî [Îbrahîm] re ragihand ku Rebeka, hevjîna wî [Îshaq], hatiye dinyayê." Commentary on Gen. [http://www.chabad.org/library/bible_cdo/aid/8217/showrashi/true 22:20].</ref> Di wê rewşê de, ji ber ku Îshaq dema ku Yaqûb û Esaw jidayik bûn 60 salî bû û ew 20 salan zewicî bûn, wê hingê Îshaq dema ku bi Rebeka re zewicî 40 salî bû ([[Destpêkirin]] 25:20) ku Rebeka di dema zewaca xwe de sê salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 23 salî bû. Li gorî nerîna duyem, Rebeka di dema zewaca xwe de 14 salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 34 salî bû. Di her du rewşan de, Îshaq û Rebeka berî ku Yaqûb û Esaw ji dayik dibin 20 salan zewicî bûn. Midraşê dibêje ku di dema ducanîbûna Rebeka de her gava ku ew ji mala xwendina Tewratê derbas dibû, Yaqûb ji bo derketina ji zewacê zehmetî dikişand; her gava ku ew ji ber maleke pûtperestiyê derbas dibû, Esaw dilîst ku derkeve. Reşî rave kiriye ku dema Îshaq li şûna Esaw Yaqûb pîroz dikir, dema ku Yaqûb ket odeya wî, bêhna bihuştê ya Gan Eden (Bihuşt) hîs kiriye û berevajî vê, dema ku Esaw ketiye odeyê, wî Gehenna dît ku di bin Esaw de avadibû, ev yek nîşanî wî da ku ew ji hêla xwedaparêziya Esaw ve hatiye xapandin. Li gorî Talmudê, Aqûb rasterast nereviya Heranê (wekî ku ji nivîsa Încîlê xuya dike), lêbelê berî ku ber bi Heranê ve biçe, 14 salan li mala xwendina Şem û Eber xwend. Dema ku Laban plan kiriye ku Yaqûb bixapîne da ku li şûna Rahêlê bi Leayê re bizewice, Midraş vedibêje ku hem Yaqûb û hem jî Rahêl guman dikirin ku Laban dê hîleyek wisa bike; Laban wekî "Aramî" (xapînok) dihatiye nasîn û di dema karê xwe de deh caran mûçeya Yaqûb guhertiye (Destpêkirin 31:7). Ji ber vê yekê, cotê rêzek nîşanan çêkirin da ku Yaqûb di şeva daweta xwe de bûka pêçayî nas bike. Lê gava Rahêlê dît ku xwişka wê birin ber banê dawetê, dilê wê ji bo şerma giştî ya ku Leayê dê bikşîne ger ew eşkere bibe, xemgîn bû. Ji ber vê yekê Rahêlê nîşan dan Leayê da ku Yaqûb ferq neke ku ew guherîn çi ye. Sedemeke din a xemgîniya Yaqûb ji bo windakirina Yûsif hebû. Xwedê soz dabû wî: "Ger di jiyana te de yek ji kurên te nemire, tu dikarî vê yekê wekî nîşanek bibînî ku piştî mirina xwe tu ê neçî cehenemê." Bi fikirîna ku Yûsif miriye, Yaqûb çarenûsa xwe hebû ku şînê bigire ji ber ku wî difikirî ku ew mehkûmî wê cehenemê ye. === Xiristiyanîtî === [[Dêra ortodoks|Dêra Ortodoks a Rojhilat]] û [[Katolîk|Dêrên Katolîk ên Rojhilat]] ku ayîna [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] dişopînin xewna Yaqûb wekî pêxemberîtiyek ji bo enkarnasyona Logos dibînin ku tê de nerdivana Yaqûb wekî sembola Theotokos (Meryema Bakir) tê fêm kirin ku li gorî teolojiya Ortodoks a Rojhilat, erd û ezman di zikê xwe de yek kiriye. Vegotina încîlî ya vê dîtinê yek ji xwendinên standard ên Peymana Kevin e li Vespers di Cejnên Mezin ên Theotokos de. Dêrên Rojhilat û Rojava Yaqûb wek pîrozek ligel patrîarkên din ên Încîlê dihesibînin. Roja cejna wî ligel patrîarkên din di rêûresma bîzansî de di Yekşema Duyem a beriya Adventê (11-17ê Kanûnê) de, di bin sernavê ''Yekşema Bav û Kalan'' de tê pîrozkirin. == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] 4ngbt0so8pnrdwrx6evv4xwm5130yzr 2031779 2031778 2026-05-26T16:59:28Z Kurê Acemî 105128 /* Cihûtî */ 2031779 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[îslam]]ê de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[îslam]]ê de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran]]ê de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin.<ref name="Encyclopedia of Islam 254">"Yaqûb", ''Encyclopedia of Islam'' Vol. XI, r. 254.</ref> Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin.<ref name="Encyclopedia of Islam 254" /> Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne ([[Yûsuf (sûre)|12: 11, 18, 23]]) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. ([[Yûsuf (sûre)|12: 8, 16–17]]) Pêxembertiya Yaqûb ji pêşbîniya wî ya mezinbûna pêşerojê ya Yûsif (12:6), pêşbîniya wî û bersiva wî ya li ser mirina gumanbar a Yûsif ([[Yûsuf (sûre)|12: 13, 18]]) û di bersiva wî ya li ser rewşa kurên wî li [[Misira kevnare|Misirê]] de diyar e. ([[Yûsuf (sûre)|12: 83, 86–87, 96]]) Wêjeya îslamî vegotina Yaqûb berfirehtir dike, û behs dike ku jinên wî Rahel jî di nav de bûn.<ref name=":0">Kathir, Ibn. "Yaqûb," ''Stories of the Prophets''</ref> Yaqûb paşê di Quranê de di çarçoveya soza ku ji [[Zekeriya]] re, di derbarê jidayikbûna [[Yûhenayê Noqkar]] de hatiye dayîn, tê behs kirin. (19:6) Behsa duyemîn a Yaqûb di beşa duyem a Quranê de ye. Dema ku Yaqûb li ser nivîna mirinê bû, wî ji 12 kurên xwe xwest ku berî ku ew ji vê dinyayê biçe dinê, baweriya xwe nîşanî wî bidin. (2:132) Her kurek li ber Yaqûb şahidî kiriye ku ew ê soz bidin ku heta roja mirina xwe misilmanan bimînin (di teslîmbûna Xwedê de); ango ew ê tevahiya xwe tenê radestî Xwedê bikin û tenê wî biperizin. Berevajî nêrîna cihû-mesîhî ya li ser Yaqûb, cudahiyek sereke ew e ku çîroka bereketa Yaqûb ku tê de ew Îshaq dixapîne, di îslamê de nayê pejirandin. Quran eşkere dike ku Yaqûb ji aliya Xwedê ve wekî pêxember hatiye bereketkirin û ji ber vê yekê, misilman bawer dikin ku bavê wî, ji ber ku ew jî pêxember bû, jî ji mezinbûna kurê xwe dizanibû.<ref>Azzam, Leila. "Îshaq and Yaqûb," ''Lives of the Prophets''</ref> Yaqûb di [[hedîs]]ê de wekî mînakek kesekî ku di rûbirûbûna êşê de sebir dikir û baweriya xwe bi Xwedê dianî tê binavkirin.<ref name=":0" /> == Di dînên din de == === Cihûtî === Di Midraşê de du nerîn hene li ser temenê Rebeka di dema zewaca xwe de û di encamê de di dema jidayikbûna cêwîkan de. Li gorî jimartina kevneşopî ya ku ji aliyê Raşî ve hatiye behs kirin, Îshaq di dema Girêdana Îshaq de 37 salî bû û nûçeya jidayikbûna Rebekayê yekser piştî wê bûyerê gihîştiye Îbrahîm.<ref>Raşî dinîvîse, "Xwedayê Pîroz, pîroz be, ji wî [Îbrahîm] re ragihand ku Rebeka, hevjîna wî [Îshaq], hatiye dinyayê." Commentary on Gen. [http://www.chabad.org/library/bible_cdo/aid/8217/showrashi/true 22:20].</ref> Di wê rewşê de, ji ber ku Îshaq dema ku Yaqûb û Esaw jidayik bûn 60 salî bû û ew 20 salan zewicî bûn, wê hingê Îshaq dema ku bi Rebeka re zewicî 40 salî bû ([[Destpêkirin]] 25:20) ku Rebeka di dema zewaca xwe de sê salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 23 salî bû. Li gorî nerîna duyem, Rebeka di dema zewaca xwe de 14 salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 34 salî bû. Di her du rewşan de, Îshaq û Rebeka berî ku Yaqûb û Esaw ji dayik dibin 20 salan zewicî bûn. Midraşê dibêje ku di dema ducanîbûna Rebeka de her gava ku ew ji mala xwendina Tewratê derbas dibû, Yaqûb ji bo derketina ji zewacê zehmetî dikişand; her gava ku ew ji ber maleke pûtperestiyê derbas dibû, Esaw dilîst ku derkeve.<ref>Bereshit Rabbah 63:6.</ref> Reşî rave kiriye ku dema Îshaq li şûna Esaw Yaqûb pîroz dikir, dema ku Yaqûb ket odeya wî, bêhna bihuştê ya Gan Eden (Bihuşt) hîs kiriye û berevajî vê, dema ku Esaw ketiye odeyê, wî Gehenna dît ku di bin Esaw de avadibû, ev yek nîşanî wî da ku ew ji hêla xwedaparêziya Esaw ve hatiye xapandin. Li gorî Talmudê, Aqûb rasterast nereviya Heranê (wekî ku ji nivîsa Încîlê xuya dike), lêbelê berî ku ber bi Heranê ve biçe, 14 salan li mala xwendina Şem û Eber xwend. Dema ku Laban plan kiriye ku Yaqûb bixapîne da ku li şûna Rahêlê bi Leayê re bizewice, Midraş vedibêje ku hem Yaqûb û hem jî Rahêl guman dikirin ku Laban dê hîleyek wisa bike; Laban wekî "Aramî" (xapînok) dihatiye nasîn û di dema karê xwe de deh caran mûçeya Yaqûb guhertiye (Destpêkirin 31:7). Ji ber vê yekê, cotê rêzek nîşanan çêkirin da ku Yaqûb di şeva daweta xwe de bûka pêçayî nas bike. Lê gava Rahêlê dît ku xwişka wê birin ber banê dawetê, dilê wê ji bo şerma giştî ya ku Leayê dê bikşîne ger ew eşkere bibe, xemgîn bû. Ji ber vê yekê Rahêlê nîşan dan Leayê da ku Yaqûb ferq neke ku ew guherîn çi ye. Sedemeke din a xemgîniya Yaqûb ji bo windakirina Yûsif hebû. Xwedê soz dabû wî: "Ger di jiyana te de yek ji kurên te nemire, tu dikarî vê yekê wekî nîşanek bibînî ku piştî mirina xwe tu ê neçî cehenemê." Bi fikirîna ku Yûsif miriye, Yaqûb çarenûsa xwe hebû ku şînê bigire ji ber ku wî difikirî ku ew mehkûmî wê cehenemê ye. === Xiristiyanîtî === [[Dêra ortodoks|Dêra Ortodoks a Rojhilat]] û [[Katolîk|Dêrên Katolîk ên Rojhilat]] ku ayîna [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] dişopînin xewna Yaqûb wekî pêxemberîtiyek ji bo enkarnasyona Logos dibînin ku tê de nerdivana Yaqûb wekî sembola Theotokos (Meryema Bakir) tê fêm kirin ku li gorî teolojiya Ortodoks a Rojhilat, erd û ezman di zikê xwe de yek kiriye. Vegotina încîlî ya vê dîtinê yek ji xwendinên standard ên Peymana Kevin e li Vespers di Cejnên Mezin ên Theotokos de. Dêrên Rojhilat û Rojava Yaqûb wek pîrozek ligel patrîarkên din ên Încîlê dihesibînin. Roja cejna wî ligel patrîarkên din di rêûresma bîzansî de di Yekşema Duyem a beriya Adventê (11-17ê Kanûnê) de, di bin sernavê ''Yekşema Bav û Kalan'' de tê pîrozkirin. == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] jziu3rbhxk7bdl0nxkya77lagsoxbqa 2031781 2031779 2026-05-26T16:59:54Z Kurê Acemî 105128 /* Di dînên din de */ 2031781 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[îslam]]ê de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[îslam]]ê de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran]]ê de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin.<ref name="Encyclopedia of Islam 254">"Yaqûb", ''Encyclopedia of Islam'' Vol. XI, r. 254.</ref> Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin.<ref name="Encyclopedia of Islam 254" /> Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne ([[Yûsuf (sûre)|12: 11, 18, 23]]) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. ([[Yûsuf (sûre)|12: 8, 16–17]]) Pêxembertiya Yaqûb ji pêşbîniya wî ya mezinbûna pêşerojê ya Yûsif (12:6), pêşbîniya wî û bersiva wî ya li ser mirina gumanbar a Yûsif ([[Yûsuf (sûre)|12: 13, 18]]) û di bersiva wî ya li ser rewşa kurên wî li [[Misira kevnare|Misirê]] de diyar e. ([[Yûsuf (sûre)|12: 83, 86–87, 96]]) Wêjeya îslamî vegotina Yaqûb berfirehtir dike, û behs dike ku jinên wî Rahel jî di nav de bûn.<ref name=":0">Kathir, Ibn. "Yaqûb," ''Stories of the Prophets''</ref> Yaqûb paşê di Quranê de di çarçoveya soza ku ji [[Zekeriya]] re, di derbarê jidayikbûna [[Yûhenayê Noqkar]] de hatiye dayîn, tê behs kirin. (19:6) Behsa duyemîn a Yaqûb di beşa duyem a Quranê de ye. Dema ku Yaqûb li ser nivîna mirinê bû, wî ji 12 kurên xwe xwest ku berî ku ew ji vê dinyayê biçe dinê, baweriya xwe nîşanî wî bidin. (2:132) Her kurek li ber Yaqûb şahidî kiriye ku ew ê soz bidin ku heta roja mirina xwe misilmanan bimînin (di teslîmbûna Xwedê de); ango ew ê tevahiya xwe tenê radestî Xwedê bikin û tenê wî biperizin. Berevajî nêrîna cihû-mesîhî ya li ser Yaqûb, cudahiyek sereke ew e ku çîroka bereketa Yaqûb ku tê de ew Îshaq dixapîne, di îslamê de nayê pejirandin. Quran eşkere dike ku Yaqûb ji aliya Xwedê ve wekî pêxember hatiye bereketkirin û ji ber vê yekê, misilman bawer dikin ku bavê wî, ji ber ku ew jî pêxember bû, jî ji mezinbûna kurê xwe dizanibû.<ref>Azzam, Leila. "Îshaq and Yaqûb," ''Lives of the Prophets''</ref> Yaqûb di [[hedîs]]ê de wekî mînakek kesekî ku di rûbirûbûna êşê de sebir dikir û baweriya xwe bi Xwedê dianî tê binavkirin.<ref name=":0" /> == Di dînên din de == === Cihûtî === Di Midraşê de du nerîn hene li ser temenê Rebeka di dema zewaca xwe de û di encamê de di dema jidayikbûna cêwîkan de. Li gorî jimartina kevneşopî ya ku ji aliyê Raşî ve hatiye behs kirin, Îshaq di dema Girêdana Îshaq de 37 salî bû û nûçeya jidayikbûna Rebekayê yekser piştî wê bûyerê gihîştiye Îbrahîm.<ref>Raşî dinîvîse, "Xwedayê Pîroz, pîroz be, ji wî [Îbrahîm] re ragihand ku Rebeka, hevjîna wî [Îshaq], hatiye dinyayê." Commentary on Gen. [http://www.chabad.org/library/bible_cdo/aid/8217/showrashi/true 22:20].</ref> Di wê rewşê de, ji ber ku Îshaq dema ku Yaqûb û Esaw jidayik bûn 60 salî bû û ew 20 salan zewicî bûn, wê hingê Îshaq dema ku bi Rebeka re zewicî 40 salî bû ([[Destpêkirin]] 25:20) ku Rebeka di dema zewaca xwe de sê salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 23 salî bû. Li gorî nerîna duyem, Rebeka di dema zewaca xwe de 14 salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 34 salî bû. Di her du rewşan de, Îshaq û Rebeka berî ku Yaqûb û Esaw ji dayik dibin 20 salan zewicî bûn. Midraşê dibêje ku di dema ducanîbûna Rebeka de her gava ku ew ji mala xwendina Tewratê derbas dibû, Yaqûb ji bo derketina ji zewacê zehmetî dikişand; her gava ku ew ji ber maleke pûtperestiyê derbas dibû, Esaw dilîst ku derkeve.<ref>Bereshit Rabbah 63:6.</ref> Reşî rave kiriye ku dema Îshaq li şûna Esaw Yaqûb pîroz dikir, dema ku Yaqûb ket odeya wî, bêhna bihuştê ya Gan Eden (Bihuşt) hîs kiriye û berevajî vê, dema ku Esaw ketiye odeyê, wî Gehenna dît ku di bin Esaw de avadibû, ev yek nîşanî wî da ku ew ji hêla xwedaparêziya Esaw ve hatiye xapandin.<ref>''Pirkei d'Rav Kahana'', quoted in Scherman, r. 139.</ref> Li gorî Talmudê, Aqûb rasterast nereviya Heranê (wekî ku ji nivîsa Încîlê xuya dike), lêbelê berî ku ber bi Heranê ve biçe, 14 salan li mala xwendina Şem û Eber xwend. Dema ku Laban plan kiriye ku Yaqûb bixapîne da ku li şûna Rahêlê bi Leayê re bizewice, Midraş vedibêje ku hem Yaqûb û hem jî Rahêl guman dikirin ku Laban dê hîleyek wisa bike; Laban wekî "Aramî" (xapînok) dihatiye nasîn û di dema karê xwe de deh caran mûçeya Yaqûb guhertiye (Destpêkirin 31:7). Ji ber vê yekê, cotê rêzek nîşanan çêkirin da ku Yaqûb di şeva daweta xwe de bûka pêçayî nas bike. Lê gava Rahêlê dît ku xwişka wê birin ber banê dawetê, dilê wê ji bo şerma giştî ya ku Leayê dê bikşîne ger ew eşkere bibe, xemgîn bû. Ji ber vê yekê Rahêlê nîşan dan Leayê da ku Yaqûb ferq neke ku ew guherîn çi ye. Sedemeke din a xemgîniya Yaqûb ji bo windakirina Yûsif hebû. Xwedê soz dabû wî: "Ger di jiyana te de yek ji kurên te nemire, tu dikarî vê yekê wekî nîşanek bibînî ku piştî mirina xwe tu ê neçî cehenemê." Bi fikirîna ku Yûsif miriye, Yaqûb çarenûsa xwe hebû ku şînê bigire ji ber ku wî difikirî ku ew mehkûmî wê cehenemê ye. === Xiristiyanîtî === [[Dêra ortodoks|Dêra Ortodoks a Rojhilat]] û [[Katolîk|Dêrên Katolîk ên Rojhilat]] ku ayîna [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] dişopînin xewna Yaqûb wekî pêxemberîtiyek ji bo enkarnasyona Logos dibînin ku tê de nerdivana Yaqûb wekî sembola Theotokos (Meryema Bakir) tê fêm kirin ku li gorî teolojiya Ortodoks a Rojhilat, erd û ezman di zikê xwe de yek kiriye. Vegotina încîlî ya vê dîtinê yek ji xwendinên standard ên Peymana Kevin e li Vespers di Cejnên Mezin ên Theotokos de. Dêrên Rojhilat û Rojava Yaqûb wek pîrozek ligel patrîarkên din ên Încîlê dihesibînin. Roja cejna wî ligel patrîarkên din di rêûresma bîzansî de di Yekşema Duyem a beriya Adventê (11-17ê Kanûnê) de, di bin sernavê ''Yekşema Bav û Kalan'' de tê pîrozkirin. == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] lm5y62mgcsl53syi0f9gmn5ke51x5yl 2031783 2031781 2026-05-26T17:00:34Z Kurê Acemî 105128 /* Cihûtî */ 2031783 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[îslam]]ê de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[îslam]]ê de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran]]ê de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin.<ref name="Encyclopedia of Islam 254">"Yaqûb", ''Encyclopedia of Islam'' Vol. XI, r. 254.</ref> Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin.<ref name="Encyclopedia of Islam 254" /> Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne ([[Yûsuf (sûre)|12: 11, 18, 23]]) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. ([[Yûsuf (sûre)|12: 8, 16–17]]) Pêxembertiya Yaqûb ji pêşbîniya wî ya mezinbûna pêşerojê ya Yûsif (12:6), pêşbîniya wî û bersiva wî ya li ser mirina gumanbar a Yûsif ([[Yûsuf (sûre)|12: 13, 18]]) û di bersiva wî ya li ser rewşa kurên wî li [[Misira kevnare|Misirê]] de diyar e. ([[Yûsuf (sûre)|12: 83, 86–87, 96]]) Wêjeya îslamî vegotina Yaqûb berfirehtir dike, û behs dike ku jinên wî Rahel jî di nav de bûn.<ref name=":0">Kathir, Ibn. "Yaqûb," ''Stories of the Prophets''</ref> Yaqûb paşê di Quranê de di çarçoveya soza ku ji [[Zekeriya]] re, di derbarê jidayikbûna [[Yûhenayê Noqkar]] de hatiye dayîn, tê behs kirin. (19:6) Behsa duyemîn a Yaqûb di beşa duyem a Quranê de ye. Dema ku Yaqûb li ser nivîna mirinê bû, wî ji 12 kurên xwe xwest ku berî ku ew ji vê dinyayê biçe dinê, baweriya xwe nîşanî wî bidin. (2:132) Her kurek li ber Yaqûb şahidî kiriye ku ew ê soz bidin ku heta roja mirina xwe misilmanan bimînin (di teslîmbûna Xwedê de); ango ew ê tevahiya xwe tenê radestî Xwedê bikin û tenê wî biperizin. Berevajî nêrîna cihû-mesîhî ya li ser Yaqûb, cudahiyek sereke ew e ku çîroka bereketa Yaqûb ku tê de ew Îshaq dixapîne, di îslamê de nayê pejirandin. Quran eşkere dike ku Yaqûb ji aliya Xwedê ve wekî pêxember hatiye bereketkirin û ji ber vê yekê, misilman bawer dikin ku bavê wî, ji ber ku ew jî pêxember bû, jî ji mezinbûna kurê xwe dizanibû.<ref>Azzam, Leila. "Îshaq and Yaqûb," ''Lives of the Prophets''</ref> Yaqûb di [[hedîs]]ê de wekî mînakek kesekî ku di rûbirûbûna êşê de sebir dikir û baweriya xwe bi Xwedê dianî tê binavkirin.<ref name=":0" /> == Di dînên din de == === Cihûtî === Di Midraşê de du nerîn hene li ser temenê Rebeka di dema zewaca xwe de û di encamê de di dema jidayikbûna cêwîkan de. Li gorî jimartina kevneşopî ya ku ji aliyê Raşî ve hatiye behs kirin, Îshaq di dema Girêdana Îshaq de 37 salî bû û nûçeya jidayikbûna Rebekayê yekser piştî wê bûyerê gihîştiye Îbrahîm.<ref>Raşî dinîvîse, "Xwedayê Pîroz, pîroz be, ji wî [Îbrahîm] re ragihand ku Rebeka, hevjîna wî [Îshaq], hatiye dinyayê." Commentary on Gen. [http://www.chabad.org/library/bible_cdo/aid/8217/showrashi/true 22:20].</ref> Di wê rewşê de, ji ber ku Îshaq dema ku Yaqûb û Esaw jidayik bûn 60 salî bû û ew 20 salan zewicî bûn, wê hingê Îshaq dema ku bi Rebeka re zewicî 40 salî bû ([[Destpêkirin]] 25:20) ku Rebeka di dema zewaca xwe de sê salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 23 salî bû. Li gorî nerîna duyem, Rebeka di dema zewaca xwe de 14 salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 34 salî bû. Di her du rewşan de, Îshaq û Rebeka berî ku Yaqûb û Esaw ji dayik dibin 20 salan zewicî bûn. Midraşê dibêje ku di dema ducanîbûna Rebeka de her gava ku ew ji mala xwendina Tewratê derbas dibû, Yaqûb ji bo derketina ji zewacê zehmetî dikişand; her gava ku ew ji ber maleke pûtperestiyê derbas dibû, Esaw dilîst ku derkeve.<ref>Bereshit Rabbah 63:6.</ref> Reşî rave kiriye ku dema Îshaq li şûna Esaw Yaqûb pîroz dikir, dema ku Yaqûb ket odeya wî, bêhna bihuştê ya Gan Eden (Bihuşt) hîs kiriye û berevajî vê, dema ku Esaw ketiye odeyê, wî Gehenna dît ku di bin Esaw de avadibû, ev yek nîşanî wî da ku ew ji hêla xwedaparêziya Esaw ve hatiye xapandin.<ref>''Pirkei d'Rav Kahana'', quoted in Scherman, r. 139.</ref> Li gorî Talmudê, Aqûb rasterast nereviya Heranê (wekî ku ji nivîsa Încîlê xuya dike), lêbelê berî ku ber bi Heranê ve biçe, 14 salan li mala xwendina Şem û Eber xwend. Dema ku Laban plan kiriye ku Yaqûb bixapîne da ku li şûna Rahêlê bi Leayê re bizewice, Midraş vedibêje ku hem Yaqûb û hem jî Rahêl guman dikirin ku Laban dê hîleyek wisa bike; Laban wekî "Aramî" (xapînok) dihatiye nasîn û di dema karê xwe de deh caran mûçeya Yaqûb guhertiye (Destpêkirin 31:7). Ji ber vê yekê, cotê rêzek nîşanan çêkirin da ku Yaqûb di şeva daweta xwe de bûka pêçayî nas bike.<ref name="Ginzberg">Ginzberg, Louis (1909). ''Legends of the Jews Vol I : Joseph's Coat Brought to His Father'' (Translated by Henrietta Szold) Philadelphia: Jewish Publication Society</ref> Lê gava Rahêlê dît ku xwişka wê birin ber banê dawetê, dilê wê ji bo şerma giştî ya ku Leayê dê bikşîne ger ew eşkere bibe, xemgîn bû. Ji ber vê yekê Rahêlê nîşan dan Leayê da ku Yaqûb ferq neke ku ew guherîn çi ye.<ref name="Ginzberg" /> Sedemeke din a xemgîniya Yaqûb ji bo windakirina Yûsif hebû. Xwedê soz dabû wî: "Ger di jiyana te de yek ji kurên te nemire, tu dikarî vê yekê wekî nîşanek bibînî ku piştî mirina xwe tu ê neçî cehenemê." Bi fikirîna ku Yûsif miriye, Yaqûb çarenûsa xwe hebû ku şînê bigire ji ber ku wî difikirî ku ew mehkûmî wê cehenemê ye. === Xiristiyanîtî === [[Dêra ortodoks|Dêra Ortodoks a Rojhilat]] û [[Katolîk|Dêrên Katolîk ên Rojhilat]] ku ayîna [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] dişopînin xewna Yaqûb wekî pêxemberîtiyek ji bo enkarnasyona Logos dibînin ku tê de nerdivana Yaqûb wekî sembola Theotokos (Meryema Bakir) tê fêm kirin ku li gorî teolojiya Ortodoks a Rojhilat, erd û ezman di zikê xwe de yek kiriye. Vegotina încîlî ya vê dîtinê yek ji xwendinên standard ên Peymana Kevin e li Vespers di Cejnên Mezin ên Theotokos de. Dêrên Rojhilat û Rojava Yaqûb wek pîrozek ligel patrîarkên din ên Încîlê dihesibînin. Roja cejna wî ligel patrîarkên din di rêûresma bîzansî de di Yekşema Duyem a beriya Adventê (11-17ê Kanûnê) de, di bin sernavê ''Yekşema Bav û Kalan'' de tê pîrozkirin. == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] 75l72ja8oonthwd4pn4yi72mmmbge38 2031784 2031783 2026-05-26T17:01:10Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031784 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar | wêne = The Prophet Yaqub (Jacob In Islam).png | sernavê_wêne = Pêxember Yaqûb }} '''Yaqûb'''{{Efn|Wekî '''Yaqûb''' an '''Aqûb''' jî tê zanin<ref>Şirîn (1996). Engliş-Kurmanji, Kurmancî-Inglîzî Word List. Zaxo.</ref>}} an jî '''Îsraîl''', kesayetekî girîng di [[dînên îbrahîmî]] ye. Ew rêber û bav û kalê dînî yê [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû, yek ji sê mezinên mezin ên [[Îsraîleyan|îsraîleyî]] bû (yên din [[Îbrahîm]] û [[Îshaq]] bûn). Îsraîl, neviyê Birahîm û kurê Îshaq, xwediyê cihekî giyanî yê pir bilind e, nemaze di [[Cihûtî|cihûtiyê]] de. Ew di [[Xiristiyanî|xiristiyaniyê]] de wekî rêberek dînî yê girîng û di [[îslam]]ê de wekî pêxemberek tê dîtin. == Di îslamê de == Ew di [[îslam]]ê de wekî pêxemberekî ku ji [[Xweda|Xwedê]] îlham wergirtiye tê naskirin. Ew wekî bavûkalê îslamê tê qebûl kirin. Misilman bawer dikin ku wî heman [[Monoteyîzm|baweriya yekxwedayî]] wekî bav û kalên xwe [[Îbrahîm]], [[Îshaq]] û [[Îsmaîl]] belav kiriye. Di [[Quran]]ê de 16 caran behsa Yaqûb tê kirin.<ref name="Encyclopedia of Islam 254">"Yaqûb", ''Encyclopedia of Islam'' Vol. XI, r. 254.</ref> Di piraniya van çavkaniyan de, Yaqûb ligel pêxember û bavûkalên din wekî pêxemberekî kevnar û dîndar tê behs kirin. Li gorî Quranê, Yaqûb di tevahiya jiyana xwe de di nav kesên bijartî de ma. (38:47) Quran bi taybetî behs dike ku Yaqûb rêberî lê hatiye kirin ([[Enam|6:84]]) û îlham lê hatiye dayîn ([[Nîsa (sûre)|4:163]]) û ji bo ferzkirina hişmendiya Axretê hatiye hilbijartin. ([[Sad (sûre)|38:46]]) Yaqûb wekî qencîxwaz tê wesifandin ([[Enbiya|21:72]]) û Quran bêtir eşkere dike ku Xwedê Yaqûb îlham kiriye ku beşdarî paqijkirinê bibe û nimêja têkiliyê bike. (21:73) Aqûb wekî mirovekî jêhatî û xwedî dîtineke mezin tê wesifandin ([[Sad (sûre)|38:45]]) û herwiha tê gotin ku "zimanekî [dengê] rastiyê ku bê bihîstin" jê re hatiye dayîn. (19:50) Di derbara jiyana Yaqûb de, Quran du bûyerên girîng vedibejê. Ya yekem rola ku ew di çîroka kurê xwe [[Yûsif]] de dilîze ye. Quran çîroka Yûsif bi hûrgilî vedibêje û Yaqûb ku bavê Yûsif e, sê caran tê behs kirin û 25 carên din jî tê behs kirin.<ref name="Encyclopedia of Islam 254" /> Di vegotinê de, Yaqûb baweriya xwe bi hin kurên xwe yên mezin nayne ([[Yûsuf (sûre)|12: 11, 18, 23]]) ji ber ku ew rêzê li wî nagirin. ([[Yûsuf (sûre)|12: 8, 16–17]]) Pêxembertiya Yaqûb ji pêşbîniya wî ya mezinbûna pêşerojê ya Yûsif (12:6), pêşbîniya wî û bersiva wî ya li ser mirina gumanbar a Yûsif ([[Yûsuf (sûre)|12: 13, 18]]) û di bersiva wî ya li ser rewşa kurên wî li [[Misira kevnare|Misirê]] de diyar e. ([[Yûsuf (sûre)|12: 83, 86–87, 96]]) Wêjeya îslamî vegotina Yaqûb berfirehtir dike, û behs dike ku jinên wî Rahel jî di nav de bûn.<ref name=":0">Kathir, Ibn. "Yaqûb," ''Stories of the Prophets''</ref> Yaqûb paşê di Quranê de di çarçoveya soza ku ji [[Zekeriya]] re, di derbarê jidayikbûna [[Yûhenayê Noqkar]] de hatiye dayîn, tê behs kirin. (19:6) Behsa duyemîn a Yaqûb di beşa duyem a Quranê de ye. Dema ku Yaqûb li ser nivîna mirinê bû, wî ji 12 kurên xwe xwest ku berî ku ew ji vê dinyayê biçe dinê, baweriya xwe nîşanî wî bidin. (2:132) Her kurek li ber Yaqûb şahidî kiriye ku ew ê soz bidin ku heta roja mirina xwe misilmanan bimînin (di teslîmbûna Xwedê de); ango ew ê tevahiya xwe tenê radestî Xwedê bikin û tenê wî biperizin. Berevajî nêrîna cihû-mesîhî ya li ser Yaqûb, cudahiyek sereke ew e ku çîroka bereketa Yaqûb ku tê de ew Îshaq dixapîne, di îslamê de nayê pejirandin. Quran eşkere dike ku Yaqûb ji aliya Xwedê ve wekî pêxember hatiye bereketkirin û ji ber vê yekê, misilman bawer dikin ku bavê wî, ji ber ku ew jî pêxember bû, jî ji mezinbûna kurê xwe dizanibû.<ref>Azzam, Leila. "Îshaq and Yaqûb," ''Lives of the Prophets''</ref> Yaqûb di [[hedîs]]ê de wekî mînakek kesekî ku di rûbirûbûna êşê de sebir dikir û baweriya xwe bi Xwedê dianî tê binavkirin.<ref name=":0" /> == Di dînên din de == === Cihûtî === Di Midraşê de du nerîn hene li ser temenê Rebeka di dema zewaca xwe de û di encamê de di dema jidayikbûna cêwîkan de. Li gorî jimartina kevneşopî ya ku ji aliyê Raşî ve hatiye behs kirin, Îshaq di dema Girêdana Îshaq de 37 salî bû û nûçeya jidayikbûna Rebekayê yekser piştî wê bûyerê gihîştiye Îbrahîm.<ref>Raşî dinîvîse, "Xwedayê Pîroz, pîroz be, ji wî [Îbrahîm] re ragihand ku Rebeka, hevjîna wî [Îshaq], hatiye dinyayê." Commentary on Gen. [http://www.chabad.org/library/bible_cdo/aid/8217/showrashi/true 22:20].</ref> Di wê rewşê de, ji ber ku Îshaq dema ku Yaqûb û Esaw jidayik bûn 60 salî bû û ew 20 salan zewicî bûn, wê hingê Îshaq dema ku bi Rebeka re zewicî 40 salî bû ([[Destpêkirin]] 25:20) ku Rebeka di dema zewaca xwe de sê salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 23 salî bû. Li gorî nerîna duyem, Rebeka di dema zewaca xwe de 14 salî bû û di dema jidayikbûna Yaqûb û Esaw de 34 salî bû. Di her du rewşan de, Îshaq û Rebeka berî ku Yaqûb û Esaw ji dayik dibin 20 salan zewicî bûn. Midraşê dibêje ku di dema ducanîbûna Rebeka de her gava ku ew ji mala xwendina Tewratê derbas dibû, Yaqûb ji bo derketina ji zewacê zehmetî dikişand; her gava ku ew ji ber maleke pûtperestiyê derbas dibû, Esaw dilîst ku derkeve.<ref>Bereshit Rabbah 63:6.</ref> Reşî rave kiriye ku dema Îshaq li şûna Esaw Yaqûb pîroz dikir, dema ku Yaqûb ket odeya wî, bêhna bihuştê ya Gan Eden (Bihuşt) hîs kiriye û berevajî vê, dema ku Esaw ketiye odeyê, wî Gehenna dît ku di bin Esaw de avadibû, ev yek nîşanî wî da ku ew ji hêla xwedaparêziya Esaw ve hatiye xapandin.<ref>''Pirkei d'Rav Kahana'', quoted in Scherman, r. 139.</ref> Li gorî Talmudê, Aqûb rasterast nereviya Heranê (wekî ku ji nivîsa Încîlê xuya dike), lêbelê berî ku ber bi Heranê ve biçe, 14 salan li mala xwendina Şem û Eber xwend. Dema ku Laban plan kiriye ku Yaqûb bixapîne da ku li şûna Rahêlê bi Leayê re bizewice, Midraş vedibêje ku hem Yaqûb û hem jî Rahêl guman dikirin ku Laban dê hîleyek wisa bike; Laban wekî "Aramî" (xapînok) dihatiye nasîn û di dema karê xwe de deh caran mûçeya Yaqûb guhertiye (Destpêkirin 31:7). Ji ber vê yekê, cotê rêzek nîşanan çêkirin da ku Yaqûb di şeva daweta xwe de bûka pêçayî nas bike.<ref name="Ginzberg">Ginzberg, Louis (1909). ''Legends of the Jews Vol I : Joseph's Coat Brought to His Father'' (Translated by Henrietta Szold) Philadelphia: Jewish Publication Society</ref> Lê gava Rahêlê dît ku xwişka wê birin ber banê dawetê, dilê wê ji bo şerma giştî ya ku Leayê dê bikşîne ger ew eşkere bibe, xemgîn bû. Ji ber vê yekê Rahêlê nîşan dan Leayê da ku Yaqûb ferq neke ku ew guherîn çi ye.<ref name="Ginzberg" /> Sedemeke din a xemgîniya Yaqûb ji bo windakirina Yûsif hebû. Xwedê soz dabû wî: "Ger di jiyana te de yek ji kurên te nemire, tu dikarî vê yekê wekî nîşanek bibînî ku piştî mirina xwe tu ê neçî cehenemê." Bi fikirîna ku Yûsif miriye, Yaqûb çarenûsa xwe hebû ku şînê bigire ji ber ku wî difikirî ku ew mehkûmî wê cehenemê ye. === Xiristiyanîtî === [[Dêra ortodoks|Dêra Ortodoks a Rojhilat]] û [[Katolîk|Dêrên Katolîk ên Rojhilat]] ku ayîna [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] dişopînin xewna Yaqûb wekî pêxemberîtiyek ji bo enkarnasyona Logos dibînin ku tê de nerdivana Yaqûb wekî sembola Theotokos (Meryema Bakir) tê fêm kirin ku li gorî teolojiya Ortodoks a Rojhilat, erd û ezman di zikê xwe de yek kiriye. Vegotina încîlî ya vê dîtinê yek ji xwendinên standard ên Peymana Kevin e li Vespers di Cejnên Mezin ên Theotokos de. Dêrên Rojhilat û Rojava Yaqûb wek pîrozek ligel patrîarkên din ên Încîlê dihesibînin. Roja cejna wî ligel patrîarkên din di rêûresma bîzansî de di Yekşema Duyem a beriya Adventê (11-17ê Kanûnê) de, di bin sernavê ''Yekşema Bav û Kalan'' de tê pîrozkirin. == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] czut9gqh9ssczlfeidm1v8ape03q0h1 4 70679 2032052 2031380 2026-05-27T08:39:06Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên bikarhêneran hat rojanekirin 2032052 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Penaber49}} | 108566 |- | 2 | {{b|MikaelF}} | 85393 |- | 3 | {{b|Avestaboy}} | 83381 |- | 4 | {{b|Wikihez}} | 73850 |- | 5 | {{b|Ghybu}} | 57398 |- | 6 | {{b|Erdal Ronahi}} | 21894 |- | 7 | {{b|Gomada}} | 16454 |- | 8 | {{b|Xwedêda}} | 12196 |- | 9 | {{b|Sayit25}} | 9905 |- | 10 | {{b|Bablekan}} | 9690 |- | 11 | {{b|Kurê Acemî}} | 9353 |- | 12 | {{b|Luqman}} | 9281 |- | 13 | {{b|Mohajeer}} | 8746 |- | 14 | {{b|Mors maku}} | 7848 |- | 15 | {{b|Baran Agir}} | 7542 |- | 16 | {{b|Bangin}} | 7395 |- | 17 | {{b|Şêr}} | 7348 |- | 18 | {{b|GPinkerton}} | 6523 |- | 19 | {{b|Ramikurd}} | 6298 |- | 20 | {{b|Takabeg}} | 5720 |- | 21 | {{b|Ferrus}} | 5671 |- | 22 | {{b|Alkd}} | 4570 |- | 23 | {{b|Dilovan Gervan}} | 3949 |- | 24 | {{b|Biyolojiyabikurdi}} | 3651 |- | 25 | {{b|Kurdodino}} | 3563 |- | 26 | {{b|Baran Ruciyar}} | 3123 |- | 27 | {{b|Cyrus the virus}} | 2994 |- | 28 | {{b|Bikarhêner}} | 2573 |- | 29 | {{b|Ahmetbeg}} | 2464 |- | 30 | {{b|Têmavo}} | 2174 |- | 31 | {{b|Guherto}} | 1888 |- | 32 | {{b|Rasti}} | 1853 |- | 33 | {{b|Mehk63}} | 1758 |- | 34 | {{b|Diyako~kuwiki}} | 1725 |- | 35 | {{b|Cirano}} | 1689 |- | 36 | {{b|ئاسۆ}} | 1685 |- | 37 | {{b|Haco}} | 1654 |- | 38 | {{b|VikiAzad}} | 1527 |- | 39 | {{b|Bibliophile}} | 1464 |- | 40 | {{b|Cuneytewrares}} | 1458 |- | 41 | {{b|Purbo T}} | 1435 |- | 42 | {{b|QazîKurd}} | 1423 |- | 43 | {{b|Xani~kuwiki}} | 1420 |- | 44 | {{b|Merivan}} | 1333 |- | 45 | {{b|Klk737dldj636do377eki3737}} | 1328 |- | 46 | {{b|KurdoChali}} | 1325 |- | 47 | {{b|Ilamxan}} | 1179 |- | 48 | {{b|Xweka}} | 1078 |- | 49 | {{b|Jiju}} | 1045 |- | 50 | {{b|Aras-real}} | 966 |- | 51 | {{b|Calak}} | 947 |- | 52 | {{b|Dilo2121}} | 937 |- | 53 | {{b|Zanistvan}} | 876 |- | 54 | {{b|Zeki}} | 851 |- | 55 | {{b|Piling}} | 749 |- | 56 | {{b|Cyrus abdi}} | 734 |- | 57 | {{b|RewşenBaran}} | 689 |- | 58 | {{b|Thothr}} | 671 |- | 59 | {{b|KureCewlik81}} | 663 |- | 60 | {{b|RezanTovjin}} | 660 |- | 61 | {{b|Makenzis}} | 654 |- | 62 | {{b|Bûraẍ Derdilî}} | 633 |- | 63 | {{b|KurdîmHeval}} | 605 |- | 64 | {{b|Silêman}} | 596 |- | 65 | {{b|Hamid}} | 591 |- | 66 | {{b|Sebriko}} | 587 |- | 67 | {{b|PanchoS}} | 573 |- | 68 | {{b|Ehmedbeg}} | 561 |- | 69 | {{b|Alsace38}} | 552 |- | 70 | {{b|Reality006}} | 541 |- | 71 | {{b|Talizok}} | 538 |- | 72 | {{b|EmrahÖ}} | 521 |- | 73 | {{b|Webmaster}} | 520 |- | 74 | {{b|Baaqo92}} | 503 |- | 75 | {{b|Key Mîrza}} | 496 |- | 76 | {{b|Welat}} | 484 |- | 77 | {{b|Benyadem}} | 478 |- | 78 | {{b|Ternarius}} | 475 |- | 79 | {{b|Zêtkar}} | 466 |- | 80 | {{b|Ferhad y}} | 459 |- | 81 | {{b|Aza}} | 450 |- | 83 | {{b|Khoshhat}} | 437 |- | 82 | {{b|Wejevan}} | 437 |- | 84 | {{b|MIKAEELL}} | 425 |- | 85 | {{b|Pathoschild}} | 416 |- | 86 | {{b|PowerBUL}} | 410 |- | 87 | {{b|Kurdî27}} | 409 |- | 88 | {{b|Pill}} | 407 |- | 89 | {{b|Irecmehrbexs}} | 399 |- | 90 | {{b|Sakura emad}} | 397 |- | 91 | {{b|Cobar~kuwiki}} | 393 |- | 92 | {{b|Jiyanalpirani}} | 363 |- | 93 | {{b|E2m}} | 360 |- | 94 | {{b|Bohater~kuwiki}} | 323 |- | 95 | {{b|Mêzgir}} | 320 |- | 96 | {{b|Paraw}} | 312 |- | 97 | {{b|Derbaz}} | 302 |- | 98 | {{b|LA2}} | 302 |- | 99 | {{b|Rokarali}} | 300 |- | 100 | {{b|Nesimis}} | 297 |} ccddu8bl2099yd7q5d09u2t1e0288zv 0 71929 2031826 1782444 2026-05-26T18:56:03Z Avestaboy 34898 2031826 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | nav = | navê_rastî = | bernav = Dîlara | wêne = MJK30806 Sibel Kekilli (Berlinale 2017).jpg | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | zayîn = | cihê zayinê = | roja_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | hevwelatî = | pîşe = [[Lîstikvan]] | salên_çalak = 2001 heta roja me | bandor = | hevjîn = | zarok = | xebatên_navdar = | xelat = | malper = {{URL|http://sibelkekilli.com/en/}} }} '''Sibel Kekilli''' (jdb. [[16ê hezîranê|16ê hezîrana]] [[1980]] li [[Heilbronn]], [[Almanya]]), [[lîstikvan]]eke [[alman]] ku bi eslê xwe [[tirk]] e. Ew bi taybet ji bo serlîstikvaniya xwe di fîlma [[Gegen die Wand]] ( Li hemberê dîwarê) , ji bo rola Shae'ê di rêzefîlma [[Game of Thrones]] û ji bo rola xwe ya Sarah Brandt di rêzeya wêneguhêzî [[Tatort]] de tê nasîn. Ji bo lîstikvaniya xwe ew 2 car [[Xelata Fîlmê ya Almanyayê]] ( Deutscher Filmpreis) wergirt. Di sala 2010an de ew li cem [[Festivala fîlman a Tribecayê]] wek rintirîn lîstikvan nîşankirî bû. == Jiyana wê == {{Beşa vala|tarîx=tîrmeh 2024}} == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên alman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1980]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Pornostêrkên alman ên jin]] 254s8rojflyc8iueto4g6a1u6aifvc6 0 73747 2031533 1696168 2026-05-26T12:34:04Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir.) 2031533 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} [[Wêne:Albert_Edelfelt-Självporträtt.jpg|thumb|Albert Edelfelt]] '''Albert Edelfelt''' (jdb. [[21ê tîrmehê|21ê tîrmeha]] [[1854]]an – m. [[18ê tebaxê|18ê tebaxa]] [[1905]], li [[Porvoo]] [[Fînlenda]]yê) [[wênesaz]]ê [[Fînlenda|fînlendî]] bû. == Girêdanên derve == * [http://www.kansallisbiografia.fi/english/?id=3217 Edelfelt, Albert (1854 - 1905)] {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Albert Edelfelt}} {{Kontrola otorîteyê}} {{jînenîgarî-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1854]] [[Kategorî:Mêrên fînlendî]] [[Kategorî:Mirin 1905]] [[Kategorî:Wênesazên fînlendî]] [[Kategorî:Wênesazên fînlendî yên mêr]] 32egwm0bz8zyeppgu5e93nz8bi4y3g1 2031832 2031533 2026-05-26T19:06:43Z Avestaboy 34898 2031832 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} [[Wêne:Albert_Edelfelt-Självporträtt.jpg|thumb|Albert Edelfelt]] '''Albert Edelfelt''' (jdb. [[21ê tîrmehê|21ê tîrmeha]] [[1854]]an – m. [[18ê tebaxê|18ê tebaxa]] [[1905]], li [[Porvoo]] [[Fînlenda]]yê) [[wênesaz]]ê [[Fînlenda|fînlendî]] bû. == Girêdanên derve == * [http://www.kansallisbiografia.fi/english/?id=3217 Edelfelt, Albert (1854 - 1905)] {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Albert Edelfelt}} {{Kontrola otorîteyê}} {{jînenîgarî-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1854]] [[Kategorî:Mêrên fînlendî]] [[Kategorî:Mirin 1905]] [[Kategorî:Wênesazên fînlendî yên mêr]] oayx45jcs769fscmjllt0zzjphqv2yk 2031833 2031832 2026-05-26T19:07:57Z Avestaboy 34898 /* */ Agahîdank 2031833 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdank jînenîgarî2}}  '''Albert Edelfelt''' (jdb. [[21ê tîrmehê|21ê tîrmeha]] [[1854]]an – m. [[18ê tebaxê|18ê tebaxa]] [[1905]], li [[Porvoo]] [[Fînlenda]]yê) [[wênesaz]]ê [[Fînlenda|fînlendî]] bû. == Girêdanên derve == * [http://www.kansallisbiografia.fi/english/?id=3217 Edelfelt, Albert (1854 - 1905)] {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Albert Edelfelt}} {{Kontrola otorîteyê}} {{jînenîgarî-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1854]] [[Kategorî:Mêrên fînlendî]] [[Kategorî:Mirin 1905]] [[Kategorî:Wênesazên fînlendî yên mêr]] ryqx5s3ya74h6n2okx2u6auvh9d1wot 2031834 2031833 2026-05-26T19:08:38Z Avestaboy 34898 2031834 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdank jînenîgarî2}}  '''Albert Edelfelt''' (jdb. [[21ê tîrmehê|21ê tîrmeha]] [[1854]]an – m. [[18ê tebaxê|18ê tebaxa]] [[1905]], li [[Porvoo]] [[Fînlenda]]yê) [[wênesaz]]ê [[Fînlenda|fînlendî]] bû. == Girêdanên derve == * [http://www.kansallisbiografia.fi/english/?id=3217 Edelfelt, Albert (1854 - 1905)] {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Albert Edelfelt}} {{Kontrola otorîteyê}} {{jînenîgarî-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1854]] [[Kategorî:Mirin 1905]] [[Kategorî:Wênesazên fînlendî yên mêr]] b2ni6w5w4b2css28c9fh422k7g7vg1b 2031837 2031834 2026-05-26T19:12:23Z Penaber49 39672 /* */ 2031837 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdank jînenîgarî2}}  '''Albert Edelfelt''' (jdb. [[21ê tîrmehê|21ê tîrmeha]] [[1854]]an – m. [[18ê tebaxê|18ê tebaxa]] [[1905]], li [[Porvoo]] [[Fînlenda]]yê) [[wênesaz]]ê [[Fînlenda|fînlendî]] bû. == Girêdanên derve == * [http://www.kansallisbiografia.fi/english/?id=3217 Edelfelt, Albert (1854 - 1905)] {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Albert Edelfelt}} {{Kontrola otorîteyê}} {{jînenîgarî-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1854]] [[Kategorî:Mirin 1905]] [[Kategorî:Wênesazên fînlendî yên mêr]] rmvscfp1jbm675cwas3oejsehykp6dw 2031838 2031837 2026-05-26T19:12:45Z Penaber49 39672 /* */ 2031838 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank jînenîgarî2}}  '''Albert Edelfelt''' (jdb. [[21ê tîrmehê|21ê tîrmeha]] [[1854]]an – m. [[18ê tebaxê|18ê tebaxa]] [[1905]], li [[Porvoo]] [[Fînlenda]]yê) [[wênesaz]]ê [[Fînlenda|fînlendî]] bû. == Girêdanên derve == * [http://www.kansallisbiografia.fi/english/?id=3217 Edelfelt, Albert (1854 - 1905)] {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Albert Edelfelt}} {{Kontrola otorîteyê}} {{jînenîgarî-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1854]] [[Kategorî:Mirin 1905]] [[Kategorî:Wênesazên fînlendî yên mêr]] nha80vr0s0ai1uwl2v37a7fmpzmazu0 2031891 2031838 2026-05-26T20:32:34Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, +{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2031891 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Albert Edelfelt''' (jdb. [[21ê tîrmehê|21ê tîrmeha]] [[1854]]an – m. [[18ê tebaxê|18ê tebaxa]] [[1905]], li [[Porvoo]] [[Fînlenda]]yê) [[wênesaz]]ê [[Fînlenda|fînlendî]] bû. == Girêdanên derve == * [http://www.kansallisbiografia.fi/english/?id=3217 Edelfelt, Albert (1854 - 1905)] {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Albert Edelfelt}} {{Kontrola otorîteyê}} {{jînenîgarî-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1854]] [[Kategorî:Mirin 1905]] [[Kategorî:Wênesazên fînlendî yên mêr]] sqa1rx7kbgc32lizvkdfhzymn8fm0ap 0 74098 2031928 1910657 2026-05-26T22:41:13Z Kurê Acemî 105128 2031928 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bendav | nav = Bendava Dûkan | navê_din = | navê_fermî = {{Nobold|{{ziman|ckb|بەنداوی دووکان}}}} | wêne = Dukan_Dam,_shooting_from_Lake_Dukan,_Sulaymaniyah,_Iraqi_Kurdistan,_showing_the_arch_dam.jpg | wêne_sernav = Bendava Dûkan | herêm = [[Silêmanî]], [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] | dewlet = [[Iraq]] | cîh = [[Parêzgeha Silêmaniyê]]] | nexşeya_cihan = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | koordînat = {{Koord|35|57|15|N|44|57|10|E|display=inline, title}} | rewş = <!--------------------Avayî ----------------> | destpêk = [[1954]] | vekirin = [[1959]] | hilweşandin = | mesref = | avaker = | bendav_mebest = Çendmebestî | bendav_cure = Kemera gundor (silindir) | bendav_bilindayî = 116,5 | bendav_dirêjahî = 360,0 | çem = [[Zêyê Biçûk]] | kanalê_lêderbasbûna_avê = | crest_width = 6,2 | base_width = 34,3 | spillway_type = Karûbar: Serdab,<br />Acîl: Zengildev | spillway_capacity = Karûbar: 2450 m³/s,<br />Acîl: 1860 m³/s | gol_nav = [[Deryaçeya Dûkan]] | gol_bilindayî = | gol_dirêjahî = | gol_rûerd = | gol_qeware = 6.970.000.000 m³<ref> Dokumaneke li ser Bendava Dûkan[http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2007/01/24/000020953_20070124135558/Original/E15370Dokan0an1am0Inspection0Report.doc]</ref> | reservoir_max_depth = | tidal_range = | fabrîqe_avaker = <!------ Îstgeha wizeya karebayê ------------> | fabrîqe_nişterger = | plant_commission = | plant_licence_exp = | plant_decommission = | plant_type = | turbîn = 5 x 80 MW<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.envirozan.info/EZ_Docs/Dams/D_Iraqi%20Dam%20Assessments.pdf |roja-gihiştinê=2017-04-01 |roja-arşîvê=2019-02-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190217033028/http://www.envirozan.info/EZ_Docs/Dams/D_Iraqi |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | hydraulic_head = | installed_capacity = | max_planned_cap = | capacity_factor = | average_annual_gen = | net_generation = }} '''Bendava Dûkan''' ({{bi-ckb|بەنداوی دووکان|Bendawî Dûkan}}), bendaveke kemerî ya çendmebestî ye ku li parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Ew pêşiya [[Zêyê Biçûk]] girtiye û bi vî awayî jî [[Deryaçeya Dûkan]] çêbûye. Bendava Dûkan di navbera salên 1954-1959'an de hatiye çêkirin. Belam jêderka hêz bi temamî di sala 1979'an de bi ger kete. [[Dirêjahî|Dirêjayiya]] wê 360 metre û [[Bilindahî|bilidiya]] wê jî 116,5 [[metre]] ye. Zerengiya maksîmûm a santrala [[hîdroelektrîk]] a [[bendav]]ê 400MW e. == Dîroka projeyê == Bendava Dûkan di navbera salên 1954-1959'an de ji bo embarkirina [[av]], avdanî û hîdroelektrîkê wek bendaveke pirmebestî hate çêkirin.<ref>Kliot, Nurit (1994). Water Resources and Conflict in the Middle East. Milton Park: Routledge. ISBN 0-415-09752-5.</ref> Sêwirandina bendavê ji aliyê ''Binnie & Partners''(şirketa [[Endezyarî|endezyariyê]] ya Îngilîz) ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fink |pêşnav=A. K. |paşnav2=Ostrizhnov |pêşnav2=I. D. |tarîx=1983-10-01 |sernav=Dokan hydroelectric station in Iraq |url=https://doi.org/10.1007/BF01425181 |kovar=Hydrotechnical Construction |ziman=en |cild=17 |hejmar=10 |rr=519–522 |doi=10.1007/BF01425181 |issn=1570-1468}}</ref> Herêma ku di bin avê de ma, li wê nêzîkî 50 [[gund]] hebû. Ev 50 gund jî ji 1.000-1.200 malbatan pêk dihatin.<ref>Jwaideh, Albertine (1996). "Dukan Dam". In Simon, Reeva S.; Mattar, Philip; Bulliet, Richard W. Encyclopedia of the modern Middle East. New York: Macmillan Reference. pp. 587–588. ISBN 0-02-896011-4.</ref> Beriya çêkirina bendavê ev 50 gund hate valakirin û kesên ji vê herêmê li [[rojava]]ya deryaçeyê hatin bicihkirin. Santrala hîdroelektrîkê di sala 1973'yan de ji aliyê şirketa Rûsî ya bi navê ''Hydroproject'' ve hate sêwirandin û di sala 1979'an de bi ger kete. Wizeya santralê, ji sedema kêmasiyên xweytî û veherê ve,  kêm bû û pêwîst bû ku piştî suxreya 30 salî ew bê guhirandin. Di sala 2007'an de Bankaya Cîhan 40 milyon dolar şiyand, da ku bi vî pereyî bendavên Dûkan û [[Bendava Derbendîxan|Derbendîxan]] vebiherînin. == Taybetmendiya bendavê == Bendava Dûkanê, bendaveke ji beton a pir armancî ye ku ji aliyê yekpareyên giraniyê ve hatiye avakirin.<ref name="Simon1996">{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/encyclopediaofmo04simo |sernav=Encyclopedia of the modern Middle East |paşnav=Simon |pêşnav=Reeva S. |paşnav2=Mattar |pêşnav2=Philip |paşnav3=Bulliet |pêşnav3=Richard W. |tarîx=1996 |weşanger=New York : Macmillan Reference USA |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-02-896011-1 }}</ref> Dirêjahîya wê 360 mêtre û bilindahiya wê 116.5 mêtre ye. Li bingeha wê 32.5 mêtre firehî ya wî heye. Deşarza herî zêde ya hevbeş a bendavê di çirkeyê de 4.300 mêtrekup e. Bendav, li ser tuneleke rêwîtiyê ya bi sê deriyên radyalê ve hatiye deşarjkirin ku xwedî berdana herî zêde ya hevbeş a 2.440 metrekup, di çirkeyê de ye. Di deh salên dawî de du dezgehên avdanê yên ku bi 220 metrekup ên bihevra di çirkeyê de ye, nehatine xebitandin. Hêza pênc yekeyên Francisê di 80 MW de her yek di navbera 110 û 550 metrekup di çirkeyekê de, serbest dibe. Gola Dûkanê ku depoya ji aliyê Bendava Dûkanê ve hatiye xwedîkirin, xwedî qadeke rûerd a j270 kîlometre çarçik e. Kapasîteya bendavê tê texmînkirin ku herî kêm 6.8 kîlometrekup e û herî zêde dertê 8.3 kîlometrekupê.<ref name="Simon1996"/> == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Dukan Dam.jpg|Bendava Dûkan Wêne:Dukan Dam Spillway USACE NWD.jpg|Rêherka bizengildev Wêne:Dukan Lake.jpg|Dîmenek ji gola bendavê. </gallery> == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Dukan Dam}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1959an li Iraqê]] [[Kategorî:Bendavên di 1959an de hatine xilaskirin]] [[Kategorî:Bendavên li Iraqê]] [[Kategorî:Bendavên Kurdistanê|Dûkan]] [[Kategorî:Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Parêzgeha Silêmaniyê]] [[Kategorî:Santralên hîdroelektrîkê li Iraqê]] sy3ou5bj9un5isevv970s0k2z3jupum 2031983 2031928 2026-05-27T00:32:14Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031983 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bendav | nav = Bendava Dûkan | navê_din = | navê_fermî = {{Nobold|{{ziman|ckb|بەنداوی دووکان}}}} | wêne = Dukan_Dam,_shooting_from_Lake_Dukan,_Sulaymaniyah,_Iraqi_Kurdistan,_showing_the_arch_dam.jpg | wêne_sernav = Bendava Dûkan | herêm = [[Silêmanî]], [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] | dewlet = [[Iraq]] | cîh = [[Parêzgeha Silêmaniyê]]] | nexşeya_cihan = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | koordînat = {{Koord|35|57|15|N|44|57|10|E|display=inline, title}} | rewş = <!--------------------Avayî ----------------> | destpêk = [[1954]] | vekirin = [[1959]] | hilweşandin = | mesref = | avaker = | bendav_mebest = Çendmebestî | bendav_cure = Kemera gundor (silindir) | bendav_bilindayî = 116,5 | bendav_dirêjahî = 360,0 | çem = [[Zêyê Biçûk]] | kanalê_lêderbasbûna_avê = | crest_width = 6,2 | base_width = 34,3 | spillway_type = Karûbar: Serdab,<br />Acîl: Zengildev | spillway_capacity = Karûbar: 2450 m³/s,<br />Acîl: 1860 m³/s | gol_nav = [[Deryaçeya Dûkan]] | gol_bilindayî = | gol_dirêjahî = | gol_rûerd = | gol_qeware = 6.970.000.000 m³<ref> Dokumaneke li ser Bendava Dûkan[http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2007/01/24/000020953_20070124135558/Original/E15370Dokan0an1am0Inspection0Report.doc]</ref> | reservoir_max_depth = | tidal_range = | fabrîqe_avaker = <!------ Îstgeha wizeya karebayê ------------> | fabrîqe_nişterger = | plant_commission = | plant_licence_exp = | plant_decommission = | plant_type = | turbîn = 5 x 80 MW<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.envirozan.info/EZ_Docs/Dams/D_Iraqi%20Dam%20Assessments.pdf |roja-gihiştinê=2017-04-01 |roja-arşîvê=2019-02-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190217033028/http://www.envirozan.info/EZ_Docs/Dams/D_Iraqi |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | hydraulic_head = | installed_capacity = | max_planned_cap = | capacity_factor = | average_annual_gen = | net_generation = }} '''Bendava Dûkan''' ({{bi-ckb|بەنداوی دووکان|Bendawî Dûkan}}), bendaveke kemerî ya çendmebestî ye ku li parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Ew pêşiya [[Zêyê Biçûk]] girtiye û bi vî awayî jî [[Deryaçeya Dûkan]] çêbûye. Bendava Dûkan di navbera salên 1954-1959'an de hatiye çêkirin. Belam jêderka hêz bi temamî di sala 1979'an de bi ger kete. [[Dirêjahî|Dirêjayiya]] wê 360 metre û [[Bilindahî|bilidiya]] wê jî 116,5 [[metre]] ye. Zerengiya maksîmûm a santrala [[hîdroelektrîk]] a [[bendav]]ê 400MW e. == Dîroka projeyê == Bendava Dûkan di navbera salên 1954-1959'an de ji bo embarkirina [[av]], avdanî û hîdroelektrîkê wek bendaveke pirmebestî hate çêkirin.<ref>Kliot, Nurit (1994). Water Resources and Conflict in the Middle East. Milton Park: Routledge. ISBN 0-415-09752-5.</ref> Sêwirandina bendavê ji aliyê ''Binnie & Partners''(şirketa [[Endezyarî|endezyariyê]] ya Îngilîz) ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fink |pêşnav=A. K. |paşnav2=Ostrizhnov |pêşnav2=I. D. |tarîx=1983-10-01 |sernav=Dokan hydroelectric station in Iraq |url=https://doi.org/10.1007/BF01425181 |kovar=Hydrotechnical Construction |ziman=en |cild=17 |hejmar=10 |rr=519–522 |doi=10.1007/BF01425181 |issn=1570-1468}}</ref> Herêma ku di bin avê de ma, li wê nêzîkî 50 [[gund]] hebû. Ev 50 gund jî ji 1.000-1.200 malbatan pêk dihatin.<ref>Jwaideh, Albertine (1996). "Dukan Dam". In Simon, Reeva S.; Mattar, Philip; Bulliet, Richard W. Encyclopedia of the modern Middle East. New York: Macmillan Reference. pp. 587–588. ISBN 0-02-896011-4.</ref> Beriya çêkirina bendavê ev 50 gund hate valakirin û kesên ji vê herêmê li [[rojava]]ya deryaçeyê hatin bicihkirin. Santrala hîdroelektrîkê di sala 1973'yan de ji aliyê şirketa Rûsî ya bi navê ''Hydroproject'' ve hate sêwirandin û di sala 1979'an de bi ger kete. Wizeya santralê, ji sedema kêmasiyên xweytî û veherê ve,  kêm bû û pêwîst bû ku piştî suxreya 30 salî ew bê guhirandin. Di sala 2007'an de Bankaya Cîhan 40 milyon dolar şiyand, da ku bi vî pereyî bendavên Dûkan û [[Bendava Derbendîxan|Derbendîxan]] vebiherînin. == Taybetmendiya bendavê == Bendava Dûkanê, bendaveke ji beton a pir armancî ye ku ji aliyê yekpareyên giraniyê ve hatiye avakirin.<ref name="Simon1996">{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/encyclopediaofmo04simo |sernav=Encyclopedia of the modern Middle East |paşnav=Simon |pêşnav=Reeva S. |paşnav2=Mattar |pêşnav2=Philip |paşnav3=Bulliet |pêşnav3=Richard W. |tarîx=1996 |weşanger=New York : Macmillan Reference USA |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-02-896011-1 }}</ref> Dirêjahîya wê 360 mêtre û bilindahiya wê 116.5 mêtre ye. Li bingeha wê 32.5 mêtre firehî ya wî heye. Deşarza herî zêde ya hevbeş a bendavê di çirkeyê de 4.300 mêtrekup e. Bendav, li ser tuneleke rêwîtiyê ya bi sê deriyên radyalê ve hatiye deşarjkirin ku xwedî berdana herî zêde ya hevbeş a 2.440 metrekup, di çirkeyê de ye. Di deh salên dawî de du dezgehên avdanê yên ku bi 220 metrekup ên bihevra di çirkeyê de ye, nehatine xebitandin. Hêza pênc yekeyên Francisê di 80 MW de her yek di navbera 110 û 550 metrekup di çirkeyekê de, serbest dibe. Gola Dûkanê ku depoya ji aliyê Bendava Dûkanê ve hatiye xwedîkirin, xwedî qadeke rûerd a j270 kîlometre çarçik e. Kapasîteya bendavê tê texmînkirin ku herî kêm 6.8 kîlometrekup e û herî zêde dertê 8.3 kîlometrekupê.<ref name="Simon1996"/> == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Dukan Dam.jpg|Bendava Dûkan Wêne:Dukan Dam Spillway USACE NWD.jpg|Rêherka bizengildev Wêne:Dukan Lake.jpg|Dîmenek ji gola bendavê. </gallery> == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Dukan Dam}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1959an li Iraqê]] [[Kategorî:Bendavên di 1959an de hatine xilaskirin]] [[Kategorî:Bendavên Kurdistanê|Dûkan]] [[Kategorî:Bendavên li Iraqê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Parêzgeha Silêmaniyê]] [[Kategorî:Santralên hîdroelektrîkê li Iraqê]] 848ofw1uwxqq5wgmfctiqdgum3hwk1e 0 74099 2031926 1910661 2026-05-26T22:40:07Z Kurê Acemî 105128 2031926 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bendav | nav = Bendava Derbendîxanê | navê_din = | navê_fermî = {{Nobold|{{ziman|ckb|بەنداوی دەربەندیخان}}}} | wêne = Darbandikhan Dam USACE NWD.jpg | wêne_sernav = | herêm = [[Derbendîxan]], 65 km başûrê rojhilata [[Silêmanî|Silêmaniyê]], [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] | dewlet = [[Iraq]] | cîh = | nexşeya_cihan = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | koordînat = {{Koord|35|06|46|N|45|42|23|E|display=inline, title}} | rewş = <!--------------------Avayî ----------------> | destpêk = [[1956]] | vekirin = [[1961]] | hilweşandin = | mesref = | avaker = | bendav_mebest = Çendmebestî | bendav_cure = Axebendaw | bendav_bilindayî = 128 | bendav_dirêjahî = 445 | çem = Sîrwan | kanalê_lêderbasbûna_avê = | crest_width = | base_width = | spillway_type = Şirika bikontrol | spillway_capacity = 11.400 m³</sup>/s | gol_nav = <!------- Embarav (gola bendavê) ------------> | gol_bilindayî = 485 | gol_dirêjahî = | gol_rûerd = 113 km²</sup> | gol_qeware = 3.000.000.000 m³</sup> | reservoir_max_depth = | tidal_range = | fabrîqe_avaker = <!------ Îstgeha wizeya karebayê ------------> | fabrîqe_nişterger = | plant_commission = | plant_licence_exp = | plant_decommission = | plant_type = | turbîn = 3 x 83 MW<ref>http://www.envirozan.info/EZ_Docs/Dams/D_Iraqi%20Dam%20Assessments.pdf</ref> | hydraulic_head = | installed_capacity = 249 [[Megawatt|MW]] | max_planned_cap = | capacity_factor = | average_annual_gen = | net_generation = }} '''Bendava Derbendîxanê''' ({{bi-ckb|بەنداوی دەربەندیخان|Bendawî Derbendîxanê}}), [[bendav]]eke çendmebestî ye ku li ser çemê [[Sîrwan (çem)|Sîrwanê]] yê li [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] hatiye çêkirin. Cureya wê bendava axî ye û di navbera salên 1954-1961ê de hatiye çêkirin. Mebesta bendavê avdanî, hilberandina wizeya hîdroelektrîkî û rekreasyon e. Bendav û [[sentrala wizeyê]] ya bi 249 MWî, ji ber nerind çêkirin û xemsarî, di nav salan de gelek car hatin veherandin. Rindkirina sentralê di sala 2007an de dest pê kiriye û di sala 2013an de jî dawî lê hatiye.<ref> {{Jêder-malper |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports |sernav=Documents & Reports - All Documents {{!}} The World Bank |malper=World Bank |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Dîroka bendavê == Piştî sêwirandina bendavê ya ji aliyê ''Şirketa Endezyariyê Harza ya DYAyê'' ve çêkirina bendavê di sala 1956an de dest pê kir. [[Gola bendî]] ([[rezervuar]]) jî di sala 1961ê de dest pê kir û di heman salî de çêkirina bendavê qediya. Piştî tijekirina gola bendî, çend problem derketin holê. Di sala 1967an de [[hezaz]]ekê çêbû. Ev hezaz bû sedema xûziyeke nêzîkî 100 metreyî û ev çewtî her gav di bin veherandinê de ye. Di navbera salên 1983-1985an de sentrala wizeyê ya bendavê ji aliyê şirketên [[alman]] [[Polensky & Zöllner]] û [[japonî]] [[Mitsui]] ve hate veguhertin. [[Jenerator]]ên 83 MWî bi 2 jeneratorên bendavê yên bi 800 kWî re hate guhirandin. Piştî kemijîna bûyerên siyasî, ew di sala 1990î de kete navberê. Digel vê yekê, du jenerator xweş neşixûlîn û turbîn jî li dûçarî [[kavîtasyon]]an man. Ji ber [[şerê Îran û Iraqê]], di sala 1988an de [[rêherk]] hatin rakirin û di navbera salên 1989 û 1990î de deriyên rêherkê yên nû hate sazkirin. Sentrala wizeyê di sala 1990î de bi bombebarankirinê gelek xesar çêbû. Di sala 2007an de ji aliyê [[Banka Cîhanê]] ve ji bo veherandina bendavên [[Bendava Dûkan|Dûkan]] û Derbendîxanê, nêzîkî 40 milyon dolar hate şandin. Vehera Bendava Derbendîxanê 18.850.000 [[dolar]] girt û di sala 2013an de tewaw bû.<ref>http://documents.worldbank.org/curated/en/330441467986319590/pdf/ICRR14680-P099059-Box393183B-PUBLIC.pdf</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://documents.worldbank.org/curated/en/703421468771332625/pdf/P0990590ISR0Di025201101319579140467.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=documents.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-05-26}}</ref> == Dîzayn û karsazî == Bendav, li ser newalekê ku ji [[latiyê niştî]] pêk hatiye, dimîne. Bilindiya bendavê ya maksîmûm 128 m û dirêjiya [[kret]]ê ya bi rêherkê 535 m ye. Firehiya kretê 17 m û asta kretê jî 495 m ye. [[Qeware]]ya bendavê ya binyadî 7.100.000 m³</sup> e. Bendav di qadeke 17.850 km² de av di xwe de dihewîne. Li gorî dîzayna xwe zerengiya avgirtinê bendavê 3 Mm³</sup> e. Ji vê zerengiyê 2.500.000.000 m³</sup> depokirina karîger û 500.000.000 m³</sup> jî depokirina xalî ye. Di bilindahiya 485 metreyê de, qada rezervuarê 113 km² e.  == Pêşangeh == {{Panorama|Lake Darbandikhan.jpg|800px|Gola Derbendîxanê}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Darbandikhan Dam}} == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1961ê li Iraqê]] [[Kategorî:Bendavên di 1961ê de hatine xilaskirin]] [[Kategorî:Bendavên li Iraqê]] [[Kategorî:Bendavên Kurdistanê|Derbendîxanê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Parêzgeha Silêmaniyê]] [[Kategorî:Santralên hîdroelektrîkê li Iraqê]] 4kbgx04gwu92adrv79sgaqb9c1grynv 2031984 2031926 2026-05-27T00:32:17Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031984 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bendav | nav = Bendava Derbendîxanê | navê_din = | navê_fermî = {{Nobold|{{ziman|ckb|بەنداوی دەربەندیخان}}}} | wêne = Darbandikhan Dam USACE NWD.jpg | wêne_sernav = | herêm = [[Derbendîxan]], 65 km başûrê rojhilata [[Silêmanî|Silêmaniyê]], [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] | dewlet = [[Iraq]] | cîh = | nexşeya_cihan = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | koordînat = {{Koord|35|06|46|N|45|42|23|E|display=inline, title}} | rewş = <!--------------------Avayî ----------------> | destpêk = [[1956]] | vekirin = [[1961]] | hilweşandin = | mesref = | avaker = | bendav_mebest = Çendmebestî | bendav_cure = Axebendaw | bendav_bilindayî = 128 | bendav_dirêjahî = 445 | çem = Sîrwan | kanalê_lêderbasbûna_avê = | crest_width = | base_width = | spillway_type = Şirika bikontrol | spillway_capacity = 11.400 m³</sup>/s | gol_nav = <!------- Embarav (gola bendavê) ------------> | gol_bilindayî = 485 | gol_dirêjahî = | gol_rûerd = 113 km²</sup> | gol_qeware = 3.000.000.000 m³</sup> | reservoir_max_depth = | tidal_range = | fabrîqe_avaker = <!------ Îstgeha wizeya karebayê ------------> | fabrîqe_nişterger = | plant_commission = | plant_licence_exp = | plant_decommission = | plant_type = | turbîn = 3 x 83 MW<ref>http://www.envirozan.info/EZ_Docs/Dams/D_Iraqi%20Dam%20Assessments.pdf</ref> | hydraulic_head = | installed_capacity = 249 [[Megawatt|MW]] | max_planned_cap = | capacity_factor = | average_annual_gen = | net_generation = }} '''Bendava Derbendîxanê''' ({{bi-ckb|بەنداوی دەربەندیخان|Bendawî Derbendîxanê}}), [[bendav]]eke çendmebestî ye ku li ser çemê [[Sîrwan (çem)|Sîrwanê]] yê li [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] hatiye çêkirin. Cureya wê bendava axî ye û di navbera salên 1954-1961ê de hatiye çêkirin. Mebesta bendavê avdanî, hilberandina wizeya hîdroelektrîkî û rekreasyon e. Bendav û [[sentrala wizeyê]] ya bi 249 MWî, ji ber nerind çêkirin û xemsarî, di nav salan de gelek car hatin veherandin. Rindkirina sentralê di sala 2007an de dest pê kiriye û di sala 2013an de jî dawî lê hatiye.<ref> {{Jêder-malper |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports |sernav=Documents & Reports - All Documents {{!}} The World Bank |malper=World Bank |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Dîroka bendavê == Piştî sêwirandina bendavê ya ji aliyê ''Şirketa Endezyariyê Harza ya DYAyê'' ve çêkirina bendavê di sala 1956an de dest pê kir. [[Gola bendî]] ([[rezervuar]]) jî di sala 1961ê de dest pê kir û di heman salî de çêkirina bendavê qediya. Piştî tijekirina gola bendî, çend problem derketin holê. Di sala 1967an de [[hezaz]]ekê çêbû. Ev hezaz bû sedema xûziyeke nêzîkî 100 metreyî û ev çewtî her gav di bin veherandinê de ye. Di navbera salên 1983-1985an de sentrala wizeyê ya bendavê ji aliyê şirketên [[alman]] [[Polensky & Zöllner]] û [[japonî]] [[Mitsui]] ve hate veguhertin. [[Jenerator]]ên 83 MWî bi 2 jeneratorên bendavê yên bi 800 kWî re hate guhirandin. Piştî kemijîna bûyerên siyasî, ew di sala 1990î de kete navberê. Digel vê yekê, du jenerator xweş neşixûlîn û turbîn jî li dûçarî [[kavîtasyon]]an man. Ji ber [[şerê Îran û Iraqê]], di sala 1988an de [[rêherk]] hatin rakirin û di navbera salên 1989 û 1990î de deriyên rêherkê yên nû hate sazkirin. Sentrala wizeyê di sala 1990î de bi bombebarankirinê gelek xesar çêbû. Di sala 2007an de ji aliyê [[Banka Cîhanê]] ve ji bo veherandina bendavên [[Bendava Dûkan|Dûkan]] û Derbendîxanê, nêzîkî 40 milyon dolar hate şandin. Vehera Bendava Derbendîxanê 18.850.000 [[dolar]] girt û di sala 2013an de tewaw bû.<ref>http://documents.worldbank.org/curated/en/330441467986319590/pdf/ICRR14680-P099059-Box393183B-PUBLIC.pdf</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://documents.worldbank.org/curated/en/703421468771332625/pdf/P0990590ISR0Di025201101319579140467.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=documents.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-05-26}}</ref> == Dîzayn û karsazî == Bendav, li ser newalekê ku ji [[latiyê niştî]] pêk hatiye, dimîne. Bilindiya bendavê ya maksîmûm 128 m û dirêjiya [[kret]]ê ya bi rêherkê 535 m ye. Firehiya kretê 17 m û asta kretê jî 495 m ye. [[Qeware]]ya bendavê ya binyadî 7.100.000 m³</sup> e. Bendav di qadeke 17.850 km² de av di xwe de dihewîne. Li gorî dîzayna xwe zerengiya avgirtinê bendavê 3 Mm³</sup> e. Ji vê zerengiyê 2.500.000.000 m³</sup> depokirina karîger û 500.000.000 m³</sup> jî depokirina xalî ye. Di bilindahiya 485 metreyê de, qada rezervuarê 113 km² e.  == Pêşangeh == {{Panorama|Lake Darbandikhan.jpg|800px|Gola Derbendîxanê}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Darbandikhan Dam}} == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1961ê li Iraqê]] [[Kategorî:Bendavên di 1961ê de hatine xilaskirin]] [[Kategorî:Bendavên Kurdistanê|Derbendîxanê]] [[Kategorî:Bendavên li Iraqê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Parêzgeha Silêmaniyê]] [[Kategorî:Santralên hîdroelektrîkê li Iraqê]] 4s1ju2x69lvjz8lns3gu7ufqpbfecup 0 90923 2031853 1968045 2026-05-26T19:31:38Z Avestaboy 34898 2031853 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Paul Gustave Louis Christophe Doré''', bi kurtasî '''Gustave Doré''' {{IPA-fr|ɡys.tav dɔ.ʁe}} (jdb. 6 kanûna paşîn 1832 - 23 kanûna paşîn 1883)<ref>https://www.britannica.com/biography/Gustave-Dore </ref>, nîgarkêş, wênesaz, xêzkar, karîkatûrsaz û peykersazekî fransî bû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1832]] [[Kategorî:Mêrên fransî]] [[Kategorî:Mirin 1883]] [[Kategorî:Wênesazên fransî yên mêr]] mjbarbahbgjgde3ka6focu51axweytr 2031870 2031853 2026-05-26T19:54:27Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2031870 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Paul Gustave Louis Christophe Doré''', bi kurtasî '''Gustave Doré''' {{IPA-fr|ɡys.tav dɔ.ʁe}} (jdb. 6 kanûna paşîn 1832 - 23 kanûna paşîn 1883)<ref>https://www.britannica.com/biography/Gustave-Dore </ref>, nîgarkêş, wênesaz, xêzkar, karîkatûrsaz û peykersazekî fransî bû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1832]] [[Kategorî:Mêrên fransî]] [[Kategorî:Mirin 1883]] [[Kategorî:Wênesazên fransî yên mêr]] [[Kategorî:Wênesazên katolîk]] 6l4oc95bkdijaw6x16p43dxabwl5w9z 0 124082 2031894 1941574 2026-05-26T21:12:36Z Wikihez 39702 -- Sansûr ([[m:Special:MyLanguage/User:Jon Harald Søby/diffedit|diffedit]]) 2031894 wikitext text/x-wiki {{Dîroka mirovahiyê û pêşdîrok}} [[Wêne:World Map 1689.JPG|thumb|Nexşeya [[cîhan]]ê]] [[Wêne:World population growth (lin-log scale).png|thumb|Nifûsa cîhanê, 10.000 BZ - 2.000 CE]] '''Dîroka mirovahiyê''' vegotina rabirdûya mirovahiyê ye ku dîroka mirovahiyê bi lêkolînên [[arkeolojî]]k, [[Mirovnasî|antropolojîk]], [[genetîk]], [[Zimannasî|zimannasiyê]] û piştî îcadkirina nivîsandinê bi [[Jêdera pileya yekem|jêderên pileya yekem]] û yên duyem tê femkirin. Beriya dîroka nivîskî ya mirovahiyê, [[pêşdîrok]] hebû ku bi [[Serdema Paleolîtîk]]ê (serdema kevirî ya kevn) dest pê kiriye û heta [[Serdema Neolîtîk]]ê (serdema kevirî ya nû) hatiye. [[Serdema kevirî|Neolîtîk]] dibîne ku [[Şoreşa Çandiniyê]], di navbera salên 10.000 û 5000 {{bz}} de, li [[Hîvika Biadan|Heyva Biadan]] a [[Rojhilata Nêzîk]] dest pê dike.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Tudge, Colin Hiram, (born 22 April 1943), author |url=http://dx.doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.38144 |kovar=Who's Who |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Di vê serdemê de mirovan bi awayekî sîstematîk dest bi çandiniya a nebatan û xwedîkirina ajalan kirine. Bi pêşveketina çandiniyê re, piraniya mirovan gav bi gav ji jiyana koçeriyê derbasî jiyanek niştecîhî dibin û dest bi cotkariyê dikin. Ewlehiya ku bi têkildariya berhemdariya zêde ya ku bi cotkariyê hate peyda kirin, bûye sedema ku civatê ber bi yekeyên mezintirîn ve zêde bibin û bi pêşveçûnên di veguhastinê de zêde dibin. Di di demên pêşdîrokî û di yên dîrokî de, mirov her gav hewce dibin ku nêzî çavkaniyên pêbawer ên ava vexwarinê bin. Mirov di salên 4000 BZ de li [[Îran]]ê, li [[Mezopotamya]]yê, li geliyê [[Îndûs|Çemê Indûsê]] li parzemîna [[Hindistan]]ê, li peravên [[Nîl|Nîlê yên Misrê]] û li paravên [[Çemên Çînê]], bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://brill.com/view/title/21436 |sernav=Archaeology, Artifacts and Antiquities of the Ancient Near East: Sites, Cultures, and Proveniences |paşnav=Muscarella |pêşnav=Oscar White |tarîx=2013-06-07 |weşanger=BRILL |isbn=978-90-04-23669-1 |doi=10.1163/9789004236691_016 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://en.people.cn/90001/90782/90874/6236885.html |sernav=People's Daily Online - New evidence: modern civilization began in Iran |malper=en.people.cn |roja-gihiştinê=2022-01-19 |roja-arşîvê=2021-02-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210224223600/http://en.people.cn/90001/90782/90874/6236885.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Louise1988">{{Jêder-kitêb |url=http://worldcat.org/oclc/575541558 |sernav=The milkweed ladies |paşnav=Louise. |pêşnav=McNeill, |tarîx=1988 |weşanger=University of Pittsburgh Press |isbn=978-0-8229-7977-7 |oclc=575541558 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Baines, Priscilla Jean, (born 5 Oct. 1942), Librarian, House of Commons, 2000–04 |url=http://dx.doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.6193 |kovar=Who's Who |weşanger=Oxford University Press }}</ref> == Pêşdîrok (nêz. 3.3 milyon sal berê heta 5000 sal berê) == === Mirovên yekem === Pîvandinên genetîkî destnîşan dikin ku rêza ajalên dinê ku dibe sedema Homo sapiens, ji rêza ku dê bibe sedema şempanze û bonoboyan, xizmên zindî yên herî nêzîk ên mirovên nûjen, li dora 4.6 û 6.2 milyon sal berê vediqete.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chen |pêşnav=Li |paşnav2=Li |pêşnav2=Simon |tarîx=2001-09-09 |sernav=Concurrent Parametric Design Using a Multifunctional Team Approach |url=http://dx.doi.org/10.1115/detc2001/dac-21038 |kovar=Volume 2A: 27th Design Automation Conference |weşanger=American Society of Mechanical Engineers |doi=10.1115/detc2001/dac-21038 }}</ref> Mirovên anatomîkî yên nûjen nêzî 300.000 sal berê li [[Afrîka]]yê rabûn û nêzîkê 50.000 sal berê gihîştin modernîteya behreyî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/10963.1573-7802 |sernav=Journal of World Prehistory |weşanger=Springer Science and Business Media LLC }}</ref> [[Wêne:Lascaux2.jpg|thumb|270px|Wêneya şikeftê, Lascaux, Fransa, c. 15000 BZ]] [[Paleolîtîk|Serdema Paleolîtîk]] bi bikaranîna amûrên homînîd dest pê kiriye. Hominid, wekî Homo erectus, bi hezar salan amûrên dar û kevir ên hêsan bikar anîne, lê her ku dem pêşve diçû, amûr pir safîtir û tevlihevtir dibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Johnston |pêşnav=William D. |tarîx=1922 |sernav=The Evolution of Tools and Implements |url=https://www.jstor.org/stable/2993010 |kovar=The American Midland Naturalist |cild=8 |hejmar=2 |rr=49–60 |doi=10.2307/2993010 |issn=0003-0031 }}</ref> Dibe ku 1.8 mîlyon sal berê dest bi bikaranîna agirê kiriye. Lê bê guman e ku mirovan 500.000 sal berê jibo germê û çêkirina xwarinê dest bikaranîna agirê kirine.<ref name="HartDavis1906">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5962/bhl.title.26284 |sernav=Chats on angling / by H.V. Hart-Davis; with illustrations by the author. |paşnav=Hart-Davis |pêşnav=Henry Vaughan. |tarîx=1906 |weşanger=Cox, |cih=London : }}</ref> Nîşanên vegotina hunerî ya destpêkê di awayên tabloyên şikeftan û peykerên ku ji fîl, kevir û hestî hatine çêkirin de têne dîtin, ku tê wateya rengek giyanî; bi gelemperî wekî anîmîzm yan jî wekî şamanîzmê tê şîrove kirin.<ref name="HartDavis1906"/> Mirovên paleolîtîk wekî nêçîrvan dijiyan û bi gelemperî bi jiyana koçerî dijiyan. Daneyên arkeolojîk û genetîkî destnîşan dikin ku nifûsa çavkanî ya nêçîr-berhevkarên Paleolîtîk li deverên kêm daristanî dijiyan û di nav deverên hilberîna seretayî ya bilind de belav bûn û di heman demê de ji daristanên qelew dûr dikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gavashelishvili |pêşnav=Alexander |paşnav2=Tarkhnishvili |pêşnav2=David |tarîx=2016 |sernav=Biomes and human distribution during the last ice age |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/geb.12437 |kovar=Global Ecology and Biogeography |ziman=en |cild=25 |hejmar=5 |rr=563–574 |doi=10.1111/geb.12437 |issn=1466-8238 }}</ref> Nêzîkê 60.000 sal berê mirovên nûjen bi lez û bez ji Afrîkayê berbi herêmên bê cemed ên [[Ewropa]] û [[Asya]]yê belav bûn. Berfirehbûna bilez a mirovatiyê berbi [[Amerîkaya Bakur]] û Okyanûsya di lûtkeya serdema qeşayê ya herî dawî de pêk hat. Di wê demê de, herêmên nerm ên îroyîn pir bê mêhvan bûn. Lê dîsa jî, di dawiya [[Serdema Qeşayê]] de, 12.000 sal berê, mirovan hema hema hemî deverên ku ji cemedê bê cemed bûn kolonî kiribûn.<ref name="HartDavis1906"/> === Pêşdebirina şaristaniyan === Pêşvebirina şaristaniyan li dora 10.000 sal {{bz}} dest pê kiriye. Şoreşa Neolîtîk pêşveçûna çandiniyê nîşan dide ku di bingeha şêwaza jiyana mirovan hatiye guhertin. Çandiniya dexl û kedîkirina ajalan li Rojhilata Navîn herî kêm 8.500 sal {{bz}} de bi awayê genim, ceh, pez û bizinan pêk hatiye.<ref name="Louise1988"/> Li Geliyê Îndusê, 6000 sal {{bz}} de çandinî û dewar hatine kedîkirin. Geliyê Çemê Zer li Çînê bi qasî 7000 sal {{bz}} mêl û berhemên din ên dexl çandine; li Geliyê Yangtze bi kêmî 8000 sal {{bz}} birinc hatiye çandin. Li Amerîkayê gulberojên tav bi qasî 4000 salên {{bz}} hatiye çandin û lazûk û fasûlî di sala 3500 ê {{bz}} de li Amerîkaya Navîn hatiye çandin. Karkirina Metal, yekem car di afirandina alav û xemlên sifir de li dora 6000 salên {{bz}} hate bikar anîn. Divê serdemê de zêr di demek kurt de hate dîtin û di destpêkê de ji bo bikaranîna di ornamentan de dihat a bikaranîn. Nîşaneyên pêşîn ên tûncê, ku aligirê sifir û tin e, li dora 2500 salên {{bz}} de vedigere lê aliyûm piştî demek kurt bi berfirehî nehat bikar anîn.<ref name="HartDavis1906"/> [[Wêne:Sumerian 26th c Adab.jpg|thumb|270px|Nivîsa Monumental Cuneiform, Sumer, Mezopotamya, {{bz}} di sedsala 26an de]] Çandinî ya zêdehiyên xwarinê afirand ku dikaribû piştgirî bide mirovên ku rasterast di hilberîna xwarinê de ne mijûl in hişt ku nifûsên pir qelihtir û avakirina bajar û dewletan ên yekem werin afirandin. Bajar navendên bazirganî, hilberîn û hêza siyasî bûn. Bajaran bi gundên derdora xwe re sembiyozek ava kirin, berhemên çandiniyê dikişînin û di berdêla wê de malên çêkirinê û dereceyên cihê yên kontrol û parastinê yên leşkerî peyda dikin.<ref name="Louise1988"/> Pêşketina bajaran bi pêşvebirina şaristaniyê re hevwate bû. Şaristaniyên destpêkê, pêşî li [[Mezopotamya Jêrîn]] (3000 sal {{bz}}) derket, li pey [[şaristaniya Misrê]] li ser çemê Nîlê (3000 sal {{bz}}), şaristaniya Harappan li [[Geliyê Çemê Indûsê]] (li [[Hindistan]] û [[Pakistan]]a îro; 2500 sal {{bz}}) û şaristaniya çînî li ser [[çemê Zer]] û [[Yangtsê|Yangtze]] (2200 sal {{bz}}) de derketiye holê.<ref name="HartDavis1906"/><ref name="Sonstige2000">{{Jêder-kitêb |url=http://worldcat.org/oclc/1070999207 |sernav=The film art of Isaac Julien [publ. on the occasion of the exhibition "The film Art of Isaac Julien", presented at the Center for Curatorial Studies, Bard College, Annandale-on-Hudson, NY, September 24 - December 15, 2000 ...] |paşnav=Sonstige |pêşnav=Julien, Isaac 1960- Sonstige Deitcher, David, |tarîx=2000 |weşanger=Center for Curatorial Studies |isbn=0-941276-90-2 |oclc=1070999207 }}</ref><ref name="Chakrabarti2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Chakrabarti |pêşnav=Samprit |tarîx=2004 |sernav=Discrepancies in the Census Report, 2004 |url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1269133 |kovar=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.1269133 |issn=1556-5068 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-012443880-4/50060-0 |sernav=Scheduling Systems for Shipbuilding |paşnav=LEE |pêşnav=J |paşnav2=LEE |pêşnav2=J |paşnav3=LEE |pêşnav3=K |paşnav4=HONG |pêşnav4=J |tarîx=2002 |weşanger=Elsevier |rr=617–638 }}</ref> [[Wêne:Unas Pyramidentexte det1.jpg|thumb|270px|Nivîsara Pyramid, Pyramid of Unas, Saqqara, Misir, di sedsala 24 ê {{bz}} de]] Van civakan çend taybetmendiyên yekgirtî pêş xistin ku di nav de rêveberiya navendî, aborî û avahiyek civakî ya tevlihev, pergalên ziman û nivîsandinê yên sofîstîke, çand û dîn hebûn. Van çandanên cûrbecûr çerx, matematîk, karê tûncê, keştî, çerxa potterê, qumaşê birêkûpêk, avakirina avahiyên bîrdariyê û nivîsandinê îcad kirin.<ref name="Louise1988"/> Nivîsandin rêvebirina bajaran, derbirîna ramanan û parastina agahiyan hêsantir dikir. Zanyarên niha ku qebûl dikin dibe ku nivîsandin bi kêmanî di çar şaristaniyên kevnar de serbixwe pêşketibe: Mezopotamya (di navbera 3400 û 3100 sal {{bz}}), Misir (dora 3250 BZê), Çîn (2000 salên {{bz}}) û Mezoamerîka nizm. (650 salên {{bz}}).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199935413.001.0001/oxfordhb-9780199935413-e-61 |sernav=The Origins and Early Development of Writing in Egypt |paşnav=Regulski |pêşnav=Ilona |tarîx=2016-05-02 |malper=Oxford Handbooks Online |ziman=en |doi=10.1093/oxfordhb/9780199935413.001.0001/oxfordhb-9780199935413-e-61 |roja-gihiştinê=2022-01-19 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=ystMAgAAQBAJ&pg=PA762&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |sernav=The Oxford Companion to Archaeology |paşnav=Silberman |pêşnav=Neil Asher |paşnav2=Bauer |pêşnav2=Alexander A. |paşnav3=Holtorf |pêşnav3=Cornelius |paşnav4=García |pêşnav4=Margarita Díaz-Andreu |paşnav5=Waterton |pêşnav5=Emma |tarîx=2012 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-507618-9 |ziman=en }}</ref> == Dîroka kevnar (3000 BZ heta 500 PZ) == === Derguşên şaristaniyê === [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|270px|Pîramîdên Mezin ên Giza, Misir]] [[Serdema bronzî]] beşek ji pergala sê-temenî ye ([[Serdema kevirî]], serdema bronzî, [[serdema hesinî]]) ku bi bandor dîroka şaristaniya destpêkê ya hinek deverên cîhanê vedibêje. Serdema Bronzê pêşveçûna bajar-dewletan û derketina şaristaniyên pêşîn ya mirovahiyê dît. Ev şaristanî li geliyên çemên bi bereket kom dibin. Ev çem Çemên [[Dîcle]] û [[Firat]] li [[Mezopotamya]]yê, [[Nîl|Çemê Nîlê]] li [[Misira kevnare|Misirê]], [[Îndûs|Çemê Indûsê]] li parzemîna Hindistanê û çemên Yangtze û [[Çemê Zer]] li [[Çîn]]ê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buchanan |pêşnav=R. A. |tarîx=1979 |sernav=History and Industrial Civilisation |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-349-16128-7 |doi=10.1007/978-1-349-16128-7 }}</ref><ref name="Chakrabarti2004"/> [[Sumer]]iyan li [[Mezopotamya]]yê yekem şaristaniya tevlihev a naskirî di hezarsala 4emînê BZê de yekem bajar-dewletên pêşîn pêş xistine.<ref name="HartDavis1906"/> Li van bajaran ku forma nivîsandinê ya herî pêşin a naskirî ye, nivîsandina forma bizmarî, li dora 3000 sal BZê derketiye.<ref name="HartDavis1906"/> Pergal nivîsandin forma bizmarî di destpêkê de wekî pergalek wêneyî dest pê kir her ku çiqas çû pergal hêsan û razbertir bû.<ref name="Roberts2018">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.3917/perri.rober.2018.02 |sernav=Histoire du monde |paşnav=Roberts |pêşnav=John M. |paşnav2=Westad |pêşnav2=Odd Arne |tarîx=2018 |weşanger=Éditions Perrin |isbn=978-2-262-07698-6 }}</ref> Nivîsên bi tîpên kunîtî bi qamîşekî sivik wek stîlûs ji bo xêzkirina sembolan li ser tabloyên axê hatine nivîsandin.<ref name="HartDavis1906"/> Bi vî forma nivîsandinê rêvebirina dewletên mezin gelek hêsantir bûn. Van geşedanan bûn sedem ku dewlet û împeratoriyên herêmî ava bibin. Li Mezopotamyayê şêwazê şer-dewletên serbixwe yên bajar-dewletan û hegemonyayeke bêdestûr a ku ji bajarekî diçû bajarekî din, serdest bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://oracc.museum.upenn.edu/amgg/mesopotamianhistory/index.html |sernav=Mesopotamian history: the basics |malper=oracc.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2022-01-19 }}</ref> Berevajî vî yekî, li Misirê, pêşî li Misir a Jorîn û Jêrîn dabeşbûnek dualî hebû ku di demek kurt de li dora sala 3100 BZ yekbûna tevahiya geliyê pêk hat û piştre jî aştiyeke daîmî çêbû.<ref name="Sonstige2000"/> [[Krît]] şaristaniya Mînoan di sala 2700 BZ de ketiye serdema bronziyê û li Ewropayê wekî şaristaniya yekem tê hesibandin. Di hezarsalên pêş de li geliyên çemên din hate dîtin ku împeratoriyên monarşî dibin serwerê desthilatdariyê.<ref name="Louise1988"/> Dema ku şaristaniyên tevlihev li Nîvkada Rojhilatê derketin, civakên xwecihî yên li Amerîkayê bi rengek hêsan û di nav çandên herêmî yên cihêreng de perçe bûn. Di qonaxa damezrandin a li Mesoamerîkayê (bi qasî 1500 BCE heta 500 CE), şaristaniyên hê tevlihev û navendîdest dest bi pêşveçûnê kirin ku piranî ya wan niha Meksîk, Amerîkaya Navîn û li Peruyê ye. Wan çandinî pêş xist, mêş, îsotên çîlî, [[kakao]], [[Bacansork|fireng]] û [[kartol]], çandiniyên ku ji Amerîkaya yekta ne, mezin kirin û çand û dînên cihêreng afirandin. === Împaratoriyên herêmî === [[Wêne:Persepolis The Persian Soldiers.jpg|thumb|270px|Salona Apadana, sedsala 5an a berî zayînê xêzkirina leşkerên Faris û Medyayî yên bi cil û bergên kevneşopî (Medî bi kincên girover û pêlav li xwe dikin)]] Hezarsala ji 500 BZ heta 500 PZ rêzek împeratoriyên bi mezinahiyeke nedîtî pêş ketin. Artêşên pispor ên baş-perwerdekirî, îdeolojiyên yekbûyî, û burokrasiyên pêşkeftî îmkana împeratoran çêkir ku li ser domên mezin ên ku nifûsa wan dikaribû bigihêje bi deh mîlyonan mijaran re serweriyê bike. Împeratoriyên mezin girêdayî girtina leşkerî ya axê û avakirina wargehên parastî bûn ku bibin navendên çandiniyê. Aştiya nisbî ya ku împaratoriyan anîn, bazirganiya navneteweyî teşwîq kir, nemaze rêyên bazirganiyê yên mezin ên li Deryaya Navîn, tevna bazirganiya deryayî li [[Okyanûsa Hindî]] û li Rêya Îpekê. Li başûrê Ewropayê, Yewnaniyan (û paşê Romayî), di serdemek ku wekî "antîkiya klasîk" tê zanîn, çandên ku pratîk, qanûn û edetên wan bingeha çanda rojavayî ya hemdem têne hesabkirin, ava kirin. Di vê serdemê de gelek împeratoriyên herêmî hebûn. Padîşahiya [[Med]]an bi Îskîtên koçer û Babîliyan re li ser tunekirina Împeratoriya Asûriyan dibe alîkar. Nînewa, paytextê Asûran BZ di sala 612an de ji aliyê Medan ve hat desteser kirin.<ref name="Roberts2018"/> Împeratoriya Medyayê cih da împaratoriyên Îranê yên li pey hev, di nav wan de [[Împeratoriya Hexamenişî]](550–330 BZ), [[Împeratoriya Eşkanî]] (247 BZ–224 PZ) û Împaratoriya Sasaniyan (224–651 PZ). Çend împeratorî li [[Yewnanistan]]a îro dest bi serwerî yê kirin. Yekem Lîga Delîan (ji 477 BZ) û Împeratoriya Atînayê ya li pey (454–404 BZ) bû, ku navenda wê li Yewnanistana îroyîn bû. Paşê, [[Îskenderê Mezin]] (356–323 BZ), yê. Makedonî, împeratoriyeke dagirkerî ava kir, ku ji Yewnanistana îro heta Hindistana îro dirêj dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-0-240-81507-7.00017-1 |sernav=Golden Mean (Golden Section) |tarîx=2011 |weşanger=Elsevier |rr=265–266 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/alexander_the_great.shtml |sernav=BBC - History - Alexander the Great |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2022-01-20 }}</ref> Împeratorî piştî bidawî bûna wî di demeke kurt de parçe bû, lê bandora paşgirên wî yên Helenîst ji bo heyamek Helenîstîkî ya dirêj (323–31 BZ) li seranserê herêmê çêkir. Li Asyayê, Împeratoriya Maurya (322–185 BZ) li [[Hindistan]]a îro hebû. Di sedsala 3mîn BZ de, piraniya Asyaya Başûr ji hêla Chandragupta Maurya ve bi Împaratoriya Maurya re hate yek kirin û di bin [[Aşokayê Mezin]] de geş bû. Ji sedsala 3an a PZ, xanedana Gupta serdemê ku wekî [[Serdema Zêrîn a Hindistana Kevnar]] tê binav kirin çavdêrî kir. Ji sedsalên 4an heta 6an, bakurê Hindistanê ji hêla Împeratoriya Gupta ve hate birêvebirin. Li başûrê Hindistanê, sê keyaniyên Dravidî yên navdar ên wekî Cheras, Cholas û Pandyas derketin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Cera-dynasty |sernav=Cera dynasty {{!}} India {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-01-20 }}</ref> Di sedsalên 4an û 5an de aramiya di serdema zêrîn a Hindistanê dibe sedema danasîna [[Çanda Hindoyî|çanda Hindoyî.]] Li [[Ewropa|Parzemîna Ewropayê]], Împeratoriya Romayê, ku navenda wê Îtalyaya îro ye di sedsala 7an BZ de dest pê kir. BZ di sedsala 3an de komara Romayê bi dagirkerî û hevpeymanan dest bi berfirehkirina xaka xwe kir. Di [[Serdema tebaxê]] de (63 BZ - 14 PZ) împaretorê yekem a Romayê û Roma serdestiya xwe li ser piraniya [[Derya Navîn]] ava kiribû. Împeratoriyê mezinbûna xwe dewam kir û ji [[Înglistan]]ê heta [[Mezopotamya]]yê gelek herêman kontrol kir. Di sedsala 3an a PZ de, împeratorî li herêmên rojavayî û rojhilatî, bi (bi gelemperî) bi navên împeratorên cuda, parçe bû. == Dîroka paşklasîkî (500 PZ heta 1500 PZ) == Têgîna "serdema paş-klasîkî", her çend ji navê Euronavendî ya serdema "antîka klasîk" hatiye girtin jî, di nava erdnîgariyek berfireh de cîh digire. Serdem bi gelemperî ji hilweşîna sedsala 5an a [[Împeratoriya Romê ya Rojava]], ku di nav gelek keyaniyên cihêreng de parçe bû, ku hinek ji wan paşê di bin [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] de bêne konfederal kirin. [[Împeratoriya Bîzansê]] heta dereng di serdema post-klasîk an serdema navîn de ma. Serdema post-klasîk di heman demê de bi belavbûna misilmanên pêşîn, serdema zêrîn a îslamî ya paşerojê û destpêk û berfirehbûna bazirganiya koleyan a Ereban, li pey êrişên Mongolan ên li [[Rojhilata Navîn]], [[Asyaya Navendî|Asya Navîn]] û [[Ewropaya Rojhilat]] û damezrandina li dora sal 1280an dihewîne. [[Asyaya Başûr]] rêzek padîşahiyên navîn ya [[Hindistan]]ê dîtin. Li pey wî jî împaratoriyên îslamî li Hindistanê hatin damezrandin. Li rojavayê Afrîkayê Împeratoriya Malî û Împeratoriya Songhai pêş ket. Li peravên başûr-rojhilatê Afrîkayê, benderên erebî hatin damezrandin ku tê de zêr, biharat û kelûmelên din dihatin firotin. Vê yekê hişt ku [[Afrîka]] tevlî sîstema bazirganiyê ya [[Başûr-rojhilatê Asyayê|Başûrê Rojhilatê Asyayê]] bibe û bi vê yekê re têkilî bi Asyayê re danî; ev jî li gel çanda misilmantiyê bi çanda Swahîlî encam da. Çînê xanedaniyên Sui, Tang, Song, Yuan û destpêka Ming ên li pey hev ceribandin. Rêyên bazirganiyê yên [[Rojhilata Navîn]] li ser [[Okyanûsa Hindî]] û [[Riya Hevrîşimê|Rêya Hevrîşimê]] ya bi Çola Gobî re, di navbera şaristaniyên Asyayî û Ewropî de têkiliyên aborî û çandî yên sînordar peyda kirin. Di heman serdemê de şaristaniyên li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] yên weke çanda Mîsîsîpî, Ancestral Puebloans, Wari û Inca, Maya û Azteks gihîştin zenîteyên xwe. Di destpêka serdema nûjen de şaristaniyên Amerîkî bi pêwendiya bi kolonyalên [[Ewropî]] ve ji aliyê [[Ewropî]] yan ve hatin têkbirin. === Rojhilata Navîn a Mezin === Beriya derketina [[Îslam]]ê di sedsala 7an de Rojhilata Navîn ji aliyê [[Împeratoriya Bîzansê]] û [[Împeratoriya Sasanî]] ve dihate kontrolkirin ku gelek caran ji bo kontrolkirina çend herêmên bi fikrê nakokî şer dikirin. Di heman demê de ev şerekî çandî bû ku bi çanda [[Xiristiyanî|Xiristiyaniya]] Bîzansî rû kevneşopiyên [[Zerdeştî]] yên Farsê li hemberî hev di pêşbaziyê de bûn. Derketina [[Îslam]]ê rikberek nû afirand ku ku di demekî kurt de ji van herdu împaratoriyan derbas dibe. Dînê Îslamê ya nû gelek bandor li dîroka siyasî, aborî û leşkerî ya Cîhana Kevin, bi taybetî jî li [[Rojhilata Navîn]] kir. Ji navenda xwe ya li [[Nîvgirava Erebistanê]], Misilmanan di destpêka Serdema Postklasîk de dest bi berfirehbûna axê kirin. Di 750 salên PZ de ku Serdema Zêrîn a Îslamî tê zanîn Ereban piraniya [[Rojhilata Nêzîk]], Afrîkaya Bakur û hinek beşên Ewropayê bidest xistin. Zanîn û jêhatîbûna Rojhilata Nêzîk, [[Yewnanistan]] û Farisa kevnar di [[Serdema Postklasîk]] de ji hêla [[Misilman]]an ve hate parastin ku wan jî nûjeniyên nû û girîng ên ji derve lê zêde kirin, wek çêkirina kaxezê ji [[Çîn]]ê û jimartina pozisyona dehemîn ji [[Hindistan]]ê. Piraniya vê hînbûn û pêşkeftinê dikare bi erdnîgariyê ve were girêdan. Beriya hebûna Îslamê jî bajarê [[Meke]] wek navendeke bazirganiyê li Erebistanê kar dikir û pêxemberê îslamê [[Muhemmed|Mihemed]] bi xwe jî bazirgan bû. Bi kevneşopiya îslamî ya nû ya Hecê, çûyîna hecê ya Mekeyê, bajar hêj zêdetir bû navendek pevguhertina mal û ramanan. Bandora bazirganên [[Misilman]] li ser rêyên bazirganiyê yên Afrîka-Erebî û Erebî-Asyayî pir mezin bû. Di encamê de, şaristaniya îslamî li ser bingeha aboriya xwe ya bazirganiyê mezin û berfireh bû. Bazirganan eşya û baweriya xwe ya [[Îslam]]î anîne [[Çîn]]ê, [[Hindistan]]ê, [[Asyaya Başûr]] û padîşahiya rojavayê Afrîkayê û bi keşf û îcadên nû vegeriyan. Tevgera Xiristiyanî di destpêkê de motîvasyonên dînî û berfirehkirina [[Ewropî]] pêş xist da ku xaka misilmanan paşde vegerîne û kontrola axa xwe ji nû ve bi dest bixe. Di dawiyê da ne serkevtî bû û bû sedema lawazkirina Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Bîzansê dest bi windakirina hejmareke zêde ya axa xwe kir. === Ewropa === [[Ewropa]] di serdema pêşîn a navîn de bi dejenerebûn, bêbajarîkirin û bi êrîşên hovane hate pênasekirin ku ev hemî di demên dawî yên kevnarde dest pê kiribûn. Êrîşkaran bi bermahiyên Împeratoriya Romê ya Rojava de qraliyetên xwe yên nû ava kirin. Di sedsala 7an de, [[Bakurê Afrîka]] û [[Rojhilata Navîn]], ku demekê beşek ji Împeratoriya Bîzansê bû, piştî ku ji aliyê şûngirên [[Muhemmed|Mihemed]] ve hat desteser kirin, bûn beşek ji xelîfeta [[îslam]]ê. Her çend di civak û strukturên siyasî de guherînên berbiçav hebin jî, piraniya padîşahiyên nû bi qasî ku ji destê wan dihat sazûmanên heyî yên Romayê di nav xwe de digirtin. Di sedsalên 7 û 8an de Frenkên di bin [[Xanedaniya Karoljen]] da, împeratoriyek ava kirin ku gelek ji [[Ewropaya Rojava|rojavayê Ewropayê]] vedigirit û împeratorî heta sedsala 9an berdewam kir.<ref name="Deanesly2020">{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/1107880222 |sernav=A history of Early Medieval Europe : from 476-911 |paşnav=Deanesly |pêşnav=Margaret |tarîx=2020 |isbn=978-0-429-06153-0 |cih=Abingdon, Oxon |oclc=1107880222 }}</ref> Di Serdema Navîn a Bilind de, ku piştî sala 1000î dest pê kir, ji ber ku nûbûnên teknolojîk û çandiniyê hişt ku bazirganî geş bibe û hilberîna çandiniyê zêde dibe nifûsa [[Ewropa]]yê pir zêde bû.<ref name="Deanesly2020"/> Manoryalîzm, birêxistinkirina gundiyan li gundên ku deyndarê kirê û xizmeta kedê ji mîran re û feodalîzm, avahiyek siyasî ya ku tê de şovalye û esilzadên bi statûya jêrîn di berdêla mafê kirêya ji zevî û xaniyan de xizmeta leşkerî ji axayên xwe re deyndar in, du awayên birêxistinkirina civaka serdema navîn bûn ku di [[Serdema Navîn a Bilind]] de pêş ketine. Padîşahiyan piştî bandorên nenavendî yên perçebûna Împaretoriya Karolîngê bêtir navendî bûn. [[Sefera xaçperestan a yekem|Sefera xaçperestan]] hewl da ku desthilatdariya [[Katolîkên Romayî]] li ser axa xweyê ku ji misilmanan bi dest bixe û ji bo demek dirêj biserket ku li Rojhilata Nêzîk hinek dewletên [[Xiristiyanî|xiristiyan]] ava bike. Bazirganên îtalî ji bo ku di nav malan de an di hilberîna şekir de bixebitin, ji derve koleyan dianîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/1015888198 |sernav=Critical readings on global slavery |tarîx=2018 |kesên-din=Damian Alan Pargas, Felicia Roşu |isbn=978-90-04-34661-1 |cih=Leiden |oclc=1015888198 }}</ref> Jiyana rewşenbîrî bi skolastîzmê û damezrandina zanîngehan ve hate nîşankirin, di heman demê de avakirina katedral û dêran Gothic yek ji destkeftiyên hunerî yên berbiçav ên serdemê bû. [[Serdema Navîn a Dereng]] bi dijwarî û karesatan derbas bû. Birçîbûn, bela û şer nifûsa rojavayê Ewropayê wêran kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hamilton.edu/news/story/from-the-brink-of-the-apocalypse-confronting-famine-war-plague-and-death-in-the-later-middle-ages |sernav=From the Brink of the Apocalypse: Confronting Famine, War, Plague, and Death in the Later Middle Ages |malper=Hamilton College |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-01-21 }}</ref> [[Pandemiya Mirina Reş]] tenê di navbera salên 1347 û 1350î de nêzî 75 heta 200 mîlyon mirov kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/science/articles/2008/01/29/2149185.htm |sernav=Black death 'discriminated' between victims |paşnav=Tuesday |pêşnav=29 January 2008 Will DunhamABC/Reuters |tarîx=2008-01-29 |malper=www.abc.net.au |ziman=en-AU |roja-gihiştinê=2022-01-21 }}</ref> Ev pamdemî di dîroka mirovahiyê de yek ji pandemiyên herî kujer bû. Pandemiyê Ji [[Asya]]yê dest pê kir û di dawiya sala 1340an de gihîşt [[Deryaya Navîn]] û rojavayê [[Ewropa]]yê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/science |sernav=Science |malper=National Geographic |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-01-21 }}</ref> Di nava şeş salan de bi deh mîlyonan [[Ewropî]] jiber pandemiyê jiyana ji dest dan. [[Serdema Navîn]] şahidiya yekem bajarîbûna domdar a bakur û rojavayê [[Ewropa]]yê bû û ew heta destpêka serdema nûjen a destpêka sedsala 16an domand ku bi bilindbûna dewletên neteweyên dabeşkirina Xirîstiyantiya Rojava di Reformasyon, bilindbûna hûmanîzmê di Ronesansa [[Îtalya]] de, û destpêka berbelavbûna [[Ewropî]] ya li derveyî welat ku destûr da danûstendina [[Kolombiya]]yê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bentley |pêşnav=Martha |tarîx=2008-06-30 |sernav=FTR GO14246 |url=http://dx.doi.org/10.2172/933116 }}</ref><ref name="Louise1988"/><ref name="Louise1988"/> === Asya === ;Hindistan Li bakurê [[Hindistan]]ê, piştî hilweşîna (550 PZ) Împeratoriya Gupta, herêm di nav torek tevlihev û herikbar a dewletên piçûk ên padîşahî de hatine dabeş kirin. Di sala 712 PZ de, dema ku [[Xanedana Emewiyan|Xîlafeta Emewî]] ya Ereb piraniya [[Pakistan|Pakîstana]] îro bi dest xist, êrîşên misilmanên destpêkê li rojava dest pê kir. Di sedsala nehan de Têkoşîna Sê alî ji bo kontrolkirina bakurê [[Hindistan]]ê, di nav Împaratoriya Pratihara, Împeratoriya Pala û Împeratoriya Rashtrakuta de dest pê dike. Hinek dewletên girîng ên ku di vê demê de li Hindistanê derketine, di nav wan de [[Siltaniya Behmeni]] û Împeratoriya Vijayanagara hene. ;Çîn Piştî demek jihevketina kurt, [[Çîn]] di sala 589an de ji hêla [[xanedana Sui]] ve hate yek kirin û di bin xanedana Tang de (618–907) de Çîn ket Serdemeke Zêrîn. Împaratoriya Tang bi [[Împeratoriya Tîbetê]] (618-842) re ji bo kontrolkirina herêmên li Asyaya Hundir û Navîn re hevrikî kir.[[Xanedaniya Tang]] di dawiyê de perçe bû û piştî pêncî salan tevliheviyê, [[xanedana Song]] ji nû ve [[Çîn]]ê xiste yek. Piştî vî yekbûnê li gorî William McNeill, "welatê herî dewlemend, herî jêhatî û herî qelebalix li ser rûyê erdê bû"<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Alexander |pêşnav=R. McNeill |tarîx=1982 |sernav=Locomotion of Animals |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-011-6009-4 |doi=10.1007/978-94-011-6009-4 }}</ref> Zextên împeratoriyên koçber ên li bakur her ku diçû bileztir dibû. Di sala 1142an de, Bakurê Çîn di Şerên Jin-Song de ji Jurchens re winda bû û [[Împeratoriya Mongolan|Împeratoriya Mongolî]] di sala 1279an de hemî Çînê nêzîkî nîvê axa Ewrasyayê zeft kir. Piştî sedsalek serweriya xanedana Mongol Yuan, bi damezrandina Xanedaniya Ming (1368) çîniyên etnîkî dîsa Çînê kontrol kirin. ;Japon Li Japonê, rêza împeratoriya di vê demê de hatibû damezrandin û di dema Asuka (538-710) de parêzgeha Yamato di nav dewletek eşkere navendî de pêş ket. Baweriya Bûdîzmê hate pênasekirin kirin û giranî li ser pejirandina hêmanên çanda çînî û Konfuçyûsiyê hebû. Serdema Nara ya sedsala 8an nîşana derketina dewletek bihêz a Japonî ye û pir caran wekî serdemek zêrîn tê pênaskirin kirin. Di vê serdemê de, rêveberiyên împeratorî karên gelemperî yên mezin, di nav wan de ofîsên hukûmetê, perestgeh, rê û pergalên avdanê dikirin. Serdema Heianê (794 heta 1185) lûtkeya hêza împaratorî dît piştre derketina eşîrên mîlîtarîzekirî û destpêka feodalîzma Japonî destpêkir. Serdema feodal a dîroka Japonê, ku ji hêla axayên herêmî yên hêzdar (daimyos) û serweriya leşkerî ya şerkeran (şogûnan) wekî şogunate Ashikaga û şogunate Tokugawa, ji sala 1185an heta sala 1868an berxwe dide. == Çavkanî == {{Werger çavkanî|en|Human history|oldid=1067081235}} {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka cîhanê| ]] 9e99shr4vizmmhouv9t8h7b90gpzf0g 2031911 2031894 2026-05-26T22:06:22Z Wikihez 39702 2031911 wikitext text/x-wiki {{Dîroka mirovahiyê û pêşdîrok}} [[Wêne:World Map 1689.JPG|thumb|Nexşeya [[cîhan]]ê]] [[Wêne:World population growth (lin-log scale).png|thumb|Nifûsa cîhanê, 10.000 BZ - 2.000 CE]] '''Dîroka mirovahiyê''' vegotina rabirdûya mirovahiyê ye ku bi lêkolînên [[arkeolojî]]k, [[Mirovnasî|antropolojîk]], [[genetîk]], [[Zimannasî|zimannasiyê]] û piştî îcadkirina nivîsandinê bi [[Jêdera pileya yekem|jêderên pileya yekem]] û yên duyem tê femkirin. Beriya [[dîrok|dîroka nivîskî]] ya mirovahiyê, [[pêşdîrok]] hebû ku bi [[Serdema Paleolîtîk]]ê (serdema kevirî ya kevn) dest pê kiriye û heta [[Serdema Neolîtîk]]ê (serdema kevirî ya nû) hatiye. [[Serdema kevirî|Neolîtîk]] dibîne ku [[Şoreşa Çandiniyê]], di navbera salên 10.000 û 5000 {{bz}} de, li [[Hîvika Biadan|Heyva Biadan]] a [[Rojhilata Nêzîk]] dest pê dike.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Tudge, Colin Hiram, (born 22 April 1943), author |url=http://dx.doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.38144 |kovar=Who's Who |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Di vê serdemê de mirovan bi awayekî sîstematîk dest bi çandiniya nebatan û xwedîkirina ajalan kirine. Bi pêşveketina çandiniyê re, piraniya mirovan gav bi gav ji jiyana koçeriyê derbasî jiyaneke niştecîhî dibin û dest bi cotkariyê dikin. Ewlehiya ku bi têkildariya berhemdariya zêde ya ku bi cotkariyê hate peydakirin, bûye sedema ku civatê ber bi yekeyên mezintir ve zêde bibin û bi pêşveçûnên di veguhastinê de zêde dibin. Di demên pêşdîrokî û di yên dîrokî de, mirov her gav hewce dibin ku nêzî çavkaniyên pêbawer ên ava vexwarinê bin. Mirov di salên 4000 {{bz}} de li [[Îran]]ê, li [[Mezopotamya]]yê, li geliyê [[Îndûs|Çemê Îndûsê]] li parzemîna [[Hindistan]]ê, li peravên [[Nîl|Nîlê yên Misrê]] û li peravên [[Çemên Çînê]] bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://brill.com/view/title/21436 |sernav=Archaeology, Artifacts and Antiquities of the Ancient Near East: Sites, Cultures, and Proveniences |paşnav=Muscarella |pêşnav=Oscar White |tarîx=2013-06-07 |weşanger=BRILL |isbn=978-90-04-23669-1 |doi=10.1163/9789004236691_016 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://en.people.cn/90001/90782/90874/6236885.html |sernav=People's Daily Online - New evidence: modern civilization began in Iran |malper=en.people.cn |roja-gihiştinê=2022-01-19 |roja-arşîvê=2021-02-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210224223600/http://en.people.cn/90001/90782/90874/6236885.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Louise1988">{{Jêder-kitêb |url=http://worldcat.org/oclc/575541558 |sernav=The milkweed ladies |paşnav=Louise. |pêşnav=McNeill, |tarîx=1988 |weşanger=University of Pittsburgh Press |isbn=978-0-8229-7977-7 |oclc=575541558 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Baines, Priscilla Jean, (born 5 Oct. 1942), Librarian, House of Commons, 2000–04 |url=http://dx.doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.6193 |kovar=Who's Who |weşanger=Oxford University Press }}</ref> == Pêşdîrok (nêz. 3,3 milyon sal berê heta 5000 sal berê) == === Mirovên yekem === Pîvandinên genetîkî destnîşan dikin ku rêza ajalên dinê ku dibe sedema Homo sapiens, ji rêza ku dê bibe sedema şempanze û bonoboyan, xizmên zindî yên herî nêzîk ên mirovên nûjen, li dora 4,6 û 6,2 milyon sal berê vediqete.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chen |pêşnav=Li |paşnav2=Li |pêşnav2=Simon |tarîx=2001-09-09 |sernav=Concurrent Parametric Design Using a Multifunctional Team Approach |url=http://dx.doi.org/10.1115/detc2001/dac-21038 |kovar=Volume 2A: 27th Design Automation Conference |weşanger=American Society of Mechanical Engineers |doi=10.1115/detc2001/dac-21038 }}</ref> Mirovên anatomîkî yên nûjen nêzî 300.000 sal berê li [[Afrîka]]yê rabûn û nêzîkê 50.000 sal berê gihîştin modernîteya behreyî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/10963.1573-7802 |sernav=Journal of World Prehistory |weşanger=Springer Science and Business Media LLC }}</ref> [[Wêne:Lascaux2.jpg|thumb|270px|Wêneyê şikeftê, Lascaux, Fransa, nêz. 15000 {{bz}}]] [[Paleolîtîk|Serdema Paleolîtîk]] bi bikaranîna amûran ji aliyê {{girêdan|homînîdan|en|Hominidae}} ve dest pê kiriye. Homînîdan, wekî ''[[Homo erectus]]'', bi hezar salan amûrên dar û kevir ên hêsan bi kar anîne, lê her ku dem pêşve diçû, amûr pir safîtir û tevlihevtir bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Johnston |pêşnav=William D. |tarîx=1922 |sernav=The Evolution of Tools and Implements |url=https://www.jstor.org/stable/2993010 |kovar=The American Midland Naturalist |cild=8 |hejmar=2 |rr=49–60 |doi=10.2307/2993010 |issn=0003-0031 }}</ref> Dibe ku 1,8 milyon sal berê dest bi bikaranîna agirî kiribin. Lê bê guman e ku mirovan 500.000 sal berê ji bo germê û çêkirina xwarinê dest bi bikaranîna agirî kirine.<ref name="HartDavis1906">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5962/bhl.title.26284 |sernav=Chats on angling / by H.V. Hart-Davis; with illustrations by the author. |paşnav=Hart-Davis |pêşnav=Henry Vaughan. |tarîx=1906 |weşanger=Cox, |cih=London : }}</ref> Nîşanên vegotina hunerî ya destpêkê di awayên tabloyên şikeftan û peykerên ku ji fîl, kevir û hestî hatine çêkirin de têne dîtin, ku tê wateya rengekî giyanî; bi gelemperî wekî anîmîzm yan jî wekî şamanîzmê tê şirovekirin.<ref name="HartDavis1906"/> Mirovên paleolîtîk wekî nêçîrvan dijiyan û bi gelemperî bi jiyana koçerî dijiyan. Daneyên arkeolojîk û genetîkî destnîşan dikin ku nifûsa çavkanî ya nêçîr-berhevkarên Paleolîtîk li deverên kêm daristanî dijiyan û di nav deverên hilberîna seretayî ya bilind de belav bûn û di heman demê de ji daristanên qelew dûr dikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gavashelishvili |pêşnav=Alexander |paşnav2=Tarkhnishvili |pêşnav2=David |tarîx=2016 |sernav=Biomes and human distribution during the last ice age |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/geb.12437 |kovar=Global Ecology and Biogeography |ziman=en |cild=25 |hejmar=5 |rr=563–574 |doi=10.1111/geb.12437 |issn=1466-8238 }}</ref> Nêzîkê 60.000 sal berê mirovên nûjen bi lez û bez ji Afrîkayê ber bi herêmên bê cemed ên [[Ewropa]] û [[Asya]]yê belav bûn. Berfirehbûna bilez a mirovatiyê ber bi [[Amerîkaya Bakur]] û Okyanûsya di lûtkeya serdema qeşayê ya herî dawî de pêk hat. Di wê demê de, herêmên nerm ên îroyîn pir bê mêhvan bûn. Lê dîsa jî, di dawiya [[Serdema Qeşayê]] de, 12.000 sal berê, mirovan hema hema hemî deverên ku ji cemedê bê cemed bûn kolonî kiribûn.<ref name="HartDavis1906"/> === Pêşveçûna şaristaniyan === Pêşveçûna şaristaniyan li dora 10.000 sal {{bz}} dest pê kiriye. Şoreşa Neolîtîkê şahîdiya pêşveçûna çandiniyê kiriye ku bingeha şêwaza jiyana mirovan hatiye guhertin. Çandiniya dexl û kedîkirina ajalan li Rojhilata Navîn herî kêm 8.500 sal {{bz}} de bi awayê genim, ceh, pez û bizinan pêk hatiye.<ref name="Louise1988"/> Li Geliyê Îndusê, 6000 sal {{bz}} de çandinî û dewar hatine kedîkirin. Geliyê Çemê Zer li Çînê bi qasî 7000 sal {{bz}} mêl û berhemên din ên dexl çandine; li Geliyê Yangtze bi kêmî 8000 sal {{bz}} birinc hatiye çandin. Li Amerîkayê gulberoj bi qasî 4000 salên {{bz}} hatiye çandin û lazûk û fasûlî di sala 3500 {{bz}} de li Amerîkaya Navîn hatine çandin. Karkirina Metal, yekem car di afirandina alav û xemlên sifir de li dora 6000 salên {{bz}} hate bikaranîn. Di vê serdemê de zêr di demeke kurt de hate dîtin û di destpêkê de ji bo bikaranîna di ornamentan de dihat bikaranîn. Nîşaneyên pêşîn ên tûncê, ku aligirê sifir û tin e, li dora 2500 salên {{bz}} de vedigere lê aliyûm piştî demeke kurt bi berfirehî nehat bikaranîn.<ref name="HartDavis1906"/> [[Wêne:Sumerian 26th c Adab.jpg|thumb|270px|Nivîsa Monumental Cuneiform, Sumer, Mezopotamya, {{bz}} di sedsala 26an de]] Çandinî ya zêdehiyên xwarinê afirand ku dikaribû piştgirî bide mirovên ku rasterast di hilberîna xwarinê de ne mijûl in hişt ku nifûsên pir qelihtir û avakirina bajar û dewletan ên yekem werin afirandin. Bajar navendên bazirganî, hilberîn û hêza siyasî bûn. Bajaran bi gundên derdora xwe re sembiyozek ava kirin, berhemên çandiniyê dikişînin û di berdêla wê de malên çêkirinê û dereceyên cihê yên kontrol û parastinê yên leşkerî peyda dikin.<ref name="Louise1988"/> Pêşketina bajaran bi pêşvebirina şaristaniyê re hevwate bû. Şaristaniyên destpêkê, pêşî li [[Mezopotamya Jêrîn]] (3000 sal {{bz}}) derket, li pey [[şaristaniya Misrê]] li ser çemê Nîlê (3000 sal {{bz}}), şaristaniya Harappan li [[Geliyê Çemê Indûsê]] (li [[Hindistan]] û [[Pakistan]]a îro; 2500 sal {{bz}}) û şaristaniya çînî li ser [[çemê Zer]] û [[Yangtsê|Yangtze]] (2200 sal {{bz}}) de derketiye holê.<ref name="HartDavis1906"/><ref name="Sonstige2000">{{Jêder-kitêb |url=http://worldcat.org/oclc/1070999207 |sernav=The film art of Isaac Julien [publ. on the occasion of the exhibition "The film Art of Isaac Julien", presented at the Center for Curatorial Studies, Bard College, Annandale-on-Hudson, NY, September 24 - December 15, 2000 ...] |paşnav=Sonstige |pêşnav=Julien, Isaac 1960- Sonstige Deitcher, David, |tarîx=2000 |weşanger=Center for Curatorial Studies |isbn=0-941276-90-2 |oclc=1070999207 }}</ref><ref name="Chakrabarti2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Chakrabarti |pêşnav=Samprit |tarîx=2004 |sernav=Discrepancies in the Census Report, 2004 |url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1269133 |kovar=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.1269133 |issn=1556-5068 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-012443880-4/50060-0 |sernav=Scheduling Systems for Shipbuilding |paşnav=LEE |pêşnav=J |paşnav2=LEE |pêşnav2=J |paşnav3=LEE |pêşnav3=K |paşnav4=HONG |pêşnav4=J |tarîx=2002 |weşanger=Elsevier |rr=617–638 }}</ref> [[Wêne:Unas Pyramidentexte det1.jpg|thumb|270px|Nivîsara Pyramid, Pyramid of Unas, Saqqara, Misir, di sedsala 24 ê {{bz}} de]] Van civakan çend taybetmendiyên yekgirtî pêş xistin ku di nav de rêveberiya navendî, aborî û avahiyek civakî ya tevlihev, pergalên ziman û nivîsandinê yên sofîstîke, çand û dîn hebûn. Van çandanên cûrbecûr çerx, matematîk, karê tûncê, keştî, çerxa potterê, qumaşê birêkûpêk, avakirina avahiyên bîrdariyê û nivîsandinê îcad kirin.<ref name="Louise1988"/> Nivîsandin rêvebirina bajaran, derbirîna ramanan û parastina agahiyan hêsantir dikir. Zanyarên niha ku qebûl dikin dibe ku nivîsandin bi kêmanî di çar şaristaniyên kevnar de serbixwe pêşketibe: Mezopotamya (di navbera 3400 û 3100 sal {{bz}}), Misir (dora 3250 BZê), Çîn (2000 salên {{bz}}) û Mezoamerîka nizm. (650 salên {{bz}}).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199935413.001.0001/oxfordhb-9780199935413-e-61 |sernav=The Origins and Early Development of Writing in Egypt |paşnav=Regulski |pêşnav=Ilona |tarîx=2016-05-02 |malper=Oxford Handbooks Online |ziman=en |doi=10.1093/oxfordhb/9780199935413.001.0001/oxfordhb-9780199935413-e-61 |roja-gihiştinê=2022-01-19 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=ystMAgAAQBAJ&pg=PA762&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |sernav=The Oxford Companion to Archaeology |paşnav=Silberman |pêşnav=Neil Asher |paşnav2=Bauer |pêşnav2=Alexander A. |paşnav3=Holtorf |pêşnav3=Cornelius |paşnav4=García |pêşnav4=Margarita Díaz-Andreu |paşnav5=Waterton |pêşnav5=Emma |tarîx=2012 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-507618-9 |ziman=en }}</ref> == Dîroka kevnar (3000 BZ heta 500 PZ) == === Derguşên şaristaniyê === [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|270px|Pîramîdên Mezin ên Giza, Misir]] [[Serdema bronzî]] beşek ji pergala sê-temenî ye ([[Serdema kevirî]], serdema bronzî, [[serdema hesinî]]) ku bi bandor dîroka şaristaniya destpêkê ya hinek deverên cîhanê vedibêje. Serdema Bronzê pêşveçûna bajar-dewletan û derketina şaristaniyên pêşîn ya mirovahiyê dît. Ev şaristanî li geliyên çemên bi bereket kom dibin. Ev çem Çemên [[Dîcle]] û [[Firat]] li [[Mezopotamya]]yê, [[Nîl|Çemê Nîlê]] li [[Misira kevnare|Misirê]], [[Îndûs|Çemê Indûsê]] li parzemîna Hindistanê û çemên Yangtze û [[Çemê Zer]] li [[Çîn]]ê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buchanan |pêşnav=R. A. |tarîx=1979 |sernav=History and Industrial Civilisation |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-349-16128-7 |doi=10.1007/978-1-349-16128-7 }}</ref><ref name="Chakrabarti2004"/> [[Sumer]]iyan li [[Mezopotamya]]yê yekem şaristaniya tevlihev a naskirî di hezarsala 4emînê BZê de yekem bajar-dewletên pêşîn pêş xistine.<ref name="HartDavis1906"/> Li van bajaran ku forma nivîsandinê ya herî pêşin a naskirî ye, nivîsandina forma bizmarî, li dora 3000 sal BZê derketiye.<ref name="HartDavis1906"/> Pergal nivîsandin forma bizmarî di destpêkê de wekî pergalek wêneyî dest pê kir her ku çiqas çû pergal hêsan û razbertir bû.<ref name="Roberts2018">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.3917/perri.rober.2018.02 |sernav=Histoire du monde |paşnav=Roberts |pêşnav=John M. |paşnav2=Westad |pêşnav2=Odd Arne |tarîx=2018 |weşanger=Éditions Perrin |isbn=978-2-262-07698-6 }}</ref> Nivîsên bi tîpên kunîtî bi qamîşekî sivik wek stîlûs ji bo xêzkirina sembolan li ser tabloyên axê hatine nivîsandin.<ref name="HartDavis1906"/> Bi vî forma nivîsandinê rêvebirina dewletên mezin gelek hêsantir bûn. Van geşedanan bûn sedem ku dewlet û împeratoriyên herêmî ava bibin. Li Mezopotamyayê şêwazê şer-dewletên serbixwe yên bajar-dewletan û hegemonyayeke bêdestûr a ku ji bajarekî diçû bajarekî din, serdest bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://oracc.museum.upenn.edu/amgg/mesopotamianhistory/index.html |sernav=Mesopotamian history: the basics |malper=oracc.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2022-01-19 }}</ref> Berevajî vî yekî, li Misirê, pêşî li Misir a Jorîn û Jêrîn dabeşbûnek dualî hebû ku di demek kurt de li dora sala 3100 BZ yekbûna tevahiya geliyê pêk hat û piştre jî aştiyeke daîmî çêbû.<ref name="Sonstige2000"/> [[Krît]] şaristaniya Mînoan di sala 2700 BZ de ketiye serdema bronziyê û li Ewropayê wekî şaristaniya yekem tê hesibandin. Di hezarsalên pêş de li geliyên çemên din hate dîtin ku împeratoriyên monarşî dibin serwerê desthilatdariyê.<ref name="Louise1988"/> Dema ku şaristaniyên tevlihev li Nîvkada Rojhilatê derketin, civakên xwecihî yên li Amerîkayê bi rengek hêsan û di nav çandên herêmî yên cihêreng de perçe bûn. Di qonaxa damezrandin a li Mesoamerîkayê (bi qasî 1500 BCE heta 500 CE), şaristaniyên hê tevlihev û navendîdest dest bi pêşveçûnê kirin ku piranî ya wan niha Meksîk, Amerîkaya Navîn û li Peruyê ye. Wan çandinî pêş xist, mêş, îsotên çîlî, [[kakao]], [[Bacansork|fireng]] û [[kartol]], çandiniyên ku ji Amerîkaya yekta ne, mezin kirin û çand û dînên cihêreng afirandin. === Împaratoriyên herêmî === [[Wêne:Persepolis The Persian Soldiers.jpg|thumb|270px|Salona Apadana, sedsala 5an a berî zayînê xêzkirina leşkerên Faris û Medyayî yên bi cil û bergên kevneşopî (Medî bi kincên girover û pêlav li xwe dikin)]] Hezarsala ji 500 BZ heta 500 PZ rêzek împeratoriyên bi mezinahiyeke nedîtî pêş ketin. Artêşên pispor ên baş-perwerdekirî, îdeolojiyên yekbûyî, û burokrasiyên pêşkeftî îmkana împeratoran çêkir ku li ser domên mezin ên ku nifûsa wan dikaribû bigihêje bi deh mîlyonan mijaran re serweriyê bike. Împeratoriyên mezin girêdayî girtina leşkerî ya axê û avakirina wargehên parastî bûn ku bibin navendên çandiniyê. Aştiya nisbî ya ku împaratoriyan anîn, bazirganiya navneteweyî teşwîq kir, nemaze rêyên bazirganiyê yên mezin ên li Deryaya Navîn, tevna bazirganiya deryayî li [[Okyanûsa Hindî]] û li Rêya Îpekê. Li başûrê Ewropayê, Yewnaniyan (û paşê Romayî), di serdemek ku wekî "antîkiya klasîk" tê zanîn, çandên ku pratîk, qanûn û edetên wan bingeha çanda rojavayî ya hemdem têne hesabkirin, ava kirin. Di vê serdemê de gelek împeratoriyên herêmî hebûn. Padîşahiya [[Med]]an bi Îskîtên koçer û Babîliyan re li ser tunekirina Împeratoriya Asûriyan dibe alîkar. Nînewa, paytextê Asûran BZ di sala 612an de ji aliyê Medan ve hat desteser kirin.<ref name="Roberts2018"/> Împeratoriya Medyayê cih da împaratoriyên Îranê yên li pey hev, di nav wan de [[Împeratoriya Hexamenişî]](550–330 BZ), [[Împeratoriya Eşkanî]] (247 BZ–224 PZ) û Împaratoriya Sasaniyan (224–651 PZ). Çend împeratorî li [[Yewnanistan]]a îro dest bi serwerî yê kirin. Yekem Lîga Delîan (ji 477 BZ) û Împeratoriya Atînayê ya li pey (454–404 BZ) bû, ku navenda wê li Yewnanistana îroyîn bû. Paşê, [[Îskenderê Mezin]] (356–323 BZ), yê. Makedonî, împeratoriyeke dagirkerî ava kir, ku ji Yewnanistana îro heta Hindistana îro dirêj dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-0-240-81507-7.00017-1 |sernav=Golden Mean (Golden Section) |tarîx=2011 |weşanger=Elsevier |rr=265–266 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/alexander_the_great.shtml |sernav=BBC - History - Alexander the Great |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2022-01-20 }}</ref> Împeratorî piştî bidawî bûna wî di demeke kurt de parçe bû, lê bandora paşgirên wî yên Helenîst ji bo heyamek Helenîstîkî ya dirêj (323–31 BZ) li seranserê herêmê çêkir. Li Asyayê, Împeratoriya Maurya (322–185 BZ) li [[Hindistan]]a îro hebû. Di sedsala 3mîn BZ de, piraniya Asyaya Başûr ji hêla Chandragupta Maurya ve bi Împaratoriya Maurya re hate yek kirin û di bin [[Aşokayê Mezin]] de geş bû. Ji sedsala 3an a PZ, xanedana Gupta serdemê ku wekî [[Serdema Zêrîn a Hindistana Kevnar]] tê binav kirin çavdêrî kir. Ji sedsalên 4an heta 6an, bakurê Hindistanê ji hêla Împeratoriya Gupta ve hate birêvebirin. Li başûrê Hindistanê, sê keyaniyên Dravidî yên navdar ên wekî Cheras, Cholas û Pandyas derketin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Cera-dynasty |sernav=Cera dynasty {{!}} India {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-01-20 }}</ref> Di sedsalên 4an û 5an de aramiya di serdema zêrîn a Hindistanê dibe sedema danasîna [[Çanda Hindoyî|çanda Hindoyî.]] Li [[Ewropa|Parzemîna Ewropayê]], Împeratoriya Romayê, ku navenda wê Îtalyaya îro ye di sedsala 7an BZ de dest pê kir. BZ di sedsala 3an de komara Romayê bi dagirkerî û hevpeymanan dest bi berfirehkirina xaka xwe kir. Di [[Serdema tebaxê]] de (63 BZ - 14 PZ) împaretorê yekem a Romayê û Roma serdestiya xwe li ser piraniya [[Derya Navîn]] ava kiribû. Împeratoriyê mezinbûna xwe dewam kir û ji [[Înglistan]]ê heta [[Mezopotamya]]yê gelek herêman kontrol kir. Di sedsala 3an a PZ de, împeratorî li herêmên rojavayî û rojhilatî, bi (bi gelemperî) bi navên împeratorên cuda, parçe bû. == Dîroka paşklasîkî (500 PZ heta 1500 PZ) == Têgîna "serdema paş-klasîkî", her çend ji navê Euronavendî ya serdema "antîka klasîk" hatiye girtin jî, di nava erdnîgariyek berfireh de cîh digire. Serdem bi gelemperî ji hilweşîna sedsala 5an a [[Împeratoriya Romê ya Rojava]], ku di nav gelek keyaniyên cihêreng de parçe bû, ku hinek ji wan paşê di bin [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] de bêne konfederal kirin. [[Împeratoriya Bîzansê]] heta dereng di serdema post-klasîk an serdema navîn de ma. Serdema post-klasîk di heman demê de bi belavbûna misilmanên pêşîn, serdema zêrîn a îslamî ya paşerojê û destpêk û berfirehbûna bazirganiya koleyan a Ereban, li pey êrişên Mongolan ên li [[Rojhilata Navîn]], [[Asyaya Navendî|Asya Navîn]] û [[Ewropaya Rojhilat]] û damezrandina li dora sal 1280an dihewîne. [[Asyaya Başûr]] rêzek padîşahiyên navîn ya [[Hindistan]]ê dîtin. Li pey wî jî împaratoriyên îslamî li Hindistanê hatin damezrandin. Li rojavayê Afrîkayê Împeratoriya Malî û Împeratoriya Songhai pêş ket. Li peravên başûr-rojhilatê Afrîkayê, benderên erebî hatin damezrandin ku tê de zêr, biharat û kelûmelên din dihatin firotin. Vê yekê hişt ku [[Afrîka]] tevlî sîstema bazirganiyê ya [[Başûr-rojhilatê Asyayê|Başûrê Rojhilatê Asyayê]] bibe û bi vê yekê re têkilî bi Asyayê re danî; ev jî li gel çanda misilmantiyê bi çanda Swahîlî encam da. Çînê xanedaniyên Sui, Tang, Song, Yuan û destpêka Ming ên li pey hev ceribandin. Rêyên bazirganiyê yên [[Rojhilata Navîn]] li ser [[Okyanûsa Hindî]] û [[Riya Hevrîşimê|Rêya Hevrîşimê]] ya bi Çola Gobî re, di navbera şaristaniyên Asyayî û Ewropî de têkiliyên aborî û çandî yên sînordar peyda kirin. Di heman serdemê de şaristaniyên li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] yên weke çanda Mîsîsîpî, Ancestral Puebloans, Wari û Inca, Maya û Azteks gihîştin zenîteyên xwe. Di destpêka serdema nûjen de şaristaniyên Amerîkî bi pêwendiya bi kolonyalên [[Ewropî]] ve ji aliyê [[Ewropî]] yan ve hatin têkbirin. === Rojhilata Navîn a Mezin === Beriya derketina [[Îslam]]ê di sedsala 7an de Rojhilata Navîn ji aliyê [[Împeratoriya Bîzansê]] û [[Împeratoriya Sasanî]] ve dihate kontrolkirin ku gelek caran ji bo kontrolkirina çend herêmên bi fikrê nakokî şer dikirin. Di heman demê de ev şerekî çandî bû ku bi çanda [[Xiristiyanî|Xiristiyaniya]] Bîzansî rû kevneşopiyên [[Zerdeştî]] yên Farsê li hemberî hev di pêşbaziyê de bûn. Derketina [[Îslam]]ê rikberek nû afirand ku ku di demekî kurt de ji van herdu împaratoriyan derbas dibe. Dînê Îslamê ya nû gelek bandor li dîroka siyasî, aborî û leşkerî ya Cîhana Kevin, bi taybetî jî li [[Rojhilata Navîn]] kir. Ji navenda xwe ya li [[Nîvgirava Erebistanê]], Misilmanan di destpêka Serdema Postklasîk de dest bi berfirehbûna axê kirin. Di 750 salên PZ de ku Serdema Zêrîn a Îslamî tê zanîn Ereban piraniya [[Rojhilata Nêzîk]], Afrîkaya Bakur û hinek beşên Ewropayê bidest xistin. Zanîn û jêhatîbûna Rojhilata Nêzîk, [[Yewnanistan]] û Farisa kevnar di [[Serdema Postklasîk]] de ji hêla [[Misilman]]an ve hate parastin ku wan jî nûjeniyên nû û girîng ên ji derve lê zêde kirin, wek çêkirina kaxezê ji [[Çîn]]ê û jimartina pozisyona dehemîn ji [[Hindistan]]ê. Piraniya vê hînbûn û pêşkeftinê dikare bi erdnîgariyê ve were girêdan. Beriya hebûna Îslamê jî bajarê [[Meke]] wek navendeke bazirganiyê li Erebistanê kar dikir û pêxemberê îslamê [[Muhemmed|Mihemed]] bi xwe jî bazirgan bû. Bi kevneşopiya îslamî ya nû ya Hecê, çûyîna hecê ya Mekeyê, bajar hêj zêdetir bû navendek pevguhertina mal û ramanan. Bandora bazirganên [[Misilman]] li ser rêyên bazirganiyê yên Afrîka-Erebî û Erebî-Asyayî pir mezin bû. Di encamê de, şaristaniya îslamî li ser bingeha aboriya xwe ya bazirganiyê mezin û berfireh bû. Bazirganan eşya û baweriya xwe ya [[Îslam]]î anîne [[Çîn]]ê, [[Hindistan]]ê, [[Asyaya Başûr]] û padîşahiya rojavayê Afrîkayê û bi keşf û îcadên nû vegeriyan. Tevgera Xiristiyanî di destpêkê de motîvasyonên dînî û berfirehkirina [[Ewropî]] pêş xist da ku xaka misilmanan paşde vegerîne û kontrola axa xwe ji nû ve bi dest bixe. Di dawiyê da ne serkevtî bû û bû sedema lawazkirina Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Bîzansê dest bi windakirina hejmareke zêde ya axa xwe kir. === Ewropa === [[Ewropa]] di serdema pêşîn a navîn de bi dejenerebûn, bêbajarîkirin û bi êrîşên hovane hate pênasekirin ku ev hemî di demên dawî yên kevnarde dest pê kiribûn. Êrîşkaran bi bermahiyên Împeratoriya Romê ya Rojava de qraliyetên xwe yên nû ava kirin. Di sedsala 7an de, [[Bakurê Afrîka]] û [[Rojhilata Navîn]], ku demekê beşek ji Împeratoriya Bîzansê bû, piştî ku ji aliyê şûngirên [[Muhemmed|Mihemed]] ve hat desteser kirin, bûn beşek ji xelîfeta [[îslam]]ê. Her çend di civak û strukturên siyasî de guherînên berbiçav hebin jî, piraniya padîşahiyên nû bi qasî ku ji destê wan dihat sazûmanên heyî yên Romayê di nav xwe de digirtin. Di sedsalên 7 û 8an de Frenkên di bin [[Xanedaniya Karoljen]] da, împeratoriyek ava kirin ku gelek ji [[Ewropaya Rojava|rojavayê Ewropayê]] vedigirit û împeratorî heta sedsala 9an berdewam kir.<ref name="Deanesly2020">{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/1107880222 |sernav=A history of Early Medieval Europe : from 476-911 |paşnav=Deanesly |pêşnav=Margaret |tarîx=2020 |isbn=978-0-429-06153-0 |cih=Abingdon, Oxon |oclc=1107880222 }}</ref> Di Serdema Navîn a Bilind de, ku piştî sala 1000î dest pê kir, ji ber ku nûbûnên teknolojîk û çandiniyê hişt ku bazirganî geş bibe û hilberîna çandiniyê zêde dibe nifûsa [[Ewropa]]yê pir zêde bû.<ref name="Deanesly2020"/> Manoryalîzm, birêxistinkirina gundiyan li gundên ku deyndarê kirê û xizmeta kedê ji mîran re û feodalîzm, avahiyek siyasî ya ku tê de şovalye û esilzadên bi statûya jêrîn di berdêla mafê kirêya ji zevî û xaniyan de xizmeta leşkerî ji axayên xwe re deyndar in, du awayên birêxistinkirina civaka serdema navîn bûn ku di [[Serdema Navîn a Bilind]] de pêş ketine. Padîşahiyan piştî bandorên nenavendî yên perçebûna Împaretoriya Karolîngê bêtir navendî bûn. [[Sefera xaçperestan a yekem|Sefera xaçperestan]] hewl da ku desthilatdariya [[Katolîkên Romayî]] li ser axa xweyê ku ji misilmanan bi dest bixe û ji bo demek dirêj biserket ku li Rojhilata Nêzîk hinek dewletên [[Xiristiyanî|xiristiyan]] ava bike. Bazirganên îtalî ji bo ku di nav malan de an di hilberîna şekir de bixebitin, ji derve koleyan dianîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/1015888198 |sernav=Critical readings on global slavery |tarîx=2018 |kesên-din=Damian Alan Pargas, Felicia Roşu |isbn=978-90-04-34661-1 |cih=Leiden |oclc=1015888198 }}</ref> Jiyana rewşenbîrî bi skolastîzmê û damezrandina zanîngehan ve hate nîşankirin, di heman demê de avakirina katedral û dêran Gothic yek ji destkeftiyên hunerî yên berbiçav ên serdemê bû. [[Serdema Navîn a Dereng]] bi dijwarî û karesatan derbas bû. Birçîbûn, bela û şer nifûsa rojavayê Ewropayê wêran kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hamilton.edu/news/story/from-the-brink-of-the-apocalypse-confronting-famine-war-plague-and-death-in-the-later-middle-ages |sernav=From the Brink of the Apocalypse: Confronting Famine, War, Plague, and Death in the Later Middle Ages |malper=Hamilton College |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-01-21 }}</ref> [[Pandemiya Mirina Reş]] tenê di navbera salên 1347 û 1350î de nêzî 75 heta 200 mîlyon mirov kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/science/articles/2008/01/29/2149185.htm |sernav=Black death 'discriminated' between victims |paşnav=Tuesday |pêşnav=29 January 2008 Will DunhamABC/Reuters |tarîx=2008-01-29 |malper=www.abc.net.au |ziman=en-AU |roja-gihiştinê=2022-01-21 }}</ref> Ev pamdemî di dîroka mirovahiyê de yek ji pandemiyên herî kujer bû. Pandemiyê Ji [[Asya]]yê dest pê kir û di dawiya sala 1340an de gihîşt [[Deryaya Navîn]] û rojavayê [[Ewropa]]yê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/science |sernav=Science |malper=National Geographic |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-01-21 }}</ref> Di nava şeş salan de bi deh mîlyonan [[Ewropî]] jiber pandemiyê jiyana ji dest dan. [[Serdema Navîn]] şahidiya yekem bajarîbûna domdar a bakur û rojavayê [[Ewropa]]yê bû û ew heta destpêka serdema nûjen a destpêka sedsala 16an domand ku bi bilindbûna dewletên neteweyên dabeşkirina Xirîstiyantiya Rojava di Reformasyon, bilindbûna hûmanîzmê di Ronesansa [[Îtalya]] de, û destpêka berbelavbûna [[Ewropî]] ya li derveyî welat ku destûr da danûstendina [[Kolombiya]]yê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bentley |pêşnav=Martha |tarîx=2008-06-30 |sernav=FTR GO14246 |url=http://dx.doi.org/10.2172/933116 }}</ref><ref name="Louise1988"/><ref name="Louise1988"/> === Asya === ;Hindistan Li bakurê [[Hindistan]]ê, piştî hilweşîna (550 PZ) Împeratoriya Gupta, herêm di nav torek tevlihev û herikbar a dewletên piçûk ên padîşahî de hatine dabeş kirin. Di sala 712 PZ de, dema ku [[Xanedana Emewiyan|Xîlafeta Emewî]] ya Ereb piraniya [[Pakistan|Pakîstana]] îro bi dest xist, êrîşên misilmanên destpêkê li rojava dest pê kir. Di sedsala nehan de Têkoşîna Sê alî ji bo kontrolkirina bakurê [[Hindistan]]ê, di nav Împaratoriya Pratihara, Împeratoriya Pala û Împeratoriya Rashtrakuta de dest pê dike. Hinek dewletên girîng ên ku di vê demê de li Hindistanê derketine, di nav wan de [[Siltaniya Behmeni]] û Împeratoriya Vijayanagara hene. ;Çîn Piştî demek jihevketina kurt, [[Çîn]] di sala 589an de ji hêla [[xanedana Sui]] ve hate yek kirin û di bin xanedana Tang de (618–907) de Çîn ket Serdemeke Zêrîn. Împaratoriya Tang bi [[Împeratoriya Tîbetê]] (618-842) re ji bo kontrolkirina herêmên li Asyaya Hundir û Navîn re hevrikî kir.[[Xanedaniya Tang]] di dawiyê de perçe bû û piştî pêncî salan tevliheviyê, [[xanedana Song]] ji nû ve [[Çîn]]ê xiste yek. Piştî vî yekbûnê li gorî William McNeill, "welatê herî dewlemend, herî jêhatî û herî qelebalix li ser rûyê erdê bû"<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Alexander |pêşnav=R. McNeill |tarîx=1982 |sernav=Locomotion of Animals |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-011-6009-4 |doi=10.1007/978-94-011-6009-4 }}</ref> Zextên împeratoriyên koçber ên li bakur her ku diçû bileztir dibû. Di sala 1142an de, Bakurê Çîn di Şerên Jin-Song de ji Jurchens re winda bû û [[Împeratoriya Mongolan|Împeratoriya Mongolî]] di sala 1279an de hemî Çînê nêzîkî nîvê axa Ewrasyayê zeft kir. Piştî sedsalek serweriya xanedana Mongol Yuan, bi damezrandina Xanedaniya Ming (1368) çîniyên etnîkî dîsa Çînê kontrol kirin. ;Japon Li Japonê, rêza împeratoriya di vê demê de hatibû damezrandin û di dema Asuka (538-710) de parêzgeha Yamato di nav dewletek eşkere navendî de pêş ket. Baweriya Bûdîzmê hate pênasekirin kirin û giranî li ser pejirandina hêmanên çanda çînî û Konfuçyûsiyê hebû. Serdema Nara ya sedsala 8an nîşana derketina dewletek bihêz a Japonî ye û pir caran wekî serdemek zêrîn tê pênaskirin kirin. Di vê serdemê de, rêveberiyên împeratorî karên gelemperî yên mezin, di nav wan de ofîsên hukûmetê, perestgeh, rê û pergalên avdanê dikirin. Serdema Heianê (794 heta 1185) lûtkeya hêza împaratorî dît piştre derketina eşîrên mîlîtarîzekirî û destpêka feodalîzma Japonî destpêkir. Serdema feodal a dîroka Japonê, ku ji hêla axayên herêmî yên hêzdar (daimyos) û serweriya leşkerî ya şerkeran (şogûnan) wekî şogunate Ashikaga û şogunate Tokugawa, ji sala 1185an heta sala 1868an berxwe dide. == Çavkanî == {{Werger çavkanî|en|Human history|oldid=1067081235}} {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka cîhanê| ]] 509q8to125udzimwav5hdq3wh2g6jbe 0 124158 2031852 1998120 2026-05-26T19:30:35Z Avestaboy 34898 2031852 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | nav = Aya Nakamura | navê_rastî = Aya Coco Danioko | wêne = Aya Nakamura 2023.jpg | sernavê_wêne = Aya Nakamura (2023) | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|10|5|1995|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Bamako]], [[Malî]] | cure = {{Hlist|[[Strana popê|Pop]]|[[Afropop]]|[[R&B hevdem|R&B]]}} | pîşe = Hunermend | amûr = {{Hlist|Vokal|[[Ngoni (amûr)|Ngoni]]}} | salên_çalak = 2015-Niha | etîket = {{Hlist|Rec.118|[[Warner Music France]]}} }} '''Aya Coco Danioko''' ({{Jidayikbûn|10|5|1995}}), bi navê xwe ya şanoyî wek '''Aya Nakamura''', tê naskirin, ku hunermedekî popa [[Malî yên Fransayê]] ye.<ref name="guardian2019">{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/music/2019/jan/23/aya-nakamura-interview-french-afropop-reluctant-face-of-empowerment |sernav=Aya Nakamura: Afropop's reluctant face of empowerment |paşnav=Amrani |pêşnav=Iman |tarîx=23 kanûna paşîn 2019 |xebat=[[The Guardian]] |roja-gihiştinê=23 kanûna paşîn 2019 }}</ref> Ew di strana xwe ya bi navê "[[Djadja (song)|Djadja]]" zêdetir tê naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=iPGgnzc34tY |sernav=Aya Nakamura - Djadja (Clip officiel) |tarîx=11 gulan 2020 |malper=youtube.com }}</ref> Ew li bajarê [[Bamako]] ya welatê [[Malî]] jidayikbû û bi malbata xwe re koçî [[Fransa]] kir, ku li bajarê Fransayê ya [[Aulnay-sous-Bois]] mezin bû.<ref name="fader">{{Jêder-malper |url=https://www.thefader.com/2018/11/13/aya-nakamura-is-flipping-frances-rigid-rules-beautifully |sernav=Aya Nakamura is flipping France's rigid rules, beautifully |paşnav=Oyiri |pêşnav=Christelle |tarîx=13 çiriya paşîn 2018 |malper=[[The Fader]] |roja-gihiştinê=24 kanûna paşîn 2019 }}</ref> Ew ji malbatekî [[griot]] (çîroknûsên Afrîkaya Rojavayî, pesnê dengbêjan / helbestvanên kevneşopiya devkî) ye, ku ew ji pênc xwişk û bira ya herî mezin e. Nakamura li [[La Courneuve]] li ser modevanî xwend. Paşê Nakamura bi navê şanoyî wekî Aya Nakamura dest bi muzîkê kir, piştî karaktera [[Hiro Nakamura]] ya [[NBC]] bi çîroka zanistî [[drama]] rêzefîlm destpêkir. Nakamura muzîka xwe li serhêlê weşand, ku bi "Karma" û "J'ai mal" re şopînerek bi dest xist. Dembo Camara, hevalekî demdirêj, bû hilberîner û rêvebirê wê. Wekî dadgerî, strana wê ya "Brisé" ji hêla Christopher Ghenda ve hatî çêkirin û li ser [[YouTube]] bi qasî 34 mîlyon kesan ve hate temaşe kirin, herwiha duoyek bi rapper [[Fababy]] "[[Love d'un voyou]]" di encama nexşeya wê ya li Fransayê ve derket.. Albûma xwe ya pêşîn bi gelek hevkariyan re derxist. Di heman demê de Nakamura konserekî mezin li stadyuma Modibo-Keïta ya li Bamako jî hebû, ku wê ji stêrka Nîjerî [[Davido]] vekir. == Dîskografî == === Albûm === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" ! rowspan="2" |Sernav ! rowspan="2" |Dane ! colspan="7" |Helwesta lûtkeyê ! rowspan="2" |Yekîne ! rowspan="2" |Xelat |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[SNEP|FRA]]<ref name="fr">Helwesta li Fransa: * Hemî ji bilî destnîşan kirin: {{Jêder-malper |url=https://lescharts.com/showperson.asp?name=Aya+Nakamura |sernav=Discographie Aya Nakamura |malper=lescharts.com |roja-gihiştinê=11 çiriya paşîn 2018 }} * ''Journal intime'': {{Jêder-malper |url=http://www.snepmusique.com/tops-semaine/top-album-megafusion/?ye=2017&we=35 |sernav=Aya Nakamura |malper=www.snepmusique.com |urlya-arşîvê=https://archive.today/20191104212529/http://www.snepmusique.com/tops-semaine/top-album-megafusion/?ye=2017&we=35 |roja-arşîvê=4 çiriya paşîn 2019 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=4 îlon 2017 }} * "Djadja": {{Jêder-malper |url=http://www.snepmusique.com/tops-semaine/top-singles-megafusion/?ye=2018&we=19 |sernav=Top Singles (téléchargement + streaming) |tarîx=11 gulan 2018 |weşanger=SNEP |ziman=fr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180515090432/http://www.snepmusique.com/tops-semaine/top-singles-megafusion/?ye=2018&we=19 |roja-arşîvê=15 gulan 2018 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=11 gulan 2018 }} * "Copines": {{Jêder-malper |url=http://www.snepmusique.com/tops-semaine/top-singles-megafusion/?ye=2018&we=45 |sernav=Top Singles (téléchargement + streaming) |weşanger=SNEP |ziman=fr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181126204751/http://www.snepmusique.com/tops-semaine/top-singles-megafusion/?ye=2018&we=45 |roja-arşîvê=26 çiriya paşîn 2018 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=12 çiriya paşîn 2018 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Ultratop|BEL(FL)]]<ref name="bel-fl">{{Jêder-malper |url=http://www.ultratop.be/nl/showinterpret.asp?interpret=Aya+Nakamura |sernav=Aya Nakamura |xebat=ultratop.be/nl/ |roja-gihiştinê=4 îlon 2017 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Ultratop|BEL(WA)]]<ref name="bel-wa">{{Jêder-malper |url=http://www.ultratop.be/fr/showinterpret.asp?interpret=Aya+Nakamura |sernav=Aya Nakamura |malper=ultratop.be/nl/ |roja-gihiştinê=4 îlon 2017 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Single Top 100|NLD]]<ref name="NLD">{{Jêder-malper |url=https://dutchcharts.nl/showperson.asp?name=Aya+Nakamura |sernav=Discography Aya Nakamura |weşanger=dutchcharts.nl |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2018 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Federazione Industria Musicale Italiana|ITA]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://italiancharts.com/showitem.asp?interpret=Aya+Nakamura&titel=Nakamura&cat=a |sernav=italiancharts.com - Aya Nakamura - Nakamura |malper=italiancharts.com |roja-gihiştinê=2020-07-17 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[PROMUSICAE|SPA (str)]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.elportaldemusica.es/album/aya-nakamura-nakamura?list=top-100-streaming |sernav=El portal de Música |malper=www.elportaldemusica.es |roja-gihiştinê=2019-10-11 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Swiss Hitparade|SWI]]<ref name="SWI">{{Jêder-malper |url=http://hitparade.ch/showinterpret.asp?interpret=Aya+Nakamura |sernav=Discographie Aya Nakamura |malper=hitparade.ch |roja-gihiştinê=28 gulan 2018 }}</ref> |- ! scope="row" |Journal intime | * Weşandin: 25'ê Tebaxê 2017 * Şîrketa qeydê: Rec. 118, [[Warner Music France]] * Format: [[Compact disc|CD]], [[Phonograph record|LP]], [[Music download|digital download]], [[Streaming media|streaming]] |6 |143 |34 |— |— |— |— | | * [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|SNEP]]:Platîn <ref name="SNEP">{{Jêder-malper |url=http://www.snepmusique.com/les-disques-dor/?awards_cat=0&awards_awd=0&awards_year=0&awards_artist=Aya+Nakamura&awards_title=&awards_edit_distrib=&awards_sort=date_certif-desc&awards_nb=30&submitAdvanced=Rechercher |sernav=Les Certifications – Aya Nakamura |weşanger=[[Syndicat National de l'Édition Phonographique]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171213023436/http://www.snepmusique.com/les-disques-dor/?awards_cat=0&awards_awd=0&awards_year=0&awards_artist=AYA+NAKAMURA&awards_title=&awards_edit_distrib=&awards_sort=date_certif-desc&awards_nb=30&submitAdvanced=Rechercher |roja-arşîvê=13 kanûna pêşîn 2017 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=28 sibat 2018 }}</ref> |- ! scope="row" |''Nakamura'' | * Weşandin: 2'ê Mijdarê 2018 * Şîrketa qeydê: Rec. 118, Warner Music France * Format: CD, LP, digital download, streaming |3 |29 |8 |10 |90 |92 |20 | * FRA: 419,020<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aficia.info/charts/top-albums-22/186117 |sernav=Top Albums : une seconde semaine au sommet pour Maes |paşnav=min |pêşnav=Charts·3 février 2020 {{!}} 10 h 19 |tarîx=2020-02-03 |malper=aficia |ziman=fr-FR |roja-gihiştinê=2020-02-03 }}</ref> * NLD: 20,000<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.chartsinfrance.net/Aya-Nakamura/news-108832.html |sernav=Aya Nakamura : l'album "Nakamura" certifié platine en France et disque d'or aux Pays-Bas |malper=chartsinfrance.net |ziman=fr |roja-gihiştinê=2018-12-15 }}</ref> | * SNEP: Cewher<ref>{{Jêder-malper |url=https://snepmusique.com/les-certifications/ |sernav=Les certifications |malper=SNEP |ziman=fr-FR |roja-gihiştinê=12 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> * BEA: Platîn<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ultratop.be/nl/goud-platina/2020/albums |sernav=Goud En Platina - Albums 2020 |weşanger=UltraTop |roja-gihiştinê=26 hezîran 2020 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Aya (albûm)|Aya]]'' | * Weşandin: 13'ê Mijdarê 2020 * Şîrketa qeydê: Rec. 118, Warner Music France * Format: CD, LP, digital download, streaming |2 |14 |2 |36 |— |— |8 | | |} === Stranên yekane === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Lîsteya yekane, bi helwesta lûtkeyê û xelatên bijartî ! rowspan="2" scope="col" |Sernav ! rowspan="2" scope="col" |Sal ! colspan="10" scope="col" |Helwesta lûtkeyê ! rowspan="2" scope="col" |Xelat ! rowspan="2" scope="col" |Albûm |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[SNEP|FRA]]<ref name="fr" /> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Ultratop|BEL(FL)]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ultratop.be/nl/showinterpret.asp?interpret=Aya+Nakamura |sernav=Discografie Aya Nakamura |malper=ultratop.be |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2018 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Ultratop|BEL(WA)]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ultratop.be/fr/showinterpret.asp?interpret=Aya+Nakamura |sernav=Discographie Aya Nakamura |malper=ultratop.be |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2018 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[GfK Entertainment Charts|GER]]<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.offiziellecharts.de/suche |sernav=Suche - Offizielle Deutsche Charts |malper=www.offiziellecharts.de |ziman=de-de |roja-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2018 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Federazione Industria Musicale Italiana|ITA]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/classifiche.kl#/charts/3/2019/37 |sernav=Top Singoli – Classifica settimanale WK 37 |weşanger=[[Federazione Industria Musicale Italiana]] |ziman=it |roja-gihiştinê=14 îlon 2019 |roja-arşîvê=18 adar 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200318054616/https://www.fimi.it/top-of-the-music/classifiche.kl#/charts/3/2019/37 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Dutch Single Top 100|NLD]]<ref name="NLD" /> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Associação Fonográfica Portuguesa|POR]]<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://portuguesecharts.com/showinterpret.asp?interpret=Aya+Nakamura |sernav=portuguesecharts.com - Discography Aya Nakamura |malper=portuguesecharts.com |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2018 |roja-arşîvê=2018-10-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181014131703/https://portuguesecharts.com/showinterpret.asp?interpret=Aya+Nakamura |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Productores de Música de España|SPA]]<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://spanishcharts.com/showitem.asp?interpret=Aya+Nakamura&titel=Djadja&cat=s |sernav=spanishcharts.com - Aya Nakamura - Djadja |malper=spanishcharts.com |roja-gihiştinê=2019-10-02 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Sverigetopplistan|SWE]]<ref name="SWE">{{Jêder-malper |url=http://www.sverigetopplistan.se/netdata/ghl002.mbr/lista?liid=215&dfom=20180629 |sernav=Veckolista Heatseeker – 27, 6 juli 2018 |weşanger=[[Sverigetopplistan]] |ziman=sv |tercimeya-sernav=Weekly chart Heatseeker – Week 27, 6 July 2018 |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2018 }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=http://www.sverigetopplistan.se/ |sernav=Sverigetopplistan – Sveriges Officiella Topplista |weşanger=[[Sverigetopplistan]] |roja-gihiştinê=3 tebax 2018 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Swiss Hitparade|SWI]]<ref name="SWI" /> |- ! scope="row" |"Super héros" {{Biçûk|(taybetmediya [[Gradur]])}} | rowspan="3" |2016 |34 |— |— |— |— |— |— |— |— |— | | rowspan="3" |Journal intime |- ! scope="row" |"Comportement" |23 |— |40 |— |— |— |— |— |— |— | * SNEP: Platîn<ref name="SNEP" /> |- ! scope="row" |"Oumou Sangaré" |65 |— |— |— |— |— |— |— |— |— | |- ! scope="row" |"[[Djadja (stran)|Djadja]]" {{Biçûk|(solo, taybetmediya [[Loredana Zefi|Loredana]] an ĵi [[Maluma]])}} | rowspan="2" |2018 |1 |16 |16 |43 |23 |1 |37 |5 <ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.elportaldemusica.es/lists/top-100-canciones/2020/29 |sernav=Top 100 Canciones: Semana 29 |weşanger=[[Productores de Música de España]] |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 }}</ref> |72 |29 | * SNEP: Cewher<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.snepmusique.com/les-disques-dor/?awards_cat=64&awards_awd=0&awards_year=0&awards_artist=aya+nakamura&awards_title=djadja&awards_edit_distrib=&awards_sort=date_certif-desc&awards_nb=30&submitAdvanced=Rechercher |sernav=Les Certifications - SNEP |xebat=SNEP |ziman=fr-FR |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2018 }}</ref> * [[Belgian Entertainment Association|BEA]]: 3× Platîn<ref name="ultratop">{{Jêder-malper |url=https://www.ultratop.be/fr/or-platine/2019 |sernav=Les Disques D'Or/De Platine - Singles 2019 |weşanger=Ultra Top |roja-gihiştinê=10 çiriya pêşîn 2019 }}</ref> * [[Bundesverband Musikindustrie|BVMI]]: Zêr<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.musikindustrie.de/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&strInterpret=Aya+Nakamura&strTtArt=alle&strAwards=checked |sernav=Gold-/Platin-Datenbank |roja-gihiştinê=5 sibat 2020 }}</ref> * [[Federazione Industria Musicale Italiana|FIMI]]: Platîn<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl |sernav=Certificazioni - FIMI |malper=www.fimi.it |ziman=it-IT |roja-gihiştinê=2020-08-31 }}</ref> * [[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI SWI]]: Zêr<ref name="SWIcert">{{Jêder-malper |url=http://www.swisscharts.com/search_certifications.asp?search=Aya+Nakamura |sernav=The Official Swiss Charts and Music Community |weşanger=Hitparade.ch - Swiss Charts |roja-gihiştinê=26 îlon 2018 }}</ref> * [[NVPI]]: 2× Platîn<ref>{{Jêder-malper |url=https://nvpi.nl/nvpi-audio/marktinformatie/goud-platina/ |sernav=Goud/Platina |malper=nvpi.nl |roja-gihiştinê=2018-12-15 |roja-arşîvê=2019-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191203124722/https://nvpi.nl/nvpi-audio/marktinformatie/goud-platina/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Productores de Música de España|PROMUSICAE]]: 3× Platîn<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.elportaldemusica.es/single/aya-nakamura-djadja |sernav=Aya Nakamura – Djadja |weşanger=[[Productores de Música de España]] |ziman=es |roja-gihiştinê=18 tebax 2020 }}</ref> | rowspan="4" |''Nakamura'' |- ! scope="row" |"[[Copines]]" |1 |24 <small>(tip)</small> |7 |— |— |46 |181 |— |— |60 | * SNEP: Cewher<ref name="SNEP" /> * BEA: Zêr<ref name="ultratop" /> * [[Federazione Industria Musicale Italiana|FIMI]]: Zêr<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl |sernav=Certificazioni - FIMI |malper=www.fimi.it |ziman=it-IT |roja-gihiştinê=2021-10-12 }}</ref> |- ! scope="row" |"[[Pookie (song)|Pookie]]" {{Biçûk|(solo, taybetmediya [[Lil Pump]] an jî [[Capo Plaza]])}} | rowspan="2" |2019 |5 |18 |9 |— |2 |— |— |— |—{{efn|"Pookie" (Remix) neketiye hundirê [[Sverigetopplistan|Swedish Singellista Chart]], lê di helwesta Heatseeker ya Swêdê di hejmara 14 de derketiye lûtkeyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sverigetopplistan.se/chart/215?dspy=2019&dspp=32 |sernav=Veckolista Heatseeker, vecka 32 |weşanger=[[Sverigetopplistan]] |roja-gihiştinê=9 tebax 2019 }}</ref> |55 | * SNEP: Cewher<ref name="SNEP" /> * BEA: 3× Platîn<ref name="BEA">{{Jêder-malper |url=https://www.ultratop.be/fr/or-platine/2020 |sernav=Les Disques D'Or/De Platine - Singles 2020 |weşanger=Ultra Top |roja-gihiştinê=30 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> * FIMI: 2× Platîn<ref name="FIMI">{{Jêder-malper |url=http://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications |sernav=FIMI: Certificazioni |weşanger=[[Federazione Industria Musicale Italiana]] |roja-gihiştinê=2 kanûna pêşîn 2019 }} ''Note: To retrieve the certifications, 1) type in "Aya Nakamura" in the box of "Filtra", 2) select years in the box of "Anno", 3) select "Singoli online" in the box of "Sezione", 4) click Enter''</ref> |- ! scope="row" |"[[Soldat (stran)|Soldat]]"<ref>{{Jêder-malper |url=https://music.apple.com/fr/album/nakamura/1479090276 |sernav=Nakamura – Aya Nakamura |malper=[[iTunes]] |roja-gihiştinê=13 îlon 2019 |roja-arşîvê=11 nîsan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200411092711/https://music.apple.com/fr/album/nakamura/1479090276 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |6 |— |— |— |— |— |— |— |— |— | * SNEP: Zêr<ref name="SNEP" /> |- ! scope="row" |"[[Jolie nana]]" | rowspan="2" |2020 |1 |8 |2 |—{{efn|"Jolie nana" neketiye hundirê [[GfK Entertainment Charts|German Singles Chart]], lê di hejmara 6'an de li ser Charts Single Trending German derket.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mtv.de/charts/9gtiy5/single-trending |sernav=Offizielle Single Trending Charts, 14. August 2020 |weşanger=[[MTV Germany]] |roja-gihiştinê=6 îlon 2020 |roja-arşîvê=2018-01-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180112084819/http://www.mtv.de/charts/9gtiy5/single-trending |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |— |18 |— |— |— |4 | * SNEP: Cewher<ref name="SNEP" /><ref>{{Jêder-malper |url=https://twitter.com/snep/status/1330797547611447297 |sernav=Le titre "Jolie Nana" d'Aya Nakamura est certifié Single Diamant ! 50 000 000 équivalents streams Bravo ! |via=[[Twitter]] |roja-gihiştinê=23 çiriya paşîn 2020 }}</ref> * BEA: 2× Platîn<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ultratop.be/fr/or-platine/2021 |sernav=Les Disques D'Or/De Platine - Singles 2021 |weşanger=Ultra Top |roja-gihiştinê=13 sibat 2021 }}</ref> | rowspan="2" |''Aya'' |- ! scope="row" |"[[Doudou (stran)|Doudou]]"<ref>{{Jêder-malper |url=https://twitter.com/AyaNakamuraa/status/1313844707664031745 |sernav=Nouveau single " Doudou " vendredi 9.10 ⏳ |via=[[Twitter]] |roja-gihiştinê=7 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> |6 <ref name="snep-47" /> |— |40 |— |— |— |— |— |— |— | |- ! scope="row" |"[[Bobo (Strana Aya Nakamura)|Bobo]]" |2021 |3 |— |23 |— |— |67 |— |— |— |16 | | {{N/a|Albûma ne-yekane}} |} ==== Taybetmendî ==== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Lîsteya yekane wekî hunermendên diyarkirî, bi helwesta lûtkeyê û xelatên bijartî ! rowspan="2" scope="col" |Sernav ! rowspan="2" scope="col" |Sal ! colspan="2" scope="col" |Helwesta lûtkeyê ! rowspan="2" scope="col" |Xelat ! rowspan="2" scope="col" |Albûm |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[SNEP|FRA]]<ref name="fr" /> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Ultratop|BEL(WA)]]<ref name="bel-wa" /> |- ! scope="row" |"[[Love d'un voyou]]" {{Biçûk|([[Fababy]] taybetmendiya Aya Nakamura)}} |2015 |9 |37* {{Biçûk|(Ultratip)}} | | |- ! scope="row" |"Sorry" {{Biçûk|([[Abou Debeing]] taybetmediya Aya Nakamura)}} |2016 |188 |— | | |- ! scope="row" |"Bad Boy" {{Biçûk|([[Fally Ipupa]] taybetmediya Aya Nakamura)}} | rowspan="2" |2017 |68 |— | * SNEP: Zêr<ref name="SNEP" /> | |- ! scope="row" |"Moi je vérifie" {{Biçûk|([[Naza (rapvan)|Naza]] taybetmediya [[Dadju]] û Aya Nakamura)}} |171 |— | | |- ! scope="row" |"Pourquoi tu forces" {{Biçûk|(DJ Erise taybetmediya Aya Nakamura)}} | rowspan="2" |2018 |177 |— | | |- ! scope="row" |"Comme ci comme ça" {{Biçûk|(Tour 2 Garde taybetmediya Aya Nakamura)}} |— |— | | |- ! scope="row" |"C'est cuit" {{Biçûk|([[Major Lazer]] taybetmediya Aya Nakamura û [[Swae Lee]])}} |2021 |72 |— | |''[[Music Is the Weapon|Stran Gulle ye (Nûvekirin)]]'' |} <small>*Ne di helwestên lûtkeya fermî yên Belçîkayê Ultratop 50 de xuya bû, lê di binê helwestên lûtkeya Ultratip de di gulikê de xuya bû.</small> === Stranên din yên nexşandî === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" ! rowspan="2" scope="col" |Sernav ! rowspan="2" scope="col" |Sal ! colspan="3" scope="col" |Helwesta lûtkeyê ! rowspan="2" scope="col" |Xelat ! rowspan="2" scope="col" |Albûm |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[SNEP|FRA]]<ref name="fr" /><ref name="snep-47">{{Jêder-malper |url=http://snepmusique.com/les-tops/le-top-de-la-semaine/top-albums/?semaine=47?&annee=2020&categorie=Top%20Singles |sernav=Top Singles (Week 47, 2020) |weşanger=Syndicat National de l'Édition Phonographique |ziman=fr |roja-gihiştinê=23 çiriya paşîn 2020 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Ultratop|BEL(WA)]]<ref name="bel-wa" /> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Swiss Hitparade|SWI]]<ref name="SWI" /> |- ! scope="row" |"Oublier" |2016 |96 |— |— | | rowspan="7" |''Journal intime'' |- ! scope="row" |"Fuego" {{Biçûk|(taybetmediya Dadju)}} | rowspan="6" |2017 |85 |— |— | |- ! scope="row" |"J'ai mal (Part 2)" |109 |— |— | |- ! scope="row" |"Problèmes" {{Biçûk|(taybetmediya [[MHD (rapvan)|MHD]])}} |118 |— |— | |- ! scope="row" |"Jalousie" {{Biçûk|(taybetmediya [[Lartiste]])}} |121 |— |— | |- ! scope="row" |"Karma" |146 |— |— | |- ! scope="row" |"Orphelin" {{Biçûk|(taybetmediya [[KeBlack]])}} |151 |— |— | |- ! scope="row" |"La dot" | rowspan="10" |2018 |3 |32 |71 | * SNEP: Platîn<ref name="SNEP" /> | rowspan="10" |''Nakamura'' |- ! scope="row" |"Sucette" {{Biçûk|(taybetmediya [[Niska (rapvan)|Niska]])}} |4 |— |— | * SNEP: Platîn<ref name="SNEP" /> |- ! scope="row" |"Oula" |5 |— |— | * SNEP: Zêr<ref name="SNEP" /> |- ! scope="row" |"Pompom" |8 |— |— | * SNEP: Zêr<ref name="SNEP" /> |- ! scope="row" |"Ça fait mal" |13 |— |— | |- ! scope="row" |"Whine Up" |15 |— |— | |- ! scope="row" |"Gangster" |18 |— |— | |- ! scope="row" |"Faya" |21 |— |— | |- ! scope="row" |"Gang" {{Biçûk|(taybetmediya [[Davido]])}} |35 |— |— | |- ! scope="row" |"Dans ma bulle" |40 |— |— | |- ! scope="row" |"[[40% (stran)|40%]]" | rowspan="3" |2019 |4 |30 |— | * SNEP: Cewher <ref name="SNEP" /> | rowspan="3" |''Nakamura (Deluxe Edition)'' |- ! scope="row" |"Claqué" |45 |— |— | |- ! scope="row" |"Idiot" |65 |— |— | |- ! scope="row" |"Plus jamais" {{Biçûk|(taybetmediya [[Stormzy]])}} | rowspan="13" |2020 |1 |36 |24 | | rowspan="13" |''Aya'' |- ! scope="row" |"Tchop" |7 |— |62 | |- ! scope="row" |"Préféré" {{Biçûk|(taybetmediya Oboy)}} |4 |— |— | |- ! scope="row" |"[[Fly (Strana Aya Nakamura)|Fly]]" |8 |— |— | |- ! scope="row" |"Sentiments grandissants" |9 |— |— | |- ! scope="row" |"Love de moi" |13 |— |— | |- ! scope="row" |"Biff" |14 |— |— | |- ! scope="row" |"Nirvana" |17 |— |— | |- ! scope="row" |"Ça blesse" |18 |— |— | |- ! scope="row" |"Hot" |19 |— |— | |- ! scope="row" |"La machine" |21 |— |— | |- ! scope="row" |"Mon chéri" |27 |— |— | |- ! scope="row" |"Mon lossa" {{Biçûk|(taybetmediya [[Ms Banks]])}} |28 |— |— | |- ! scope="row" |"Ailleurs" |2021 |124 |— |— | | |} == Xelat û Namzetkirin == {| class="wikitable" ! scope="col" |Sal ! scope="col" |Xelat !Kategorî ! scope="col" |Pîşe ! scope="col" |Encam |- |2018 |W9 D'OR |Hunermenda Jin a herî zêde hat guhdarkirin <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.toutelatele.com/w9-d-or-2018-le-palmares-complet-avec-lartiste-maitre-gims-dadju-hoschi-videos-106065 |sernav=W9 d'or 2018 : le palmarès complet avec Lartiste, Maitre Gims, Dadju, Hoshi... [VIDEOS] |paşnav1=Jérôme |pêşnav1=Roulet |malper=Toutelatele |ziman=fr |roja-gihiştinê=8 tebax 2019 }}</ref> | rowspan="8" |Bixwe |{{Won}} |- | rowspan="12" style="text-align:center;" |2019 |Xelatên Talenta Tevgera Hunera Ewropî |Xelatên Hilbijartina Giştî (Fransa) <ref>{{Jêder-malper |url=https://musicmoveseuropetalentawards.eu/nominees/2019 |sernav=The nominees {{!}} Music Moves Europe Talent Awards |malper=musicmoveseuropetalentawards.eu |roja-gihiştinê=2020-12-08 |roja-arşîvê=2020-08-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200808171103/https://musicmoveseuropetalentawards.eu/nominees/2019 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |{{Won}} |- |[[Xelatên MTV Europe Music]] |Baştirîn Hunermendê Fransî |{{Berandamî}} |- |[[Xelatên BET 2019|Xelatên BET]] |Baştirîn Hunermendê Navnetewî |{{Berandamî}} |- | rowspan="6" |[[AFRIMA|Xelatên All Africa Music]] |Frankofona herî baş |{{Berandamî}} |- |Hunermendê salê |{{Berandamî}} |- |Bi Xelata Muzîkê re sînor derbas kirin |{{Berandamî}} |- |Jina herî baş ên Rojavayê Afrîkayê <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.okayafrica.com/here-are-the-2019-afrimma-nominees-burna-boy-wizkid/ |sernav=Here are the 2019 AFRIMMA Nominees |paşnav1=DAMOLA |pêşnav1=DUROSOMO |tarîx=7 tebax 2019 |malper=OkayAfrica |ziman=en |roja-gihiştinê=8 tebax 2019 }}</ref> |{{Berandamî}} |- |- |Hevkariya herî baş |"Sucette" (feat. [[Niska (rapvan)|Niska]]) |{{Berandamî}} |- |Strana salê | rowspan="3" |"Pookie" |{{Berandamî}} |- | rowspan="3" |[[Xelatên 2019 NRJ Music|Xelatên NRJ Music]] |Frankofona salê |{{Berandamî}} |- |Performansa Frankofona Şevê |{{Berandamî}} |- |Hunermendê Jin a Frankofon |Bixwe |{{Berandamî}} |- | rowspan="5" |2020 |[[Xelatên MTV Europe Music]] |Baştirîn Hunermendê Fransî {{Çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} |Bixwe |{{Berandamî}} |- |[[Xelatên NRJ Music]] |Hunermendê Jin a Frankofona Salê |Bixwe |{{Won}} |- | rowspan="2" |Xelatên BreakTudo |Hunermend Li Ser Rabûyî <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.breaktudo.com/saiba-quem-sao-os-indicados-do-breaktudo-awards-2020/ |sernav=Saiba quem são os indicados do BreakTudo Awards 2020 |paşnav1=Jérôme |pêşnav1=Roulet |malper=BreakTudo |ziman=fr |roja-gihiştinê=8 tebax 2019 }}</ref> |Bixwe |{{Berandamî}} |- |Latin Hit |"Djadja Remix" (feat. [[Maluma]]) |{{Berandamî}} |- |[[Xelatên LOS40 Music]] |Baştirîn Hunermendê nû yên Navnetewî |Bixwe |{{Won}} |- |2021 |[[Apple Music|Xelatên Apple Music]] |Hunermendê salê (Fransa)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apple.com/newsroom/2021/11/apple-announces-third-annual-apple-music-award-winners/ |sernav=Apple announces third annual Apple Music Award winners |malper=Apple Newsroom |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2021-11-30 }}</ref> |Bixwe |{{Won}} |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fransiyên misilmanbûyî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 41bndf7fldq72zwxu57p6y7aye068oq 0 125919 2032019 1955064 2026-05-27T08:01:27Z Avestaboy 34898 2032019 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Toxicology_Research_at_FDA_(NCTR_1193)_(6009043040).jpg|thumb|255x255px|{{Navîn|Jehrnasî}}]] '''Jehrnasî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/43958192/ALFABEYA_KURD%C3%8E_YA_HERA_KEVNARE_%C3%9B_ALFABEYEKE_ALTERNAT%C3%8EF |sernav=Alfabeya Kurdî ya hera kevnare û alfabeyeke alternatîf |paşnav=Demirhan |pêşnav=Umid |malper=academia.edu |roja-gihiştinê=2022-04-24 |roja-arşîvê=2022-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220424164712/https://www.academia.edu/43958192/ALFABEYA_KURD%C3%8E_YA_HERA_KEVNARE_%C3%9B_ALFABEYEKE_ALTERNAT%C3%8EF |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> an jî '''toksîkolojî''' (yewnaniya kevn τοξικολογία toxikologia) lêkolîna jehr, jehrandin û dermankirina wan e. Ew qadek navdîsîplîn e ku bi gelemperî bi [[Farmakolojî|dermannasiyê]] ve girêdayî ye. Qada çalakiya we bi ya [[biyokîmya]]yê re, ku bingeha molekularî ya jehrê tê ronî kirin, hevûdu ye. Ji ber vê yekê, gelek kîmyager û biyokimyager wekî jehrnas ( toksîkolog) dixebitin. == Bêjenasî == Peyva yewnanî τοξικον toxikon ji τόξον toxon "kevanê (kêvan)" tê, ku pê tîra (jehrê) tê avêtin. Ew di eslê xwe de behsa tîra jehrê dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve== {{Wiktionary}} {{commons category}} * {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jehrnasî| ]] jm8mr7ftvepuufjr8vzuzi6ebnprikp 2032092 2032019 2026-05-27T09:32:40Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, Sernavên beşan rast kir.) 2032092 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Toxicology_Research_at_FDA_(NCTR_1193)_(6009043040).jpg|thumb|255x255px|{{Navîn|Jehrnasî}}]] '''Jehrnasî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/43958192/ALFABEYA_KURD%C3%8E_YA_HERA_KEVNARE_%C3%9B_ALFABEYEKE_ALTERNAT%C3%8EF |sernav=Alfabeya Kurdî ya hera kevnare û alfabeyeke alternatîf |paşnav=Demirhan |pêşnav=Umid |malper=academia.edu |roja-gihiştinê=2022-04-24 |roja-arşîvê=2022-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220424164712/https://www.academia.edu/43958192/ALFABEYA_KURD%C3%8E_YA_HERA_KEVNARE_%C3%9B_ALFABEYEKE_ALTERNAT%C3%8EF |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> an jî '''toksîkolojî''' (yewnaniya kevn τοξικολογία toxikologia) lêkolîna jehr, jehrandin û dermankirina wan e. Ew qadek navdîsîplîn e ku bi gelemperî bi [[Farmakolojî|dermannasiyê]] ve girêdayî ye. Qada çalakiya we bi ya [[biyokîmya]]yê re, ku bingeha molekularî ya jehrê tê ronî kirin, hevûdu ye. Ji ber vê yekê, gelek kîmyager û biyokimyager wekî jehrnas ( toksîkolog) dixebitin. == Bêjenasî == Peyva yewnanî τοξικον toxikon ji τόξον toxon "kevanê (kêvan)" tê, ku pê tîra (jehrê) tê avêtin. Ew di eslê xwe de behsa tîra jehrê dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Wîkîferheng}} {{Kategoriya Commonsê}} * {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jehrnasî| ]] k7ui9mrj70fyktivzxiz987linsks6w 2032151 2032092 2026-05-27T11:08:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2032151 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Toxicology_Research_at_FDA_(NCTR_1193)_(6009043040).jpg|thumb|255x255px|{{Navîn|Jehrnasî}}]] '''Jehrnasî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/43958192/ALFABEYA_KURD%C3%8E_YA_HERA_KEVNARE_%C3%9B_ALFABEYEKE_ALTERNAT%C3%8EF |sernav=Alfabeya Kurdî ya hera kevnare û alfabeyeke alternatîf |paşnav=Demirhan |pêşnav=Umid |malper=academia.edu |roja-gihiştinê=2022-04-24 |roja-arşîvê=2022-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220424164712/https://www.academia.edu/43958192/ALFABEYA_KURD%C3%8E_YA_HERA_KEVNARE_%C3%9B_ALFABEYEKE_ALTERNAT%C3%8EF |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> an jî '''toksîkolojî''' (yewnaniya kevn τοξικολογία toxikologia) lêkolîna jehr, jehrandin û dermankirina wan e. Ew qadek navdîsîplîn e ku bi gelemperî bi [[Farmakolojî|dermannasiyê]] ve girêdayî ye. Qada çalakiya we bi ya [[biyokîmya]]yê re, ku bingeha molekularî ya jehrê tê ronî kirin, hevûdu ye. Ji ber vê yekê, gelek kîmyager û biyokimyager wekî jehrnas (toksîkolog) dixebitin. == Bêjenasî == Peyva yewnanî τοξικον toxikon ji τόξον toxon "kevanê (kêvan)" tê, ku pê tîra (jehrê) tê avêtin. Ew di eslê xwe de behsa tîra jehrê dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Wîkîferheng}} {{Kategoriya Commonsê}} * {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jehrnasî| ]] pnnje7k79v6drpcwq59atmgcebketk1 0 134460 2031535 1992899 2026-05-26T12:34:43Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2031535 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | sernavê_wêne = }} '''Banksy''' [[hunermend]]ekî [[Hunera kolanê|kolanê]], [[Çalakvanî|çalakvanekî]] [[Siyaset|siyasî]] û [[derhêner]]ê [[sînema]]yê yê binavûdeng ê [[Înglistan|Îngilîstanê]] ye ku navê wî û nasnameya wî nayê piştrastkirin û mijara spekulasyonê ye..<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=100 Contemporary Artists A–Z |paşnav1=Holzwarth |pêşnav1=Hans W. |tarîx=2009 |weşanger=Taschen |isbn=978-3-8365-1490-3 |çap=Taschen's 25th anniversary special |cih=Köln |rûpel=40 }}</ref> Ew ji salên [[1990]]-an vir ve çalak e, [[huner]]a wî ya kolanê ya [[Satîre|satirîk]] û [[epîgram]]ên binketî [[mîzah]]a tarî bi [[grafîtî]]yên ku bi [[teknîka şablonê]] ya cihêreng hatî çêkirin, berhev dikin. Berhemên wî yên şiroveyên siyasî û civakî li seranserê cîhanê li kolan, dîwar û piran derketine.<ref>[http://weburbanist.com/2007/07/19/banksy-paradox-unofficial-guide-to-the-worlds-most-infamous-urban-guerilla-street-artist/ "The Banksy Paradox: 7 Sides to the World's Most Infamous Street Artist] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110402080538/http://weburbanist.com/2007/07/19/banksy-paradox-unofficial-guide-to-the-worlds-most-infamous-urban-guerilla-street-artist/ |date=2011-04-02 }}, 19 July 2007</ref> Karê Banksy ji dîmena binerd a [[Bristol]] derket, ku hevkariyên hunermend û muzîkjenan dihewand.<ref name="tel_banksy">{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/art/3672135/Banksy-off-the-wall.html |sernav=Banksy: off the wall |paşnav=Baker |pêşnav=Lindsay |tarîx=28 adar 2008 |xebat=The Daily Telegraph |cih=London |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090413030104/http://www.telegraph.co.uk/culture/art/3672135/Banksy-off-the-wall.html |roja-arşîvê=13 nîsan 2009 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=24 hezîran 2009 }}</ref> Banksy dibêje ku ew ji [[3D (hunermend)|3D]], hunermendek grafîtî û endamê damezrîner ê koma [[muzîk]]ê [[Massive Attack]], îlhama xwe girt.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.banksy.co.uk/QA/qaa.html |sernav=Frequently Asked Questions |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120103163406/http://www.banksy.co.uk/QA/qaa.html |roja-arşîvê=3 kanûna paşîn 2012 |roja-gihiştinê=3 tebax 2013 }}</ref> Banksy hunera xwe li ser rûberên eşkere yên wekî dîwar û perçeyên fizîkî yên ku bixwe hatine çêkirin nîşan dide. Banksy êdî wêne û berhemên grafîtîyên xwe yên kolanan nafiroşe, lê "sazkirin"ên wî yên giştî bi rêkûpêk ji nû ve têne firotin, pir caran jî bi rakirina dîwarê ku li ser hatine xêzkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.meeja.com.au/index.php?display_article_id=290 |sernav=Banksy fans fail to bite at street art auction |tarîx=30 îlon 2008 |xebat=meeja.com.au |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081016145044/http://www.meeja.com.au/index.php?display_article_id=290 |roja-arşîvê=16 çiriya pêşîn 2008 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=30 îlon 2008 }}</ref> Gelek berhemên wî dikarin wekî hunera demkî bên binavkirin.<ref name="Expose">{{Jêder-malper |url=https://exepose.com/2018/11/30/banksy-temporary-by-design/ |sernav=Banksy: Temporary by Design |tarîx=30 çiriya paşîn 2018 |malper=Expose |weşanger=Expose |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2022 }}</ref> Hejmarek hindik ji berhemên Banksy bi fermî, ne eşkere, bi riya ajansa ''[[Pest Control]]'' têne firotin, ya ku ji aliyê Banksy bi xwe ve hatî avakirin.<ref>Loney Abrams, [https://www.artspace.com/magazine/art_101/close_look/how-does-banksy-make-money-or-a-lesson-in-art-market-economics-55352 How Does Banksy Make Money? (Or, A Quick Lesson in Art Market Economics)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181024152508/https://www.artspace.com/magazine/art_101/close_look/how-does-banksy-make-money-or-a-lesson-in-art-market-economics-55352 |date=2018-10-24 }}, ''Artspace'', 30 March 2018</ref> Belgefîlma Banksy ''[[Exit Through the Gift Shop (2010)]]'' di [[Festîvala Fîlman a Sundance]] ya [[2010]] de yekem car derket.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts_and_culture/8471145.stm |sernav=Banksy film to debut at Sundance |nivîskar=<!-- No byline --> |tarîx=21 kanûna paşîn 2010 |xebat=BBC News |roja-gihiştinê=12 nîsan 2010 }}</ref> Di [[Çile]] [[2011]] de, ew ji bo fîlmê ji bo [[Xelata Oscarê ya Belgefîlma Herî Serketî]] bû berendam.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/local/bristol/hi/people_and_places/arts_and_culture/newsid_9373000/9373020.stm |sernav=Banksy's Exit Through the Gift Shop up for Oscar award |tarîx=25 kanûna paşîn 2011 |xebat=BBC Bristol |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170421060515/http://news.bbc.co.uk/local/bristol/hi/people_and_places/arts_and_culture/newsid_9373000/9373020.stm |roja-arşîvê=21 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2017 }}</ref> Di [[2014]] de, ew di [[Xelatên Webby]] ya 2014an de wek Kesê Salê hate xelat kirin.<ref name="Webby">{{Jêder-malper |url=http://webbyawards.com/winners/2014/special-achievement/webby-person-of-the-year/banksy |sernav=2014 Webby Awards Person of the Year |weşanger=Webbyawards.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140531104957/http://webbyawards.com/winners/2014/special-achievement/webby-person-of-the-year/banksy |roja-arşîvê=31 gulan 2014 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=30 gulan 2014 }}</ref> == Grafîtên Banksy ji bo Zehra Doğan == Di 16ê adara 2018an de, hunermendê grafîtê yê Îngilîstanê, [[Banksy]] li [[New York City|New Yorkê]] motîfek bi dirêjahiya 21 mêtreyan xêz kir, bi jimareyên reş ên ku rojên girtina Dogan nîşan didin. Grafîtî balê dikişîne ser rewşa hunermenda kurd [[Zehra Doğan]] a ku ji ber tabloyeke nêzî 3 salan di girtîgehê de ma. Zehra Dogan ji ber wêneyê wê yê bajarekî kurd ê ku bi awayekî hovane ji aliyê leşkerên tirk ve hatiye xerakirin, ketibû girtîgehê. Jimareyên reş ên rojên girtina Doğan nîşan dide, yek set jî dibe bend û rûyê Dogan ji girtîgehê li pişt wan dixuye, yek set jî dibe bend û rûyê Dogan ji girtîgehê li pişt wan dixuye. Ji [[The New York Times]] re axivî, [[Banksy]] got, "Ez bi rastî ji wê re hîs dikim... Min tiştên ku hêjayî cezayê girtîgehê ye, boyax kiriye."<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/03/16/banksy-creates-mural-new-york-support-jailed-turkish-artist/ |sernav=Banksy creates mural in New York in support of jailed Turkish artist |paşnav=Reporters |pêşnav=Telegraph |tarîx=2018-03-16 |malper=The Telegraph |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2022-10-15 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/art/news/banksy-new-york-city-mural-location-zehra-dogan-protest-a8259226.html |sernav=Banksy just unveiled a new mural in New York City and this is what it means |tarîx=2018-03-16 |malper=The Independent |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-10-15 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çalakvanên îngilîz]] [[Kategorî:Derhênerên fîlman ên îngilîz]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1970î]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Wênesazên îngilîz ên mêr]] mqdisfb9bni5j1hf6pg40l4hvkoefm2 0 135030 2031532 1877076 2026-05-26T12:33:19Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031532 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Sanna Marin | navê_jidayikbûnê = Sanna Mirella Marin | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|df=y|1985|11|16}}<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Sanna-Marin |sernav=Sanna Marin |weşanger=[[Britannica]] |roja-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2021 }}</ref><ref name="Specia-2019"/> | cihê_jidayikbûnê = [[Helsînkî]], [[Uusimaa]], [[Fînlenda]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | hevjîn = {{Zewac|Markus Räikkönen|2020}} | zarok = 1 | perwerde = [[Zanîngeha Tampereyê]] | malper = {{URL|www.sannamarin.net}} | wêne = Pääministeri Marinin ja liittokansleri Scholzin tapaaminen 16.3.2022 (51941396612) (cropped).jpg | alt_wêne = | sernavê_wêne = Marin di sala 2022an de | meqam = Serokwezîra Fînlendayê | berê = [[Antti Rinne]] | paşê = | dawiya_dewrê = | destpêka_dewrê = 10ê kanûna pêşîn a 2019an | serokkomar = [[Sauli Niinistö]] | cîgirên_serokwezîrê = {{Lîsteya sade| * [[Katri Kulmuni]] * [[Matti Vanhanen]] * [[Annika Saarikko]] }} | meqam2 = [[Wezîrê Gihandin û Ragihandinê (Fînlenda|Wezîra Gihandin û Ragihandinê]] | berê2 = [[Anu Vehviläinen]] | serokwezîr2 = [[Antti Rinne]] | partî = [[Partiya Sosyaldemokrat a Fînlendayê|Sosyal Demokrat]] | meqam1 = [[Partiya Sosyal Demokrat a Fînlendayê|Seroka Partiya Sosyal Demokrat]] | berê1 = [[Antti Rinne]] | dawiya_dewrê1 = | destpêka_dewrê1 = 23ê Tebaxa 2020an | dawiya_dewrê2 = 10ê kanûna pêşîn a 2019an | destpêka_dewrê2 = 6 hezîrana 2019 | paşê2 = [[Timo Harakka]] | rêz = 46mîn | meqam3 = [[Parlamena Fînlendayê|Parlamentera Fînlendayê]] | destpêka_dewrê3 = 22ê nîsana 2015an | dawiya_dewrê3 = | herêma_hilbijartinê3 = [[Pirkanmaa (navçeya hilbijartinê)|Pirkanmaa]] }} '''Sanna Mirella Marin'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kotus.fi/kielitieto/nimisto/ajankohtaista_nimista/miten_paaministerin_sukunimi_aantyy.32466.news |sernav=Miten pääministerin sukunimi ääntyy? |tarîx=16 kanûna pêşîn 2019 |weşanger=Institute for the Languages of Finland |ziman=fi |tercimeya-sernav=How is the prime minister's family name pronounced?" }}</ref> (jdb. [[16ê çiriya paşîn]] a [[1985]]an li [[Helsînkî]]) siyasetmedareke [[Fînlenda|fînlendî]] ye, ya ku di sala 2019an de wek [[serokwezîr]]a Fînlendayê hate hilbijartin. Ew ji sala 2015an ve wek endama [[Partiya Sosyal Demokrat a Fînlendayê]] (SDP) di [[parlamena Fînlendayê]] de cih digire. Piştî îstifakirina [[Antti Rinne]] ji ber nîqaşên greva postayê, Marin di 8ê kanûna pêşîn a 2019an de wekî serokwezîr hat hilbijartin. Wê di 34 saliya xwe de dest bi wezîfeyê kir û di dîroka Fînlendayê de ciwantirîn kes e ku meqemê digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://valtioneuvosto.fi/tietoa/historiaa/hallitukset-ja-ministerit/paaministerien-ika-nimitettaessa |sernav=Pääministerien ikä nimitettäessä |malper=Valtioneuvosto |ziman=fi-FI |roja-gihiştinê=2021-10-19 |roja-arşîvê=2021-10-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211019005144/https://valtioneuvosto.fi/tietoa/historiaa/hallitukset-ja-ministerit/paaministerien-ika-nimitettaessa |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://valtioneuvosto.fi/en/government/history/prime-minister-s-age-on-the-date-of-appointment |sernav=Prime Minister's age on the date of appointment |malper=Valtioneuvosto |roja-gihiştinê=2021-12-07 |roja-arşîvê=2022-11-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221108051739/https://valtioneuvosto.fi/en/government/history/prime-minister-s-age-on-the-date-of-appointment |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ew her weha çaremîn seroka dewletê ya herî ciwan a cîhanê ye piştî [[Dritan Abazović]]ê [[Montenegro]], [[Gabriel Boric]]ê [[Şîle]] û [[Îbrahîm Traoré]]yê [[Burkîna Faso]]. == Jiyan û perwerdehî == Sanna Mirella Marin di 16ê çiriya paşîn a 1985an de li [[Helsînkî|Helsînkiyê]] ji dayik bû.<ref name="marinAUTObiography">{{Jêder-malper |url=https://www.sannamarin.net/henkilokuva |sernav=Kuka Sanna? ja Ansioluettelo |paşnav=Marin, Sanna |tarîx=19 kanûna pêşîn 2019 |malper=SannaMarin.net |tercimeya-sernav="Sanna who?" and "Resume" |cure=self-published autobiography |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191219003742/https://www.sannamarin.net/henkilokuva |roja-arşîvê=19 kanûna pêşîn 2019 |roja-gihiştinê=4 sibat 2020 |jêgirtin=Koulutukseltani olen hallintotieteiden maisteri Tampereen yliopistosta. Ylioppilaaksi kirjoitin Pirkkalan yhteislukiosta vuonna 2004. / Asumme mieheni Markuksen ja kaksivuotiaan tyttäremme Emman kanssa Tampereella Kalevan kaupunginosassa. ... / Juureni löytyvät neljän kunnan alueelta. Olen syntynyt Helsingissä, asunut Espoossa, veittänyt kasvu- ja kouluvuoteni Pirkkalassa ja vihdoin kotiutunut Tampereelle. [I hold a Master of Administrative Sciences from the University of Tampere. I was a student and graduated from Pirkkala High School in 2004. / I live with my husband, Markus, and our two year old daughter, Emma, in the Kaleva district of Tampere. ... / My roots are in four municipalities. I was born in Helsinki, lived in Espoo, spent my years growing up and in school in Pirkkala, and finally settled in Tampere.] }}</ref><ref name="Specia-2019">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2019/12/10/world/europe/finland-sanna-marin.html |sernav=Who is Sanna Marin, Finland's 34-Year-Old Prime Minister? |paşnav=Specia |pêşnav=Megan |tarîx=10 kanûna pêşîn 2019 |malper=The New York Times |roja-gihiştinê=8 sibat 2020 }}</ref> Ew her weha li [[Espoo]] û [[Pirkkala]]yê jiya berî ku here [[Tampere]]yê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sannamarin.net/inenglish/about-me |sernav=About me {{!}} Sanna Marin |malper=www.sannamarin.net |roja-gihiştinê=2022-07-07 |roja-arşîvê=2019-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191203161057/https://www.sannamarin.net/inenglish/about-me |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dê û bavê wê dema ku ew pir ciwan bû ji hev veqetiyan; malbat bi pirsgirêkên [[aborî]] re rû bi rû ma û bavê Marin, [[Lauri Marin]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tellerreport.com/news/2020-07-02-the-father-of-prime-minister-sanna-marini-is-dead.S149zzdi0I.html |sernav=The father of Prime Minister Sanna Marini is dead |tarîx=2 tîrmeh 2020 |malper=Teller Report |roja-gihiştinê=2 tîrmeh 2020 |roja-arşîvê=2020-07-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200702214248/https://www.tellerreport.com/news/2020-07-02-the-father-of-prime-minister-sanna-marini-is-dead.S149zzdi0I.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> bi [[alkolîzm]]ê re têkoşîn kir. Piştî ku dêûbavên wê yên biyolojîk ji hev veqetiyan, Marin ji hêla diya xwe û hevjîna diya xwe ve di [[Malbatên keskesorê|malbateke keskesorê]] de mezin bû.<ref name="bbc-9dec2019">{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-50712230 |sernav=Sanna Marin: The rising star set to lead Finland's 5.5 million |paşnav=Greenall |pêşnav=Robert |tarîx=9 kanûna pêşîn 2019 |malper=BBC News |roja-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2019 }}</ref><ref name="comrades">{{Jêder-malper |url=https://www.politico.eu/article/sanna-marin-comrades-meet-finland-new-prime-miniester/ |sernav=Comrades, meet Finland's new PM |paşnav=Burtsov |pêşnav=Petri |paşnav2=Heikkilä |pêşnav2=Melissa |tarîx=12 kanûna pêşîn 2019 |malper=Politico |roja-gihiştinê=13 kanûna pêşîn 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apu.fi/artikkelit/sanna-marin-juurettomuus-pakottaa-minut-katsomaan-tulevaan |sernav=Sanna Marin: "Juurettomuus pakottaa minut katsomaan tulevaan" |paşnav=Sandelius |pêşnav=Ninni |tarîx=January 2018 |malper=Eeva |ziman=fi |roja-gihiştinê=17 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> Marin di sala 2004an de di 19 saliya xwe de [[Lîseya Pirkkala]]yê (Pirkkalan Yhteislukio) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.businessinsider.com/sanna-marin-life-of-finland-pm-youngest-world-leader-2019-12 |sernav=The rapid rise of Sanna Marin, the 34-year-old Finnish woman set to become the youngest serving world leader |paşnav=Esfandiari |pêşnav=Sahar |tarîx=9 kanûna pêşîn 2019 |malper=Business Insider |roja-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> Di dema xwendina xwe de wê di nanpêjxaneyekê de û wek diravgir xebitî,<ref name="how">{{Jêder-nûçe |url=https://www.irishtimes.com/news/world/europe/how-did-finland-s-sanna-marin-become-the-world-s-youngest-prime-minister-1.4113352 |sernav=How did Finland's Sanna Marin become the world's youngest prime minister? |paşnav=O'Connor |pêşnav=Philip |tarîx=14 kanûna pêşîn 2019 |malper=The Irish Times |roja-gihiştinê=8 sibat 2020 }}</ref> û lîsansên [[bachelor]] û [[master]]ê di Zanistên Îdarî de ji [[Zanîngeha Tampere]]yê wergirt.<ref name="comrades"/><ref name="how" /> == Destpêka kariyera siyasî == Kariyera siyasî ya Marin ji hêla [[BBC]]ê ve wekî "di 20 saliya xwe de dest pê dike" hate ravekirin.<ref name="bbc-9dec2019"/> Ew di salên piştî qedandina lîseyê de bi Ciwanên Sosyal Demokrat re eleqedar bû.<ref name="bbc-9dec2019" /><ref name="MT" /> Lewra Marin di sala 2006an de tevlî Ciwanên Sosyal Demokrat bû û ji 2010an heta 2012an wek cîgirê yekem ê wî karî kir.<ref name="MT">{{Jêder-malper |url=https://www.maaseuduntulevaisuus.fi/politiikka/artikkeli-1.235456 |sernav=SDP:n uraohjus nousi 10 vuodessa Pirkanmaan ääniharavaksi – Sanna Marin haluaa ravistella puolueita |paşnav=Hemmilä |pêşnav=Ilkka |tarîx=18 gulan 2018 |malper=Maaseudun Tulevaisuus |ziman=fi |roja-gihiştinê=10 kanûna pêşîn 2019 }}</ref><ref name="marinAUTObiography"/> Di sala 2008an de,<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.irishtimes.com/news/world/europe/how-did-finland-s-sanna-marin-become-the-world-s-youngest-prime-minister-1.4113352 |sernav=How did Finland's Sanna Marin become the world's youngest prime minister? |paşnav=O'Connor 1 |pêşnav=Philip |tarîx=14 kanûna pêşîn 2019 |malper=[[The Irish Times]] |cih=Dublin |ziman=en-ie |issn=0791-5144 |roja-gihiştinê=2022-08-07 }}</ref> ew ji bo hilbijartina Meclîsa Bajarê Tampereyê bû namzêd û bi ser neket, lê dîsa namzêditiya xwe nîşan da û di hilbijartinên 2012an de hate hilbijartin.<ref name="bbc-9dec2019"/><ref name="marinAUTObiography"/><ref name="guardian-9dec2019">{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2019/dec/09/finland-anoints-sanna-martin-34-as-worlds-youngest-serving-prime-minister |sernav=Finland anoints Sanna Marin, 34, as world's youngest-serving prime minister |paşnav=Henley |pêşnav=Jon |tarîx=9 kanûna pêşîn 2019 |malper=The Guardian |roja-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2019 }}</ref><ref>[http://tulospalvelu.vaalit.fi/K2012/e/valitut/tampereval.htm Candidates elected Tampere] Ministry of Justice of Finland. </ref> Ew di nav çend mehan de bû seroka meclîsa bajêr û ji 2013an heta 2017an xizmetê kir.<ref name="comrades"/> Di sala 2017an de dîsa ji bo Meclîsa Şaredariyê hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://tulospalvelu.vaalit.fi/KV-2017/en/val837.html |sernav=Elected |tarîx=22 îlon 2020 |malper=vaalit.fi }}</ref> Ew yekem car navdar bû piştî ku vîdyoyên serokatiya civînên wê yên nakok li ser [[YouTube]]ê hatin parvekirin.<ref name="how"/> Marin di sala 2014an de wek cîgira duyem a SDPyê<ref name="eduskuntafi" /><ref name="comrades"/> û di sala 2015an de ji bo Parlamena Fînlendayê ji navçeya Pirkanmaayê<ref>{{Jêder-malper |url=http://tulospalvelu.vaalit.fi/E-2015/en/val07.html |sernav=Electoral district of Pirkanmaa |malper=Ministry of Justice of Finland |roja-gihiştinê=10 kanûna paşîn 2017 }}</ref> hat hilbijartin. Piştî çar salan, ew ji nû ve hat hilbijartin<ref>{{Jêder-malper |url=https://tulospalvelu.vaalit.fi/EKV-2019/fi/val07.html |sernav=Valitut |malper=tulospalvelu.vaalit.fi |roja-gihiştinê=3 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> berî ku di {{Dîrok|6|hezîran|2019}} de bibe Wezîrê Gihandin û Ragihandinê.<ref name="eduskuntafi">{{Jêder-malper |url=https://www.eduskunta.fi/FI/kansanedustajat/Sivut/1297.aspx |sernav=Kansanedustajat [The MPs] > Sanna Marin |paşnav=Marin, Saana ja Eduskunta Henkilöstö [and Parliament Staff] |tarîx=4 sibat 2020 |malper=Eduskunta.fi |weşanger=Suomen Eduskunta [Parliament of Finland] |cih=Helsinki, FI |ziman=fi |cure=professional autobiography |roja-gihiştinê=4 sibat 2020 }}</ref><ref name="bbc">{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-50709422 |sernav=Finnish minister, 34, to be world's youngest PM |tarîx=9 kanûna pêşîn 2019 |malper=BBC News |roja-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2019 }}</ref><ref name="how"/> Di {{Dîrok|23|tebax|2020}} de Marin li hember Antti Rinne biserket û wekî seroka SDPê hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://yle.fi/uutiset/3-11507104 |sernav=Queenin "Älä pysäytä minua nyt" soi salissa, liikuttunut Sanna Marin: "Teidän ansiosta ja teidän vuoksenne" – Yle seuraa SDP:n kokousta |paşnav=Hakahuhta |pêşnav=Ari |tarîx=23 tebax 2020 |malper=[[Yle Uutiset]] |ziman=fi |roja-gihiştinê=23 tebax 2020 }}</ref> == Serokwezîra Fînlendayê (ji 2019an heya aniha) ==  Di kanûna pêşîn a 2019an de, Marin ji hêla SDPyê ve hate namzedkirin da ku li şûna Antti Rinne wekî Serokwezîra Fînlendayê biserkeve,<ref>[https://yle.fi/uutiset/3-11107950 SDP on valinnut: Sanna Marinista tulee Suomen seuraava pääministeri – suora lähetys menossa, Yle seuraa hetki hetkeltä] Yle 8 December 2019</ref><ref name="Reuters20191208">{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/us-finland-government-pm/finlands-social-democrats-name-marin-to-be-youngest-ever-prime-minister-idUSKBN1YC0JO |sernav=Finland's Social Democrats name Marin to be youngest ever prime minister |paşnav=Virki |pêşnav=Tarmo |tarîx=8 kanûna pêşîn 2019 |malper=Reuters |roja-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> lê Rinne bi fermî heya hezîrana 2020an serokê partiyê ma.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.helsinkitimes.fi/finland/finland-news/politics/17078-social-democrats-selects-marin-as-its-candidate-to-succeed-rinne.html |sernav=Social Democrats selects Marin as its candidate to succeed Rinne |paşnav=Teivainen |pêşnav=Aleksi |tarîx=9 kanûna pêşîn 2019 |malper=Helsinki Times |roja-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2019 }}</ref><ref name="Lemola-Specia-2019" /> Di dengdaneke teng de, Marin li hemberî Antti Lindtman bi ser ket. Piraniya wezîran di kabîneya wê ya pênc partiyan de jin in, hejmara wan di dema avakirina kabîneyê de ji 19 kesan 12 bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://nationalpost.com/news/world/ive-proven-my-abilities-finlands-sanna-marin-becomes-the-worlds-youngest-prime-minister |sernav='I've proven my abilities': Finland's Sanna Marin becomes the world's youngest prime minister |paşnav=Pohjanpalo |pêşnav=Kati |paşnav2=Laikola |pêşnav2=Leo |tarîx=9 kanûna pêşîn 2019 |malper=National Post |roja-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2019/12/09/finland-s-sanna-marin-becomes-the-world-s-youngest-prime-minister |sernav=Finland's Sanna Marin becomes the world's youngest Prime Minister |paşnav=Manzanaro |pêşnav=Sofia Sanchez |tarîx=9 kanûna pêşîn 2019 |malper=Euronews |roja-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> Ew piştî Anneli Jäätteenmäki û Mari Kiviniemi, sêyem seroka jin û seroka jin a herî dirêj a hikûmetê ye li Fînlendayê.<ref name="guardian-9dec2019"/><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/12/finland-leader-world-youngest-pm-34-191209080354618.html |sernav=Finland: Sanna Marin to Become World's Youngest PM at 34 |paşnav=Al Jazeera and News Agencies |tarîx=9 kanûna pêşîn 2019 |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=4 sibat 2020 }}</ref><ref name="Lemola-Specia-2019">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2019/12/09/world/europe/finland-prime-minister-sanna-marin.html |sernav=Sanna Marin of Finland to Become World's Youngest Prime Minister |paşnav=Lemola |pêşnav=Johanna |paşnav2=Specia |pêşnav2=Megan |tarîx=9 kanûna pêşîn 2019 |malper=The New York Times |issn=0362-4331 |roja-gihiştinê=10 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> Li ser pejirandina wê ji hêla Meclîsê ve di 34 saliya xwe de, ew bû serokwezîra herî ciwan a Fînlendayê, û seroka dewletê ya herî ciwan bû heya ku Sebastian Kurz di kanûna paşîn a 2020an de ew wesf ji nû ve bi dest xist. <ref name="Reuters20191208"/><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2019/12/10/world/politics-diplomacy-world/finlands-parliament-picks-sanna-marin-worlds-youngest-sitting-prime-minister/ |sernav=Finland's Parliament picks Sanna Marin as world's youngest sitting prime minister |tarîx=10 kanûna pêşîn 2019 |malper=[[Japan Times]] |roja-gihiştinê=17 kanûna pêşîn 2019 |roja-arşîvê=10 kanûna pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191210172641/https://www.japantimes.co.jp/news/2019/12/10/world/politics-diplomacy-world/finlands-parliament-picks-sanna-marin-worlds-youngest-sitting-prime-minister/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/2019-12-10/sanna-marin-named-as-youngest-ever-finnish-prime-minister/11778860 |sernav=Finland's new 34-year-old prime minister to be youngest in the world, backed by all-female leaders |tarîx=11 kanûna pêşîn 2019 |malper=ABC News |roja-gihiştinê=8 sibat 2020 }}</ref> Di dema [[Pandemiya vîrusa Koronayê|pandemiya gerdûnî ya COVID-19]] de di sala 2020an de, kabîneya Marin li Fînlendayê [[Rewşa awerte|rewşa awarte]] bang kir da ku bilindbûna epîdemiyê sivik bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.helsinkitimes.fi/finland/finland-news/politics/17496-poll-social-democrats-overtakes-finns-party-as-most-popular-party-in-finland.html |sernav=Poll: Social Democrats overtakes Finns Party as most popular party in Finland |paşnav=Teivainen |pêşnav=Aleksi |tarîx=1 nîsan 2020 |malper=[[Helsinki Times]] |roja-gihiştinê=2 nîsan 2020 }}</ref> Dema ku serokwezîrê Swêdê Stefan Löfven di çiriya pêşîn a 2020an de ji ber merasîma cenazeyê diya xwe nekarî beşdarî civîneke [[Konseya Ewropayê]] bibe, Marin ji bo nûnertiya Swêdê ket nav tevgerê.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.politico.eu/article/finlands-sanna-marin-to-represent-sweden-at-eu-summit/ |sernav=Finland's Sanna Marin to represent Sweden at EU summit |paşnav=Heikkilä |pêşnav=Melissa |tarîx=29 îlon 2020 |malper=Politico |roja-gihiştinê=15 gulan 2022 }}</ref> Di berdêla wê de, Marin ji Löfven xwest ku nûnertiya Fînlendayê di civîneke Encûmenê ya dawiya wê mehê de bike.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.politico.eu/article/finnish-pm-sanna-marin-leaves-eu-summit-as-coronavirus-precaution/ |sernav=Finnish PM Sanna Marin leaves EU summit as coronavirus precaution |paşnav=Heikkilä |pêşnav=Melissa |tarîx=16 çiriya pêşîn 2020 |malper=Politico |roja-gihiştinê=15 gulan 2022 }}</ref> === Siyaseta derve === [[Wêne:Ruotsin_pääministeri_Magdalena_Andersson_vieraili_Suomessa_5.3.2022_(51919359843).jpg|çep|thumb| Marin û serokwezîra Swêdê Magdalena Andersson di dema axaftinên li ser endamtiya potansiyela NATO ya Fînlenda û Swêdê di bihara 2022 de.]] Di adara 2021ê de, Marin zordestiya gelê [[Ûygûr]] li parêzgeha çînî ya [[Xinjiang]] şermezar kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/chinas-arctic-ambitions-face-increasing-headwinds-in-finland/ |sernav=China's Arctic Ambitions Face Increasing Headwinds in Finland |paşnav=Kopra |pêşnav=Sanna |paşnav2=Puranen |pêşnav2=Matti |tarîx=18 adar 2021 |malper=thediplomat.com |weşanger=The Diplomat }}</ref> Wê tekez kir ku "bazirganî an aborî ne sedemek e ku em van hovîtiyan paşguh bikin".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thenomadtoday.com/articulo/finland/marin-calls-not-to-ignore-chinas-oppression-of-minorities/20210203204910010176.html |sernav=Marin calls not to ignore China's "oppression of minorities" |paşnav=Today |pêşnav=The Nomad |malper=The Nomad Today |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-30 }}</ref> Di axaftineke sala nû ya di destpêka sala 2022an de, Marin diyar kir ku mafê Fînlendayê heye, eger ku bixwaze tevlî [[NATO]]yê bibe û divê vê vebijarkê binirxîne. Ev kiryar bû sedema berteka nerênî ya medyaya Rûsî û hindek dezgehan ragihandin ku “Mosko ji pişta xwe de hat kêrkirin”.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.is.fi/ulkomaat/art-2000008517089.html |sernav=Kremlin propagandakoneisto keksi tavan iskeä Niinistön ja Marinin Nato-puheisiin: "Moskova sai puukoniskun selkäänsä" |tarîx=4 kanûna paşîn 2022 |malper=Ilta-Sanomat |ziman=fi |roja-gihiştinê=9 kanûna paşîn 2022 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iltalehti.fi/ulkomaat/a/790de213-51ae-49aa-9eb2-b0306170163d |sernav=Näin Venäjällä reagoitiin Niinistön ja Marinin Nato-lausuntoihin – tutkija: sävy on sopimaton |paşnav=Himanen |pêşnav=Jari |tarîx=3 kanûna paşîn 2022 |malper=Iltalehti |ziman=fi |roja-gihiştinê=9 kanûna paşîn 2022 }}</ref> Di sibata 2022an de, piştî [[Dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve 2022|dagirkirina Rûsyayê ya 2022an a Ûkraynayê]], Marin li ser endamtiya potansiyela Fînlendayê şîrove kir û got: "Niha jî diyar e ku nîqaşên li ser endamtiya NATOyê li Fînlendayê dê biguhere", di heman demê de destnîşan kir ku serlêdanek fînlendî ji NATO re dê hewceyê siyasetek berbelav û piştgiriya gel be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://yle.fi/news/3-12332089 |sernav=Finnish President: Putin's mask comes off, showing "cold face of war" |tarîx=24 sibat 2022 |malper=Yle |roja-gihiştinê=26 sibat 2022 }}</ref> Di {{Dîrok|24|sibat|2022}} de, Serokê [[Vladîmîr Putîn|Rûsyayê Pûtîn]] ferman da Hêzên Çekdar ên Rûsyayê ku dest bi dagirkirina Ûkraynayê bikin. Di 25ê sibatê de, berdevkê Wezareta Derve ya Rûsyayê gef li Fînlenda û Swêdê bi "encamên leşkerî û siyasî" xwar, eger ew hewl bidin ku tevlî NATOyê bibin, ku her du jî wê demê bi awayekî aktîv li ser vê mijarê nesekinîbûn. Her du welat wek endamên Hevkariya ji bo Aştiyê ya NATOyê beşdarî civîna awarte ya NATOyê bûn û herduyan jî êrîş şermezar kiribûn û alîkariya xwe pêşkêşî Ûkraynayê kiribûn..<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/25/ukraine-invasion-russia-news/#link-UN32STLHHRFIPNVCYZEEIDD66M |sernav=Russia threatens Finland and Sweden over potential NATO membership |paşnav=Paúl |pêşnav=Maria |tarîx=25 sibat 2022 |malper=The Washington Post |roja-gihiştinê=26 sibat 2022 }}</ref> Di adara 2022an de, wê got ku YE hewce dike ku girêdayiya xwe ya bi nefta Rûsyayê bi dawî bike, û got ku "ji aliyekî ve van cezayên aborî yên pir dijwar li ber destê me ne, û ji hêla din ve em bi kirîna neft, gaza xwezayî û sotemeniyên din ên fosîl ên Rûsyayê şerê Rûsyayê fînanse dikin." Di {{Dîrok|4|adar|2022}} de, Serokê Fînlendayê Sauli Niinistö serdana [[Washington, District of Columbia|Washington, DC]] kir ku bi [[Serokdewletê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Serok]] [[Joe Biden]] û hejmarek siyasetmedar û karmendên ewlehiyê yên amerîkî re bicive. Di konfêranseke rojnamevanî de ligel medyaya Fînlendayê, Niinistö got ku di civînê de serokan êrişa Rûsyayê bo ser [[Ûkrayna]]yê û bandora wê li ser ewlekariya Ewropa û Fînlendayê gotûbêj kirin. Her wiha ew li ser kûrkirina hevkariya ewlehî ya Fînlenda-Amerîka û têkiliyên dualî li hev kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://yle.fi/news/3-12345177 |sernav=Niinistö on White House visit: "Well, we don't usually start wars" |tarîx=4 adar 2022 |malper=Yle |ziman=en |roja-gihiştinê=5 adar 2022 }}</ref> Di {{Dîrok|12|gulan|2022}} de, deh hefte piştî destpêka dagirkirinê, Serok Niinistö û Serokwezîr Marin di daxuyaniyeke hevpar de gotin ku "Divê Fînlenda bê dereng serlêdana endamtiya NATOyê bike" ji ber ku endamtiya bi vî rengî "dê ewlehiya Fînlendayê xurt bike".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.presidentti.fi/en/press-release/joint-statement-by-the-president-of-the-republic-and-prime-minister-of-finland-on-finlands-nato-membership/ |sernav=Joint statement by the President of the Republic and Prime Minister of Finland on Finland's NATO membership |paşnav=Niinistö |pêşnav=Sauli |paşnav2=Marin |pêşnav2=Sanna |tarîx=12 gulan 2022 |malper=President of the Repuublic of Finland |roja-gihiştinê=15 gulan 2022 }}</ref> [[Wêne:Presidentti_Sauli_Niinistö_ja_pääministeri_Sanna_Marinin_tiedotustilaisuus_15.5.2022_(52073724707).jpg|çep|thumb| Marin û Serok Sauli Niinistö di konferansa çapameniyê de niyeta Fînlendayê ji bo serlêdana [[NATO]]yê di {{Dîrok|15|gulan|2022}} de ragihandin.]] [[Wêne:Президент_України_провів_зустріч_з_Прем’єр-міністром_Фінляндії.jpg|thumb| Marin û Serokê Ukraynayê [[Volodîmîr Zelenskî]] di {{Dîrok|26|gulan|2022}} de.]] [[Wêne:Sanna_Marin-_Europe_needs_strategic_autonomy_in_energy,_food,_defence_and_technology_06_(cropped).jpg|thumb| Marin di sala 2022an de ji [[Parlamena Ewropayê]] re diaxive.]] Di 15ê gulanê de, Niinistö û Marin daxuyand ku Fînlenda dê serlêdana endamtiya NATO bike, û di 17ê gulanê de parlementa Fînlendayê ev pêşniyar bi 188-8 deng pejirand.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.dw.com/en/finlands-parliament-approves-nato-membership-application/a-61826163 |sernav=Finland's Parliament approves NATO membership application |tarîx=17 gulan 2022 |malper=Deutsche Welle |roja-gihiştinê=17 gulan 2022 }}</ref> Marin got ku ew ji dijberiya [[Tirkiye|Tirkiyê]] ya li dijî endamtiya Fînlendayê ya NATOyê matmayî maye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.helsinkitimes.fi/finland/finland-news/politics/21547-marin-puzzled-by-turkey-s-turn-about-on-finnish-and-swedish-nato-bids.html |sernav=Marin puzzled by Turkey's turn-about on Finnish and Swedish Nato bids |tarîx=17 gulan 2022 |malper=Helsinki Times }}</ref> Wê ragihand ku welatê wê bingehên NATO yên daîmî yên [[Çeka navokî|çekên navokî]] li ser xaka xwe naxwaze.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.haaretz.com/world-news/europe/2022-05-19/ty-article/no-nuclear-arms-or-nato-bases-on-finlands-soil-prime-minister-says/00000180-e9f2-d189-af82-f9ff5b8e0001 |sernav=No Nuclear Arms or NATO Bases on Finland's Soil, Prime Minister Says |tarîx=19 gulan 2022 |malper=Haaretz }}</ref> Di {{Dîrok|26|gulan|2022}} de, Marin li ser vexwendina Serokwezîrê Ûkraynayê Denys Shmyhal çû [[Kyîv|Kyiv]], li wir bi Serok [[Volodîmîr Zelenskî]] re hevdîtin kir û serdana bajarên hilweşî yên Irpin û Bucha kir. Di {{Dîrok|26|gulan|2022}} de, Marin bi Serokwezîrê Ûkraynayê Denys Shmyhal re peymanek bîlateral ya li ser ji nû ve avakirina perwerdehiya Ûkraynayê îmze kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.president.gov.ua/en/news/prezident-ukrayini-proviv-zustrich-z-premyer-ministrom-finly-75381 |sernav=President of Ukraine held a meeting with the Prime Minister of Finland |tarîx=26 gulan 2022 |malper=president.gov.ua }}</ref> Di 31ê gulanê de, wê di Encûmena Ewropî de piştgirî da rêkeftina ku ji hêla hemî serokên Yekîtiya Ewropayê ve hatibû pejirandin, da ku bêtirî 90% ji hinardekirina nefta Rûsî heta dawiya salê bê qedexe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://yle.fi/news/3-12467800 |sernav=PM Marin welcomes Russia oil ban as "significant step" |tarîx=31 gulan 2022 |malper=[[Yle]] }}</ref> Di dawiya çiriya paşîn û destpêka Kanûna 2022an de, Marin serdana Zelanda Nû û [[Awistralya]] kir, û bû yekem serokwezîra Fînlendayê ku serdana her du welatan dike. Wê bi [[Serokwezîrê Zelanda Nû|serokwezîra Zelandaya Nû]] [[Jacinda Ardern]] û [[serokwezîrê Awistralyayê]] [[Anthony Albanese]] re hevdîtin pêk anî, û çend mijar ji nav wan têkiliyên bazirganî yên dualî, rewşa aborî ya cîhanî, êrişa Rûsyayê li ser Ûkrayna û kêmkirina [[guherîna avhewayê]] vegot. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-63803342 |sernav=Jacinda Ardern and Sanna Marin dismiss claim they met due to 'similar age' |tarîx=30 çiriya paşîn 2022 |malper=[[BBC News]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221202064720/https://www.bbc.com/news/world-63803342 |roja-arşîvê=2 kanûna pêşîn 2022 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 kanûna pêşîn 2022 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.9news.com.au/national/finnish-pm-visits-australia-for-first-time-discusses-ukraine-with-prime-minister-anthony-albanese/ebe55453-59c6-4758-9006-bf1adaa50ee3 |sernav=Finnish PM visits Australia for first time, discusses shared values |paşnav=Slade |pêşnav=Lucy |paşnav2=Wood |pêşnav2=Richard |tarîx=2 kanûna pêşîn 2022 |malper=[[Nine News]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221202060821/https://www.9news.com.au/national/finnish-pm-visits-australia-for-first-time-discusses-ukraine-with-prime-minister-anthony-albanese/ebe55453-59c6-4758-9006-bf1adaa50ee3 |roja-arşîvê=2 kanûna pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=3 kanûna pêşîn 2022 }}</ref> === Vîdyoyên şahiya taybet === Di tebaxê 2022an de, vîdyoyên ku Marin di apartmanek taybet a [[Helsînkî]] de şahî û dans dike, eşkere bûn,<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-62588480 |sernav=Sanna Marin: Finland PM partying video causes backlash |tarîx=19 tebax 2022 |xebat=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=19 tebax 2022 }}</ref> û bi awayeke vîral hatin weşandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.cbsnews.com/news/social-media-dancing-videos-solidarity-sanna-marin-finnish-prime-minister-leaked-party/ |sernav=People around the world are posting dancing videos to show solidarity with Finnish Prime Minister Sanna Marin |paşnav=O'Kane |pêşnav=Caitlin |tarîx=23 tebax 2022 |malper=CBS News |ziman=en-US |roja-gihiştinê=23 tebax 2022 }}</ref> Ji ber ku gotegotên ku Marin jê re digot "îdiayên ciddî yên di qada gelemperî de" di derbarê karanîna narkotîkê de hebûn,<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://edition.cnn.com/2022/08/19/europe/sanna-marin-finland-prime-minister-drug-test-intl-scli/index.html |sernav=Finnish Prime Minister takes drug test following partying backlash |paşnav1=Brown |pêşnav1=Benjamin |paşnav2=Pokharel |pêşnav2=Sugam |tarîx=19 tebax 2022 |xebat=CNN |ziman=en-US |roja-gihiştinê=20 tebax 2022 }}</ref> wê di 19ê tebaxê de bi dilxwazî ceribandinek narkotîkê kir "ji bo [wê] parastina qanûnî [û] ji bo paqijkirina her gumanan" <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2022/aug/19/finlands-pm-sanna-marin-takes-drug-test-after-videos-show-her-drinking-and-dancing |sernav=Finland's PM Sanna Marin takes a drug test 2 weeks after party 'to clear up doubts'. The drug test only shows usage from the previous 1-4 days. |paşnav=Henley |pêşnav=Jon |tarîx=19 tebax 2022 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=23 tebax 2022 }}</ref>. Encamên testê negatîv derketin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2022/aug/22/finnish-pm-sanna-marin-tests-negative-for-drugs-after-party-video-leak |sernav=Finnish PM Sanna Marin tests negative for drugs after party video leak |paşnav=Henley |pêşnav=Jon |tarîx=22 tebax 2022 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=23 tebax 2022 }}</ref> === Qanûna mafên Samî === Di çiriya pêşîn a 2022an de, Sanna Marin ji [[Sámî|gelê xwecî yê Sámî]] ji ber derengmayîna reforma qanûnên [[mafên mirovan]] ên Samî lêborîn xwest. <ref name="Euronews-Sámi">{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2022/10/29/finlands-sanna-marin-apologises-for-lack-of-action-on-rights-of-indigenous-sami-people |sernav=Finland's Sanna Marin apologises for lack of action on rights of indigenous Sámi people |paşnav=MacDougall |pêşnav=David |tarîx=29 çiriya pêşîn 2022 |malper=[[Euronews]] |roja-gihiştinê=12 çiriya paşîn 2022 }}</ref> Yasa sê serdemên parlamenê ne bi ser neketiye. <ref name="Yle-Sámi">{{Jêder-malper |url=https://yle.fi/a/3-12675492 |sernav=Sámi parliament law delayed again as Centre takes more time |tarîx=10 çiriya paşîn 2022 |malper=[[Yle]] |roja-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2022 }}</ref> Di kabîneya Marîn de qanûn ji aliyê [[Partiya Navendê (Fînlanda)|Partiya Navendê]] ve gelek caran hatibû astengkirin. <ref name="Euronews-Sámi" /> <ref name="Yle-Sámi" /> Marin diyar kir ku bêyî piştgiriya Partiya Navendê jî wê qanûnê ji bo dengdana meclîsê bînin. <ref name="Yle-Sámi" /> Di meha çiriya paşîn de, wezîran bi 11-3 deng dan ku qanûn bişînin Parlamena Fînlendayê. <ref>{{Jêder-malper |url=https://yle.fi/a/3-12678493 |sernav=Contested Sámi Parliament law heading to parliament following Centre pushback |tarîx=17 çiriya paşîn 2022 |malper=[[Yle]] |roja-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2022 }}</ref> == Jiyana kesane == Di kanûna paşîn a 2018an de, Marin û hevjînê wê Markus Räikkönen bûn dêûbavên keçek.<ref>{{Jêder-malper |url=https://yle.fi/uutiset/3-10050453 |sernav=Kansanedustaja Sanna Marinille syntyi vauva |paşnav=Matson-Mäkelä |pêşnav=Kirsi |tarîx=31 kanûna paşîn 2019 |malper=Yle Uutiset |ziman=fi |roja-gihiştinê=3 kanûna pêşîn 2019 }}</ref><ref name="vogue">{{Jêder-nûçe |url=https://www.vogue.co.uk/arts-and-lifestyle/article/sanna-marin-finland-prime-minister-interview |sernav=Sanna Marin, The Youngest Female Prime Minister In The World, Talks Sexism, Imposter Syndrome, and Sustainability |paşnav=Kale |pêşnav=Sirin |tarîx=31 adar 2020 |malper=Vogue |roja-gihiştinê=5 nîsan 2020 }}</ref> Di tebaxa 2020an de, Marin û Räikkönen, yê ku di ragihandinê de dixebite, li rûniştgeha fermî ya Serokwezîr, Kesäranta, zewicîn. <ref name="vogue" /> <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.standard.co.uk/news/world/prime-minister-finland-sanna-marin-married-a4514631.html |sernav=Finnish Prime Minister Sanna Marin marries long-time love at intimate ceremony |paşnav=Cruse |pêşnav=Ellena |tarîx=2 tebax 2020 |malper=Evening Standard |roja-gihiştinê=2 tebax 2020 }}</ref> Niştecihbûna wan a daîmî li navçeya Kaleva ya [[Tampere]] ye, <ref name="marinAUTObiography"/> lê di dema pandemiya COVID-19 de, ew li Kesäranta rûniştine. <ref name="vogue" /> Wê got, ger bijardeya wê hebûya, wê koçî gundan bikira.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.maaseuduntulevaisuus.fi/politiikka/artikkeli-1.1228441 |sernav=Pääministeri Marin haluaisi muuttaa maalle – esteenä yksi henkilö: "Jatkan keskustelua" |paşnav=Mansikkamäki |pêşnav=Eija |tarîx=30 çiriya pêşîn 2020 |malper=Maaseudun Tulevaisuus |ziman=fi |roja-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2021 }}</ref> Marin di nav [[Malbatên keskesorê|malbatek keskesorê]] de mezin bû,<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/sanna-marin-family-finland-prime-minister-age-born-parents-same-sex-a9240796.html |sernav=Sanna Marin: Meet the world's youngest prime minister and daughter of a 'rainbow family' |paşnav=Ng |pêşnav=Kate |tarîx=10 kanûna pêşîn 2019 |malper=The Independent |roja-gihiştinê=10 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> ji ber ku ew ji hêla [[Malbatên keskesorê|du dêûbavên jin]] ve hat mezin kirin. <ref name="Specia-2019"/><ref name="bbc"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.tamperelainen.fi/artikkeli/215689-uusi-valtuuston-puheenjohtaja-jakoi-nuorena-tamperelaista |sernav=Uusi valtuuston puheenjohtaja jakoi nuorena Tamperelaista |tarîx=26 îlon 2013 |malper=Tamperelainen |ziman=fi |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191209214059/https://www.tamperelainen.fi/artikkeli/215689-uusi-valtuuston-puheenjohtaja-jakoi-nuorena-tamperelaista |roja-arşîvê=9 kanûna pêşîn 2019 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=8 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> Ew di malbata xwe de yekem kes bû ku beşdarî zanîngehê bibe.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.thetimes.co.uk/article/finland-appoints-worlds-youngest-prime-minister-sanna-marin-z6rnrvdrh |sernav=Finnish prime minister Sanna Marin is world's youngest leader at 34 |paşnav=Waterfield |pêşnav=Bruno |tarîx=10 kanûna pêşîn 2019 |malper=The Times |issn=0140-0460 |gihiştina-urlyê=subscription }}</ref> Marin [[Vejetaryanîtî|vejeteryan]] e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.satakunnankansa.fi/a/c1dd11b8-1e78-4a91-8de9-dcc370491b33 |sernav=Aatteen nainen |paşnav=Nurmi |pêşnav=Lauri |tarîx=23 kanûna pêşîn 2019 |malper=Satakunnan Kansa |ziman=fi |tercimeya-sernav=A woman of ideals |roja-gihiştinê=4 kanûna paşîn 2020 |roja-arşîvê=24 kanûna pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191224012735/https://www.satakunnankansa.fi/a/c1dd11b8-1e78-4a91-8de9-dcc370491b33 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Xelat == Marin kete nav lîsteya ''100 Women'' a BBC, ya ku di 23ê çiriya paşîn a 2020an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-55042935 |sernav=BBC 100 Women 2020: Who is on the list this year? |tarîx=23 çiriya paşîn 2020 |malper=BBC News |roja-gihiştinê=23 çiriya paşîn 2020 }}</ref> Di 9ê kanûnê 2020an de, ew ji hêla ''[[Forbes (kovar)|Forbes]]'' ve hate hilbijartin û di rêza 85an de kete nav lîsteya 100 Jinên Herî Hêzdar ên Cîhanê.<ref>[https://www.forbes.com/profile/sanna-marin/?sh=14df74221428 #85 Sanna Marin – Forbes]</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://pledgetimes.com/power-forbes-selected-prime-minister-sanna-marini-as-one-of-the-most-influential-women-in-the-world/ |sernav=Power Forbes selected Prime Minister Sanna Marin as one of the most influential women in the world |paşnav=Mandalia |pêşnav=Bhavi |tarîx=9 kanûna pêşîn 2020 |malper=PledgeTimes |roja-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2020 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna pêşîn 2022 }}</ref> Di sala 2020an de ew bû Seroka Gerdûnî ya ''Ciwan'' a Foruma Aborî ya Cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.younggloballeaders.org/community?utf8=✓&q=Sanna+Marin&status=&class_year=2020&sector=Public+Figure&region=a0Tb00000000DCLEA2#results |sernav=World Economic Forum's Young Global Leaders Community – Sanna Marin |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=29 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Marin ji bo bergê kovara ''[[Time (kovar)|Time]]'' ya "Time100 Next" hate hilbijartin, ku sed serkirdeyên bi bandor ji çar aliyên cîhanê nîşan dide. Rojnameya ''Bild'' a almanî pesnê Marin da û got, "Siyasetmedara herî şêrîn a cîhanê". <ref name="bild">{{Jêder-malper |url=https://www.bild.de/politik/ausland/politik-ausland/finnland-hat-die-coolste-politikerin-der-welt-regierungschefin-marin-kann-auch-p-80998314.bild.html |sernav=Coolste Politikerin der Welt: Diese Regierungschefin kann auch Party! |paşnav=Fabian |pêşnav=Philip |tarîx=14 tebax 2022 |malper=[[Bild]] |ziman=de |roja-gihiştinê=19 tebax 2022 }}</ref><ref name="mirror">{{Jêder-malper |url=https://www.mirror.co.uk/news/world-news/finnish-prime-minister-slammed-after-27772872 |sernav=Finnish Prime Minister slammed after leaked video shows her thrusting at wild party |paşnav=Skoulding |pêşnav=Lucy |tarîx=18 tebax 2022 |malper=[[Daily Mirror|The Mirror]] |roja-gihiştinê=19 tebax 2022 }}</ref> Di heman demê de, kovara fransî ''[[Marie Claire]]'' di "Lîsteya Hêza Salê ya 1emîn" de Marin wekî yek ji jinên herî bibandor destnîşan kir. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.marieclaire.com/culture/power-list-2022/ |sernav=Marie Claire's 1st Annual Power List |paşnav=Vuleta |pêşnav=Christina |tarîx=22 çiriya paşîn 2022 |malper=[[Marie Claire]] |roja-gihiştinê=1 kanûna pêşîn 2022 }}</ref> Rojnameya ''[[Bild]]'' a Almanî pesnê Marîn da û got, "Siyasetmedarê herî şêrîn ê cîhanê". <ref name="bild2">{{Jêder-malper |url=https://www.bild.de/politik/ausland/politik-ausland/finnland-hat-die-coolste-politikerin-der-welt-regierungschefin-marin-kann-auch-p-80998314.bild.html |sernav=Coolste Politikerin der Welt: Diese Regierungschefin kann auch Party! |paşnav=Fabian |pêşnav=Philip |tarîx=14 tebax 2022 |malper=[[Bild]] |ziman=de |roja-gihiştinê=19 tebax 2022 }}</ref> <ref name="mirror2">{{Jêder-malper |url=https://www.mirror.co.uk/news/world-news/finnish-prime-minister-slammed-after-27772872 |sernav=Finnish Prime Minister slammed after leaked video shows her thrusting at wild party |paşnav=Skoulding |pêşnav=Lucy |tarîx=18 tebax 2022 |malper=[[Daily Mirror|The Mirror]] |roja-gihiştinê=19 tebax 2022 }}</ref> Di sala 2022an de, [[Pargîdaniya Weşana Awistralya]] Marin wekî sembola serokatiya pêşkeftî bi nav kir. <ref>{{Jêder |sernav=Finnish Prime Minister Sanna Marin speaks to 7.30 |tarîx=2022-12-01 |url=https://www.abc.net.au/news/2022-12-01/finnish-prime-minister-sanna-marin-speaks-to-7.30/101725278 |weşanger=ABC News |ziman=en-AU |roja-gihiştinê=2022-12-02 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Femînîstên fînlendî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1985]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Pages with unreviewed translations]] [[Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] [[Kategorî:Serokwezîrên jin li Ewropayê]] 7fnsojv3b28p0patax72zz3mxp721ss 0 138391 2032012 2028474 2026-05-27T07:12:36Z Penaber49 39672 /* */ 2032012 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = siyasetmedar | wêne = | sernavê wêne = Özgür Özel (2021) | mezinahiya wêne = 220px }} '''Özgür Özel''' ({{Jidayikbûn|21|9|1974|j=1}} li [[Manisa]]yê), siyasetmedar, dermansazê tirk û parlamenterê bajarê [[Manisa|Manîsayê]] yên serdemên 24, 25, 26 û 27an û serokê berê ya Partiya Komarî ya Gel bû. Ji 24ê hezîrana sala 2015an heya ku di 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an dibe serokê giştî ya Partiya Komarî ya Gel, wek cîgirê serokê koma [[Partiya Gel a Komarî]] kariyera xwe ya siyasî dimeşîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/ozgecmis/ozgur-ozel |sernav=CHP |tarîx=2020-08-04 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-03-30 |roja-arşîvê=2020-08-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200804085013/https://chp.org.tr/ozgecmis/ozgur-ozel |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Özgür Özel di gera duyem a 38em Kongreya Asayî ya Partiya Komarî Gel de [[Kemal Kılıçdaroğlu]] li pey xwe dihêle û dibe 8em serokê giştî yê Partiya Komarî ya Gel (CHP). == Jînenîgarî == === Perwerde === Özgur Özel di 21ê îlona sala 1974an de li [[Manisa|Manîsayê]] wekê zarokê dêûbavê Talat û Şükran de hatiye dinyayê û xwendina xwe ya seretayî li dibistana seretayî ya Manîsa Merkez Gaziyê xwendiye. Dibistana navîn û amadeyî li Lîseya Anadoluyê ya [[Bornova]] ya [[Îzmîr]]ê destpêkir û di sala xwendina lîseyê ya dawîn da çû Lîseya Manîsayê û li wir xwendina xwe yê lîseyê qedand. Piştî ku Lîseya Anadoluyê ya Bornova Beşa Almanî û Lîseya Manîsayê qedand, di sala 1997an de Fakûlteya Dermanxaneyê ya [[Zanîngeha Egeyê]] qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.eczozgurozel.com/ |sernav=Özgür ÖZEL |ziman=tr-TR |roja-gihiştinê=2023-03-30 |roja-arşîvê=2023-03-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230330132629/http://www.eczozgurozel.com/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Karê dermanxaneyê === Piştî qedandina zanîngehê, Özel heta ku di hilbijartina sala 2011an de wekî parlamenter hataşiye hilbijartin, pîşeya xwe ya dermanfiroşiyê berdewam kir. Piştî sala 2007an li Komeleya Dermanfiroşên Tirkiyeyê (TEB) wek endamê lijneyê, xezînedar û du dewran jî wekî sekreterê giştî xebitî. Her wiha di dema karê xwe yê dermanxaneyê de, di 163 kongre û konferansan de karê pêşkêşkirina nivîskî, devkî, pêşkêşî û gelek panelan pêk aniye. Di heman demê de ew endamê Federasyona Dermansaziya Navneteweyî, Koma Dermanxaneyê ya Yekîtiya Ewropî û Foruma Dermanxaneya Ewropî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberler.com/ozgur-ozel/biyografisi/ |sernav=Özgür Özel Kimdir? - Özgür Özel Hayatı ve Biyografisi |malper=Haberler |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-03-30 }}</ref> === Jiyana kesane === Özgür Özel zewicî ye û zarokek wî heye û bi zimanê almanî û bi zimanê îngîlîzî diaxive. == Kariyera siyasî == === Salên destpêkê === Özgür Özel di hilbijartinên herêmî yên sala 2009an de ji Partiya Komarî ya Gel (CHP) dibe namzetê Şaredariya Manîsayê, lê neyê hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2011an de cara yekem bû parlamenterê CHPê ya Manîsayê. Di hilbijartinên herêmî ya saka 2014an de ji heman partiyê bû namzetê şaredariya Bajarê Mezin a Manîsayê, lê carek din dîsa nehat hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana sala 2015e û mijdara sala 2015an de wek parlementerê CHPê yê Manîsayê hatiye hilbijartin. Özgür Özel di dema parlamenteriyê de wekî endamê Komîsyona Tenduristiyê ya Meclisa Tirkiyeyê û Komîsyona Lêkolîna Girtîgehan a CHPê xebitiye. Di 24ê hezîrana sala 2015an de wekî cîgirê serokê koma CHPê hatiye hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.internethaber.com/ozgur-ozel |sernav=Özgür Özel Kimdir? |malper=Internet Haber |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-03-30 }}</ref> Özgür Özel Xelata Siyasetmedarê Salê ya Uğur Mumcu ya sala 2015an ji aliyê Cemiyeta Rojnamegerên Hemdem û Xelata Komeleya Ramana Ataturk wergirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/ugur-mumcu-gururu-28048987 |sernav=Uğur Mumcu gururu |paşnav=DHA |pêşnav=Kemal ATLAN-Hakan TÜRKTAN / |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-03-30 }}</ref> === Hilweşîna madena Somayê === Özgür Özel bi parlementerên din ên CHPê yên Manîsayê re pêşniyara avakirina komîsyoneke meclisê ji bo lêkolînkirina hilweşîna madena Somayê. Di axaftina xwe ya 29ê nîsana sala 2014an de li ser ketina vê pêşnûmeyê di rojevê de behsa nebûna kontrol û ewlekariya madenê kir. Axaftina wî ya piştî [[Hilweşîna madenê ya Somayê]] ya di 13ê gulana sala 2014an de demeke dirêj di rojeva welat de hatiye nîqaşkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/video/turkiye/ozgur-ozelin-meclisteki-soma-konusmasi |sernav=Özgür Özel'in meclisteki Soma konuşması |malper=CNN TÜRK |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-03-30 }}</ref> === Serokatiya giştî ya Partiya Komarî ya Gel === Özgür Özel ji bo 38em Kongreya Asayî ya Partiya Komarî ya Gel diyar kiriye ku ew ê di 38em Kongreya Asayî ya Partiya Komarî ya Gel ku di sala 2023an de bê lidarxistin bibe namzetê serokatiya giştî yê Partiya Komarî ya Gel.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/ozgur-ozel-genel-baskan-adayi-olacak-mi-chp-genel-baskani-ile-ne-gorustu-merak-edilen-sorularin-yanitlarini-chp-grup-baskani-haberturkcom-a-anlatti-3621502 |sernav=Özgür Özel Genel Başkan Adayı Olacak mı? CHP Genel Başkanı ile ne görüştü? Merak edilen soruların yanıtlarını CHP Grup Başkanı Habertürk'e anlattı. |tarîx=2023-09-14 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-11-05 |roja-arşîvê=2023-09-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230914190212/https://www.haberturk.com/ozgur-ozel-genel-baskan-adayi-olacak-mi-chp-genel-baskani-ile-ne-gorustu-merak-edilen-sorularin-yanitlarini-chp-grup-baskani-haberturkcom-a-anlatti-3621502 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Serokê Giştî yê CHPê ya berê [[Kemal Kılıçdaroğlu|Kemal Kiliçdaroglu]] di daxuyaniya xwe ya derbarê paşeroja CHPê de dibêje ku ew ê partiyê radestî "sosyaldemokratekî baş û zana" bikin. Li ser vê axavtinê hinek endamên partiyê bertek nîşanî vê gotinê dan û Kiliçdaroğlu rexne kirin ku nikare partiyê bi awayekî demokratîk birêve bibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gazeteduvar.com.tr/ozgur-ozelden-kilicdarogluna-iyi-bir-sosyal-demokrat-tepkisi-sehzademiz-hangi-kafeste-haber-1644974 |sernav=Özgür Özel'den Kılıçdaroğlu'na 'iyi bir sosyal demokrat' tepkisi: Şehzademiz hangi kafeste? |paşnav=Duvar |pêşnav=Gazete |tarîx=2023 |malper= |ziman=tr-TR |roja-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Bi taybetî Özgür Özel anî ziman ku Kiliçdaroğlu ev pênaseya xwe li hemberî wî û hevrikên din ên di nav CHPê de ne kiriye. Özel bal dikişîne ser girîngiya demokrasiya navxweyî ya partiyê û diyar dike ku divê serokê partiyê bi rêyên demokratîk were hilbijartin. Di 38em Kongreya Asayî ya Partiya Komarî ya Gel ku di 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an de yê lidarxistin ji ber ku [[Kemal Kılıçdaroğlu|Kemal Kiliçdaroğlu]] û Özgür Özel di gera yekem de nekarîn piraniya dengên mutleq bi dest bixin û hilbijartin dimîne gera duyem. Özgür Özel di gera duyem de Kemal Kiliçdaroglu li pey xwe dihêle û dibe Serokê 8em ê Partiya Komarî ya Gel (CHP).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)]] [[Kategorî:Siyasetmedarên tirk]] isqr1rysrdju66wrft0e67kfppgexjg 0 140806 2031823 1845931 2026-05-26T18:52:56Z Avestaboy 34898 2031823 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = <!-- navê bi zimanê zikmakî --> | zimanê_navê_rastî = | wêne = Luna Stern at 2007 AEE Friday 05.jpg | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1982|02|02}} | cihê_jidayikbûnê = [[Hamburg]], [[Almanya]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = [[Alman]] | hevwelatî = | pîşe = [[Model]] , [[keça şowê]] [[pornostêrk]]a berê | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = <!-- bernameyên navdêr yên pêşkêş kiriye --> | salên_çalak = 2007 - 2010 (wek pornostêrk) | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Luna Stern''' (jdb. 2ê sibata 1982 li Hamburg, Almanya) model û keça şow ê alman e ku ji salên 2007 heya 2010 wek pornostêrk xebitî .<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.iafd.com/person.rme/perfid=lunastern/gender=f/luna-stern.htm |sernav=Luna Stern |malper=Internet Adult Film Database |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-10-04 }}</ref> == Kurtejiyan == Luna Stern di sibata 1982an de li Hamburg, Almanya ji dayik bû. Luna Stern 10 sal li Yewnanistan û Îtalyayê jiya. Ew bi taybetî wekî pornostêrk li Îtalyayê hate nas kirin. Îro ew dîsa li Almanya dijî û xwe wekî pornostêrka berê bi nav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.model-kartei.de/sedcard/modell/327273/ |sernav=Luna Stern |paşnav=Stern |pêşnav=Luna |tarîx=2015-07-13 |malper=Model Kartei |ziman=de |roja-gihiştinê=2023-10-04 }}</ref> == Fîlmnîgarî (bijartî) == [[Wêne:Heather Veitch and Luna Stern at 2007 AEE Friday.jpg|thumb|[[Heather Veitch]] (çep) û Luna Stern (rast)]] * Luna: My First Black Man [Sins Store] (2009) * Intime Fantasie 2 [Pink'O] (2010) * Relazioni Intime [Pink'O] (2007) * Greta Martini: Voglio Diventare una Pink'o Girls [Pink'O] (2009) * Intime Fantasie 1 [Pink'O] (2007) * Spermabiester [Goldlight] (2008) * Can't Believe [Sins Store] (2007) * Teufels Fotzen 2 [Goldlight] (2007) * Luna's Angels [Pink'O] (2007) * Luna Stern: La Prima Volta con un Uomo [Pink'O] (2008) * Abusi in Gendarmeria [Sins Store] (2009) * Glamour Dolls 1 [Pink'O] (2008) * Intime Fantasie 3 [Pink'O] (2010) == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Luna Stern}} * {{IMDb name|2754325|Luna Stern}} * https://www.model-kartei.de/sedcard/modell/327273/ == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jinên alman]] [[Kategorî:Kesên ji Hamburgê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên alman ên jin]] [[Kategorî:Pornostêrkên alman ên jin]] bvfh30wehg3wcsbqc5wct5dbzlguls6 2 156563 2032034 2031373 2026-05-27T08:20:37Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 2032034 wikitext text/x-wiki == 2026-05-27T08:20:36Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-26T08:20:54Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-25T08:20:47Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-24T08:20:32Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-23T08:20:44Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-22T08:20:34Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-21T11:51:46Z == * Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1926 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1926 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1960 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1970î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1970î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1989 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1989 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] *# [[:Kategorî:2020î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:2020î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]] *# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]] *# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]] *# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] *# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên Afro-amerîkî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Aktrîsên afro-amerîkî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]] *# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]] *# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]] *# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên ketelan]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên ketelan]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên swîsrî]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]] *# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]] *# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]] *# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]] *# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]] *# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]] *# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]] *# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]] *# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]] *# [[:Kategorî:Articles which use infobox templates with no data rows]] → [[:Kategorî:Articles using infobox templates with no data rows]] *# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]] *# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]] *# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] *# [[:Kategorî:Arşîvên li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Arşîvên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]] *# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]] *# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]] *# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]] *# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]] *# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]] *# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]] *# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]] *# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]] *# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]] *# [[:Kategorî:Asîd]] → [[:Kategorî:Tirşe]] *# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]] *# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]] *# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]] *# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]] *# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]] *# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]] *# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]] *# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]] *# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]] *# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]] *# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]] *# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]] *# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]] *# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]] *# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] *# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] *# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]] *# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]] *# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]] *# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]] *# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]] *# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]] *# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]] *# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]] *# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]] *# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]] *# [[:Kategorî:Blogerên polon]] → [[:Kategorî:Blogerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Blogerên walesî]] → [[:Kategorî:Blogerên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]] *# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]] *# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]] *# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]] *# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]] *# [[:Kategorî:Brîtanya Mezin]] → [[:Kategorî:Brîtanyaya Mezin]] *# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]] *# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]] *# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]] *# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]] *# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]] *# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]] *# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]] *# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]] *# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]] *# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]] *# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]] *# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]] *# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]] *# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]] *# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]] *# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]] *# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Albanyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Albanyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên li Kenya]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Kenyayê]] *# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]] *# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]] *# [[:Kategorî:Danserên kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Danserên kambocayî]] *# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Danserên skotlendî mêr]] → [[:Kategorî:Danserên skotlendî yên mêr]] *# [[:Kategorî:Danserên yewnan yên jin]] → [[:Kategorî:Danserên yewnan ên jin]] *# [[:Kategorî:Danserên îngilîz yên mêr]] → [[:Kategorî:Danserên îngilîz ên mêr]] *# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]] *# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]] *# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]] *# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]] *# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]] *# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]] *# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]] *# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Dotmîrên swîsreyî]] → [[:Kategorî:Dotmîrên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]] *# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]] *# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]] *# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]] *# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]] *# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]] *# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]] *# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]] *# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]] *# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]] *# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]] *# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]] *# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]] *# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]] *# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]] *# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]] *# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] *# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]] *# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]] *# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]] *# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]] *# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] *# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]] *# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]] *# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]] *# [[:Kategorî:Esmangerên polon]] → [[:Kategorî:Esmangerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]] *# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]] *# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]] *# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]] *# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]] *# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]] *# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]] *# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]] *# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]] *# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]] *# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]] *# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]] *# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]] *# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]] *# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]] *# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] *# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]] *# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]] *# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]] *# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]] *# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]] *# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]] *# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]] *# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]] *# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]] *# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]] *# [[:Kategorî:Giravên Salomon]] → [[:Kategorî:Giravên Silêman]] *# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]] *# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] *# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûr]] → [[:Kategorî:Gotarên bi kurdiya başûr]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]] *# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]] *# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank Bajar" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank bajar" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Infobox Navçe" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank navçe" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]] *# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] *# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]] *# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]] *# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]] *# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]] *# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]] *# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]] *# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] *# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gîtarvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Gîtarvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]] *# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]] *# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]] *# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]] *# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]] *# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]] *# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]] *# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]] *# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]] *# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]] *# [[:Kategorî:Huner li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Huner li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]] *# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]] *# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]] *# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]] *# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]] *# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jin li Antarktîka]] → [[:Kategorî:Jin li Antarktîkayê]] *# [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyê]] → [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]] *# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]] *# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]] *# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]] *# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]] *# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]] *# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]] *# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]] *# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]] *# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] *# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]] *# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]] *# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]] *# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]] *# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]] *# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]] *# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]] *# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]] *# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]] *# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirk a Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirkî ya Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]] *# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]] *# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]] *# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]] *# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]] *# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]] *# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]] *# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]] *# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]] *# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]] *# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]] *# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]] *# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]] *# [[:Kategorî:Kurdnas li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Kurdolog li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên kurd]] → [[:Kategorî:Kurdologên kurd]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên îtalî]] → [[:Kategorî:Kurdologên îtalî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasî]] → [[:Kategorî:Kurdolojî]] *# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]] *# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] *# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]] *# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]] *# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsal û pîşeyan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsal û pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]] *# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]] *# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]] *# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]] *# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]] *# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]] *# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]] *# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]] *# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]] *# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]] *# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]] *# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]] *# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]] *# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]] *# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]] *# [[:Kategorî:Medyaya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Medyaya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]] *# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]] *# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]] *# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]] *# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]] *# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an b.z.]] → [[:Kategorî:Mirinên di sedsala 8an a b.z. de]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]] *# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]] *# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]] *# [[:Kategorî:Modelên kîprosî]] → [[:Kategorî:Modelên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]] *# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]] *# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]] *# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]] *# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]] *# [[:Kategorî:Muzîka Kîprosê]] → [[:Kategorî:Muzîka Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlí]] → [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîknasên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Muzîknasên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]] *# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Mîmarî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]] *# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] *# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]] *# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]] *# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]] *# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]] *# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]] *# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]] *# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]] *# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]] *# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]] *# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]] *# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]] *# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]] *# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]] *# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]] *# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] *# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]] *# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]] *# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]] *# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]] *# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] *# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]] *# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]] *# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]] *# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]] *# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]] *# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]] *# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]] *# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]] *# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]] *# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]] *# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]] *# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]] *# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]] *# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]] *# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] *# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]] *# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]] *# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]] *# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên polon]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên walesî]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên zimanê azerî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên azerî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] *# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]] *# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]] *# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]] *# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]] *# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]] *# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] *# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]] *# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]] *# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]] *# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]] *# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]] *# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]] *# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]] *# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]] *# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]] *# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]] *# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]] *# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]] *# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] *# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]] *# [[:Kategorî:Rûpelên ku agahîdanka pirtûkê bi parametreyên nakokî bikar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdanka pirtûk bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]] *# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]] *# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]] *# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]] *# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]] *# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]] *# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]] *# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]] *# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]] *# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]] *# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]] *# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] *# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ekuadorê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ekwadorê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguay]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]] *# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]] *# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]] *# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]] *# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]] *# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]] *# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Superlehengên polon]] → [[:Kategorî:Superlehengên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]] *# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]] *# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]] *# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]] *# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]] *# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]] *# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]] *# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]] *# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]] *# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]] *# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]] *# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Mecaristanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Misirê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Misirê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]] *# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]] *# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]] *# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]] *# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]] *# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]] *# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]] *# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]] *# [[:Kategorî:Tîmên superlehengên Marvel]] → [[:Kategorî:Tîmên superlehengan ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]] *# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]] *# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]] *# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]] *# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]] *# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]] *# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]] *# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]] *# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]] *# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]] *# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]] *# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] *# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]] *# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]] *# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]] *# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]] *# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Wêjeya ermenî ya sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Wêjeya ermenî ya sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]] *# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]] *# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]] *# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]] *# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]] *# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Yewnanistan (Wêje)]] → [[:Kategorî:Wêjeya Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]] *# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]] *# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]] *# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] *# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanyarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Zanyarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]] *# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]] *# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]] *# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]] *# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]] *# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]] *# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]] *# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]] *# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]] *# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên bûrkînafasoyî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên burkînafasoyî]] *# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]] *# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]] *# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]] *# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]] *# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]] *# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]] *# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]] *# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]] *# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]] *# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]] *# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]] *# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]] *# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]] *# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]] *# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]] *# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]] *# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]] *# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]] *# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]] *# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]] *# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]] *# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]] *# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şahên efsanewî]] → [[:Kategorî:Keyên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Şahî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şahî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]] *# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]] *# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] *# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]] *# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]] *# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]] *# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=2030024 Qeydên kevn]''' 2au9h6dwkc7hyigeyoy5qo3yx8gmjmy 1 199667 2031575 1481001 2026-05-26T13:15:21Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Gotûbêj:Xanayê Qubadî]] weke [[Gotûbêj:Xana Qubadî]] guhart 1481001 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=}} }} 0nwyoca94rmnlgz5sgzo5zbkc6a9ckl 4 206333 2031873 2031272 2026-05-26T19:56:50Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/kontrolabingehîn.py|Bot]]: Naverok hat kontrolkirin û îkon lê hat zêdekirin. Ji bo xeletiyan bnr. [[Bikarhêner:Balyozbot/Xeletiyên gotarên bingehîn|log]] 2031873 wikitext text/x-wiki [[File:Círculos Concéntricos.svg|60px|Vital articles|left]] Niha li ser Wîkîpediyaya kurdî [[Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] gotar hene. Çend ji wan wekî '''gotara bingehîn''' hatine hilbijartin. Ev gotarên bingehîn jî di nav çar levelan de hatine parkirin. Di Level 1 de deh gotarên bingehîn ên herî muhîm cih digirin û her level li ser levela pêşiya wê mezin dibe: [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/1|Level 1]] (10 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/2|Level 2]] (100 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|Level 3]] (1.000 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4|Level 4]] (10.000 gotar) Di vê rûpelê de lîsteya level 3 hene. Ji bo guhartina lîsteyê, pêşî li [[Gotûbêja Wîkîpediyayê:Gotarên bingehîn|rûpela gotûbêjê]] nîqaşekê bidin destpêkirin. Lîsteya gotarên bingehîn rêberî dike ku kîjan gotar pêşî were baştirkirin û herwiha kalîteya gotarên bingehîn jî bi vî awayî [[Special:Recentchangeslinked/Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|tên teqîpkirin]]. Lîste pêşî ji rûpela Wîkîpediyaya îngilîzî hatiye kopîkirin û li gorî hewcedariyên Wîkîpediyaya kurdî divê werin sererastkirin. Lîste ji aliyê [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn|Wîkîprojeya Gotarên bingehîn]] vê tên kontrolkirin. {{clear}} {{Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/Nav bar}} {{center|{{Clickable button 2|Gotareke bingehîn a bi levela 3 pêş bixe|class=mw-ui-progressive|url=https://randomincategory.toolforge.org/?category=Gotarên%20bingehîn%20ên%20Wîkîpediyayê%20bi%20level%203&server=ku.wikipedia.org&cmnamespace=&cmtype=&returntype=subject}}}} == Kurte == {{TOC right|limit=3}} Tabloya li jêr kalîteya gotarên di vê lîsteyê de nîşan dide. Ji aliyê [[User:Balyozbot|Balyozbot]] ve her roj tê rojanekirin. <!-- update summary table: The text between update comments will be automatically overwritten by the bot. --> Hemû 1000 gotar. Ji bo statîstîkên berfirehtir binêrin [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn/Statîstîk|Rûpela statîstîkê]]. {| class="wikitable sortable" |- ! Sinif !! #Gotar |- | {{class/icon|B}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa B|B]] || 15 |- | {{class/icon|C}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa C|C]] || 53 |- | {{class/icon|Destpêkî}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa Destpêkî|Destpêkî]] || 237 |- | {{class/icon|Şitil}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa Şitil|Şitil]] || 382 |- | {{class/icon|Xwestî}} <span title="Gotarên ku divê werin çêkirin">Xwestî</span> || 313 |} <!-- update end: summary table --> =Level 3 Gotarên bingehîn = {{Vital article count|1000|quota=1000}} == Mirov == {{Vital article count|112}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=30%}} ===Serok û siyasetmedar === {{Vital article count|26}} * {{lgb|Hamurabî|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|en=Hatshepsut|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Ramses II|îkon=Şitil}} * {{lgb|Kûruşê Mezin|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Îskenderê Mezin|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Aşokayê Mezin|îkon=Şitil}} * {{lgb|Qin Shi Huang|îkon=Şitil}} * {{lgb|Julius Caesar|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Augustus|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Karlê Mezin|îkon=Şitil}} * {{lgb|Cengîz Xan|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|en=Mansa Musa|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Jeanne d'Arc|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Siltan Silêmanê Qanûnî|îkon=Şitil}} * {{lgb|Ekberê Mezin|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|en=Elizabeth I|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Catherine the Great|îkon=Xwestî}} * {{lgb|George Washington|îkon=Şitil}} * {{lgb|Napoleon Bonaparte|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Simón Bolívar|îkon=Şitil}} * {{lgb|Abraham Lincoln|îkon=Şitil}} * {{lgb|Mahatma Gandî|îkon=Şitil}} * {{lgb|Yosîf Stalîn|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Adolf Hitler|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Mao Zedong|îkon=Şitil}} * {{lgb|Nelson Mandela|îkon=Şitil}} === Kaşîf === {{Vital article count|7}} * {{lgb|Marco Polo|îkon=Şitil}} * {{lgb|Zheng He|îkon=Şitil}} * {{lgb|Krîstofor Kolumbus|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Vasco da Gama|îkon=Şitil}} * {{lgb|Ferdinand Magellan|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=James Cook|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Roald Amundsen|îkon=Şitil}} === Resam === {{Vital article count|6}} * {{lgb|Leonardo da Vinci|îkon=Şitil}} * {{lgb|Michelangelo|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Rembrandt|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Hokusai|îkon=Şitil}} * {{lgb|Pablo Picasso|îkon=Şitil}} * {{lgb|Frida Kahlo|îkon=Destpêkî}} {{Col-break|width=36%}} === Fîlozof û zanyarên civakî === {{Vital article count|18}} * {{lgb|Konfuçyus|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Lao Zî|îkon=Şitil}} * {{lgb|Hêrodotos|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Sokratês|îkon=C}} * {{lgb|Platon|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Arîstotelês|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Cicero|îkon=Şitil}} * {{lgb|Thomas Aquinas|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Îbn Xeldûn|îkon=C}} * {{lgb|Niccolò Machiavelli|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|René Descartes|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|John Locke|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Adam Smith|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Immanuel Kant|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Mary Wollstonecraft|îkon=Şitil}} * {{lgb|Karl Marx|îkon=C}} * {{lgb|Friedrich Nietzsche|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Sigmund Freud|îkon=Destpêkî}} === Nivîskar === {{Vital article count|11}} * {{lgb|Homêros|îkon=Şitil}} * {{lgb|Vergilius|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Li Bai|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Murasaki Shikibu|îkon=Şitil}} * {{lgb|Celaledînê Rûmî|îkon=Şitil}} * {{lgb|Dante Alighieri|îkon=Şitil}} * {{lgb|Miguel de Cervantes|îkon=Şitil}} * {{lgb|William Shakespeare|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Voltaire|îkon=Şitil}} * {{lgb|Lev Tolstoy|îkon=Şitil}} * {{lgb|Rabindranath Tagore|îkon=Destpêkî}} === Muzîsyen === {{Vital article count|6}} * {{lgb|Johann Sebastian Bach|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Wolfgang Amadeus Mozart|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Ludwig van Beethoven|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|en=Louis Armstrong|îkon=Xwestî}} * {{lgb|The Beatles|îkon=Şitil}} * {{lgb|Michael Jackson|îkon=Şitil}} === Çêkerên fîlman === {{Vital article count|2}} * {{lgb|Charlie Chaplin|îkon=C}} * {{lgb|Walt Disney|îkon=Şitil}} {{Col-break|width=34%}} === Zanyar û mucîd === {{Vital article count|19}} * {{lgb|Hîpokrat|îkon=Şitil}} * {{lgb|Îbn Sîna|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|en=Shen Kuo|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Johannes Gutenberg|îkon=Şitil}} * {{lgb|Nicolaus Copernicus|îkon=Şitil}} * {{lgb|Galileo Galilei|îkon=Şitil}} * {{lgb|Isaac Newton|îkon=Şitil}} * {{lgb|Carl von Linné|îkon=Şitil}} * {{lgb|Antoine Lavoisier|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Michael Faraday|îkon=Şitil}} * {{lgb|Charles Darwin|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Florence Nightingale|îkon=Şitil}} * {{lgb|Louis Pasteur|îkon=Şitil}} * {{lgb|James Clerk Maxwell|îkon=Şitil}} * {{lgb|Dmîtrî Mendeleyev|îkon=Şitil}} * {{lgb|Thomas Alva Edison|îkon=Şitil}} * {{lgb|Nîkola Tesla|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Marie Curie|îkon=Şitil}} * {{lgb|Albert Einstein|îkon=C}} === Matematîknas === {{Vital article count|8}} <!-- Isaac Newton listed under Inventors and scientists --> * {{lgb|Arşîmed|îkon=Şitil}} * {{lgb|Iqlîdes|îkon=Şitil}} * {{lgb|Xwarezmî|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Leonhard Euler|îkon=Şitil}} * {{lgb|Carl Friedrich Gauss|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Emmy Noether|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Kurt Gödel|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Alan Turing|îkon=Destpêkî}} === Kesayetên dînî === {{Vital article count|8}} * {{lgb|Îbrahîm|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Mûsa|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Buda|îkon=Şitil}} * {{lgb|Îsa|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Pawlos|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Muhemmed|îkon=C}} * {{lgb|en=Adi Shankara|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Martin Luther|îkon=Destpêkî}} === Ticar === {{Vital article count|1}} * {{lgb|Henry Ford|îkon=Şitil}} {{Col-end}} == Tarîx == {{Vital article count|84}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=35%}} === Tarîx: Gelemper === {{Vital article count|4}} * {{lgb|Dîrok|level=2|stûr=erê|îkon=C}} ** {{lgb|Dîroka mirovahiyê|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=C}} * {{lgb|Şaristanî|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Arkeolojî|îkon=Şitil}} === Tarîx li gorî herêmê === {{Vital article count|9}} * {{lgb|en=History of Africa|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=History of Asia|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=History of East Asia|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=History of India|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=History of the Middle East|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=History of Europe|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=History of North America|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=History of Oceania|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=History of South America|îkon=Xwestî}} === Tarîx li gorî mijarê === {{Vital article count|11}} * {{lgb|Dîroka zanistê|level=2|stûr=erê|îkon=C}} * {{lgb|en=History of art|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=History of agriculture|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=History of architecture|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=History of film|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=History of literature|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=History of mathematics|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=History of medicine|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=History of music|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=History of technology|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Military history|îkon=Xwestî}} === Pêştarîx === {{Vital article count|4}} * {{lgb|Pêşdîrok|level=2|stûr=erê|îkon=C}} ** {{lgb|Serdema kevirî|îkon=C}} *** {{lgb|en=Early human migrations|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|en=Neolithic Revolution|îkon=Xwestî}} {{Col-break|width=35%}} === Tarîxa kevnare === {{Vital article count|18}} * {{lgb|Serdema kevnare|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Serdema bronzî|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Misira kevnare|îkon=C}} *** {{lgb|en=Indus Valley Civilisation|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|Mezopotamya|îkon=Destpêkî}} **** {{lgb|Sumer|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Fînîkya|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Serdema hesinî|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Yewnanistana kevnare|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Romaya kevnare|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Împeratoriya Hexamenişî|îkon=Şitil}} *** {{lgb|en=Gupta Empire|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|Xanedana Han|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Riya Hevrîşimê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Pre-Columbian era|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|en=Andean civilizations|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|Mezoamerîka|îkon=Şitil}} **** {{lgb|en=Maya civilization|îkon=Xwestî}} === Tarîxa piştî klasîkê === {{Vital article count|13}} * {{lgb|en=Post-classical history|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Aztek|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Inca Empire|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Serdema zêrîn a îslamê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Serdema Navîn|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Mirina reş|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Împeratoriya Bîzansê|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Seferên xaçperestan|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Împeratoriya Romayê ya Pîroz|îkon=Şitil}} *** {{lgb|en=Viking Age|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Împeratoriya Mongolî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Împeratoriya Osmanî|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Xanedana Tang|îkon=Şitil}} {{Col-break|width=30%}} === Tarîxa modern === {{Vital article count|25}} * {{lgb|Destpêka Dema Nûjen|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Ronesans|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Age of Discovery|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=European colonization of the Americas|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Western imperialism in Asia|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Spanish Empire|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Reformation|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Împeratoriya Moxol a Hindistanê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Scientific Revolution|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Age of Enlightenment|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Late modern period|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Împeratoriya Brîtanî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Şoreşa Amerîkayê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Şoreşa Fransayê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Şoreşa pîşesaziyê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Scramble for Africa|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Şerê Cîhanî yê Yekem|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|îkon=C}} ** {{lgb|en=Great Depression|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Şerê Cîhanî yê Duyem|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Contemporary history|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Decolonization|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Şerê Sar|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Green Revolution|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Information Age|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} == Cografya == {{Vital article count|106}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=34%}} === Cografya: Gelemper=== {{Vital article count|1}} * {{lgb|Erdnîgarî|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} === Parzemîn û herêm === {{Vital article count|11}} * {{lgb|Parzemîn|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Afrîka|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Antarktîka|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Asya|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Ewropa|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Amerîkaya Bakur|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Amerîkaya Başûr|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} * ''Herêmên cografî'' ** {{lgb|en=Arctic|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Karîb|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Rojhilata Navîn|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Okyanûsya|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ===Taybetmendiyên erdî === {{Vital article count|12}} * {{lgb|en=Land|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Beyaban|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Sahara|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Daristan|îkon=Şitil}} *** {{lgb|en=Amazon rainforest|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Grassland|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Girav|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Çiya|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Alp|îkon=C}} *** {{lgb|And|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Hîmalaya|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Çiyayên Zinarî|îkon=Destpêkî}} === Taybetmendiyên hîdrolojîk === {{Vital article count|19}} * {{lgb|Derya|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Okyanûsa Arktîk|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Okyanûsa Atlantîk|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Deryaya Navîn|îkon=C}} ** {{lgb|Okyanûsa Hindî|îkon=C}} ** {{lgb|Okyanûsa Mezin|îkon=C}} *** {{lgb|Besta binavî ya mezin|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Okyanûsa Başûr|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Gol|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Deryaya Qezwînê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Golên Mezin|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Gola Viktoria|îkon=Şitil}} * {{lgb|Çem|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Amazon|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Çemê Ganjê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Mîsîsîpî (çem)|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Nîl|îkon=C}} ** {{lgb|Yangtsê|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|en=Glacier|îkon=Xwestî}} {{Col-break|width=34%}} === Welat === {{Vital article count|43}} * {{lgb|Welat|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} * ''Africa'' ** {{lgb|Cezayir|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Komara Demokratîk a Kongoyê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Misir|îkon=C}} ** {{lgb|Etiyopya|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Kenya|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Nîjerya|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Afrîkaya Başûr|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Tanzanya|îkon=Şitil}} * ''Asya'' ** ''Asyaya başûr'' *** {{lgb|Bengladeş|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Hindistan|îkon=C}} *** {{lgb|Pakistan|îkon=Destpêkî}} ** ''Asyaya rojhilat'' *** {{lgb|Çîn|îkon=C}} *** {{lgb|Japon|îkon=B}} *** {{lgb|Komara Korêyê|îkon=C}} *** {{lgb|Taywan|îkon=Şitil}} **''Asyaya başûr-rojhilat'' *** {{lgb|Îndonezya|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Malezya|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Myanmar|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Filipîn|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Taylenda|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Viyetnam|îkon=Şitil}} **''Asyaya rojava'' *** {{lgb|Îran|îkon=C}} *** {{lgb|Îsraêl|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Erebistana Siûdî|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Tirkiye|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban|îkon=Şitil}} * ''Ewropa'' ** {{lgb|Fransa|îkon=C}} ** {{lgb|Almanya|îkon=C}} ** {{lgb|Îtalya|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Holenda|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Polonya|îkon=B}} ** {{lgb|Rûsya|îkon=C}} ** {{lgb|Spanya|îkon=C}} ** {{lgb|Ûkrayna|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Keyaniya Yekbûyî|îkon=C}} * ''Amerîkaya bakur'' ** {{lgb|Kanada|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Meksîk|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|îkon=C}} * ''Okyanusya'' ** {{lgb|Awistralya|îkon=B}} * ''Amerîkaya başûr'' ** {{lgb|Arjentîn|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Brezîl|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Kolombiya|îkon=Destpêkî}} {{Col-break|width=32%}} === Bajar === {{Vital article count|20}} * {{lgb|Bajar|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} * ''Afrîka'' ** {{lgb|Qahîre|îkon=C}} ** {{lgb|Lagos|îkon=Şitil}} * ''Asya'' ** ''Asyaya rojhilat'' *** {{lgb|Pekîn|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Hong Kong|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Tokyo|îkon=Destpêkî}} ** ''Asyaya başûr-rojhilat'' *** {{lgb|Cakarta|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Singapûr|îkon=Şitil}} <!-- significant as a city --> ** ''Asyaya başûr (Hindistan)'' *** {{lgb|Delhî|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Mumbaî|îkon=Şitil}} ** ''Asyaya rojava (Rojhilata navîn)'' *** {{lgb|Stembol|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Orşelîm|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Meke|îkon=Destpêkî}} * ''Ewropa'' ** {{lgb|London|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Mosko|îkon=B}} ** {{lgb|Parîs|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Roma|îkon=C}} * ''Amerîkaya bakur'' ** {{lgb|Meksîko|îkon=Şitil}} ** {{lgb|New York City|îkon=Destpêkî}} * ''Amerîkaya başûr'' ** {{lgb|São Paulo|îkon=Şitil}} {{Col-end}} == Huner == {{Vital article count|45}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=36%}} === Huner: Gelemper === {{Vital article count|5}} * {{lgb|Hunerên afirîner|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=B}} * {{lgb|Huner|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Prehistoric art|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Fashion|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Museum|îkon=Xwestî}} === Tevgerên hunerî === {{Vital article count|4}} * {{lgb|en=Abstract art|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Modernîzm|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Realîzm (huner)|en=Realism (arts)|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Romantîzm|îkon=Şitil}} === Mîmarî === {{Vital article count|3}} * {{lgb|Avahîsazî|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Pîramîda Keops|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Dîwarê Çînê|îkon=Şitil}} {{Col-break|width=32%}} === Edebiyat === {{Vital article count|8}} * {{lgb|Wêje|level=2|stûr=erê|îkon=C}} ** {{lgb|en=English literature|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Fiction|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Roman (wêje)|Roman|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Kurteçîrok|îkon=Şitil}} *** {{lgb|en=Fairy tale|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Helbest|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Epic poetry|îkon=Xwestî}} === Muzîk === {{Vital article count|9}} * {{lgb|Muzîk|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Amûrên muzîkê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Piyano|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Singing|îkon=Xwestî}} * ''Cureyên muzîkê'' ** {{lgb|Muzîka klasîk|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Folk music|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Cez|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Muzîka pop|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Muzîka rock|îkon=Şitil}} {{Col-break|width=32%}} === Hunerên sahneyê === {{Vital article count|5}} * {{lgb|Hunerên sahneyê|en=Performing arts|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Dans|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Opera (muzîk)|Opera|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Orchestra|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Şano|îkon=Destpêkî}} === Hunerên dîtbarî === {{Vital article count|11}} * {{lgb|Hunerên dîtbarî|en=Visual arts|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Fîlm|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Animasyon|en=Animation|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Xweşnivîsî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Comics|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Design|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Drawing|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Nîgar|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Photography|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Pottery|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Peyker|îkon=Şitil}} {{Col-end}} == Felsefe û dîn == {{Vital article count|55}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=33%}} === Felsefe === {{Vital article count|17}} ==== Felsefe: Gelemper==== {{Vital article count|2}} * {{lgb|Felsefe|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Philosophy of science|îkon=Xwestî}} ====Beş û konseptên felsefeyê ==== {{Vital article count|12}} * {{lgb|Estetîk|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Epîstemolojî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Zanîn|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Bawerî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Aqil|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Rastî|îkon=Şitil}} * {{lgb|Exlaq|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Good and evil|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Mentiq|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} * {{lgb|Metafizîk|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Azadî (felsefe)|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Ontolojî|en=Ontology|îkon=Xwestî}} ==== Felsefe li gorî herêm û wextê ==== {{Vital article count|3}} * {{lgb|en=Eastern philosophy|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Confucianism|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Western philosophy|îkon=Xwestî}} {{Col-break|width=33%}} === Mîtolojî === {{Vital article count|2}} * {{lgb|en=Myth|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Mîtolojiya yewnanî|îkon=Destpêkî}} === Dîn === {{Vital article count|13}} * {{lgb|Dîn|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Afterlife|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Xwedawend|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Xweda|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Meditation|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=New religious movement|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Dia|îkon=C}} ** {{lgb|en=Ritual|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Shamanism|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Rih|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Spirituality|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Sekulerîzm|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Ateîzm|îkon=Destpêkî}} {{Col-break|width=33%}} === Dînên spesîfîk === {{Vital article count|23}} ==== Dînên îbrahîmî ==== {{Vital article count|11}} * {{lgb|Xiristiyanî|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Încîl|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Dêra katolîk|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Dêra ortodoks|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Protestanî|îkon=Şitil}} * {{lgb|Îslam|îkon=C}} ** {{lgb|Şiîtî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Sunîtî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Quran|îkon=C}} * {{lgb|Cihûtî|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Talmud|îkon=Xwestî}} ====Dînên Asyaya rojhilat ==== {{Vital article count|3}} * {{lgb|en=Chinese folk religion|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Shinto|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Taoîzm|îkon=Destpêkî}} ==== Dînên hindistanî ==== {{Vital article count|8}} * {{lgb|Budîzm|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Mahayana|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Theravada|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Hinduîzm|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Vedas|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Bhagavad Gita|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Caynîzm|îkon=Şitil}} * {{lgb|Sîkhîzm|îkon=Şitil}} ==== Dînên din ==== {{Vital article count|1}} * {{lgb|en=Traditional African religions|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} == Jiyana rojane == {{Vital article count|57}} {{Col-begin}} {{Col-break}} === Jiyana rojane: Gelemper=== {{Vital article count|4}} * {{lgb|Cil|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Mal|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Mobîlya|îkon=Şitil}} * {{lgb|Cewer|îkon=Şitil}} === Malbat û xizm === {{Vital article count|10}} * {{lgb|en=Ethnicity|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Malbat|îkon=Destpêkî|level=2|stûr=erê}} ** {{lgb|Zelam|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Adolescence|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Zarok|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Pitik|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Zewac|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Old age|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Parenting|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Hevaltî|îkon=Şitil}} === Seksualîte û zayend === {{Vital article count|6}} * {{lgb|Zayendîtiya mirovan|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Seks|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Berpêbûniya zayendî|îkon=C}} * {{lgb|en=Gender|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Mêr|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Jin|îkon=Şitil}} {{Col-break}} === Xwarin û vexwarin === {{Vital article count|22}} * {{lgb|en=Cooking|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Xurek|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Nan|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Dan|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|en=Wheat|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|Garis|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Riz|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Penîr|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Fêkî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Goşt|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Xwê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Biharat|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Şekir|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Sebze|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Kartol|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Soya|îkon=Şitil}} * {{lgb|Vexurik|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Alcoholic beverage|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Qehwe|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Drinking water|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Şîr|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Çay (vexwarin)|îkon=Destpêkî}} {{Col-break}} === Rekreasyon û şahî === {{Vital article count|15}} * {{lgb|en=Entertainment|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Play (activity)|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Lîstik|îkon=Şitil}} *** {{lgb|en=Board game|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|en=Card game|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|en=Gambling|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|Lîstika vîdyoyê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Werziş|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Futbol|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Atletîzm|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Lîstikên Olîmpiyadê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Leyzok|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Martial arts|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Melevanî|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Turîzm|îkon=Şitil}} {{Col-end}} == Civak û zanistên civakî == {{Vital article count|147}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} === Civak û zanistên civakî: Gelemper=== {{Vital article count|13}} * {{lgb|Çand|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Folklor|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Festîval|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Oral tradition|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Popular culture|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Civak|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Civat|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Power (social and political)|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Social class|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Pêragihandin|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} * {{lgb|Zanistên civakî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Mirovnasî|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Civaknasî|îkon=Şitil}} ===Siyaset û hikûmet === {{Vital article count|25}} * {{lgb|Siyaset|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Political party|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Siyasetnasî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Kolonyalîzm|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Împeryalîzm|îkon=Şitil}} * {{lgb|Hikûmet|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Demokrasî|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Dîktatorî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Keyîtî|îkon=Şitil}} * {{lgb|Îdeolojî|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Anarşîzm|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Kapîtalîzm|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Komunîzm|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Muhafizekarî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Faşîzm|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Lîberalîzm|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Neteweperwerî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Sosyalîzm|îkon=Şitil}} * {{lgb|Dewlet|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Dîplomasî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Military|îkon=Xwestî}} * ''Organizasyonên navmiletî'' ** {{lgb|Yekîtiya Ewropayê|îkon=C}} ** {{lgb|en=International Red Cross and Red Crescent Movement|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|NATO|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Neteweyên Yekbûyî|îkon=C}} === Pêvçûn === {{Vital article count|4}} * {{lgb|Şer|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Komkujî|îkon=Şitil}} * {{lgb|Aştî|îkon=Şitil}} * {{lgb|Terorîzm|îkon=Şitil}} === Perwerde === {{Vital article count|4}} * {{lgb|Perwerde|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Dibistan|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Pirtûkxane|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Zanîngeh|îkon=Şitil}} {{Col-break|width=34%}} === Ticaret û ekonomî === {{Vital article count|22}} * {{lgb|en=Business|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Corporation|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Management|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Bazarkarî|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Retail|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Trade union|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Aborînasî|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Trade|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|en=Supply and demand|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Employment|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Finance|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|Bank|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Pere|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Insurance|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Bac|en=Tax|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Aborî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Çandinî|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Pîşesazî|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Avakirin|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Fishing|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Nêçîr|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Mining|îkon=Xwestî}} ===Problemên civakî === {{Vital article count|22}} * {{lgb|Zarokjiberbirin|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|en=Disability|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Dîskrîmînasyon|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Nîjadperestî|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Zayendperestî|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Environmentalism|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Pollution|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Xela|îkon=Şitil}} * {{lgb|Femînîzm|îkon=C}} * {{lgb|en=Globalization|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Human migration|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Mafên mirovan|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Liberty|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Qada taybet|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Xulamtî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Social equality|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Suffrage|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Indigenous peoples|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Xizanî|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Violence|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Xwekuştin|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Jînfirehî|îkon=Şitil}} === Hiqûq === {{Vital article count|6}} * {{lgb|Dad|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Tawan|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Destûra bingehîn|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Dadmendî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Police|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Property|îkon=Xwestî}} {{Col-break|width=32%}} === Psîkolojî === {{Vital article count|16}} * {{lgb|Derûnnasî|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|en=Emotion|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Hêrs|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Tirs|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Happiness|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|en=Humour|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Evîn|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Mind|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Hişar|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Xewn|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Bîrkan|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Hizir|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Human behavior|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Intelligence|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Learning|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Personality|îkon=Xwestî}} === Ziman === {{Vital article count|31}} * {{lgb|Ziman|level=2|stûr=erê|îkon=C}} ** {{lgb|Zimanên hind û ewropî|Hind û ewropî|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Zimanê bengalî|Bengalî|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Zimanê inglîzî|Inglîzî|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Zimanê fransî|Fransî|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Zimanê almanî|Almanî|îkon=B}} *** {{lgb|Zimanê yewnanî|Yewnanî|îkon=Şitil}} *** {{lgb|en=Hindustani language|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|Zimanê latînî|Latînî|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Zimanê portûgalî|Portûgalî|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Zimanê rûsî|Rûsî|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Zimanê spanî|Spanî|îkon=C}} ** ''Zimanên din'' *** {{lgb|Zimanê erebî|Erebî|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Zimanê çînî|Çînî|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Zimanê japonî|Japonî|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Zimanê malayî|Malayî|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Zimanê swahîlî|Swahîlî|îkon=Şitil}} * {{lgb|Zimannasî|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Rêziman|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Peyv|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Personal name|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Peyivîn|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Writing|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Alfabe|îkon=Şitil}} *** {{lgb|en=Arabic script|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|en=Brahmic scripts|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|en=Cyrillic script|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|Alfabeya yewnanî|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Alfabeya latînî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Arabic numerals|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Chinese characters|îkon=Xwestî}} === Medya === {{Vital article count|4}} * {{lgb|Çapemenî|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Broadcasting|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=News|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Publishing|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} == Sihet, tib û nexweşî == {{Vital article count|41}} {{col-begin}} {{col-break|width=32%}} === Nexweşî û birindarî === {{Vital article count|19}} * {{lgb|Nexweşî|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Allergy|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Asthma|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Şêrpence|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Cardiovascular disease|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|en=Stroke|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Nexweşiya şekir|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Gastroenteritis|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Infection|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|en=Common cold|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|Arsim|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Lerzeta|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|en=Pneumonia|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|en=Sexually transmitted infection|îkon=Xwestî}} **** {{lgb|AIDS|îkon=C}} *** {{lgb|en=Smallpox|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|Tuberkuloz|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Psîkopatî|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Injury|îkon=Xwestî}} {{col-break|width=35%}} === Sihet, fîtnes û tib === {{Vital article count|13}} * {{lgb|Bijîşkî|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Diransazî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Nexweşxane|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Nursing|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Niştergerî|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Pîrbûn|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|en=Exercise|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Tenduristî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Mental health|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Hygiene|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Sanitation|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Nutrition|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Obesity|îkon=Xwestî}} {{col-break|width=33%}} === Derman === {{Vital article count|9}} * {{lgb|Tiryak|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Derman|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|en=Anesthesia|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|Dermanên dijbakterî|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Kontrola zayînê|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Vaksîn|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Addiction|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|en=Alcoholism|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|en=Smoking|îkon=Xwestî}} {{col-end}} == Zanist == {{Vital article count|211}} {{Col-begin}} {{Col-break}} === Zanist: Gelemper=== {{Vital article count|5}} * {{lgb|Zanist|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=C}} ** {{lgb|en=Scientific method|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Measurement|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Pergala Navneteweyî ya Yekeyan|îkon=Şitil}} * {{lgb|Xweza|îkon=Şitil}} === Astronomî === {{Vital article count|26}} * {{lgb|Stêrnasî|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Gerdûn|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Pergala Rojê|level=2|stûr=erê|îkon=C}} ** {{lgb|Roj (stêrk)|Roj|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Tîr (gerstêrk)|Tîr|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Gelawêj (gerstêrk)|Gelawêj|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Dinya (gerstêrk)|Dinya|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=C}} *** {{lgb|Heyv|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Behram (gerstêrk)|Behram|îkon=C}} ** {{lgb|Berçîs|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Keywan|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Ûranûs|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Neptûn|îkon=Şitil}} * {{lgb|Asteroîd|îkon=Şitil}} * {{lgb|Teqîna Mezin|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Çala Reş|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|en=Comet|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Galaksî|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Kadiz|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Peyk|îkon=Şitil}} * {{lgb|Xulgeh|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Outer space|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Physical cosmology|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Gerstêrk|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Stêr|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|en=Supernova|îkon=Xwestî}} === Fizîk === {{Vital article count|41}} * {{lgb|Fizîk|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} * {{lgb|Wize|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Wext|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Roj (dem)|Roj|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Sal|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Classical mechanics|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Bariste|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Momentum|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Motion|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Newton's laws of motion|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Hêz|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Electromagnetism|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Rakêş|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Strong interaction|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Weak interaction|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Magnetism|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Made (kîmya)|Made|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=State of matter|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Atom|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} * {{lgb|Fizîka parçikan|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Standard Model|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Keriyê atomê|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Elektron|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Notron|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Foton|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Proton|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Quantum mechanics|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Radioactive decay|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Valahî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Vacuum|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Termodînamîk|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Têhn (fizîk)|Têhn|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Germahî|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Theory of relativity|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Speed of light|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Pêl|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Electromagnetic radiation|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|Ronahî (fizîk)|Ronahî|îkon=Şitil}} **** {{lgb|Reng|îkon=Şitil}} **** {{lgb|Optîk|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Deng|îkon=Destpêkî}} {{Col-break}} === Biyolojî === {{Vital article count|78}} * {{lgb|Biyolojî|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Molecular biology|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Jiyan|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Xane|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Mirin|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Abiogenesis|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Ekolojî|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Zorbûna jiyanî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Ecosystem|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Nemabûyî|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Pêşveçûn|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Paresana mirovahiyê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Natural selection|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Organîzm|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Archaea|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Bakterî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Eukaryot|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Heywan|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} **** {{lgb|Zoolojî|îkon=Destpêkî}} **** {{lgb|Bejavî|îkon=Şitil}} **** {{lgb|Girêçikpê|îkon=Şitil}} ***** {{lgb|Qalikdar|îkon=Destpêkî}} ***** {{lgb|Mêş û mûr|îkon=Şitil}} **** {{lgb|Balinde|îkon=Şitil}} ***** {{lgb|Mirîşk|îkon=Destpêkî}} **** {{lgb|Masî|îkon=Şitil}} **** {{lgb|Guhandar|îkon=Şitil}} ***** {{lgb|Pisîk|îkon=Şitil}} ***** {{lgb|Ga (tuxm)|îkon=Şitil}} ***** {{lgb|Kûçik|îkon=Şitil}} ***** {{lgb|Hesp|îkon=Destpêkî}} ***** {{lgb|Berazê kedî|îkon=Şitil}} ***** {{lgb|Prîmat|îkon=Şitil}} ****** {{lgb|Mirov|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} ***** {{lgb|Koma kojeran|îkon=Destpêkî}} ***** {{lgb|Mih|îkon=Destpêkî}} **** {{lgb|en=Mollusca|îkon=Xwestî}} **** {{lgb|Xijende|îkon=Şitil}} ***** {{lgb|Dînezor|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Riwek|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} **** {{lgb|en=Algae|îkon=Xwestî}} **** {{lgb|Riweknasî|îkon=Şitil}} **** {{lgb|Kulîlk|îkon=Destpêkî}} **** {{lgb|Tov|îkon=B}} **** {{lgb|Dar|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Kuv|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Vîrus|îkon=B}} * {{lgb|Anatomî|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Human body|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Sîstema gera xwînê|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Xwîn|îkon=B}} *** {{lgb|en=Heart|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|en=Lung|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Immune system|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Kezeb|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Koendama demarê|îkon=B}} *** {{lgb|Mejî|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Guh|îkon=C}} *** {{lgb|en=Eye|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|en=Sense|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Peykeremasûlke|îkon=B}} ** {{lgb|Kakût|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Hestî|îkon=C}} ** {{lgb|en=Skin|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Fizyolojî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Hormonên herisê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Metabolism|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Fotosentez|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Reproduction|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|Zayenda biyolojîk|îkon=B}} *** {{lgb|Ducanî|îkon=C}} ** {{lgb|Xew|îkon=Şitil}} * {{lgb|Genetîk|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Gen|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Heredity|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Paleontology|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Taksonomî (biyolojî)|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Cure|îkon=Destpêkî}} {{Col-break}} === Kîmya === {{Vital article count|38}} * {{lgb|Kîmya|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Biyokîmya|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Karbohîdrat|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Asîda deoksîrîbonukleyî|îkon=C}} *** {{lgb|Hormon|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Lîpîd|îkon=C}} *** {{lgb|Proteîn|îkon=B}} *** {{lgb|Asîda rîbonukleyî|îkon=C}} ** {{lgb|en=Inorganic chemistry|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Organic chemistry|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Physical chemistry|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Element|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Sîstema vedorî ya elementan|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Bafûn|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Karbon|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Mis|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Zêr|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Hîdrojen|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Hesin|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Nîtrojen|îkon=C}} ** {{lgb|Oksîjen|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Fosfor|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Sîlîsyûm|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Zîv|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Kewkurd|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Chemical compound|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Av|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Karbondîoksîd|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Chemical bond|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Molekul|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Chemical reaction|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Acid–base reaction|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Hander|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Redox|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Kanza|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Alloy|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|en=Bronze|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|en=Steel|îkon=Xwestî}} === Zanista dinyayê === {{Vital article count|23}} * {{lgb|en=Earth science|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Dîroka Erdê|îkon=B}} ** {{lgb|en=Atmosphere of Earth|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Internal structure of Earth|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Demsal|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Lehî|îkon=Şitil}} * {{lgb|Avhewa|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Guherîna avhewayê|îkon=B}} * {{lgb|en=Weather|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Ewr|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Baran|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Berf|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Bablîsok|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Bagera bihêz a tropîkal|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Ba (hewa)|îkon=Şitil}} * {{lgb|Erdnasî|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Erdhej|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Erosion|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Mineral|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Plate tectonics|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Kevir|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Ax|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Volkan|îkon=Şitil}} {{Col-end}} == Teknolojî == {{Vital article count|97}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} === Teknolojî: Gelemper=== {{Vital article count|4}} * {{lgb|Teknolojî|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} * {{lgb|Endezyarî|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Endezyariya avahiyê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Mechanical engineering|îkon=Xwestî}} === Enerjî === {{Vital article count|14}} * {{lgb|Elektrîk|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Baterî|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Agir|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Explosive|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Barûd|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Fossil fuel|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Coal|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Gaza xwezayî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Neft|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Nuclear power|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Renewable energy|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Hydropower|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Hêza tavê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Wind power|îkon=Xwestî}} === Xwarin û sihet === {{Vital article count|10}} * {{lgb|en=Animal husbandry|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Domestication|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Biyoteknolojî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Endazyariya bûmayîk|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Fertilizer|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Food preservation|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Garden|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Medical imaging|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Argûn|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Refrigeration|îkon=Xwestî}} === Çek === {{Vital article count|6}} * {{lgb|Çek û çol|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Zirx|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Bow and arrow|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Çek (amûr)|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Kêr|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Çeka nukleerî|îkon=Şitil}} {{Col-break|width=34%}} === Alet û makîne === {{Vital article count|8}} * {{lgb|en=Tool|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Simple machine|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Çerxe|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Motor|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Electric motor|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Internal combustion engine|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Steam engine|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Robotics|îkon=Xwestî}} === Medya û komunîkasyon === {{Vital article count|9}} * {{lgb|en=Printing|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Pirtûk|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Mail|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Telekomunîkasyon|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Înternet|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Radyo|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Telefon|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Telefona destan|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Televîzyon|îkon=Şitil}} ===Teknolojiya agahiyê û kompîterê === {{Vital article count|4}} * {{lgb|Kompûternasî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Komputer|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Jîriya çêkirî|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|en=Cryptography|îkon=Xwestî}} === Elektronîk === {{Vital article count|4}} * {{lgb|Elektronîk|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Electric light|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Integrated circuit|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Semiconductor device|îkon=Xwestî}} === Valahî === {{Vital article count|5}} * {{lgb|Roket|îkon=Şitil}} * {{lgb|Peyk (teknolojî)|Peyk|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Space exploration|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Spaceflight|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Space station|îkon=Xwestî}} {{Col-break|width=34%}} === Veguhastin === {{Vital article count|9}} * {{lgb|en=Transport|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Aircraft|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Duçerxe|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Pir|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Kanal|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Otomobîl|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Veguhêzîya rêhesinî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Rê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Keştî|îkon=Destpêkî}} === Navîgasyon === {{Vital article count|6}} * {{lgb|en=Navigation|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Compass|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Map|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Radar|îkon=Şitil}} * {{lgb|Salname|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Saet (yeke)|Saet|îkon=Şitil}} === Avahî === {{Vital article count|3}} * {{lgb|en=Fortification|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Infrastructure|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Bendav|îkon=Şitil}} === Materyal === {{Vital article count|10}} * {{lgb|Beton|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Cam|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Masonry|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Metallurgy|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Natural rubber|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Kaxez|îkon=Şitil}} * {{lgb|Plastîk|îkon=Şitil}} * {{lgb|Cûmkerî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Pembû|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Wood|îkon=Xwestî}} === Optîk === {{Vital article count|5}} * {{lgb|Kamera|îkon=Şitil}} * {{lgb|Lazer|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Lens|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Mîkroskop|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Telescope|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} == Matematîk == {{Vital article count|45}} {{Col-begin}} {{Col-break}} === Matematîk: Gelemper=== {{Vital article count|5}} * {{lgb|Matematîk|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Algorîtma|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Mathematical proof|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Kom|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Function (mathematics)|îkon=Xwestî}} === Hejmartin û reqam === {{Vital article count|12}} * {{lgb|en=Combinatorics|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Hejmar|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Hejmarên rastîn|îkon=Şitil}} *** {{lgb|E (matematîk)|{{mvar|e}}|en=E (mathematical constant)|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|Pi|{{pi}}|îkon=Şitil}} *** {{lgb|en=Fraction|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|Tamhejmar|îkon=Şitil}} **** {{lgb|Sifir (hejmar)|îkon=Destpêkî}} **** {{lgb|Hejmarên xwezayî|îkon=Şitil}} **** {{lgb|Hejmarên hîmî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Complex number|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Bîrdoza jimare|îkon=Şitil}} {{Col-break|width=34%}} === Cebîr === {{Vital article count|5}} * {{lgb|en=Algebra|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Wekhevî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Variable (mathematics)|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Linear algebra|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Abstract algebra|îkon=Xwestî}} === Analîz === {{Vital article count|5}} * {{lgb|en=Mathematical analysis|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Calculus|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Bêdawî|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Limit (mathematics)|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Series (mathematics)|îkon=Xwestî}} === Arîtmetîk === {{Vital article count|4}} * {{lgb|en=Arithmetic|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Exponentiation|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Logarithm|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Nth root|îkon=Xwestî}} {{Col-break|width=34%}} === Geometrî û topolojî === {{Vital article count|12}} * {{lgb|Geometrî|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Hoke|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Sêgoşenasî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Rûerd|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Conic section|îkon=Xwestî}} *** {{lgb|Gilover|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Dirust|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Pirgoşe|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Sêgoşe|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Three-dimensional space|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Qeware|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Topology|îkon=Xwestî}} === Ihtimal û statîstîk === {{Vital article count|2}} * {{lgb|en=Probability|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Amar|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}} {{Col-end}} {{Core topics}} [[Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê li gorî levelê|3]] d8ujrhwmwj9g4mti6k9979ttk1a6emz 4 206396 2031866 2031269 2026-05-26T19:53:12Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/kontrolabingehîn.py|Bot]]: Naverok hat kontrolkirin û îkon lê hat zêdekirin. Ji bo xeletiyan bnr. [[Bikarhêner:Balyozbot/Xeletiyên gotarên bingehîn|log]] 2031866 wikitext text/x-wiki [[File:Círculos Concéntricos.svg|60px|Vital articles|left]] Niha li ser Wîkîpediyaya kurdî [[Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] gotar hene. Çend ji wan wekî '''gotara bingehîn''' hatine hilbijartin. Ev gotarên bingehîn jî di nav çar levelan de hatine parkirin. Di Level 1 de deh gotarên bingehîn ên herî muhîm hene, û her level li ser levela pêşiya wê mezin dibe: [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/1|Level 1]] (10 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/2|Level 2]] (100 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|Level 3]] (1.000 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4|Level 4]] (10.000 gotar) Di vê rûpelê de lîsteya level 1 hene. Ji bo guhartina lîsteyê, pêşî li [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|rûpela gotûbêjê]] nîqaşekê bidin destpêkirin. Lîsteya gotarên bingehîn rêberî dike ku kîjan gotar pêşî were baştirkirin û herwiha kalîteya gotarên bingehîn jî bi vî awayî [[Special:Recentchangeslinked/Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|tên teqîpkirin]]. Lîste pêşî ji rûpela Wîkîpediyaya îngilîzî hatiye kopîkirin û li gorî hewcedariyên Wîkîpediyaya kurdî divê werin sererastkirin. Lîste ji aliyê [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn|Wîkîprojeya Gotarên bingehîn]] vê tên kontrolkirin. {{clear}} {{Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/Nav bar}} <!-- {{center|{{Clickable button 2|Improve a random level 1 vital article|class=mw-ui-progressive|url=https://randomincategory.toolforge.org/?category=Wikipedia%20level-1%20vital%20articles&server=en.wikipedia.org&cmnamespace=&cmtype=&returntype=subject}}}} --> {{clear}} ==Level 1 Gotarên bingehîn== {{Vital article count|10|quota=10}} * {{lgb|îkon=B|Hunerên afirîner}} * {{lgb|îkon=C|Dinya (gerstêrk)|Dinya}} * {{lgb|îkon=Destpêkî|Mirov}} * {{lgb|îkon=C|Dîroka mirovahiyê}} * {{lgb|îkon=Şitil|Jiyan}} * {{lgb|îkon=Destpêkî|Matematîk}} * {{lgb|îkon=Destpêkî|Felsefe}} * {{lgb|îkon=C|Zanist}} * {{lgb|îkon=Destpêkî|Civak}} * {{lgb|îkon=Şitil|Teknolojî}} {{Core topics}} [[Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê li gorî levelê|1]] s7l73x2uc9gac9htlbr4zj5t3ddq08q 4 206410 2031867 2031271 2026-05-26T19:53:32Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/kontrolabingehîn.py|Bot]]: Naverok hat kontrolkirin û îkon lê hat zêdekirin. Ji bo xeletiyan bnr. [[Bikarhêner:Balyozbot/Xeletiyên gotarên bingehîn|log]] 2031867 wikitext text/x-wiki [[File:Círculos Concéntricos.svg|60px|Vital articles|left]] Niha li ser Wîkîpediyaya kurdî [[Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] gotar hene. Çend ji wan wekî '''gotara bingehîn''' hatine hilbijartin. Ev gotarên bingehîn jî di nav çar levelan de hatine parkirin. Di Level 1 de deh gotarên bingehîn ên herî muhîm cih digirin, û her level li ser levela pêşiya wê mezin dibe: [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/1|Level 1]] (10 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/2|Level 2]] (100 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|Level 3]] (1.000 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4|Level 4]] (10.000 gotar) Di vê rûpelê de lîsteya level 2 hene. Ji bo guhartina lîsteyê, pêşî li [[Gotûbêja Wîkîpediyayê:Gotarên bingehîn|rûpela gotûbêjê]] nîqaşekê bidin destpêkirin. Lîsteya gotarên bingehîn rêberî dike ku kîjan gotar pêşî were baştirkirin û herwiha kalîteya gotarên bingehîn jî bi vî awayî [[Special:Recentchangeslinked/Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|tên teqîpkirin]]. Lîste pêşî ji rûpela Wîkîpediyaya îngilîzî hatiye kopîkirin û li gorî hewcedariyên Wîkîpediyaya kurdî divê werin sererastkirin. Lîste ji aliyê [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn|Wîkîprojeya Gotarên bingehîn]] vê tên kontrolkirin. {{Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/Nav bar}} {{center|{{Clickable button 2|Gotareke bingehîn a bi levela 2 pêş bixe|class=mw-ui-progressive|url=https://randomincategory.toolforge.org/?category=Gotarên%20bingehîn%20ên%20Wîkîpediyayê%20bi%20level%202&server=ku.wikipedia.org&cmnamespace=&cmtype=&returntype=subject}}}} == Kurte == Tabloya li jêr kalîteya gotarên di vê lîsteyê de nîşan dide. Ji aliyê [[User:Balyozbot|Balyozbot]] ve her roj tê rojanekirin. <!-- update summary table: The text between update comments will be automatically overwritten by the bot. --> Hemû 100 gotar. Ji bo statîstîkên berfirehtir binêrin [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn/Statîstîk|Rûpela statîstîkê]]. {| class="wikitable sortable" |- ! Sinif !! #Gotar |- | {{class/icon|B}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa B|B]] || 1 |- | {{class/icon|C}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa C|C]] || 9 |- | {{class/icon|Destpêkî}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa Destpêkî|Destpêkî]] || 47 |- | {{class/icon|Şitil}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa Şitil|Şitil]] || 28 |- | {{class/icon|Xwestî}} <span title="Gotarên ku divê werin çêkirin">Xwestî</span> || 15 |} <!-- update end: summary table --> =Level 2 Gotarên bingehîn= {{Vital article count|100|quota=100}} == Tarîx == {{Vital article count|9}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=33%}} * {{lgb|Dîroka mirovahiyê|level=1|stûr=erê|îkon=C}} ** {{lgb|Pêşdîrok|îkon=C}} ** {{lgb|Serdema kevnare|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Post-classical history|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Destpêka Dema Nûjen|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Late modern period|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} * {{lgb|Dîrok|îkon=C}} ** {{lgb|Dîroka zanistê|îkon=C}} * {{lgb|Şaristanî|îkon=Destpêkî}} {{Col-end}} == Cografya == {{Vital article count|12}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=33%}} * {{lgb|Erdnîgarî|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Bajar|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Welat|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Land|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Derya|îkon=Destpêkî}} {{Col-break}} * {{lgb|Dinya (gerstêrk)|Dinya|level=1|stûr=erê|îkon=C}} ** {{lgb|Afrîka|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Asya|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Ewropa|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Amerîkaya Bakur|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Amerîkaya Başûr|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Okyanûsya|îkon=Destpêkî}} {{Col-end}} == Huner == {{Vital article count|6}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=33%}} * {{lgb|Hunerên afirîner|level=1|stûr=erê|îkon=B}} * {{lgb|Avahîsazî|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Wêje|îkon=C}} {{Col-break}} * {{lgb|Muzîk|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|en=Performing arts|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Visual arts|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} == Felsefe û dîn == {{Vital article count|6}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=33%}} * {{lgb|Zanîn|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Felsefe|level=1|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Exlaq|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Mentiq|îkon=Şitil}} {{Col-break}} * {{lgb|Dîn|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Xwedawend|îkon=Şitil}} {{Col-end}} == Jiyana rojane == {{Vital article count|8}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=33%}} * {{lgb|Cil|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|en=Entertainment|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Werziş|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|en=Ethnicity|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} * {{lgb|Malbat|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Xurek|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Mal|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Zayendîtiya mirovan|îkon=Destpêkî}} {{Col-end}} == Civak û zanistên civakî == {{Vital article count|20}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=33%}} * {{lgb|Pêragihandin|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Ziman|îkon=C}} ** {{lgb|Çapemenî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Writing|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Çand|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Folklor|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Aborînasî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Çandinî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|en=Business|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|Pîşesazî|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Trade|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} * {{lgb|Derûnnasî|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|en=Emotion|îkon=Xwestî}} ** {{lgb|en=Mind|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Civak|level=1|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Perwerde|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Hikûmet|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Dad|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Siyaset|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Şer|îkon=Destpêkî}} {{Col-end}} == Zanist û tib == {{Vital article count|26}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=33%}} * {{lgb|Zanist|level=1|stûr=erê|îkon=C}} * {{lgb|Stêrnasî|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Pergala Rojê|îkon=C}} *** {{lgb|Roj (stêrk)|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Heyv|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Gerdûn|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Biyolojî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Xane|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Mirin|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Ekolojî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Pêşveçûn|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Jiyan|level=1|stûr=erê|îkon=Şitil}} *** {{lgb|Heywan|îkon=Destpêkî}} **** {{lgb|Mirov|level=1|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} *** {{lgb|Riwek|îkon=Şitil}} {{Col-break}} * {{lgb|Kîmya|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Element|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Av|îkon=Şitil}} * {{lgb|Avhewa|îkon=Şitil}} * {{lgb|Erdnasî|îkon=Şitil}} * {{lgb|Bijîşkî|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Nexweşî|îkon=Şitil}} * {{lgb|Fizîk|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Atom|îkon=Şitil}} ** {{lgb|Wize|îkon=Destpêkî}} ** {{lgb|Wext|îkon=Destpêkî}} {{Col-end}} == Teknolojî == {{Vital article count|8}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=33%}} * {{lgb|Teknolojî|level=1|stûr=erê|îkon=Şitil}} * {{lgb|Pirtûk|îkon=Şitil}} * {{lgb|Komputer|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|Elektrîk|îkon=Destpêkî}} {{Col-break}} * {{lgb|Endezyarî|îkon=Şitil}} * {{lgb|Agir|îkon=Şitil}} * {{lgb|en=Tool|îkon=Xwestî}} * {{lgb|en=Transport|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} == Matematîk == {{Vital article count|5}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=33%}} * {{lgb|Matematîk|level=1|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} * {{lgb|en=Arithmetic|îkon=Xwestî}} * {{lgb|Geometrî|îkon=Şitil}} {{Col-break}} * {{lgb|Hejmar|îkon=Şitil}} * {{lgb|Amar|îkon=Şitil}} {{Col-end}} {{Core topics}} [[Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê li gorî levelê|2]] rodw08vuofhz4e04egto97o5nugts7l 4 208685 2031883 2031274 2026-05-26T20:12:57Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/kontrolabingehîn.py|Bot]]: Naverok hat kontrolkirin û îkon lê hat zêdekirin. Ji bo xeletiyan bnr. [[Bikarhêner:Balyozbot/Xeletiyên gotarên bingehîn|log]] 2031883 wikitext text/x-wiki {{shortcut|WP:GB/4/H|WP:GB/4/Huner}} [[File:Círculos Concéntricos.svg|60px|Vital articles|left]] Niha li ser Wîkîpediyaya kurdî [[Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] gotar hene. Çend ji wan wekî '''gotara bingehîn''' hatine hilbijartin. Ev gotarên bingehîn jî di nav çar levelan de hatine parkirin. Di Level 1 de deh gotarên bingehîn ên herî muhîm cih digirin, û her level li ser levela pêşiya wê mezin dibe: [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/1|Level 1]] (10 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/2|Level 2]] (100 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|Level 3]] (1.000 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4|Level 4]] (10.000 gotar) Divê rûpelê de lîsteya Hunerê ya level 4 hene. Ji bo guhartina lîsteyê, pêşî li [[Gotûbêja Wîkîpediyayê:Gotarên bingehîn|rûpela gotûbêjê]] nîqaşekê bidin destpêkirin. Lîsteya gotarên bingehîn rêberî dike ku kîjan gotar pêşî were baştirkirin û herwiha kalîteya gotarên bingehîn jî bi vî awayî [[Special:Recentchangeslinked/Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|tên teqîpkirin]]. Lîste pêşî ji rûpela Wîkîpediyaya îngilîzî hatiye kopîkirin û li gorî hewcedariyên Wîkîpediyaya kurdî divê werin sererastkirin. Lîste ji aliyê [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn|Wîkîprojeya Gotarên bingehîn]] vê tên kontrolkirin. {{Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/Nav bar}} {{center|{{Clickable button 2|Gotareke bingehîn a bi levela 4 pêş bixe|class=mw-ui-progressive|url=https://randomincategory.toolforge.org/?category=Gotarên%20bingehîn%20ên%20Wîkîpediyayê%20bi%20level%204&server=ku.wikipedia.org&cmnamespace=&cmtype=&returntype=subject}}}} == Kurte == {{TOC right|limit=4}} Tabloya li jêr kalîteya gotarên di vê lîsteyê de nîşan dide. Ji aliyê [[User:Balyozbot|Balyozbot]] ve her roj tê rojanekirin. <!-- update summary table: The text between update comments will be automatically overwritten by the bot. --> Hemû 675 gotar. Ji bo statîstîkên berfirehtir binêrin [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn/Statîstîk|Rûpela statîstîkê]]. {| class="wikitable sortable" |- ! Sinif !! #Gotar |- | {{class/icon|B}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa B|B]] || 2 |- | {{class/icon|C}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa C|C]] || 7 |- | {{class/icon|Destpêkî}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa Destpêkî|Destpêkî]] || 44 |- | {{class/icon|Şitil}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa Şitil|Şitil]] || 130 |- | {{class/icon|Xwestî}} <span title="Gotarên ku divê werin çêkirin">Xwestî</span> || 492 |} <!-- update end: summary table --> =Arts = {{Vital article count|675}} ==Huner: Giştî== {{Vital article count|3}} # {{lgb|Hunerên afirîner|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=B}} # {{lgb|Huner|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Hunermend|îkon=Şitil}} ==Architecture == {{Vital article count|59}} :<small>''For construction technology, see: [[Wikipedia:Vital_articles/Level/4/Technology#Infrastructure_(70_articles)|Technology: Infrastructure]].''</small> <!--For styles, see under "Visual arts". For structures, see under "structural engineering"--> {{Div col|colwidth=15em}} ===Architecture: General=== {{Vital article count|6}} # {{lgb|Avahîsazî|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Sacral architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Architectural drawing|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Architectural theory|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Proportion (architecture)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Landscape architecture|îkon=Xwestî}} ===Styles === {{Vital article count|18}} # {{lgb|en=Ancient Egyptian architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ancient Greek architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ancient Roman architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Baroque architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Byzantine architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Chinese architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Gothic architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Architecture of India|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Iranian architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Islamic architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Megalît|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Mesoamerican architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Architecture of Mesopotamia|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Modern architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Neoclassical architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Postmodern architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Renaissance architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Romanesque architecture|îkon=Xwestî}} ===Specific structures === {{Vital article count|35}} # {{lgb|en=Acropolis of Athens|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Alhambra|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Angkor Wat|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Arc de Triomphe|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Borobudur|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Birca Xelîfe|îkon=Şitil}} # {{lgb|Kolezyûm|îkon=Şitil}} # {{lgb|Birca Eiffel|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Empire State Building|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Fallingwater|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Katedrala Firenzeyê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Bajarê Qedexe|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Great Sphinx of Giza|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Dîwarê Çînê|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Ayasofya|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Kabe|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Kinkaku-ji|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kremlîn|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Leaning Tower of Pisa|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Machu Picchu|îkon=Şitil}} # {{lgb|Katedrala Notre Dame ya Parîsê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Palace of Versailles|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Palace of Westminster|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Pantheon, Rome|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Parthenon|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sagrada Família|îkon=Şitil}} # {{lgb|Heft nuwazeyên cîhanê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Pîramîda Keops|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=St. Peter's Basilica|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Peykerê Azadiyê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Stonehenge|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Sydney Opera House|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Tac Mehel|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Çiyayê Perestgehê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Ziggurat of Ur|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} ==Cultural venues == {{Vital article count|20}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Cultural venues: General=== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Museum|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Movie theater|îkon=Xwestî}} ===Americas === {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=American Museum of Natural History|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Metropolitan Museum of Art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Museum of Modern Art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=National Gallery of Art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Smithsonian Institution|îkon=Xwestî}} ===Asia === {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=National Museum of China|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=National Palace Museum|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Europe === {{Vital article count|11}} # {{lgb|en=British Museum|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Hermitage Museum|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Muzeya Louvre|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Musée National d'Art Moderne|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Museo del Prado|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=National Gallery|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Natural History Museum, London|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Rijksmuseum|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Tate Modern|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Uffizi|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Vatican Museums|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ==Literature == {{Vital article count|217}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Basics === {{Vital article count|38}} # {{lgb|Wêje|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=C}} # {{lgb|en=Character (arts)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Rexneya wêjeyî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Narrative|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Prose|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Saga|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Fiction|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Children's literature|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Detective fiction|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Fable|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Fairy tale|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Fantasy|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Fictional universe|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Horror fiction|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Legend|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Roman (wêje)|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ### {{lgb|en=Romance novel|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Satire|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Black comedy|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Honaka zanistî|îkon=C}} ### {{lgb|en=Time travel|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Kurteçîrok|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Non-fiction|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Jînenîgarî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Rojnivîsk|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Ferheng|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Ensîklopedî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Ceriban (wêje)|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Thesaurus|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Helbest|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Epic poetry|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Ghazal|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Haikû|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Ode|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Prose poetry|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Rhyme|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Sone|îkon=Şitil}} # {{lgb|Nivîskar|îkon=Şitil}} === Edebiyat li gorî ziman û herêman === {{Vital article count|18}} # {{lgb|en=African literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ancient Egyptian literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ancient Greek literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Arabic literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Chinese literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=English literature|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Wêjeya fransî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Wêjeya almanî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Indian literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Wêjeya îtalî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Wêjeya japonî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Jewish literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Latin American literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Latin literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Wêjeya farisî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Wêjeya rûsî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Scandinavian literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Wêjeya spanî|îkon=Şitil}} {{Col-break}} ===Specific works of fiction === {{Vital article count|90}} ==== Fiction of antiquity ==== {{Vital article count|16}} # {{lgb|en=Aesop's Fables|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Bacchae|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Golden Ass|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Investiture of the Gods|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Journey to the West|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kādambari|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kathasaritsagara|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Lysistrata|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Medea (play)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Oresteia|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Oedipus Rex|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hezar û yek şev|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Panchatantra|îkon=Şitil}} # {{lgb|Çîroka Sê Keyaniyan|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=The Tale of Genji|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Qiraxa avê (çîrok)|îkon=Şitil}} ==== Fiction of early printed book era ==== {{Vital article count|16}} # {{lgb|en=Candide|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Don Kîşot|îkon=C}} # {{lgb|en=Dream of the Red Chamber|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Goethe's Faust|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Ger û Geştên Gullivero (pirtûk)|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Hamlet|îkon=Şitil}} # {{lgb|Şah Lear|îkon=Şitil}} # {{lgb|Macbeth|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=A Midsummer Night's Dream|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Othello|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=La Princesse de Clèves|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Robinson Crusoe (pirtûk)|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Romeo û Juliet|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Tartuffe|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Tempest|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Utopia (More book)|îkon=Xwestî}} ==== Honaka çaxa modern ==== {{Vital article count|54}} # {{lgb|Huckleberry Fînn çavhilkiriyên leheng (pirtûk)|îkon=Şitil}} # {{lgb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb (pirtûk)|îkon=Şitil}} # {{lgb|Anna Karenina|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Brave New World|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Birayên Karamazov (pirtûk)|îkon=Şitil}} # {{lgb|Banga wehşetê (pirtûk)|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=The Catcher in the Rye|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=A Christmas Carol|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Chronicles of Narnia|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Color Purple|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sûc û Ceza|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=The Crucible|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=A Doll's House|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Dracula|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Eugene Onegin|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Frankenstein|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=The Grapes of Wrath|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Great Gatsby|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Grimms' Fairy Tales|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Harry Potter|îkon=C}} # {{lgb|en=Heart of Darkness|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Hunchback of Notre-Dame|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Importance of Being Earnest|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=In Search of Lost Time|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Jane Eyre|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Mirovên hejar (roman)|îkon=Şitil}} # {{lgb|Mîrzayê Biçûk (pirtûk)|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Little Women|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Lolita (pirtûk)|îkon=Şitil}} # {{lgb|The Lord of the Rings (pirtûk)|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Madame Bovary|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Metamorphosis|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Middlemarch|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Midnight's Children|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Moby-Dick|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Nineteen Eighty-Four|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=On the Road|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sed sal tenyayî (pirtûk)|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Pride and Prejudice|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Scarlet Letter|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Snow Country|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Sound and the Fury|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Sun Also Rises|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Things Fall Apart|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sê çekdar (pirtûk)|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=To Kill a Mockingbird|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=To the Lighthouse|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Ulysses (pirtûk)|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Uncle Tom's Cabin|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Waiting for Godot|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=War and Peace|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The War of the Worlds|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Wind in the Willows|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Wuthering Heights|îkon=Xwestî}} ==== Comics ==== {{Vital article count|4}} # {{lgb|en=The Adventures of Tintin|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Asterix|îkon=Xwestî}} # {{lgb|One Piece|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Peanuts|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Specific works of nonfiction === {{Vital article count|47}} ==== Nonfiction of antiquity ==== {{Vital article count|23}} # {{lgb|Anabasîs|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Analects|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Apology (Plato)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hunera Şer (pirtûk)|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Kitabu'ş-şîfa|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=On the Consolation of Philosophy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Dead Sea Scrolls|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Euclid's Elements|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Hippocratic Corpus|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Dîroka Hêrodotos|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=History of the Peloponnesian War|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=I Ching|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Bêvaciya fîlozofan (pirtûk)|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Metaphysics (Aristotle)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Mûqadîme|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Nicomachean Ethics|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Organon|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Poetic Edda|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Popol Vuh|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Dewlet (Platon)|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Septuagint|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Summa Theologica|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Vulgate|îkon=Xwestî}} ==== Nonfiction of early printed book era ==== {{Vital article count|13}} # {{lgb|Kritik der reinen Vernunft|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=De revolutionibus orbium coelestium|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=A Dictionary of the English Language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Discourse on the Method|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Encyclopædia Britannica|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Encyclopédie|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Gutenberg Bible|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The History of the Decline and Fall of the Roman Empire|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=King James Version|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Leviathan (Hobbes book)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ninety-five Theses|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Mîr (pirtûk)|îkon=Şitil}} ==== Nonfiction of modern era ==== {{Vital article count|11}} # {{lgb|Manîfestoya Komunîstî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Kapîtal|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=The General Theory of Employment, Interest and Money|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Golden Bough|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Night (memoir)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=On the Origin of Species|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Oxford English Dictionary|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Quotations from Chairman Mao Tse-tung|îkon=Xwestî}} <!--over a billion copies printed--> # {{lgb|en=Silent Spring|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Structure of Scientific Revolutions|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Wealth of Nations|îkon=Xwestî}} ===Specific works of poetry === {{Vital article count|24}} ==== Poetic works of antiquity ==== {{Vital article count|14}} # {{lgb|Aeneis|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Beowulf|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Canterbury Tales|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Divina Commedia (pirtûk)|Divina Commedia|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Divan-i Shams-i Tabrizi|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Gilgamêş (destan)|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Îlyada|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Mahabharata|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Mesnewî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Metamorphoses|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Nibelungenlied|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Odîseya|îkon=Şitil}} # {{lgb|Şahname|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Song of Roland|îkon=Xwestî}} ==== Poetic works of early printed book era ==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=Shakespeare's sonnets|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Paradise Lost|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Rubaiyat of Omar Khayyam|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Oku no Hosomichi|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Songs of Innocence and of Experience|îkon=Xwestî}} ==== Poetic works of modern era ==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=Duino Elegies|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Leaves of Grass|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Qelareşk (helbest)|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=The Rime of the Ancient Mariner|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Waste Land|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ==Music == {{Vital article count|140}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Basics === {{Vital article count|16}} # {{lgb|Muzîk|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Choir|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Concert|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Counterpoint|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Harmony|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Chord (music)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Melody|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Muzîknasî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Music theory|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Music video|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Musical notation|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Orchestra|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Rîtm|îkon=Şitil}} # {{lgb|Gam|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Singing|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Stran|îkon=Şitil}} ===Musical instruments === {{Vital article count|43}} # {{lgb|Amûrên muzîkê|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Electronic musical instrument|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Synthesizer|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Keyboard instrument|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Akordiyon|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Harpsichord|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Piyano|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Pipe organ|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Percussion instrument|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Zing|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Cymbal|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Djembe|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Drum|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Xylophone|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Amûrên jîdar|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Bass guitar|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Cello|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Double bass|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Electric guitar|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Gîtar|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Harp|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Lute|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Lyre|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Mandolin|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Viyola|en=Viola|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Keman|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Wind instrument|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Bagpipes|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Brass instrument|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Horn (instrument)|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Trombone|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Trumpet|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Tuba|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Harmonica|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Woodwind instrument|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Bassoon|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Clarinet|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|Çîxulk|îkon=Şitil}} #### {{lgb|en=Pan flute|îkon=Xwestî}} #### {{lgb|en=Recorder (musical instrument)|îkon=Xwestî}} #### {{lgb|en=Western concert flute|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Oboe|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|Saksafon|îkon=Şitil}} {{Col-break}} ===Music genres and forms === {{Vital article count|48}} ====Music genres and forms: General==== {{Vital article count|6}} # {{lgb|en=Ballad|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Christmas carol|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Beyt|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Lullaby|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sirûda neteweyî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Protest song|îkon=Xwestî}} ====Western classical music ==== {{Vital article count|16}} # {{lgb|Muzîka klasîk|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Aria|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Chamber music|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Concerto|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Fugue|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Opera (muzîk)|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Sonata|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Symphony|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Medieval music|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Gregorian chant|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Renaissance music|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Baroque music|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Classical period (music)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Romantic music|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=20th-century classical music|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Contemporary classical music|îkon=Xwestî}} ====Non-Western music ==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=Arabic music|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Gamelan|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Indian classical music|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Music of China|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sub-Saharan African music traditions|îkon=Xwestî}} ====Popular music ==== {{Vital article count|21}} # {{lgb|Blues|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Country music|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Dîsko|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Electronic music|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Folk music|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Funk|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hip-hop (muzîk)|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Rap|îkon=Şitil}} # {{lgb|Cez|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Bossa nova|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Ragtime|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Muzîka pop|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Reggae|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Rhythm and blues|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Soul|îkon=Şitil}} # {{lgb|Muzîka rock|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Heavy Metal (muzîk)|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Punk rock|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Rock and roll|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Salsa music|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Samba|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Specific musical works === {{Vital article count|33}} ====Baroque ==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=Brandenburg Concertos|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Four Seasons (Vivaldi)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mass in B minor|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Messiah (Handel)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Well-Tempered Clavier|îkon=Xwestî}} ====Classical ==== {{Vital article count|7}} # {{lgb|en=Nocturnes (Chopin)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Piano sonatas (Beethoven)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Symphony No. 3 (Beethoven)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Symphony No. 5 (Beethoven)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Symphony No. 2 (Mahler)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Senfoniya 9em a Beethoven|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Symphony No. 41 (Mozart)|îkon=Xwestî}} ====Opera ==== {{Vital article count|8}} # {{lgb|en=La bohème|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Carmen|îkon=C}} # {{lgb|en=Don Giovanni|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Die Zauberflöte|îkon=C}} # {{lgb|en=The Marriage of Figaro|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Der Ring des Nibelungen|îkon=Xwestî}} # {{lgb|La traviata|îkon=C}} # {{lgb|en=Tristan und Isolde|îkon=Xwestî}} ====Ballet ==== {{Vital article count|3}} # {{lgb|en=The Nutcracker|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Rite of Spring|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Swan Lake|îkon=Xwestî}} ====Musicals ==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=The Phantom of the Opera (1986 musical)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=West Side Story|îkon=Xwestî}} ====Modern ==== {{Vital article count|8}} # {{lgb|en=Heartbreak Hotel|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Johnny B. Goode|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kind of Blue|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Like a Rolling Stone|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Respect (song)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Rhapsody in Blue|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Thriller (albûm)|îkon=Şitil}} {{Col-end}} ==Performing arts == {{Vital article count|45}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Basic concepts === {{Vital article count|4}} # {{lgb|en=Performing arts|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Temaşevan|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Costume|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Stage (theatre)|îkon=Xwestî}} ===Forms === {{Vital article count|41}} # {{lgb|en=Acrobatics|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Burlesque|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Circus|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Clown|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Magic (illusion)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mime artist|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Performance art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Performance poetry|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Puppetry|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ====Dans==== {{Vital article count|14}} # {{lgb|Dans|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Koreografî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Ballet|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ballroom dance|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Bolero|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Tango|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Waltz|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Belly dance|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Bharatanatyam|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Flamenko|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Folk dance|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Hip hop dance|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Jazz dance|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Modern dance|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ==== Tiyatro ==== {{Vital article count|18}} # {{lgb|Şano|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Acting|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Stagecraft|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Pêkenok|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Commedia dell'arte|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Improvisational theatre|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Joke|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Parody|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Stand-up comedy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Drama|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Tragedy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Broadway theatre|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=West End theatre|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kabuki|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Musical theatre|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Noh|îkon=Şitil}} # {{lgb|Operaya Pekînê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Theatre of ancient Greece|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ==Visual arts == {{Vital article count|109}} :<small>''For photographic technology, see: [[Wikipedia:Vital_articles/Level/4/Technology#Optical_technology_(25_articles)|Technology: Optical technology]].''</small> {{Back to contents}}{{Div col|colwidth=15em}} ===History of art === {{Vital article count|51}} ====Pre-modern art ==== {{Vital article count|16}} # {{lgb|en=Academic art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ancient Greek art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Barok|îkon=Şitil}} # {{lgb|Klasîzm|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Dutch Golden Age painting|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Empire style|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Gothic art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Hellenistic art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mannerism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Prehistoric art|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Cave painting|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Rock art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Renaissance art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Rococo|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Roman art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Romanesque art|îkon=Xwestî}} ====Modern art ==== {{Vital article count|21}} # {{lgb|en=Modern art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Abstract art|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Abstract expressionism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Art Deco|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Modernîzm|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Arts and Crafts movement|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Avant-garde|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kubîzm|îkon=Şitil}} # {{lgb|Dadaizm|îkon=Şitil}} # {{lgb|Ekspresyonîzm|îkon=Şitil}} # {{lgb|Futurîzm|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Impressionism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Modernîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Neoklasîzm|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Post-Impressionism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Postmodernîzm|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Pre-Raphaelite Brotherhood|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Realism (arts)|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Romantîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Surrealîzm|îkon=B}} # {{lgb|Sembolîzm|îkon=Şitil}} ====Contemporary art ==== {{Vital article count|6}} # {{lgb|en=Contemporary art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Conceptual art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Land art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Minimalism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Outsider art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Pop art|îkon=Xwestî}} ====Non-Western art traditions ==== {{Vital article count|8}} # {{lgb|en=African art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Chinese art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Indian art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Islamic art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Japanese art|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Ukiyo-e|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Persian art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Visual arts of the Indigenous peoples of the Americas|îkon=Xwestî}} ===Concepts and forms === {{Vital article count|30}} # {{lgb|en=Visual arts|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xweşnivîsî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Ceramic art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kolaj|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Comics|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Manga|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Decorative arts|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Drawing|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Fashion|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Folk art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Graffiti|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Handicraft|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Illustration|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mosaic|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mural|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Optical illusion|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Orîgamî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Nîgar|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Landscape painting|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Oil painting|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Watercolor painting|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Perspective (graphical)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Portrait|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Printmaking|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Çapa qewartinê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Religious art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Peyker|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Taxidermy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Textile arts|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Wood carving|îkon=Xwestî}} ===Specific works === {{Vital article count|28}} ====Painting ==== {{Vital article count|17}} # {{lgb|en=A Sunday Afternoon on the Island of La Grande Jatte|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Along the River During the Qingming Festival|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Arnolfini Portrait|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Birth of Venus|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Campbell's Soup Cans|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Les Demoiselles d'Avignon|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Garden of Earthly Delights|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Guernica (tablo)|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=The Last Supper (Leonardo)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Las Meninas|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Mona Lîza|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=The Night Watch|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Persistence of Memory|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Scream|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kapela Sîkstînî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=The Starry Night|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Water Lilies (Monet series)|îkon=Xwestî}} ====Sculpture ==== {{Vital article count|8}} # {{lgb|en=David (Michelangelo)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Fountain (Duchamp)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Olmec colossal heads|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Pietà (Michelangelo)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Artêşa terrakotayî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=The Thinker|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Venus de Milo|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Venus of Willendorf|îkon=Xwestî}} ====Medyayên din==== {{Vital article count|3}} # {{lgb|en=Bayeux Tapestry|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Book of Kells|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kanagawa Oki Nami Ura|îkon=Şitil}} {{Div col end}} ==Modern visual arts == {{Vital article count|60}} {{Div col|colwidth=15em}} ===Design === {{Vital article count|6}} # {{lgb|en=Design|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Graphic design|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Typography|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Interior design|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Industrial design|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Malpersazî|îkon=Destpêkî}} ===Digital art === {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Digital art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Computer graphics|îkon=Xwestî}} ===Filmmaking === {{Vital article count|52}} ====Filmmaking: General==== {{Vital article count|8}} # {{lgb|Fîlm|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Animation|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|Anîme|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Silent film|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Filmmaking|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Sînema|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Special effect|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Studio system|îkon=Xwestî}} ====Cinema by country ==== {{Vital article count|8}} # {{lgb|en=Cinema of the United States|îkon=Xwestî}} <!--Hollywood--> # {{lgb|en=Cinema of France|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Cinema of India|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Bollywood|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Cinema of Japan|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Cinema of China|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Cinema of the Soviet Union|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Cinema of Nigeria|îkon=Xwestî}} ====Film festival and awards ==== {{Vital article count|3}} # {{lgb|en=Film festival|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Festîvala Fîlman a Cannesê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Xelata Oscar|îkon=Şitil}} <!--Oscars--> ====Films ==== {{Vital article count|33}} ===== Animation ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Snow White and the Seven Dwarfs (1937 film)|îkon=Xwestî}} ===== Art film ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Mirror (film)|îkon=Xwestî}} ===== Comedy ===== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=City Lights|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Dr. Strangelove|îkon=Xwestî}} ===== Documentary ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Triumph of the Will|îkon=Xwestî}} ===== Drama film ===== {{Vital article count|18}} # {{lgb|en=8½|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Bicycle Thieves|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Breathless (1960 film)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Children of Paradise|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Citizen Kane|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Godfather|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=L'Atalante|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=La Dolce Vita|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Rules of the Game|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Tokyo Story|îkon=Xwestî}} ====== Epic/Historical ====== {{Vital article count|6}} # {{lgb|en=The Apu Trilogy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Battleship Potemkin|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Birth of a Nation|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Lawrence of Arabia (film)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Seven Samurai|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Seventh Seal|îkon=Xwestî}} ====== Horror/Thriller ====== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Psycho (1960 film)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Vertigo (film)|îkon=Xwestî}} ===== Musical ===== {{Vital article count|3}} # {{lgb|en=The Jazz Singer|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Singin' in the Rain|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Sound of Music (film)|îkon=Xwestî}} ===== Romance film ===== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Casablanca (film)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Gone with the Wind (film)|îkon=Xwestî}} ===== Science fiction/Fantasy ===== {{Vital article count|4}} # {{lgb|en=2001: A Space Odyssey|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Metropolis (1927 film)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Star Wars|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=The Wizard of Oz (1939 film)|îkon=Xwestî}} ===== Western ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Stagecoach (1939 film)|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} =={{anchor|Fictional characters}}Fictional and legendary characters == {{Vital article count|22}} :<small>''For mythological and Biblical characters, see: [[Wikipedia:Vital_articles/Level/4/Philosophy_and_religion#Mythology_(109_articles)|Philosophy and religion: Mythology]].''</small> {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Western folklore === {{Vital article count|6}} # {{lgb|Key Arthur|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Baba Yaga|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xwelîxan|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Faust|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Robin Hood|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Santa Claus|îkon=Xwestî}} ===Eastern folklore === {{Vital article count|2}} # {{lgb|Eledîn û lembeya newaze|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Hua Mulan|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Literature and drama === {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=James Bond (literary character)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sherlock Holmes|îkon=Şitil}} # {{lgb|Peter Pan|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Tarzan|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Winnie-the-Pooh|îkon=Xwestî}} ===Film, television, and games === {{Vital article count|3}} # {{lgb|Mickey Mouse|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Donald Duck|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Mario|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Superheroes === {{Vital article count|6}} # {{lgb|Superleheng|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Superman|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Batman (superleheng)|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Wonder Woman|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Spider-Man|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Thor (Marvel Comics)|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} {{Core topics}} [[Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê li gorî levelê|4]] 83pn41fisnordkc5wktqjewb7xp32sg 4 208686 2031881 2021581 2026-05-26T20:10:37Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/kontrolabingehîn.py|Bot]]: Naverok hat kontrolkirin û îkon lê hat zêdekirin. Ji bo xeletiyan bnr. [[Bikarhêner:Balyozbot/Xeletiyên gotarên bingehîn|log]] 2031881 wikitext text/x-wiki {{shortcut|WP:GB/4/F|WP:GB/4/Felsefe}} [[File:Círculos Concéntricos.svg|60px|Vital articles|left]] Niha li ser Wîkîpediyaya kurdî [[Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] gotar hene. Çend ji wan wekî '''gotara bingehîn''' hatine hilbijartin. Ev gotarên bingehîn jî di nav çar levelan de hatine parkirin. Di Level 1 de deh gotarên bingehîn ên herî muhîm cih digirin, û her level li ser levela pêşiya wê mezin dibe: [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/1|Level 1]] (10 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/2|Level 2]] (100 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|Level 3]] (1.000 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4|Level 4]] (10.000 gotar) Divê rûpelê de lîsteya Felsefe û dîn ya level 4 hene. Ji bo guhartina lîsteyê, pêşî li [[Gotûbêja Wîkîpediyayê:Gotarên bingehîn|rûpela gotûbêjê]] nîqaşekê bidin destpêkirin. Lîsteya gotarên bingehîn rêberî dike ku kîjan gotar pêşî were baştirkirin û herwiha kalîteya gotarên bingehîn jî bi vî awayî [[Special:Recentchangeslinked/Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|tên teqîpkirin]]. Lîste pêşî ji rûpela Wîkîpediyaya îngilîzî hatiye kopîkirin û li gorî hewcedariyên Wîkîpediyaya kurdî divê werin sererastkirin. Lîste ji aliyê [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn|Wîkîprojeya Gotarên bingehîn]] vê tên kontrolkirin. {{Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/Nav bar}} {{center|{{Clickable button 2|Gotareke bingehîn a bi levela 4 pêş bixe|class=mw-ui-progressive|url=https://randomincategory.toolforge.org/?category=Gotarên%20bingehîn%20ên%20Wîkîpediyayê%20bi%20level%204&server=ku.wikipedia.org&cmnamespace=&cmtype=&returntype=subject}}}} == Kurte == {{TOC right|limit=4}} Tabloya li jêr kalîteya gotarên di vê lîsteyê de nîşan dide. Ji aliyê [[User:Balyozbot|Balyozbot]] ve her roj tê rojanekirin. <!-- update summary table: The text between update comments will be automatically overwritten by the bot. --> Hemû 433 gotar. Ji bo statîstîkên berfirehtir binêrin [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn/Statîstîk|Rûpela statîstîkê]]. {| class="wikitable sortable" |- ! Sinif !! #Gotar |- | {{class/icon|C}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa C|C]] || 9 |- | {{class/icon|Destpêkî}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa Destpêkî|Destpêkî]] || 47 |- | {{class/icon|Şitil}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa Şitil|Şitil]] || 95 |- | {{class/icon|Nesinifandî}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin|Nesinifandî]] || 1 |- | {{class/icon|Xwestî}} <span title="Gotarên ku divê werin çêkirin">Xwestî</span> || 281 |} <!-- update end: summary table --> =Philosophy and religion = {{Vital article count|433}} :<small>''For philosophers, see [[Wikipedia:Vital_articles/Level/4/People#Philosophers_(68_articles)|People: Philosophers]]. For religious figures, see [[Wikipedia:Vital_articles/Level/4/People#Religious_figures_(124_articles)|People: Religious figures]].''</small> ==Philosophy == {{Vital article count|98}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Philosophy: General=== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Felsefe|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} ===Philosophy by region and period === {{Vital article count|10}} # {{lgb|en=Western philosophy|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Ancient Greek philosophy|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Medieval philosophy|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Renaissance philosophy|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Modern philosophy|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Contemporary philosophy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Eastern philosophy|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Chinese philosophy|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Indian philosophy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Felsefeya Yewnan|îkon=Şitil}} {{Col-break}} ===Philosophical schools and traditions === {{Vital article count|9}} # {{lgb|en=Analytic philosophy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Confucianism|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Legalîzm|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Phenomenology (philosophy)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Positivism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Pragmatîzm|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Sophist|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Stoicism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Thomism|îkon=Xwestî}} ===Religious philosophy === {{Vital article count|3}} # {{lgb|en=Buddhist philosophy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Christian philosophy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Felsefeya îslamê|îkon=Destpêkî}} {{Col-end}} ===Philosophical branches, approaches and concepts === {{Vital article count|75}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=30%}} ====Ethics ==== {{Vital article count|17}} # {{lgb|Exlaq|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ===== Concepts ===== {{Vital article count|10}} # {{lgb|Azadî (felsefe)|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Good and evil|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Wijdan|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Golden Rule|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Is–ought problem|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Morality|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Plagiarism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Value (ethics and social sciences)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Virtue|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Wisdom|îkon=Xwestî}} ===== Approaches ===== {{Vital article count|6}} # {{lgb|en=Consequentialism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Deontology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Humanîzm|îkon=Şitil}} # {{lgb|Hîçperestî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Relativism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sûdgirî|îkon=Şitil}} ====Logic ==== {{Vital article count|12}} # {{lgb|Mentiq|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Argument|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=A priori and a posteriori|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Critical thinking|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Diyalektîk|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Socratic method|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Inference|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Deductive reasoning|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Fallacy|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Inductive reasoning|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Paradox|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Thought experiment|îkon=Xwestî}} {{Col-break|width=35%}} ====Epistemology ==== {{Vital article count|16}} # {{lgb|Epîstemolojî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ===== Concepts ===== {{Vital article count|11}} # {{lgb|Zanîn|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Rastî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Aqil|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Bawerî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Common sense|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Concept|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Experience|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Dûzana Ockhamê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Opinion|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Superstition|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Worldview|îkon=Xwestî}} ===== Approaches ===== {{Vital article count|4}} # {{lgb|Empîrîzm|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Naturalism (philosophy)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Rasyonalîzm|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Skepticism|îkon=Xwestî}} ====Metaphysics ==== {{Vital article count|13}} # {{lgb|Metafizîk|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ===== Concepts ===== {{Vital article count|6}} # {{lgb|en=Ontology|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Abstraction|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Causality (physics)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Existence|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mental representation|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Berahî|îkon=Şitil}} ===== Approaches ===== {{Vital article count|6}} # {{lgb|en=Determinism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Mengîwerî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Materyalîzm|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Mind–body dualism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Monism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Theory of forms|îkon=Xwestî}} {{Col-break|width=35%}} ====Aesthetics ==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|Estetîk|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Beauty|îkon=Xwestî}} ====Philosophy of science ==== {{Vital article count|9}} # {{lgb|en=Philosophy of science|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Fact|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Hypothesis|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Natural philosophy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Paradigm|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Pseudoscience|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Parapsychology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Reductionism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Teorî|îkon=Destpêkî}} ====Other branches of philosophy ==== {{Vital article count|6}} # {{lgb|en=Philosophy of language|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Meaning (philosophy)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Philosophy of mathematics|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Philosophy of mind|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Philosophy of religion|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Political philosophy|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ==Religion and spirituality == {{Vital article count|80}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=30%}} ===Religion and spirituality: General=== {{Vital article count|5}} # {{lgb|Dîn|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Comparative religion|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Folk religion|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Mîstîzm|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Îlahiyat|îkon=Şitil}} ===Xwedawend=== {{Vital article count|3}} # {{lgb|Xwedawend|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Xweda|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Xwedabanû|îkon=Şitil}} ===Practices === {{Vital article count|20}} # {{lgb|en=Ritual|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Dia|level=3|stûr=erê|îkon=C}} # {{lgb|en=Meditation|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Apologetics|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Apostasy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Celibacy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Rojî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Heresy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Icon|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Iconoclasm|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Idolatry|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Liturgy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Pilgrimage|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Prophecy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Relic|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Religious conversion|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sacrifice|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Saint|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Veneration of the dead|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Worship|îkon=Xwestî}} {{Col-break|width=35%}} ===Beliefs === {{Vital article count|16}} # {{lgb|en=Spirituality|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Animism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Astrolojî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Creation myth|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Curse|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Divination|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Eschatology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Faith|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Magic (supernatural)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Pîrhebok|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Mandate of Heaven|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Origin myth|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Religious experience|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sacredness|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Supernatural|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Totem|îkon=Şitil}} ===Death === {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=Burial|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Goristan|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Cremation|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Funeral|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mummy|îkon=Xwestî}} ===Afterlife === {{Vital article count|7}} # {{lgb|en=Afterlife|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Bihuşt|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Dojeh|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Incarnation|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Reincarnation|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Resurrection|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Rih|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} {{Col-break|width=35%}} ===Institutions === {{Vital article count|10}} # {{lgb|en=Altar|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Anti-clericalism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Creed|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Cult|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Monastery|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Keşe|îkon=Şitil}} # {{lgb|Şîzma|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Sect|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=State religion|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Temple|îkon=Xwestî}} ===Theistic philosophies === {{Vital article count|10}} # {{lgb|en=Theism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Deism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Fundamentalism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Monoteyîzm|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Orthodoxy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Paganî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Panentheism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Pantheism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Pirxwedayî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Syncretism|îkon=Xwestî}} ===Non-theistic philosophies === {{Vital article count|4}} # {{lgb|Ateîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Agnostîsîzm|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Freethought|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sekulerîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} {{Col-end}} ==Dînên îbrahîmî== {{Vital article count|76}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Şaxên sereke=== {{Vital article count|7}} # {{lgb|Xiristiyanî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Îslam|level=3|stûr=erê|îkon=C}} # {{lgb|Cihûtî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Behaîtî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Durzî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Gnosticism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Rastafari|îkon=Xwestî}} ===Konseptên gelemper=== {{Vital article count|9}} # {{lgb|Încîl|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Peymana Kevin|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Peymana Nû|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Holy Spirit|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Messiah|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Predestination|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Salvation|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Guneh|îkon=Şitil}} # {{lgb|Emrên Mezin|îkon=Destpêkî}} ===Cihûtî=== {{Vital article count|10}} # {{lgb|en=Talmud|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Tewrat|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Halakha|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Kashrut|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Hebrew Bible|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xaxam|îkon=Şitil}} # {{lgb|Hewra|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Conservative Judaism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Orthodox Judaism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Reform Judaism|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Xiristiyanî=== {{Vital article count|35}} ====Şaxên wê==== {{Vital article count|24}} # {{lgb|Dêra katolîk|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Eastern Catholic Churches|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Eastern Christianity|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Dêra ortodoks|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ### {{lgb|en=Greek Orthodox Church|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Russian Orthodox Church|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Oriental Orthodox Churches|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Coptic Orthodox Church|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Ethiopian Orthodox Tewahedo Church|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Nontrinitarianism|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Şahidên Yehowa|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Mormontî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Unitarianism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Protestanî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Anglicanism|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Arminianism|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Baptists|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Kalvînîzm|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Evangelicalism|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Luterîtî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Methodism|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Pentecostalism|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Quakers|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Seventh-day Adventist Church|îkon=Xwestî}} ====Konseptên wê==== {{Vital article count|11}} # {{lgb|en=Catholicity|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Papa|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Purgatory|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Noqkirin|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Church (congregation)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Dêr|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Ecumenism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Eucharist|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Grace in Christianity|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Second Coming|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sêyaneya Pîroz|îkon=Şitil}} {{Col-break}} ===Îslam=== {{Vital article count|15}} # {{lgb|Mezhebên îslamê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Sunîtî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Şiîtî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Sofîtî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Quran|level=3|stûr=erê|îkon=C}} # {{lgb|Ellah|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Five Pillars of Islam|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Hec|îkon=Şitil}} # {{lgb|Fiqih|îkon=Şitil}} # {{lgb|Hedîs|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Helal|îkon=Şitil}} # {{lgb|Heram|îkon=Şitil}} # {{lgb|Îmam|îkon=Şitil}} # {{lgb|Mizgeft|îkon=C}} # {{lgb|Şerîet|îkon=Şitil}} {{Col-end}} ==Dînên rojhilatî== {{Vital article count|41}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Dînên mezîn=== {{Vital article count|7}} # {{lgb|Hinduîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Budîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Caynîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Sîkhîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Taoîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Shinto|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Manichaeism|îkon=Xwestî}} ===Konseptên gelemper=== {{Vital article count|10}} # {{lgb|en=Dhammapada|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Dharma|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Karma|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mantra|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Om|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Qi|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Swastika|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Tantra|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Yin and yang|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Yoga|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Budîzm=== {{Vital article count|9}} # {{lgb|en=Mahayana|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Avalokiteśvara|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Diamond Sutra|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Theravada|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Pali Canon|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Vajrayana|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Four Noble Truths|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Nirvana|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Zen|îkon=Xwestî}} ===Hinduism === {{Vital article count|10}} # {{lgb|en=Bhagavad Gita|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Vedas|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Brahman|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kumbh Mela|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Ramayana|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Shaivism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Shaktism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Upanishads|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Vaishnavism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Vedanta|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Sikhism === {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Guru Granth Sahib|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Golden Temple|îkon=Xwestî}} ===Taoism === {{Vital article count|2}} # {{lgb|Tao Te Ching|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Zhuangzi (book)|îkon=Xwestî}} ===Shinto === {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Kojiki|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ==Other religions == {{Vital article count|28}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=30}} ===Other religions: General=== {{Vital article count|7}} # {{lgb|en=Shamanism|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zerdeştî|îkon=C}} ## {{lgb|Avesta|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Chinese folk religion|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Haitian Vodou|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Traditional African religions|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Yoruba religion|îkon=Xwestî}} {{Col-break|width=35%}} ===Ancient religions === {{Vital article count|12}} # {{lgb|en=Prehistoric religion|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ancient Celtic religion|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ancient Egyptian religion|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ancient Greek religion|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ancient Mesopotamian religion|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Aztec religion|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Germanic paganism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Maya religion|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Old Norse religion|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Religion in ancient Rome|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Mîtolojiya erebî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Slavic paganism|îkon=Xwestî}} {{Col-break|width=35%}} ===Western esotericism === {{Vital article count|3}} # {{lgb|en=Western esotericism|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Freemasonry|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=New Age|îkon=Xwestî}} ===New religious movements === {{Vital article count|6}} # {{lgb|en=New religious movement|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Falun Gong|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Modern paganism|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Wicca|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Satanism|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Spiritualism|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ==Mîtolojî== {{Vital article count|110}} :<small>''For fictional characters from literature and folklore, see [[Wikipedia:Vital_articles/Level/4/Arts#Fictional_and_legendary_characters_(21_articles)|Arts: Fictional and legendary characters]].''</small> {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Mîtolojî: Giştî=== {{Vital article count|3}} # {{lgb|Folklor|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Myth|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Comparative mythology|îkon=Xwestî}} ===Li gorî kulturan=== {{Vital article count|10}} # {{lgb|en=Australian Aboriginal religion and mythology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Chinese mythology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Mîtolojiya misirî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Mîtolojiya yewnanî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Japanese mythology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Korean mythology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mythologies of the Indigenous peoples of the Americas|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Norse mythology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Mîtolojiya îranî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Mîtolojiya romayî|îkon=Destpêkî}} ===Mîtolojiya îbrahîmî=== {{Vital article count|18}} # {{lgb|Îbrahîm|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Adem û Hewa|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Qabîl û Habîl|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Lilith|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Daniel (biblical figure)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Dawid|îkon=Şitil}} # {{lgb|Îlyas|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Ezra|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Îshaq|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Isaiah|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Îsmaîl|îkon=Şitil}} # {{lgb|Yaqûb|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|Yûsif|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Mûsa|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Nûh|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Şeytan|îkon=Şitil}} # {{lgb|Silêman (pêxember)|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Yahweh|îkon=Xwestî}} ===Mîtolojiya misirî=== {{Vital article count|8}} # {{lgb|en=Amun|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Anubis|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Hathor|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Horus|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Isis|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Osiris|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Ra (xwedawend)|en=Ra|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Thoth|îkon=Xwestî}} ===Mîtolojiya hindû=== {{Vital article count|7}} # {{lgb|Brahma|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Ganesha|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kali (xwedanwend)|en=Kali|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Krishna|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Rama|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Shiva|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Vishnu|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} === Mîtolojiya yewnanî-romayî === {{Vital article count|22}} ==== Qehremanên mîtolojiya yewnanî ==== {{Vital article count|6}} # {{lgb|Axîleûs|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Eneias|îkon=Şitil}} # {{lgb|Amazon (mîtolojiya yewnanî)|Amazon|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Hêraklês|îkon=C}} # {{lgb|Odîseus|îkon=C}} # {{lgb|Perseûs|îkon=Destpêkî}} ====Xwedawendên yewnanî==== {{Vital article count|12}} # {{lgb|Afrodîtê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Apolon|îkon=Şitil}} # {{lgb|Artemîs|îkon=Şitil}} # {{lgb|Atênê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Dêmêtêr|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Hadês|îkon=Şitil}} # {{lgb|Hêra|îkon=Şitil}} # {{lgb|Hermês|îkon=Şitil}} # {{lgb|Hêfestos|îkon=C}} # {{lgb|Posîdon|îkon=Şitil}} # {{lgb|Tîtan (mîtolojî)|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zeus|îkon=Destpêkî}} ====Xwedawendên romayî==== {{Vital article count|4}} # {{lgb|Jupîter|îkon=Şitil}} # {{lgb|Mars (mîtolojî)|îkon=Şitil}} # {{lgb|Mînêrva|îkon=Şitil}} # {{lgb|Venus (mîtolojî)|îkon=Şitil}} ===Mîtolojiya çînî=== {{Vital article count|3}} # {{lgb|en=Jade Emperor|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Three Sovereigns and Five Emperors|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Yellow Emperor|îkon=Xwestî}} ===Mîtolojiya Mezopotamyayê=== {{Vital article count|3}} # {{lgb|en=Enki|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Enlîl|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Înanna|îkon=Şitil}} ===Native American mythology === {{Vital article count|3}} # {{lgb|en=Coyote (mythology)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Great Spirit|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Quetzalcoatl|îkon=Xwestî}} ===Mîtolojiya norsî=== {{Vital article count|3}} # {{lgb|Odîn|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Freyja|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Tor (mîtolojî)|îkon=Şitil}} ===Mîtolojiyên din=== {{Vital article count|3}} ====Mîtolojiya afrîkî==== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Anansi|îkon=Xwestî}} ====Mîtolojiya Asyaya Navîn ==== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Tengrî|îkon=Şitil}} ====Mîtolojiya şînto==== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Amaterasu|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Mexlûqên mîtolojîk === {{Vital article count|22}} # {{lgb|en=Legendary creature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Firîşte|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Centaur|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Death (personification)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Demon|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Devil|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Ejdeha|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Fairy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ghost|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Giant|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Cin|îkon=C}} # {{lgb|en=Leprechaun|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Keça deryayê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Mînotor|îkon=Şitil}} # {{lgb|Pêgasos|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Phoenix (mythology)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Siren (mythology)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sphinx|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Unicorn|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Vampire|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Werewolf|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Zombie|îkon=Xwestî}} ===Cihên mîtolojîk=== {{Vital article count|4}} # {{lgb|Atlantîs|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=El Dorado|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Paradise|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Utopia|îkon=Xwestî}} ===Eşyayên mîtolojîk=== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Kasa pîroziyê|îkon=Şitil}} {{Col-end}} {{Core topics}} [[Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê li gorî levelê|4]] 7hm4o5x7f0ljny2ykolz14c229y3f3p 1 210603 2031733 1627635 2026-05-26T16:32:12Z Balyozbot 42414 Bot: Sinifa şitil hat rakirin 2031733 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|bingehîn=erê|sinif=|1= {{Wîkîproje Mîtolojî|muhîmî=Navîn}} {{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Herî zêde}} }} ocbu01kosz9dgiyi5ix1qpa7e50xqkk 4 214165 2032053 2031381 2026-05-27T08:39:07Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên botan hat rojanekirin 2032053 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Balyozbot}} | 815208 |- | 2 | {{b|WîkîBot}} | 37319 |- | 3 | {{b|SieBot}} | 26410 |- | 4 | {{b|TXiKiBoT}} | 19321 |- | 5 | {{b|Luckas-bot}} | 17287 |- | 6 | {{b|InternetArchiveBot}} | 14899 |- | 7 | {{b|VolkovBot}} | 13954 |- | 8 | {{b|Escarbot}} | 10256 |- | 9 | {{b|Thijs!bot}} | 9729 |- | 10 | {{b|JAnDbot}} | 9153 |- | 11 | {{b|WikitanvirBot}} | 8977 |- | 12 | {{b|AramBot}} | 7122 |- | 13 | {{b|MelancholieBot}} | 6834 |- | 14 | {{b|AlleborgoBot}} | 5091 |- | 15 | {{b|Alexbot}} | 4188 |- | 16 | {{b|GanimalBot}} | 4109 |- | 17 | {{b|FoxBot}} | 3926 |- | 18 | {{b|Loveless}} | 3922 |- | 19 | {{b|TobeBot}} | 3779 |- | 20 | {{b|SakuraBot}} | 3603 |- | 21 | {{b|Idioma-bot}} | 2800 |- | 22 | {{b|PipepBot}} | 2080 |- | 23 | {{b|JhsBot}} | 1904 |- | 24 | {{b|Synthebot}} | 1842 |- | 25 | {{b|BotMultichill}} | 1825 |- | 26 | {{b|Ripchip Bot}} | 1823 |- | 27 | {{b|CalakBot}} | 1795 |- | 28 | {{b|タチコマ robot}} | 1648 |- | 29 | {{b|Mjbmrbot}} | 1587 |- | 30 | {{b|AvocatoBot}} | 1501 |- | 31 | {{b|MediaWiki message delivery}} | 1481 |- | 32 | {{b|YurikBot}} | 1349 |- | 33 | {{b|Robbot}} | 1233 |- | 34 | {{b|AvicBot}} | 1122 |- | 35 | {{b|RobotJcb}} | 1088 |- | 36 | {{b|BodhisattvaBot}} | 1027 |- | 37 | {{b|Vagobot}} | 1002 |} 91xqmg8lvt2q7mfqdfnuupyff3stfcz 14 253972 2031514 1758849 2026-05-26T12:31:14Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031514 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Mafên jinan li Afrîkayê]] [[Kategorî:Mafên jinan li Asyayê]] c9d33r5816iti2o4svan64zb397n4qu 14 260932 2031531 1758533 2026-05-26T12:32:46Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031531 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Mafên jinan li Asyayê]] [[Kategorî:Mafên jinan li gorî welatan]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Pakistanê]] fs62wzdwl1n2fo7aychpc07zrc8yjdl 2031542 2031531 2026-05-26T12:45:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2031542 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Mafên jinan li Asyayê|Pakistan]] [[Kategorî:Mafên jinan li gorî welatan|Pakistan]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Pakistanê]] 1ld2y035iqbzqwt4xmfx5w4s858tzx9 14 260948 2031530 1758799 2026-05-26T12:32:40Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031530 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka jinan li Efxanistanê]] [[Kategorî:Mafên jinan li Asyayê]] [[Kategorî:Mafên jinan li gorî welatan]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Efxanistanê]] 1vh0kgn14v6rap6g0db3v7pp28ty299 2031541 2031530 2026-05-26T12:43:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2031541 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka jinan li Efxanistanê]] [[Kategorî:Mafên jinan li Asyayê|Efxanistan]] [[Kategorî:Mafên jinan li gorî welatan|Efxanistan]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Efxanistanê]] jpz3guw277atnqvoxxxa7gcpkn8o325 14 260950 2031644 1956279 2026-05-26T14:32:55Z Avestaboy 34898 /* */ 2031644 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka civakî ya Efxanistanê]] [[Kategorî:Dîroka jinan li gorî welatan|Efxanistan]] [[Kategorî:Dîroka Efxanistanê li gorî mijaran]] 023g2fb79hqmbbs6x692yqdcy9eu2kf 2031646 2031644 2026-05-26T14:33:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2031646 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka civakî ya Efxanistanê]] [[Kategorî:Dîroka jinan li gorî welatan|Efxanistan]] [[Kategorî:Dîroka Efxanistanê li gorî mijaran|jin]] 9qhtt6m9h4ivqos1b1lqt9o4xocunsi 2031736 2031646 2026-05-26T16:32:40Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031736 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka civakî ya Efxanistanê]] [[Kategorî:Dîroka Efxanistanê li gorî mijaran|jin]] [[Kategorî:Dîroka jinan li gorî welatan|Efxanistan]] anw8r8zp3qgivoezekpbqikc5a5z3m2 0 261840 2031516 2027386 2026-05-26T12:32:00Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031516 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Keyaniya Fransayê''' navê dîroknivîsî an têgînek giştî ye ji bo yekîneyên siyasî yên cihêreng ên [[Fransa]]yê di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] û destpêka serdema nûjen de. Ew ji [[serdema navîn a bilind]] heta 1848an di dema hilweşandina wê de yek ji dewletên herî bi hêz li Ewropayê bû. Ew di heman demê de hêzek mêtingeh a destpêkê bû ku bi mêtingehên li Asya û Afrîkayê re bû, û ya herî mezin [[Nû Fransa]] li Amerîkaya Bakur li dora Golên Mezin bû. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an li Fransayê]] [[Kategorî:Avabûnên 843an]] [[Kategorî:Dewletên xiristiyan ên berê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 980î de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 840î de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1814an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1815an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1792an de hilweşiyan]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1815an de hilweşiyan]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1848an de hilweşiyan]] [[Kategorî:Fransa di serdema navîn de]] [[Kategorî:Hezarsala 2an li Fransayê]] [[Kategorî:Hezarsala 1ê li Fransayê]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniya Fransayê| ]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Welatên berê di dîroka Fransayê de]] jr0y66j85ig6sg3grb4ueykz1no7jy0 14 288904 2032145 1886733 2026-05-27T11:03:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2032145 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Adan]] [[Kategorî:Biyolojî li gorî welatan| Adan]] hkwz5wbd6jrwvm13ti687fwx74dlyz3 2032147 2032145 2026-05-27T11:04:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2032147 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Adan| Welat]] [[Kategorî:Biyolojî li gorî welatan| Adan]] nb79o2z7aolqpmvnumvistajxwu6l1a 14 304243 2031705 1915713 2026-05-26T15:32:10Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031705 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Bengladeşê]] [[Kategorî:Dîroka Bengladeşê li gorî mijaran]] [[Kategorî:Dîroka civakî li gorî welatan]] [[Kategorî:Dîroka civakî ya Asyayê]] fw4f86l3fzou8nai52hue7dwsn7ryc7 14 304247 2031735 1916463 2026-05-26T16:32:28Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031735 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Bengladeş]] [[Kategorî:Civaka asyayî li gorî welatan|Bengladeşê]] [[Kategorî:Civak li Asyaya Başûr]] [[Kategorî:Civak li gorî welatan|Bengladeşê]] 2qlocgod7bs5v6837iavm022k266gvq 14 304250 2031807 1915673 2026-05-26T18:32:16Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031807 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka asyayî]] [[Kategorî:Dîroka Asyayê li gorî mijaran]] [[Kategorî:Dîroka civakî li gorî parzemînan]] tsu4043xhwe52qrpglnstkg5q6gije2 14 304258 2031525 2031482 2026-05-26T12:32:24Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031525 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Hindistanê]] [[Kategorî:Nakokî li Hindistanê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Asyayê|Hindistanê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan|Hindistanê]] 01fhg5hwj4wtmfeptb42j5cdy0rnv41 14 304267 2031520 2031485 2026-05-26T12:32:18Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031520 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Pakistanê]] [[Kategorî:Nakokî li Pakistanê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Asyayê|Pakistanê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan|Pakistanê]] m2smovuwvlzylh3zr3jyx6vr3oceie1 14 304278 2031522 2031484 2026-05-26T12:32:20Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031522 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Yemenê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Asyayê|Yemenê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan|Yemenê]] lgknblpwtrlyj38bhj5uoljxwyxjzuz 14 304310 2031523 2031483 2026-05-26T12:32:22Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031523 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Iraqê]] [[Kategorî:Nakokî li Iraqê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Asyayê|Iraqê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan|Iraqê]] bx2bfmufjy4z4u5bpkmjxab8n02d3ic 14 304311 2031768 1915775 2026-05-26T16:53:09Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031768 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka asyayî]] [[Kategorî:Dîroka civakî ya Asyayê]] [[Kategorî:Nakokî li gorî parzemînan]] f5wjdw6l8s876etzb60ghf3n5vl58xb 14 304314 2031526 2031481 2026-05-26T12:32:26Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031526 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Efxanistanê]] [[Kategorî:Nakokî li Efxanistanê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Asyayê|Efxanistanê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan|Efxanistanê]] esl1e0nz2bnxqdykxnh9vkdarmwqfhx 14 304447 2031527 2031480 2026-05-26T12:32:28Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031527 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Asyayê|Tirkiye]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Ewropayê|Tirkiye]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan|Tirkiye]] 8bqg30g7hyop05837lmhw6gf5ve13q2 14 304490 2031519 2031486 2026-05-26T12:32:16Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031519 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Kanadayê]] [[Kategorî:Nakokî li Kanadayê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Amerîkaya Bakur|Kanada]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan|Kanada]] 5qmxbfokzeksf9c9ys9a93qddxdh60p 14 304644 2031601 1917720 2026-05-26T13:32:26Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031601 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Dîroka civakî ya Fransayê]] [[Kategorî:Nakokî li Ewropayê]] [[Kategorî:Nakokî li gorî welatan]] l2yetc8of3mkwk3fwyq6je60hv7yusf 0 306997 2031992 1936995 2026-05-27T06:19:29Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031992 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Ateş Nils Gürpınar''', anku bi almanî: '''Ates Gürpinar'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ates-guerpinar.de/ |sernav=Startseite |malper=Ates-Gürpinar |roja-gihiştinê=2026-05-27 |ziman=en-US}}</ref> (jdb 25ê îlona 1984an li Darmstadt, Almanya) siyasetmedarekî alman yê ji Partiya Çepgir ye, ku ji sala 2021ê ve endamê Bundestagê ye û ji sala 2018ê ve jî yek ji şeş cîgirên serokê partiya xwe ye.Ji sala 2016an ve di heman demê de hevserokê komeleya herêmî ya Bavyera ya partiya Çepgir e. == Jiyan û kariyera wê == Gürpınar ji bavekî tirk û dayikek alman hatiye dinyayê.Dibistana Edith Stein li Darmstadtê xwend û li wir di sala 2003 de abitura xwe qedand. Wî ji sala 2004 heta 2011 li Zanîngeha Erlangen-Nürnbergê xwend û di warê zanistiya medyayê de bawernameya masterê û di warê exlaqê çandên tekstê de master qedand. Di heman demê de dîrok û felsefeya wêjeya almanî ya nûjen jî xwendiye lê bawernameyek negirtiye.Ew li Zanîngeha Darmstadtê ya Zanistên Serlêdan waneyên lêkolînên medya û aborî dide. == Kariyera siyasî == Gürpınar di sala 2010an de tevlî partiya Çepgir bû. Ji ber şerên li Efxanistan û [[Şerê Iraqê|Iraqê]] û her wiha ji ber xwepêşandanên xwendekaran ên li Ewropayê yên ku di sala 2009an de beşdar bû, di warê siyasî de çalak bû. Di sala 2012an de bû berdevkê çapemeniyê yê şaxa partiya Bavyerayê û ji sala 2014an heta 2016an rêveberê rêveberiya dewletê bû.Di sala 2016an de wek hevserokê partiya eyaletê hat hilbijartin .Di hilbijartinên federal ên Almanyayê yên sala 2017an de li herêma Bakurê Munîhê bû berendam û %6.0ê dengan bi dest xist. Ew nehat hilbijartin. Li gel hevtaya xwe [[Eva Bulling-Schröter]], di [[hilbijartinên eyaleta Bavyera ya sala 2018an]] de bû berendamê sereke yê Partiya Çepgir, lê partiyê tu kursî bi dest nexist. Di sibata 2021ê de Gürpınar wek yek ji şeş cîgirên serokên federal ên partiya çepgir hat hilbijartin.Di kongreya partiyê de, ew bi %52 dengan bû berendam û bi 77% hat pesend kirin. Di [[hilbijartina federal a Almanyayê ya sala 2021an]] de Gürpınar di lîsteya eyaletan de di siraya çarem de bû parlementerê Bundestagê. Li herêma Rosenheimê jî wek berendam derket û %2,2 dengan bi dest xist. == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1984]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] skmcpxncw1eg9ze72yehexa3pi4q5ci 2031993 2031992 2026-05-27T06:19:46Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031993 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Ateş Nils Gürpınar''', anku bi almanî: '''Ates Gürpinar'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ates-guerpinar.de/ |sernav=Startseite |malper=Ates-Gürpinar |roja-gihiştinê=2026-05-27 |ziman=en-US}}</ref> (jdb 25ê îlona 1984an li [[Darmstadt]], [[Almanya]]) siyasetmedarekî alman yê ji Partiya Çepgir ye, ku ji sala 2021ê ve endamê Bundestagê ye û ji sala 2018ê ve jî yek ji şeş cîgirên serokê partiya xwe ye.Ji sala 2016an ve di heman demê de hevserokê komeleya herêmî ya Bavyera ya partiya Çepgir e. == Jiyan û kariyera wê == Gürpınar ji bavekî tirk û dayikek alman hatiye dinyayê.Dibistana Edith Stein li Darmstadtê xwend û li wir di sala 2003 de abitura xwe qedand. Wî ji sala 2004 heta 2011 li Zanîngeha Erlangen-Nürnbergê xwend û di warê zanistiya medyayê de bawernameya masterê û di warê exlaqê çandên tekstê de master qedand. Di heman demê de dîrok û felsefeya wêjeya almanî ya nûjen jî xwendiye lê bawernameyek negirtiye.Ew li Zanîngeha Darmstadtê ya Zanistên Serlêdan waneyên lêkolînên medya û aborî dide. == Kariyera siyasî == Gürpınar di sala 2010an de tevlî partiya Çepgir bû. Ji ber şerên li Efxanistan û [[Şerê Iraqê|Iraqê]] û her wiha ji ber xwepêşandanên xwendekaran ên li Ewropayê yên ku di sala 2009an de beşdar bû, di warê siyasî de çalak bû. Di sala 2012an de bû berdevkê çapemeniyê yê şaxa partiya Bavyerayê û ji sala 2014an heta 2016an rêveberê rêveberiya dewletê bû.Di sala 2016an de wek hevserokê partiya eyaletê hat hilbijartin .Di hilbijartinên federal ên Almanyayê yên sala 2017an de li herêma Bakurê Munîhê bû berendam û %6.0ê dengan bi dest xist. Ew nehat hilbijartin. Li gel hevtaya xwe [[Eva Bulling-Schröter]], di [[hilbijartinên eyaleta Bavyera ya sala 2018an]] de bû berendamê sereke yê Partiya Çepgir, lê partiyê tu kursî bi dest nexist. Di sibata 2021ê de Gürpınar wek yek ji şeş cîgirên serokên federal ên partiya çepgir hat hilbijartin.Di kongreya partiyê de, ew bi %52 dengan bû berendam û bi 77% hat pesend kirin. Di [[hilbijartina federal a Almanyayê ya sala 2021an]] de Gürpınar di lîsteya eyaletan de di siraya çarem de bû parlementerê Bundestagê. Li herêma Rosenheimê jî wek berendam derket û %2,2 dengan bi dest xist. == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1984]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 869tx8mwc7nvzze9ind42yckp6k9187 2031994 2031993 2026-05-27T06:19:51Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031994 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Ateş Nils Gürpınar''', anku bi almanî: '''Ates Gürpinar'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ates-guerpinar.de/ |sernav=Startseite |malper=Ates-Gürpinar |roja-gihiştinê=2026-05-27 |ziman=en-US}}</ref> (jdb 25ê îlona 1984an li [[Darmstadt]], [[Almanya]]) siyasetmedarekî alman yê ji Partiya Çepgir ye, ku ji sala 2021ê ve endamê Bundestagê ye û ji sala 2018ê ve jî yek ji şeş cîgirên serokê partiya xwe ye. Ji sala 2016an ve di heman demê de hevserokê komeleya herêmî ya Bavyera ya partiya Çepgir e. == Jiyan û kariyera wê == Gürpınar ji bavekî tirk û dayikek alman hatiye dinyayê.Dibistana Edith Stein li Darmstadtê xwend û li wir di sala 2003 de abitura xwe qedand. Wî ji sala 2004 heta 2011 li Zanîngeha Erlangen-Nürnbergê xwend û di warê zanistiya medyayê de bawernameya masterê û di warê exlaqê çandên tekstê de master qedand. Di heman demê de dîrok û felsefeya wêjeya almanî ya nûjen jî xwendiye lê bawernameyek negirtiye.Ew li Zanîngeha Darmstadtê ya Zanistên Serlêdan waneyên lêkolînên medya û aborî dide. == Kariyera siyasî == Gürpınar di sala 2010an de tevlî partiya Çepgir bû. Ji ber şerên li Efxanistan û [[Şerê Iraqê|Iraqê]] û her wiha ji ber xwepêşandanên xwendekaran ên li Ewropayê yên ku di sala 2009an de beşdar bû, di warê siyasî de çalak bû. Di sala 2012an de bû berdevkê çapemeniyê yê şaxa partiya Bavyerayê û ji sala 2014an heta 2016an rêveberê rêveberiya dewletê bû.Di sala 2016an de wek hevserokê partiya eyaletê hat hilbijartin .Di hilbijartinên federal ên Almanyayê yên sala 2017an de li herêma Bakurê Munîhê bû berendam û %6.0ê dengan bi dest xist. Ew nehat hilbijartin. Li gel hevtaya xwe [[Eva Bulling-Schröter]], di [[hilbijartinên eyaleta Bavyera ya sala 2018an]] de bû berendamê sereke yê Partiya Çepgir, lê partiyê tu kursî bi dest nexist. Di sibata 2021ê de Gürpınar wek yek ji şeş cîgirên serokên federal ên partiya çepgir hat hilbijartin.Di kongreya partiyê de, ew bi %52 dengan bû berendam û bi 77% hat pesend kirin. Di [[hilbijartina federal a Almanyayê ya sala 2021an]] de Gürpınar di lîsteya eyaletan de di siraya çarem de bû parlementerê Bundestagê. Li herêma Rosenheimê jî wek berendam derket û %2,2 dengan bi dest xist. == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1984]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] rb3bydrui16stg4itbq1s5zvagcem7n 2031995 2031994 2026-05-27T06:19:58Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031995 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Ateş Nils Gürpınar''', anku bi almanî: '''Ates Gürpinar'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ates-guerpinar.de/ |sernav=Startseite |malper=Ates-Gürpinar |roja-gihiştinê=2026-05-27 |ziman=en-US}}</ref> (jdb 25ê îlona 1984an li [[Darmstadt]], [[Almanya]]) siyasetmedarekî alman yê ji Partiya Çepgir ye, ku ji sala 2021ê ve endamê Bundestagê ye û ji sala 2018an ve jî yek ji şeş cîgirên serokê partiya xwe ye. Ji sala 2016an ve di heman demê de hevserokê komeleya herêmî ya Bavyera ya partiya Çepgir e. == Jiyan û kariyera wê == Gürpınar ji bavekî tirk û dayikek alman hatiye dinyayê.Dibistana Edith Stein li Darmstadtê xwend û li wir di sala 2003 de abitura xwe qedand. Wî ji sala 2004 heta 2011 li Zanîngeha Erlangen-Nürnbergê xwend û di warê zanistiya medyayê de bawernameya masterê û di warê exlaqê çandên tekstê de master qedand. Di heman demê de dîrok û felsefeya wêjeya almanî ya nûjen jî xwendiye lê bawernameyek negirtiye.Ew li Zanîngeha Darmstadtê ya Zanistên Serlêdan waneyên lêkolînên medya û aborî dide. == Kariyera siyasî == Gürpınar di sala 2010an de tevlî partiya Çepgir bû. Ji ber şerên li Efxanistan û [[Şerê Iraqê|Iraqê]] û her wiha ji ber xwepêşandanên xwendekaran ên li Ewropayê yên ku di sala 2009an de beşdar bû, di warê siyasî de çalak bû. Di sala 2012an de bû berdevkê çapemeniyê yê şaxa partiya Bavyerayê û ji sala 2014an heta 2016an rêveberê rêveberiya dewletê bû.Di sala 2016an de wek hevserokê partiya eyaletê hat hilbijartin .Di hilbijartinên federal ên Almanyayê yên sala 2017an de li herêma Bakurê Munîhê bû berendam û %6.0ê dengan bi dest xist. Ew nehat hilbijartin. Li gel hevtaya xwe [[Eva Bulling-Schröter]], di [[hilbijartinên eyaleta Bavyera ya sala 2018an]] de bû berendamê sereke yê Partiya Çepgir, lê partiyê tu kursî bi dest nexist. Di sibata 2021ê de Gürpınar wek yek ji şeş cîgirên serokên federal ên partiya çepgir hat hilbijartin.Di kongreya partiyê de, ew bi %52 dengan bû berendam û bi 77% hat pesend kirin. Di [[hilbijartina federal a Almanyayê ya sala 2021an]] de Gürpınar di lîsteya eyaletan de di siraya çarem de bû parlementerê Bundestagê. Li herêma Rosenheimê jî wek berendam derket û %2,2 dengan bi dest xist. == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1984]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] g40x8o4aamtsmmpmbnghm2b1v4od7ok 2031996 2031995 2026-05-27T06:20:06Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031996 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Ateş Nils Gürpınar''', anku bi almanî: '''Ates Gürpinar'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ates-guerpinar.de/ |sernav=Startseite |malper=Ates-Gürpinar |roja-gihiştinê=2026-05-27 |ziman=en-US}}</ref> (jdb 25ê îlona 1984an li [[Darmstadt]], [[Almanya]]) siyasetmedarekî alman yê ji Partiya Çepgir ye ku ji sala 2021ê ve endamê Bundestagê ye û ji sala 2018an ve jî yek ji şeş cîgirên serokê partiya xwe ye. Ji sala 2016an ve di heman demê de hevserokê komeleya herêmî ya Bavyera ya partiya Çepgir e. == Jiyan û kariyera wê == Gürpınar ji bavekî tirk û dayikek alman hatiye dinyayê.Dibistana Edith Stein li Darmstadtê xwend û li wir di sala 2003 de abitura xwe qedand. Wî ji sala 2004 heta 2011 li Zanîngeha Erlangen-Nürnbergê xwend û di warê zanistiya medyayê de bawernameya masterê û di warê exlaqê çandên tekstê de master qedand. Di heman demê de dîrok û felsefeya wêjeya almanî ya nûjen jî xwendiye lê bawernameyek negirtiye.Ew li Zanîngeha Darmstadtê ya Zanistên Serlêdan waneyên lêkolînên medya û aborî dide. == Kariyera siyasî == Gürpınar di sala 2010an de tevlî partiya Çepgir bû. Ji ber şerên li Efxanistan û [[Şerê Iraqê|Iraqê]] û her wiha ji ber xwepêşandanên xwendekaran ên li Ewropayê yên ku di sala 2009an de beşdar bû, di warê siyasî de çalak bû. Di sala 2012an de bû berdevkê çapemeniyê yê şaxa partiya Bavyerayê û ji sala 2014an heta 2016an rêveberê rêveberiya dewletê bû.Di sala 2016an de wek hevserokê partiya eyaletê hat hilbijartin .Di hilbijartinên federal ên Almanyayê yên sala 2017an de li herêma Bakurê Munîhê bû berendam û %6.0ê dengan bi dest xist. Ew nehat hilbijartin. Li gel hevtaya xwe [[Eva Bulling-Schröter]], di [[hilbijartinên eyaleta Bavyera ya sala 2018an]] de bû berendamê sereke yê Partiya Çepgir, lê partiyê tu kursî bi dest nexist. Di sibata 2021ê de Gürpınar wek yek ji şeş cîgirên serokên federal ên partiya çepgir hat hilbijartin.Di kongreya partiyê de, ew bi %52 dengan bû berendam û bi 77% hat pesend kirin. Di [[hilbijartina federal a Almanyayê ya sala 2021an]] de Gürpınar di lîsteya eyaletan de di siraya çarem de bû parlementerê Bundestagê. Li herêma Rosenheimê jî wek berendam derket û %2,2 dengan bi dest xist. == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1984]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 94a0v3nl4ntjrepk8oq0x20bwzsqf7w 2031997 2031996 2026-05-27T06:20:32Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031997 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Ateş Nils Gürpınar''', anku bi almanî: '''Ates Gürpinar'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ates-guerpinar.de/ |sernav=Startseite |malper=Ates-Gürpinar |roja-gihiştinê=2026-05-27 |ziman=en-US}}</ref> (jdb 25ê îlona 1984an li [[Darmstadt]], [[Almanya]]) siyasetmedarekî [[Almanya|alman]] yê ji Partiya Çepgir ye ku ji sala 2021ê ve endamê [[Bundestag|Bundestagê]] ye û ji sala 2018an ve jî yek ji şeş cîgirên serokê partiya xwe ye. Ji sala 2016an ve di heman demê de hevserokê komeleya herêmî ya Bavyera ya partiya Çepgir e. == Jiyan û kariyera wê == Gürpınar ji bavekî tirk û dayikek alman hatiye dinyayê.Dibistana Edith Stein li Darmstadtê xwend û li wir di sala 2003 de abitura xwe qedand. Wî ji sala 2004 heta 2011 li Zanîngeha Erlangen-Nürnbergê xwend û di warê zanistiya medyayê de bawernameya masterê û di warê exlaqê çandên tekstê de master qedand. Di heman demê de dîrok û felsefeya wêjeya almanî ya nûjen jî xwendiye lê bawernameyek negirtiye.Ew li Zanîngeha Darmstadtê ya Zanistên Serlêdan waneyên lêkolînên medya û aborî dide. == Kariyera siyasî == Gürpınar di sala 2010an de tevlî partiya Çepgir bû. Ji ber şerên li Efxanistan û [[Şerê Iraqê|Iraqê]] û her wiha ji ber xwepêşandanên xwendekaran ên li Ewropayê yên ku di sala 2009an de beşdar bû, di warê siyasî de çalak bû. Di sala 2012an de bû berdevkê çapemeniyê yê şaxa partiya Bavyerayê û ji sala 2014an heta 2016an rêveberê rêveberiya dewletê bû.Di sala 2016an de wek hevserokê partiya eyaletê hat hilbijartin .Di hilbijartinên federal ên Almanyayê yên sala 2017an de li herêma Bakurê Munîhê bû berendam û %6.0ê dengan bi dest xist. Ew nehat hilbijartin. Li gel hevtaya xwe [[Eva Bulling-Schröter]], di [[hilbijartinên eyaleta Bavyera ya sala 2018an]] de bû berendamê sereke yê Partiya Çepgir, lê partiyê tu kursî bi dest nexist. Di sibata 2021ê de Gürpınar wek yek ji şeş cîgirên serokên federal ên partiya çepgir hat hilbijartin.Di kongreya partiyê de, ew bi %52 dengan bû berendam û bi 77% hat pesend kirin. Di [[hilbijartina federal a Almanyayê ya sala 2021an]] de Gürpınar di lîsteya eyaletan de di siraya çarem de bû parlementerê Bundestagê. Li herêma Rosenheimê jî wek berendam derket û %2,2 dengan bi dest xist. == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1984]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 0budwajrqncmmbdzw4oa08ngmqiec74 2031998 2031997 2026-05-27T06:20:49Z Kurê Acemî 105128 /* Jiyan û kariyera wê */ 2031998 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Ateş Nils Gürpınar''', anku bi almanî: '''Ates Gürpinar'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ates-guerpinar.de/ |sernav=Startseite |malper=Ates-Gürpinar |roja-gihiştinê=2026-05-27 |ziman=en-US}}</ref> (jdb 25ê îlona 1984an li [[Darmstadt]], [[Almanya]]) siyasetmedarekî [[Almanya|alman]] yê ji Partiya Çepgir ye ku ji sala 2021ê ve endamê [[Bundestag|Bundestagê]] ye û ji sala 2018an ve jî yek ji şeş cîgirên serokê partiya xwe ye. Ji sala 2016an ve di heman demê de hevserokê komeleya herêmî ya Bavyera ya partiya Çepgir e. == Jiyan û kariyera wî == Gürpınar ji bavekî tirk û dayikek alman hatiye dinyayê.Dibistana Edith Stein li Darmstadtê xwend û li wir di sala 2003 de abitura xwe qedand. Wî ji sala 2004 heta 2011 li Zanîngeha Erlangen-Nürnbergê xwend û di warê zanistiya medyayê de bawernameya masterê û di warê exlaqê çandên tekstê de master qedand. Di heman demê de dîrok û felsefeya wêjeya almanî ya nûjen jî xwendiye lê bawernameyek negirtiye.Ew li Zanîngeha Darmstadtê ya Zanistên Serlêdan waneyên lêkolînên medya û aborî dide. == Kariyera siyasî == Gürpınar di sala 2010an de tevlî partiya Çepgir bû. Ji ber şerên li Efxanistan û [[Şerê Iraqê|Iraqê]] û her wiha ji ber xwepêşandanên xwendekaran ên li Ewropayê yên ku di sala 2009an de beşdar bû, di warê siyasî de çalak bû. Di sala 2012an de bû berdevkê çapemeniyê yê şaxa partiya Bavyerayê û ji sala 2014an heta 2016an rêveberê rêveberiya dewletê bû.Di sala 2016an de wek hevserokê partiya eyaletê hat hilbijartin .Di hilbijartinên federal ên Almanyayê yên sala 2017an de li herêma Bakurê Munîhê bû berendam û %6.0ê dengan bi dest xist. Ew nehat hilbijartin. Li gel hevtaya xwe [[Eva Bulling-Schröter]], di [[hilbijartinên eyaleta Bavyera ya sala 2018an]] de bû berendamê sereke yê Partiya Çepgir, lê partiyê tu kursî bi dest nexist. Di sibata 2021ê de Gürpınar wek yek ji şeş cîgirên serokên federal ên partiya çepgir hat hilbijartin.Di kongreya partiyê de, ew bi %52 dengan bû berendam û bi 77% hat pesend kirin. Di [[hilbijartina federal a Almanyayê ya sala 2021an]] de Gürpınar di lîsteya eyaletan de di siraya çarem de bû parlementerê Bundestagê. Li herêma Rosenheimê jî wek berendam derket û %2,2 dengan bi dest xist. == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1984]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] a5pcv3782ok3uj5p97d9zxbm1b53suq 2031999 2031998 2026-05-27T06:20:55Z Kurê Acemî 105128 /* Jiyan û kariyera wî */ 2031999 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Ateş Nils Gürpınar''', anku bi almanî: '''Ates Gürpinar'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ates-guerpinar.de/ |sernav=Startseite |malper=Ates-Gürpinar |roja-gihiştinê=2026-05-27 |ziman=en-US}}</ref> (jdb 25ê îlona 1984an li [[Darmstadt]], [[Almanya]]) siyasetmedarekî [[Almanya|alman]] yê ji Partiya Çepgir ye ku ji sala 2021ê ve endamê [[Bundestag|Bundestagê]] ye û ji sala 2018an ve jî yek ji şeş cîgirên serokê partiya xwe ye. Ji sala 2016an ve di heman demê de hevserokê komeleya herêmî ya Bavyera ya partiya Çepgir e. == Jiyan û kariyera wî == Gürpınar ji bavekî tirk û dayikek alman hatiye dinyayê. Dibistana Edith Stein li Darmstadtê xwend û li wir di sala 2003 de abitura xwe qedand. Wî ji sala 2004 heta 2011 li Zanîngeha Erlangen-Nürnbergê xwend û di warê zanistiya medyayê de bawernameya masterê û di warê exlaqê çandên tekstê de master qedand. Di heman demê de dîrok û felsefeya wêjeya almanî ya nûjen jî xwendiye lê bawernameyek negirtiye.Ew li Zanîngeha Darmstadtê ya Zanistên Serlêdan waneyên lêkolînên medya û aborî dide. == Kariyera siyasî == Gürpınar di sala 2010an de tevlî partiya Çepgir bû. Ji ber şerên li Efxanistan û [[Şerê Iraqê|Iraqê]] û her wiha ji ber xwepêşandanên xwendekaran ên li Ewropayê yên ku di sala 2009an de beşdar bû, di warê siyasî de çalak bû. Di sala 2012an de bû berdevkê çapemeniyê yê şaxa partiya Bavyerayê û ji sala 2014an heta 2016an rêveberê rêveberiya dewletê bû.Di sala 2016an de wek hevserokê partiya eyaletê hat hilbijartin .Di hilbijartinên federal ên Almanyayê yên sala 2017an de li herêma Bakurê Munîhê bû berendam û %6.0ê dengan bi dest xist. Ew nehat hilbijartin. Li gel hevtaya xwe [[Eva Bulling-Schröter]], di [[hilbijartinên eyaleta Bavyera ya sala 2018an]] de bû berendamê sereke yê Partiya Çepgir, lê partiyê tu kursî bi dest nexist. Di sibata 2021ê de Gürpınar wek yek ji şeş cîgirên serokên federal ên partiya çepgir hat hilbijartin.Di kongreya partiyê de, ew bi %52 dengan bû berendam û bi 77% hat pesend kirin. Di [[hilbijartina federal a Almanyayê ya sala 2021an]] de Gürpınar di lîsteya eyaletan de di siraya çarem de bû parlementerê Bundestagê. Li herêma Rosenheimê jî wek berendam derket û %2,2 dengan bi dest xist. == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1984]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 8lyxh6kprd0hp1qchshuut14gffvuo8 2032000 2031999 2026-05-27T06:21:11Z Kurê Acemî 105128 /* Jiyan û kariyera wî */ 2032000 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Ateş Nils Gürpınar''', anku bi almanî: '''Ates Gürpinar'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ates-guerpinar.de/ |sernav=Startseite |malper=Ates-Gürpinar |roja-gihiştinê=2026-05-27 |ziman=en-US}}</ref> (jdb 25ê îlona 1984an li [[Darmstadt]], [[Almanya]]) siyasetmedarekî [[Almanya|alman]] yê ji Partiya Çepgir ye ku ji sala 2021ê ve endamê [[Bundestag|Bundestagê]] ye û ji sala 2018an ve jî yek ji şeş cîgirên serokê partiya xwe ye. Ji sala 2016an ve di heman demê de hevserokê komeleya herêmî ya Bavyera ya partiya Çepgir e. == Jiyan û kariyera wî == Gürpınar ji bavekî tirk û dayikek alman hatiye dinyayê. Dibistana Edith Stein li Darmstadtê xwend û li wir di sala 2003an de abitura xwe qedand. Wî ji sala 2004 heta 2011ê li Zanîngeha Erlangen-Nürnbergê xwend û di warê zanistiya medyayê de bawernameya masterê û di warê exlaqê çandên tekstê de master qedand. Di heman demê de dîrok û felsefeya wêjeya almanî ya nûjen jî xwendiye lê bawernameyek negirtiye.Ew li Zanîngeha Darmstadtê ya Zanistên Serlêdan waneyên lêkolînên medya û aborî dide. == Kariyera siyasî == Gürpınar di sala 2010an de tevlî partiya Çepgir bû. Ji ber şerên li Efxanistan û [[Şerê Iraqê|Iraqê]] û her wiha ji ber xwepêşandanên xwendekaran ên li Ewropayê yên ku di sala 2009an de beşdar bû, di warê siyasî de çalak bû. Di sala 2012an de bû berdevkê çapemeniyê yê şaxa partiya Bavyerayê û ji sala 2014an heta 2016an rêveberê rêveberiya dewletê bû.Di sala 2016an de wek hevserokê partiya eyaletê hat hilbijartin .Di hilbijartinên federal ên Almanyayê yên sala 2017an de li herêma Bakurê Munîhê bû berendam û %6.0ê dengan bi dest xist. Ew nehat hilbijartin. Li gel hevtaya xwe [[Eva Bulling-Schröter]], di [[hilbijartinên eyaleta Bavyera ya sala 2018an]] de bû berendamê sereke yê Partiya Çepgir, lê partiyê tu kursî bi dest nexist. Di sibata 2021ê de Gürpınar wek yek ji şeş cîgirên serokên federal ên partiya çepgir hat hilbijartin.Di kongreya partiyê de, ew bi %52 dengan bû berendam û bi 77% hat pesend kirin. Di [[hilbijartina federal a Almanyayê ya sala 2021an]] de Gürpınar di lîsteya eyaletan de di siraya çarem de bû parlementerê Bundestagê. Li herêma Rosenheimê jî wek berendam derket û %2,2 dengan bi dest xist. == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1984]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] bq3ahhorcs1goatzye6ijphuvjrelqx 2032001 2032000 2026-05-27T06:21:19Z Kurê Acemî 105128 /* Jiyan û kariyera wî */ 2032001 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Ateş Nils Gürpınar''', anku bi almanî: '''Ates Gürpinar'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ates-guerpinar.de/ |sernav=Startseite |malper=Ates-Gürpinar |roja-gihiştinê=2026-05-27 |ziman=en-US}}</ref> (jdb 25ê îlona 1984an li [[Darmstadt]], [[Almanya]]) siyasetmedarekî [[Almanya|alman]] yê ji Partiya Çepgir ye ku ji sala 2021ê ve endamê [[Bundestag|Bundestagê]] ye û ji sala 2018an ve jî yek ji şeş cîgirên serokê partiya xwe ye. Ji sala 2016an ve di heman demê de hevserokê komeleya herêmî ya Bavyera ya partiya Çepgir e. == Jiyan û kariyera wî == Gürpınar ji bavekî tirk û dayikek alman hatiye dinyayê. Dibistana Edith Stein li Darmstadtê xwend û li wir di sala 2003an de abitura xwe qedand. Wî ji sala 2004 heta 2011ê li Zanîngeha Erlangen-Nürnbergê xwend û di warê zanistiya medyayê de bawernameya masterê û di warê exlaqê çandên tekstê de master qedand. Di heman demê de dîrok û felsefeya wêjeya almanî ya nûjen jî xwendiye lê bawernameyek negirtiye. Ew li Zanîngeha Darmstadtê ya Zanistên Serlêdan waneyên lêkolînên medya û aborî dide. == Kariyera siyasî == Gürpınar di sala 2010an de tevlî partiya Çepgir bû. Ji ber şerên li Efxanistan û [[Şerê Iraqê|Iraqê]] û her wiha ji ber xwepêşandanên xwendekaran ên li Ewropayê yên ku di sala 2009an de beşdar bû, di warê siyasî de çalak bû. Di sala 2012an de bû berdevkê çapemeniyê yê şaxa partiya Bavyerayê û ji sala 2014an heta 2016an rêveberê rêveberiya dewletê bû.Di sala 2016an de wek hevserokê partiya eyaletê hat hilbijartin .Di hilbijartinên federal ên Almanyayê yên sala 2017an de li herêma Bakurê Munîhê bû berendam û %6.0ê dengan bi dest xist. Ew nehat hilbijartin. Li gel hevtaya xwe [[Eva Bulling-Schröter]], di [[hilbijartinên eyaleta Bavyera ya sala 2018an]] de bû berendamê sereke yê Partiya Çepgir, lê partiyê tu kursî bi dest nexist. Di sibata 2021ê de Gürpınar wek yek ji şeş cîgirên serokên federal ên partiya çepgir hat hilbijartin.Di kongreya partiyê de, ew bi %52 dengan bû berendam û bi 77% hat pesend kirin. Di [[hilbijartina federal a Almanyayê ya sala 2021an]] de Gürpınar di lîsteya eyaletan de di siraya çarem de bû parlementerê Bundestagê. Li herêma Rosenheimê jî wek berendam derket û %2,2 dengan bi dest xist. == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1984]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 9xwa6svjlrjchpdkv32hquu35sq14f1 2032017 2032001 2026-05-27T07:32:18Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2032017 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Ateş Nils Gürpınar''', anku bi almanî: '''Ates Gürpinar'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ates-guerpinar.de/ |sernav=Startseite |malper=Ates-Gürpinar |roja-gihiştinê=2026-05-27 |ziman=en-US}}</ref> (jdb 25ê îlona 1984an li [[Darmstadt]], [[Almanya]]) siyasetmedarekî [[Almanya|alman]] yê ji Partiya Çepgir ye ku ji sala 2021ê ve endamê [[Bundestag]]ê ye û ji sala 2018an ve jî yek ji şeş cîgirên serokê partiya xwe ye. Ji sala 2016an ve di heman demê de hevserokê komeleya herêmî ya Bavyera ya partiya Çepgir e. == Jiyan û kariyera wî == Gürpınar ji bavekî tirk û dayikek alman hatiye dinyayê. Dibistana Edith Stein li Darmstadtê xwend û li wir di sala 2003an de abitura xwe qedand. Wî ji sala 2004 heta 2011ê li Zanîngeha Erlangen-Nürnbergê xwend û di warê zanistiya medyayê de bawernameya masterê û di warê exlaqê çandên tekstê de master qedand. Di heman demê de dîrok û felsefeya wêjeya almanî ya nûjen jî xwendiye lê bawernameyek negirtiye. Ew li Zanîngeha Darmstadtê ya Zanistên Serlêdan waneyên lêkolînên medya û aborî dide. == Kariyera siyasî == Gürpınar di sala 2010an de tevlî partiya Çepgir bû. Ji ber şerên li Efxanistan û [[Şerê Iraqê|Iraqê]] û her wiha ji ber xwepêşandanên xwendekaran ên li Ewropayê yên ku di sala 2009an de beşdar bû, di warê siyasî de çalak bû. Di sala 2012an de bû berdevkê çapemeniyê yê şaxa partiya Bavyerayê û ji sala 2014an heta 2016an rêveberê rêveberiya dewletê bû.Di sala 2016an de wek hevserokê partiya eyaletê hat hilbijartin .Di hilbijartinên federal ên Almanyayê yên sala 2017an de li herêma Bakurê Munîhê bû berendam û %6.0ê dengan bi dest xist. Ew nehat hilbijartin. Li gel hevtaya xwe [[Eva Bulling-Schröter]], di [[hilbijartinên eyaleta Bavyera ya sala 2018an]] de bû berendamê sereke yê Partiya Çepgir, lê partiyê tu kursî bi dest nexist. Di sibata 2021ê de Gürpınar wek yek ji şeş cîgirên serokên federal ên partiya çepgir hat hilbijartin.Di kongreya partiyê de, ew bi %52 dengan bû berendam û bi 77% hat pesend kirin. Di [[hilbijartina federal a Almanyayê ya sala 2021an]] de Gürpınar di lîsteya eyaletan de di siraya çarem de bû parlementerê Bundestagê. Li herêma Rosenheimê jî wek berendam derket û %2,2 dengan bi dest xist. == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1984]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] j7xe01xa5faladnlstcocr0o070gveu 14 308518 2031580 1937333 2026-05-26T13:16:56Z Avestaboy 34898 /* */ 2031580 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Civaka Wêlsê]] [[Kategorî:Jin li Keyaniya Yekbûyî| Wêls]] 0zxb9l4wu9ze5kbfc1q5qnl0rn5k6x5 14 308519 2031642 1937338 2026-05-26T14:32:20Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031642 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Civaka Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Jin li Ewropayê]] [[Kategorî:Jin li gorî welatan]] 58yrxgmuonp72e1azazs9jbdmyu80b3 14 310987 2031648 1956212 2026-05-26T14:34:51Z Avestaboy 34898 /* */ 2031648 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka civakî ya Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Dîroka jinan li gorî welatan|Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Jin li Keyaniya Yekbûyî]] rc0qtdpe7jpbcqg2chy6kfnbe0rgmaw 2031650 2031648 2026-05-26T14:35:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2031650 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka civakî ya Keyaniya Yekbûyî|Jin]] [[Kategorî:Dîroka jinan li gorî welatan|Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Jin li Keyaniya Yekbûyî]] 88kuorat28h48nvzxgn9ldq303fnqeu 14 310996 2031651 1956237 2026-05-26T14:37:02Z Avestaboy 34898 /* */ 2031651 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka civakî ya Mecaristanê|Jin]] [[Kategorî:Dîroka jinan li gorî welatan|Mecaristan]] [[Kategorî:Jin li Mecaristanê]] o31nvelfmg7i7w4lyivjqhzaba46c4h 14 311006 2031653 1956271 2026-05-26T14:38:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2031653 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka civakî ya Norwêcê|Jin]] [[Kategorî:Dîroka jinan li gorî welatan|Norwêc]] [[Kategorî:Jin li Norwêcê]] c2qz6hn01cbp4i7hw4a06fnr9fwu96k 14 311016 2031662 1956305 2026-05-26T14:44:50Z Avestaboy 34898 /* */ 2031662 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka civakî ya Spanyayê|Jin]] [[Kategorî:Dîroka jinan li gorî welatan|Spanya]] [[Kategorî:Jin li Spanyayê]] ozre47gbjjc6gw80oxz7otah8tcihtd 14 311020 2031661 1956315 2026-05-26T14:44:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2031661 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka civakî ya Portûgalê|Jin]] [[Kategorî:Dîroka jinan li gorî welatan|Portûgal]] [[Kategorî:Jin li Portûgalê]] h5ytomf8anzfa8bd5zgovv05afr7rei 14 311024 2031664 1956345 2026-05-26T14:46:08Z Avestaboy 34898 /* */ 2031664 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka civakî ya Swêdê|Jin]] [[Kategorî:Dîroka jinan li gorî welatan|Swêd]] [[Kategorî:Jin li Swêdê]] 5n8tn285m730dm9du9z1ml83hfhey4d 14 311029 2031665 1956359 2026-05-26T14:46:49Z Avestaboy 34898 /* */ 2031665 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka civakî ya Swîsreyê|Jin]] [[Kategorî:Dîroka jinan li gorî welatan|Swîsre]] [[Kategorî:Jin li Swîsreyê]] 9x9s0k9af1bsm0lug50rp2ky8mztqcp 14 311036 2031666 1956404 2026-05-26T14:47:35Z Avestaboy 34898 /* */ 2031666 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka jinan li gorî welatan|Yewnanistan]] [[Kategorî:Dîroka Yewnanistanê li gorî mijaran]] ld5q1i1dgdww1t343d2uaexw3bhsu1u 14 312260 2032148 1965512 2026-05-27T11:06:17Z Avestaboy 34898 /* */ 2032148 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Biyolojî li gorî welatan| Ajalnasî]] [[Kategorî:Zoolojî]] n5qcpghisp8whbimn12ozr0ip888vfc 2032149 2032148 2026-05-27T11:07:06Z Avestaboy 34898 /* */ 2032149 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Biyolojî li gorî welatan| Ajalnasî]] [[Kategorî:Zoolojî| Welat]] kar56r33xllveab8o2g5mgk7sqzmcrw 14 312261 2032031 2011158 2026-05-27T08:17:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2032031 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ajalnas| neteweyan]] [[Kategorî:Ajalnasî li gorî welatan]] [[Kategorî:Biyolog li gorî neteweyan]] fs8zpajavtzkr493x05bm6qghzbpsqc 2032032 2032031 2026-05-27T08:17:48Z Avestaboy 34898 /* */ 2032032 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ajalnas| netewe]] [[Kategorî:Ajalnasî li gorî welatan]] [[Kategorî:Biyolog li gorî neteweyan]] k9055xblw5iin0lc0wnli8a2czmenb3 2032033 2032032 2026-05-27T08:18:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2032033 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ajalnas| netewe]] [[Kategorî:Ajalnasî li gorî welatan|+]] [[Kategorî:Biyolog li gorî neteweyan]] j3g05g9qtm6xiikk9ryblocyrx4lugz 2032035 2032033 2026-05-27T08:20:54Z Avestaboy 34898 /* */ 2032035 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ajalnas| netewe]] [[Kategorî:Ajalnasî li gorî welatan|+]] [[Kategorî:Biyolog li gorî neteweyan|*Ajalnas]] hfuf9cuyr1l728jpy5ijcat7sjw30x6 14 315340 2031567 1994619 2026-05-26T13:13:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2031567 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Civaka Wêlsê]][[Kategorî:Mafên mirovan li Keyaniya Yekbûyî| Wêls]] [[Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] lrz7d4zf0ra2d5mgiak66g86gxieslf 14 315347 2031560 1994652 2026-05-26T13:08:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2031560 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jin li Wêlsê]] [[Kategorî:Mafên jinan li Keyaniya Yekbûyî| Wêls]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Wêlsê]] gdehcjsmdvqlcdrdx1o25dwyj9p6q7d 14 315348 2031515 1994659 2026-05-26T12:31:25Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031515 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Dîroka jinan li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Jin li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Mafên jinan li Ewropayê]] [[Kategorî:Mafên jinan li gorî welatan]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Keyaniya Yekbûyî]] gfi01bgy6cfqkzr6rn91oyp0l83pe4a 2031538 2031515 2026-05-26T12:37:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2031538 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Dîroka jinan li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Jin li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Mafên jinan li Ewropayê|Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Mafên jinan li gorî welatan]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Keyaniya Yekbûyî]] aaddtjhcmkzfl8t3wq9tqdzxvk6xz8x 2031539 2031538 2026-05-26T12:39:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2031539 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Dîroka jinan li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Jin li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Mafên jinan li Ewropayê|Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Mafên jinan li gorî welatan|Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Keyaniya Yekbûyî]] q25t2dotc7ech6rgtfry5ebf45ztum9 2031540 2031539 2026-05-26T12:41:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2031540 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Dîroka jinan li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Jin li Keyaniya Yekbûyî|Maf]] [[Kategorî:Mafên jinan li Ewropayê|Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Mafên jinan li gorî welatan|Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Keyaniya Yekbûyî]] 84bp5c9q0puvv7ogc2ptz7rigogmc9r 14 315349 2031528 2031478 2026-05-26T12:32:30Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031528 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Ewropayê|Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan|Keyaniya Yekbûyî]] hu7j83636bs792m9itwpezp4c1wjc9o 0 315870 2031922 2025316 2026-05-26T22:38:34Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2031922 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajar | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] }} '''Derbendîxan'''<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=13 çiriya paşîn 2017 |sernav=ERDHEJ - Bendava Derbendîxanê pêwîstî bi nûjenkirinê heye |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1311201723 |roja-gihiştinê=21 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku }}</ref> bajarekî [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Li gorî serjimeriya sala 2018an de, nifûsa wê 45.500 e. Piraniya niştecihên Derbendîxanê kurd in. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Bajarên Herêma Kurdistanê]] [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Silêmaniyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li Iraqê]] 8dew0xryvjow2exeuv04tb7a3kldk1n 2031924 2031922 2026-05-26T22:38:53Z Kurê Acemî 105128 /* Binêre */ 2031924 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajar | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] }} '''Derbendîxan'''<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=13 çiriya paşîn 2017 |sernav=ERDHEJ - Bendava Derbendîxanê pêwîstî bi nûjenkirinê heye |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1311201723 |roja-gihiştinê=21 kanûna pêşîn 2019 |ziman=ku }}</ref> bajarekî [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Li gorî serjimeriya sala 2018an de, nifûsa wê 45.500 e. Piraniya niştecihên Derbendîxanê kurd in. == Binêre == * [[Bendava Derbendîxanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Bajarên Herêma Kurdistanê]] [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Silêmaniyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li Iraqê]] gk8rli0vpb16wb04e5sety6k4fabn7g 14 316560 2031872 2008612 2026-05-26T19:55:28Z Avestaboy 34898 /* */ 2031872 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên mecar ên jin]] [[Kategorî:Peykervanên jin li gorî neteweyan|mecar]] [[Kategorî:Peykervanên mecar|+Mêr]] 1ftcxqaci9valt77148sbk5j3lwgu64 14 316928 2032144 2010141 2026-05-27T11:02:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2032144 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Biyolojî li gorî welatan| riweknasî]] [[Kategorî:Riweknasî| welatan]] mgffhbtvrb9sd7y7dts13emec6ext8z 14 316936 2032123 2010281 2026-05-27T10:22:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2032123 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Biyolog li gorî neteweyan|alman]] [[Kategorî:Biyolojî li Almanyayê|+biyolog]] [[Kategorî:Zanyarên alman]] c1do01l14tifgjg6s98z8feotfbbl89 0 318589 2031510 2031318 2026-05-26T12:03:14Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/removegiredan.py|Bot]]: Şablona {{[[Şablon:Girêdan|girêdan]]}} hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (+Kategoriya sereke, Binê standard kir, Lînk paqij kir.) 2031510 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = Gauguin, Paul - Still Life with Profile of Laval - Google Art Project.jpg | image2 = Tambourin.jpg | image3 = Sonnets1609titlepage.jpg | image4 = Santuario de Las Lajas, Ipiales, Colombia, 2015-07-21, DD 26-27 HDR.JPG | image5 = Bianlian.JPG | footer = Ji ser ber bi aliyê rastê ve: * ''Jiyana Bêtevger bi Profîla Laval'', Paul Gauguin, 1886 * Lîstikvanê defê li festîvala dansê ya debaa ya adetî li Mayotte * Mabeda Las Lajas, Departmana Nariño, Kolombiya * Lîstikvanekî bian lian * Rûpela sernavê ya sonetên Shakespeare di çapa 1609an de ji hêla Thomas Thorpe ve }} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya [[civak]]î, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û [[Jîngeha xwezayî|muhîtên tebiî]] yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de esera resamî û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên [[huner]]ê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di [[sînema]]tografiyê de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîv, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Tarîx û Tesnîfkirin == [[Wêne:Venus_of_Brassempouy.jpg|thumb|{{Girêdan|Venusa Brassempouyê|en|Venus of Brassempouy}}; heykeleke ji diranê fîlan ê parçebûyî ku ji dewra Paleolîtîka Jorîn maye]] Di [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana antîk]] de ji bo huner û zenaatê kelîmeya "{{Girêdan|techne|en|Techne}}" dihat bikaranîn. Hunera Yewnanistana antîk qedirdayîna sûretê heywanan û pêşxistina qabîliyetên munasib ên ji bo nîşandana adale, bejn, bedewî û nisbetên anatomîk ên rast da nasîn. Hunera [[Împeratoriya Romê|Romaya antîk]] xwedê wekî însanên îdealîzekirî teswîr dikirin, ew bi xisûsiyetên wan ên xas dihatin nîşandan wek nimûne birûska [[Zeus]]. Di hunera [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] û [[Gotîk]] a [[Çaxa Navîn]] de ji ber ku li [[Ewropa]]yê [[dêr]] û [[dewlet]] di nav hev de bûn, dêra hakîm li ser îfadekirina temayên [[Xiristiyanî|xiristîyan]] israr dikir.{{sfn|Thorson|2020}} {{Girêdan|Hunera Asyayê|en|Asian art}} bi giştî di stîla nêzîkî {{Girêdan|hunera Rojavayê ya Çaxa Navîn|en|Medieval art}} de xebitiye, yanî giranî daye ser nexşên rûyî û {{Girêdan|rengên eslî|en|Local color (visual art)}}.{{efn|Rengê sade yê eşyayekê; wek nimûne ji bo cibeyeke sor tenê rengê sorê eslî, ne ku ew ton û guherînên rengî yên ku ji ber ronahî, sî û şewqê peyda dibin.}} Xisûsiyeteke vê stîlê ev e ku rengê eslî yê her tiştî di nav xeteke diyarkirî de dimîne, {{Girêdan|xêzkirinên kartonî|en|Cartoon}} jî muqabîla wê ya îroyîn e. Ev yek di hunera [[Hindistan]], [[Tîbet]] û [[Japon]]ê de eyan e. {{Girêdan|Hunera îslamî|en|Islamic art}} di kontekstên dînî de ji teswîrkirina mexlûqên zindî xwe dûr digire bi xisûsî jî ji ya însan û heywanan.{{sfn|Canby|2005|p=33}} Li şûna wê, fikrên dînî bi wasiteya [[xettatî]] û dîzaynên [[geometrî]]k îfade dike.{{sfn|Canby|2005|p=21, 81}} === Tesnîfkirin === [[Wêne:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|''Catullus-at-Lesbia's,'' [[Lawrence Alma-Tadema]], 1865]] Di Çaxa Navîn de hunerên lîberal li [[unîversîte]]yên Ewropayê wekî perçeyekî "{{Girêdan|trîvîûm|en|Trivium}}" û "{{Girêdan|kuadrîvîûm|en|Quadrivium}}" dihatin dersdayîn. Trîvîûm mufredateke destpêkê bû ku [[gramer]], [[retorîk]] û [[mantiq]]{{sfn|Onions|Friedrichsen|Burchfield|1991|p=994}} di nav de bûn; kuadrîvîûm jî mufredateke "hunerên matematîkî" bû ku ji [[arîtmetîk]], [[geometrî]], muzîk û [[Astronomî|astronomiyê]] pêk dihat.{{sfn|Gilman|Peck|Colby|1905}} Di akademîya modern de hunerên afirîner dikarin bikevin nav koma {{Girêdan|zanistên mirovahiyê|en|Humanities}} an jî wekî beşek ji wan werin dîtin.{{sfn|Henseler|2020}} Hunerên afirîner di heft şaxan de hatine tesnîfkirin: resamî, mîmarî, heykelsazî, edebiyat, muzîk, tiyatro û sînema.<ref name="Walker-2021">{{Jêder-magazîn |paşnav1=Walker |pêşnav1=Sylvia |tarîx=26 çiriya pêşîn 2021 |sernav=What are the 7 Forms of Art? A Complete Overview |url=https://www.contemporaryartissue.com/what-are-the-7-forms-of-art-a-complete-overview/ |magazîn=Contemporary Art Issue }}</ref> Hinek hunerên afirîner dikarin ji yên din werin girtin; wek nimûne drama edebiyata bi {{Girêdan|lîstinê|en|Acting}} ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |sernav=Esthetics - Drama |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240806035140/http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |roja-arşîvê=6 tebax 2024 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> dans ev muzîk e ku bi wasiteya {{Girêdan|hareketê|en|Motion}} tê îfadekirin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |sernav=Esthetics - Dance |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=21 kanûna paşîn 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250121082351/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |roja-arşîvê=21 kanûna paşîn 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> û [[stran]] jî muzîka bi edebiyat û {{Girêdan|dengê însên|en|Human voice}} e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |sernav=Esthetics - Song |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=12 sibat 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250212175309/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |roja-arşîvê=12 sibat 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> Di akademîya fransî de carinan ji televîzyonê re hunera "heştan" û ji xêzeçîrokan re jî hunera "nehan" tê gotin; bi vî awayî ev her du li ser "heft hunerên klasîk" hatine zêdekirin.{{sfn|Miller|2007|p=23}}{{sfn|Ryynänen|2020|p=37}} Qadên kulturî yên mîna {{Girêdan|gastronomiyê|en|Gastronomy}} tenê carinan wekî hunerên afirîner tên hesibandin.{{sfn|Desai|DeSimone|Henig|2013}} == Rexne == [[Wêne:Gabriel_Cornelius_von_Max,_1840-1915,_Monkeys_as_Judges_of_Art,_1889.jpg|thumb|''Meymûn wek Hakimên Hunerê'', Gabriel von Max, 1889]] {{Girêdan|Rexneya hunerê|en|Art criticism}} minaqeşekirin an jî nirxandina hunerê ye.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> {{Girêdan|Rexnegirên hunerê|en|Art critic}} bi piranî di konteksta [[estetîk]]ê an jî teoriya bedewiyê de hunerê rexne dikin.<ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> Armanceke rexneya hunerê lêgerîna li ser esasekî maqûl ji bo ecibandina hunerê ye<ref name="ntifotva" /><ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> feqat cihê şikê ye ku gelo rexneyeke wisa dikare ji şert û mercên civakî û siyasî yên hakîm derbas bibe.<ref>Kaplan, Marty. [http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism "The curious case of criticism."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305001247/http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism|date=5 March 2016}} ''[[Jewish Journal]]''. 23 January 2014.</ref> Çeşîdbûna {{Girêdan|hereketên hunerê|en|Art movement}} bûye sebeb ku rexneya hunerê dabeşî ser dîsîplînên cuda bibe; her yek jî ji bo hukmên xwe dibe ku krîterên cuda bi kar bîne.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="tekiner2006">{{Jêder-kovar |paşnav=Tekiner |pêşnav=Deniz |sal=2006 |sernav=Formalist Art Criticism and the Politics of Meaning |kovar=Social Justice |cild=33 |hejmar=2 (104) – Art, Power, and Social Change |rr=31–44 |jstor=29768369 }}</ref> Dabeşbûna herî meşhûr di qada rexneyê de di navbera van her duyan de ye: ya ewil rexne û nirxandina tarîxî ye (ku bi xwe formeke {{Girêdan|tarîxa hunerê|en|Art history}} ye), ya diduyan jî rexneya muasir a li ser eserên hunermendên sax e.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996" /> Tevî wan qenaetên ku dibêjin rexne ji çêkirina hunerê bêtir fealiyeteke bi rîskeke kêmtir e, fikrên li ser hunerên îroyîn bi derbasbûna zemên re musaîdê sererastkirinê ne.<ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref>Ji ber ku wan hunermendên îro muteber red kirine (mîna eserên împresyonîstan ên ewilî) rexnegirên berê dibe ku bibin cihê tinazan.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="rewald1973" /><ref name="ackerman1960">{{Jêder-kovar |paşnav=Ackerman |pêşnav=James S. |tarîx=Winter 1960 |sernav=Art History and the Problems of Criticism |kovar=Daedalus |cild=89 |hejmar=1 – The Visual Arts Today |rr=253–263 |jstor=20026565 }}</ref> Hinek hereketên hunerê bi xwe ji aliyê rexnegiran ve ji bo biçûkxistinê hatine binavkirin; feqat paşê hunermendên wê stîlê ew nav wekî nîşaneke îftîxarê qebûl kirine û maneya menfî ya ewil hatiye jibîrkirin wek nimûne [[împresyonîzm]] û [[kubîzm]].<ref name="rewald1973">Rewald, John (1973). ''The History of Impressionism'' (4th, Revised Ed.). New York: The Museum of Modern Art. p. 323 {{ISBN|0-87070-360-9}}</ref><ref name="Christopher Green">{{Jêder-malper |url=http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |sernav=The Collection &#124; MoMA |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140813112047/http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |roja-arşîvê=13 tebax 2014 }}</ref><ref name="fishman1963p6">{{Jêder-kitêb |sernav=The Interpretation of Art: Essays on the Art Criticism of John Ruskin, Walter Pater, Clive Bell, Robert Fry, and Herbert Read |paşnav=Fishman |pêşnav=Solomon |weşanger=University of California Press |sal=1963 |rûpel=6 }}</ref> Minasebeta hunermendan bi rexnegirên xwe re her tim biîxtîlaf bûye. Ji bo dîtin û firotina eserên xwe hunermend bi piranî hewcedarê fikrên rexnegiran ên pozîtîv in.<ref name="gemtou2010" /><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Seenan |pêşnav=Gerard |tarîx=20 nîsan 2004 |sernav=Painting by ridiculed but popular artist sells for £744,800 |url=https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220105020218/https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |roja-arşîvê=5 kanûna paşîn 2022 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |rojname=The Guardian }}</ref> Gelek unsûr hukmê li ser hunerê tayîn dikin wek nimûne estetîk, îdrak yan jî fêmkirin. Teoriyên estetîk, pragmatîk, ekspresîv, formalîst, relatîvîst, teqlîdî, rîtuelî, îdrakî, mîmetîk û postmodern hinek ji wan teoriyên muxtelîf in ku ji bo rexnekirin û ecibandina hunerê tên bikaranîn. Dema mirov hunerê rexne dike yan jî diecibîne, carinan zewqa şexsî ya li ser estetîk û şiklê dibe esas feqat carinan jî prensîbên dîzaynê û qebûlkirina civakî û kulturî derdikevin pêş.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |sernav=Is Art Subjective or Objective? |malper=EDEN Gallery |roja-gihiştinê=19 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240519224919/https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |roja-arşîvê=19 gulan 2024 }}</ref> == Meseleyên siyasî û exlaqî == Minasebeteke qayîm di navbeyna hunerên afirîner û [[siyaset]]ê de, bîlxase di navbeyna cinsên mixtelif ên hunerê û {{Girêdan|iqtidarê|en|Power (social and political)}} de, di dirêjahiya [[tarîx]]ê û {{Girêdan|kulturên arkeolojîk|en|Archaeological culture}} de tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |sernav=Intersection of Art and Politics |malper=Wells International Foundation |roja-gihiştinê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240602010016/https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |roja-arşîvê=2 hezîran 2024 }}</ref> Gava ku hunerên afirîner li gorî {{Girêdan|xeber|en|News}} û siyasetê şekil digirin, ew hem aliyên siyasî hem jî civakî hildigirin ser xwe, bi vî şeklî dibin merkeza minaqeşeyan û ji bo {{Girêdan|guherîna civakî|en|Social change}} û siyasî dibin quweteke mezin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |sernav=Art of Propaganda |malper=The Independent Uganda |tarîx=14 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=1 hezîran 2024 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240607164702/https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |roja-arşîvê=7 hezîran 2024 |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Tê dîtin ku hinek hunermend xwedî {{Girêdan|ruhê azad|en|Freethought}} in. Wek nimûne nivîskarê muteber<ref name="Nab81Censors">[[Vladimir Nabokov]] (1981) ''[[Lectures on Russian Literature]]'', lecture on ''Russian Writers, Censors, and Readers'', pp.13–4</ref> ê rûsî [[Aleksandr Pûşkîn]] bû sebeba acizbûna [[Împeratoriya Rûsî|meqamên resmî yên Rûsyayê]] bîlxase jî ya {{Girêdan|Împerator Alexanderê Yekê|en|Alexander I of Russia}}. Çimkî wî "li şûna ku di qedemeyên îdarî yên dewletê de bibe xizmetkarekî baş û di nivîsên xwe yên meslekî de (eger mecbûr be binivîse) pesnê fêzîletên klasîk bide, şiîrên gelekî qurre, serbixwe û xerab dinivîsandin; di nûbûna terzê şiîra wî de, di cur'eta xeyalên wî yên hestiyar de û di meyla wî ya tinazkirina bi zalimên mezin û biçûk de, azadiya fikrî ya bitalûke eyan dibû."<ref name="Nab81Censors" /> Di zemanê hîn nêziktir de hunermendê {{Girêdan|grafîtiyê|en|Graffiti}} yê li Îngilistanê [[Banksy]] jî ji ber eserên xwe wekî "ruhê azad" tê hesibandin ku her tim bi meqamên resmî re dikeve îxtîlafê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.myartbroker.com/artist-banksy/articles/fk-the-police-the-theme-of-disorder-authority-in-banksys-prints |sernav=F**k the Police: The Theme of Disorder & Authority in Banksy's Prints |malper=MyArtBroker |roja-gihiştinê=6 sibat 2024 |paşnav=Syer |pêşnav=Joe }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/art-culture/the-mystery-of-banksy-the-unauthorized-exhibition-101699532123872.html |sernav='The Mystery of Banksy': The unauthorized exhibition |malper=Hindustan Times |tarîx=9 çiriya paşîn 2023 |roja-gihiştinê=6 sibat 2024 |paşnav=Agnihotri |pêşnav=Akanksha }}</ref> Hunermend eserên xwe bi kar tînin da ku fikrên xwe yên siyasî îfade bikin û ji têsîra negatîv a bi {{Girêdan|gotinên nefretê|en|Hate speech}} bigirin heta têsîra pozîtîv a bi riya {{Girêdan|aktîvîzma hunerî|en|Artivism}} guherîna civakî bi pêş bixin.<ref name="Tuula2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Jääskeläinen |pêşnav1=Tuula |tarîx=April 2020 |sernav=Countering Hate Speech through Arts and Arts Education: Addressing Intersections and Policy Implications |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1478210319848953 |kovar=Policy Futures in Education |cild=18 |hejmar=3 |rr=344–357 |doi=10.1177/1478210319848953 |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |via=ERIC |hdl-access=free |hdl=10138/312169 }}</ref> Hikûmet huner an jî [[propaganda]]yê bi kar tînin da ku armancên xwe pêş bixin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |sernav=The Art of War: Understanding How Art Was Used by Governments to Win Over People |xebat=odyssey route |tarîx=11 tîrmeh 2023 |roja-gihiştinê=29 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229000353/https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |roja-arşîvê=29 kanûna pêşîn 2023 }}</ref> [[Exlaq|Meseleyên exlaqî]] têsîr li ser hunerê dikin û huner jî têsîr li ser nîqaşên meseleyên exlaqî dike. == Not == {{Çavkanî|group=lower-alpha}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} ;Online * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }}b * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Estetîk]] [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] ni7i2yk5bty3zzqsbgwx1vuxi57xnel 2031916 2031510 2026-05-26T22:20:59Z Wikihez 39702 /* Tarîx û Tesnîfkirin */ 2031916 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = Gauguin, Paul - Still Life with Profile of Laval - Google Art Project.jpg | image2 = Tambourin.jpg | image3 = Sonnets1609titlepage.jpg | image4 = Santuario de Las Lajas, Ipiales, Colombia, 2015-07-21, DD 26-27 HDR.JPG | image5 = Bianlian.JPG | footer = Ji ser ber bi aliyê rastê ve: * ''Jiyana Bêtevger bi Profîla Laval'', Paul Gauguin, 1886 * Lîstikvanê defê li festîvala dansê ya debaa ya adetî li Mayotte * Mabeda Las Lajas, Departmana Nariño, Kolombiya * Lîstikvanekî bian lian * Rûpela sernavê ya sonetên Shakespeare di çapa 1609an de ji hêla Thomas Thorpe ve }} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya [[civak]]î, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û [[Jîngeha xwezayî|muhîtên tebiî]] yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de esera resamî û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên [[huner]]ê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di [[sînema]]tografiyê de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîv, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Tarîx û Tesnîfkirin == [[Wêne:Venus_of_Brassempouy.jpg|thumb|{{Girêdan|Venusa Brassempouyê|en|Venus of Brassempouy}}; heykeleke ji diranê fîlan ê parçebûyî ku ji dewra Paleolîtîka Jorîn maye]] Di [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana antîk]] de ji bo huner û zenaatê kelîmeya "{{Girêdan|techne|en|Techne}}" dihat bikaranîn. Hunera Yewnanistana antîk qedirdayîna sûretê heywanan û pêşxistina qabîliyetên munasib ên ji bo nîşandana adale, bejn, bedewî û nisbetên anatomîk ên rast da nasîn. Hunera [[Împeratoriya Romê|Romaya antîk]] xwedê wekî însanên îdealîzekirî teswîr dikirin, ew bi xisûsiyetên wan ên xas dihatin nîşandan wek nimûne birûska [[Zeus]]. Di hunera [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] û [[Gotîk]] a [[Çaxa Navîn]] de ji ber ku li [[Ewropa]]yê [[dêr]] û [[dewlet]] di nav hev de bûn, dêra hakîm li ser îfadekirina temayên [[Xiristiyanî|xiristîyan]] israr dikir.{{sfn|Thorson|2020}} {{Girêdan|Hunera Asyayê|en|Asian art}} bi giştî di stîla nêzîkî {{Girêdan|hunera Rojavayê ya Çaxa Navîn|en|Medieval art}} de xebitiye, yanî giranî daye ser nexşên rûyî û {{Girêdan|rengên eslî|en|Local color (visual art)}}.{{efn|Rengê sade yê eşyayekê; wek nimûne ji bo cibeyeke sor tenê rengê sorê eslî, ne ku ew ton û guherînên rengî yên ku ji ber ronahî, sî û şewqê peyda dibin.}} Xisûsiyeteke vê stîlê ev e ku rengê eslî yê her tiştî di nav xeteke diyarkirî de dimîne, {{Girêdan|xêzkirinên kartonî|en|Cartoon}} jî muqabîla wê ya îroyîn e. Ev yek di hunera [[Hindistan]], [[Tîbet]] û [[Japon]]ê de eyan e. {{Girêdan|Hunera îslamî|en|Islamic art}} di kontekstên dînî de ji teswîrkirina mexlûqên zindî xwe dûr dixe bi xisûsî jî ji ya însan û heywanan.{{sfn|Canby|2005|p=33}} Li şûna wê, fikrên dînî bi wasiteya [[xettatî]] û dîzaynên [[geometrî]]k îfade dike.{{sfn|Canby|2005|p=21, 81}} === Tesnîfkirin === [[Wêne:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|''Catullus-at-Lesbia's,'' [[Lawrence Alma-Tadema]], 1865]] Di Çaxa Navîn de hunerên lîberal li [[unîversîte]]yên Ewropayê wekî perçeyekî "{{Girêdan|trîvîûm|en|Trivium}}" û "{{Girêdan|kuadrîvîûm|en|Quadrivium}}" dihatin dersdayîn. Trîvîûm mufredateke destpêkê bû ku [[gramer]], [[retorîk]] û [[mantiq]]{{sfn|Onions|Friedrichsen|Burchfield|1991|p=994}} di nav de bûn; kuadrîvîûm jî mufredateke "hunerên matematîkî" bû ku ji [[arîtmetîk]], [[geometrî]], muzîk û [[Astronomî|astronomiyê]] pêk dihat.{{sfn|Gilman|Peck|Colby|1905}} Di akademîya modern de hunerên afirîner dikarin bikevin nav koma {{Girêdan|zanistên mirovahiyê|en|Humanities}} an jî wekî beşek ji wan werin dîtin.{{sfn|Henseler|2020}} Hunerên afirîner di heft şaxan de hatine tesnîfkirin: resamî, mîmarî, heykelsazî, edebiyat, muzîk, tiyatro û sînema.<ref name="Walker-2021">{{Jêder-magazîn |paşnav1=Walker |pêşnav1=Sylvia |tarîx=26 çiriya pêşîn 2021 |sernav=What are the 7 Forms of Art? A Complete Overview |url=https://www.contemporaryartissue.com/what-are-the-7-forms-of-art-a-complete-overview/ |magazîn=Contemporary Art Issue }}</ref> Hinek hunerên afirîner dikarin ji yên din werin girtin; wek nimûne drama edebiyata bi {{Girêdan|lîstinê|en|Acting}} ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |sernav=Esthetics - Drama |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240806035140/http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |roja-arşîvê=6 tebax 2024 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> dans ev muzîk e ku bi wasiteya {{Girêdan|hareketê|en|Motion}} tê îfadekirin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |sernav=Esthetics - Dance |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=21 kanûna paşîn 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250121082351/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |roja-arşîvê=21 kanûna paşîn 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> û [[stran]] jî muzîka bi edebiyat û {{Girêdan|dengê însên|en|Human voice}} e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |sernav=Esthetics - Song |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=12 sibat 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250212175309/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |roja-arşîvê=12 sibat 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> Di akademîya fransî de carinan ji televîzyonê re hunera "heştan" û ji xêzeçîrokan re jî hunera "nehan" tê gotin; bi vî awayî ev her du li ser "heft hunerên klasîk" hatine zêdekirin.{{sfn|Miller|2007|p=23}}{{sfn|Ryynänen|2020|p=37}} Qadên kulturî yên mîna {{Girêdan|gastronomiyê|en|Gastronomy}} tenê carinan wekî hunerên afirîner tên hesibandin.{{sfn|Desai|DeSimone|Henig|2013}} == Rexne == [[Wêne:Gabriel_Cornelius_von_Max,_1840-1915,_Monkeys_as_Judges_of_Art,_1889.jpg|thumb|''Meymûn wek Hakimên Hunerê'', Gabriel von Max, 1889]] {{Girêdan|Rexneya hunerê|en|Art criticism}} minaqeşekirin an jî nirxandina hunerê ye.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> {{Girêdan|Rexnegirên hunerê|en|Art critic}} bi piranî di konteksta [[estetîk]]ê an jî teoriya bedewiyê de hunerê rexne dikin.<ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> Armanceke rexneya hunerê lêgerîna li ser esasekî maqûl ji bo ecibandina hunerê ye<ref name="ntifotva" /><ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> feqat cihê şikê ye ku gelo rexneyeke wisa dikare ji şert û mercên civakî û siyasî yên hakîm derbas bibe.<ref>Kaplan, Marty. [http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism "The curious case of criticism."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305001247/http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism|date=5 March 2016}} ''[[Jewish Journal]]''. 23 January 2014.</ref> Çeşîdbûna {{Girêdan|hereketên hunerê|en|Art movement}} bûye sebeb ku rexneya hunerê dabeşî ser dîsîplînên cuda bibe; her yek jî ji bo hukmên xwe dibe ku krîterên cuda bi kar bîne.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="tekiner2006">{{Jêder-kovar |paşnav=Tekiner |pêşnav=Deniz |sal=2006 |sernav=Formalist Art Criticism and the Politics of Meaning |kovar=Social Justice |cild=33 |hejmar=2 (104) – Art, Power, and Social Change |rr=31–44 |jstor=29768369 }}</ref> Dabeşbûna herî meşhûr di qada rexneyê de di navbera van her duyan de ye: ya ewil rexne û nirxandina tarîxî ye (ku bi xwe formeke {{Girêdan|tarîxa hunerê|en|Art history}} ye), ya diduyan jî rexneya muasir a li ser eserên hunermendên sax e.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996" /> Tevî wan qenaetên ku dibêjin rexne ji çêkirina hunerê bêtir fealiyeteke bi rîskeke kêmtir e, fikrên li ser hunerên îroyîn bi derbasbûna zemên re musaîdê sererastkirinê ne.<ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref>Ji ber ku wan hunermendên îro muteber red kirine (mîna eserên împresyonîstan ên ewilî) rexnegirên berê dibe ku bibin cihê tinazan.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="rewald1973" /><ref name="ackerman1960">{{Jêder-kovar |paşnav=Ackerman |pêşnav=James S. |tarîx=Winter 1960 |sernav=Art History and the Problems of Criticism |kovar=Daedalus |cild=89 |hejmar=1 – The Visual Arts Today |rr=253–263 |jstor=20026565 }}</ref> Hinek hereketên hunerê bi xwe ji aliyê rexnegiran ve ji bo biçûkxistinê hatine binavkirin; feqat paşê hunermendên wê stîlê ew nav wekî nîşaneke îftîxarê qebûl kirine û maneya menfî ya ewil hatiye jibîrkirin wek nimûne [[împresyonîzm]] û [[kubîzm]].<ref name="rewald1973">Rewald, John (1973). ''The History of Impressionism'' (4th, Revised Ed.). New York: The Museum of Modern Art. p. 323 {{ISBN|0-87070-360-9}}</ref><ref name="Christopher Green">{{Jêder-malper |url=http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |sernav=The Collection &#124; MoMA |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140813112047/http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |roja-arşîvê=13 tebax 2014 }}</ref><ref name="fishman1963p6">{{Jêder-kitêb |sernav=The Interpretation of Art: Essays on the Art Criticism of John Ruskin, Walter Pater, Clive Bell, Robert Fry, and Herbert Read |paşnav=Fishman |pêşnav=Solomon |weşanger=University of California Press |sal=1963 |rûpel=6 }}</ref> Minasebeta hunermendan bi rexnegirên xwe re her tim biîxtîlaf bûye. Ji bo dîtin û firotina eserên xwe hunermend bi piranî hewcedarê fikrên rexnegiran ên pozîtîv in.<ref name="gemtou2010" /><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Seenan |pêşnav=Gerard |tarîx=20 nîsan 2004 |sernav=Painting by ridiculed but popular artist sells for £744,800 |url=https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220105020218/https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |roja-arşîvê=5 kanûna paşîn 2022 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |rojname=The Guardian }}</ref> Gelek unsûr hukmê li ser hunerê tayîn dikin wek nimûne estetîk, îdrak yan jî fêmkirin. Teoriyên estetîk, pragmatîk, ekspresîv, formalîst, relatîvîst, teqlîdî, rîtuelî, îdrakî, mîmetîk û postmodern hinek ji wan teoriyên muxtelîf in ku ji bo rexnekirin û ecibandina hunerê tên bikaranîn. Dema mirov hunerê rexne dike yan jî diecibîne, carinan zewqa şexsî ya li ser estetîk û şiklê dibe esas feqat carinan jî prensîbên dîzaynê û qebûlkirina civakî û kulturî derdikevin pêş.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |sernav=Is Art Subjective or Objective? |malper=EDEN Gallery |roja-gihiştinê=19 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240519224919/https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |roja-arşîvê=19 gulan 2024 }}</ref> == Meseleyên siyasî û exlaqî == Minasebeteke qayîm di navbeyna hunerên afirîner û [[siyaset]]ê de, bîlxase di navbeyna cinsên mixtelif ên hunerê û {{Girêdan|iqtidarê|en|Power (social and political)}} de, di dirêjahiya [[tarîx]]ê û {{Girêdan|kulturên arkeolojîk|en|Archaeological culture}} de tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |sernav=Intersection of Art and Politics |malper=Wells International Foundation |roja-gihiştinê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240602010016/https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |roja-arşîvê=2 hezîran 2024 }}</ref> Gava ku hunerên afirîner li gorî {{Girêdan|xeber|en|News}} û siyasetê şekil digirin, ew hem aliyên siyasî hem jî civakî hildigirin ser xwe, bi vî şeklî dibin merkeza minaqeşeyan û ji bo {{Girêdan|guherîna civakî|en|Social change}} û siyasî dibin quweteke mezin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |sernav=Art of Propaganda |malper=The Independent Uganda |tarîx=14 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=1 hezîran 2024 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240607164702/https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |roja-arşîvê=7 hezîran 2024 |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Tê dîtin ku hinek hunermend xwedî {{Girêdan|ruhê azad|en|Freethought}} in. Wek nimûne nivîskarê muteber<ref name="Nab81Censors">[[Vladimir Nabokov]] (1981) ''[[Lectures on Russian Literature]]'', lecture on ''Russian Writers, Censors, and Readers'', pp.13–4</ref> ê rûsî [[Aleksandr Pûşkîn]] bû sebeba acizbûna [[Împeratoriya Rûsî|meqamên resmî yên Rûsyayê]] bîlxase jî ya {{Girêdan|Împerator Alexanderê Yekê|en|Alexander I of Russia}}. Çimkî wî "li şûna ku di qedemeyên îdarî yên dewletê de bibe xizmetkarekî baş û di nivîsên xwe yên meslekî de (eger mecbûr be binivîse) pesnê fêzîletên klasîk bide, şiîrên gelekî qurre, serbixwe û xerab dinivîsandin; di nûbûna terzê şiîra wî de, di cur'eta xeyalên wî yên hestiyar de û di meyla wî ya tinazkirina bi zalimên mezin û biçûk de, azadiya fikrî ya bitalûke eyan dibû."<ref name="Nab81Censors" /> Di zemanê hîn nêziktir de hunermendê {{Girêdan|grafîtiyê|en|Graffiti}} yê li Îngilistanê [[Banksy]] jî ji ber eserên xwe wekî "ruhê azad" tê hesibandin ku her tim bi meqamên resmî re dikeve îxtîlafê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.myartbroker.com/artist-banksy/articles/fk-the-police-the-theme-of-disorder-authority-in-banksys-prints |sernav=F**k the Police: The Theme of Disorder & Authority in Banksy's Prints |malper=MyArtBroker |roja-gihiştinê=6 sibat 2024 |paşnav=Syer |pêşnav=Joe }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/art-culture/the-mystery-of-banksy-the-unauthorized-exhibition-101699532123872.html |sernav='The Mystery of Banksy': The unauthorized exhibition |malper=Hindustan Times |tarîx=9 çiriya paşîn 2023 |roja-gihiştinê=6 sibat 2024 |paşnav=Agnihotri |pêşnav=Akanksha }}</ref> Hunermend eserên xwe bi kar tînin da ku fikrên xwe yên siyasî îfade bikin û ji têsîra negatîv a bi {{Girêdan|gotinên nefretê|en|Hate speech}} bigirin heta têsîra pozîtîv a bi riya {{Girêdan|aktîvîzma hunerî|en|Artivism}} guherîna civakî bi pêş bixin.<ref name="Tuula2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Jääskeläinen |pêşnav1=Tuula |tarîx=April 2020 |sernav=Countering Hate Speech through Arts and Arts Education: Addressing Intersections and Policy Implications |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1478210319848953 |kovar=Policy Futures in Education |cild=18 |hejmar=3 |rr=344–357 |doi=10.1177/1478210319848953 |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |via=ERIC |hdl-access=free |hdl=10138/312169 }}</ref> Hikûmet huner an jî [[propaganda]]yê bi kar tînin da ku armancên xwe pêş bixin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |sernav=The Art of War: Understanding How Art Was Used by Governments to Win Over People |xebat=odyssey route |tarîx=11 tîrmeh 2023 |roja-gihiştinê=29 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229000353/https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |roja-arşîvê=29 kanûna pêşîn 2023 }}</ref> [[Exlaq|Meseleyên exlaqî]] têsîr li ser hunerê dikin û huner jî têsîr li ser nîqaşên meseleyên exlaqî dike. == Not == {{Çavkanî|group=lower-alpha}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} ;Online * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }}b * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Estetîk]] [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] a816m3z4370bfonsst3ekrz8zt0h1d6 14 318647 2031513 2026-05-26T12:30:51Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031513 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031521 2031513 2026-05-26T12:32:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2031521 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Civaka Skotlendayê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Keyaniya Yekbûyî| Skotlenda]] s31s566e82dlmq5rp7wcl6is5u8i4ru 14 318648 2031534 2026-05-26T12:34:19Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031534 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031536 2031534 2026-05-26T12:35:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2031536 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Civaka Înglistanê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Keyaniya Yekbûyî| Înglistan]] hvp22xfrctobq71k65dpg5s50lff62x 14 318649 2031543 2026-05-26T12:48:45Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031543 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031544 2031543 2026-05-26T12:50:06Z Avestaboy 34898 /* */ 2031544 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 2031545 2031544 2026-05-26T12:52:15Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031545 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Mafên jinan li Asyayê]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Kurdistanê]] pp6ee56mb465tq7dby9h3nbhyb9r5hl 2031546 2031545 2026-05-26T12:52:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2031546 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Mafên jinan li Asyayê]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Kurdistanê]] f0wtc60g1bqr6p3q66jfh23w9a83iun 2031547 2031546 2026-05-26T12:53:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2031547 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Mafên jinan li Asyayê|Kurdistan]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Kurdistanê]] n443w0xccn3hr7v1h6uu6dedpberkcw 2031556 2031547 2026-05-26T13:01:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2031556 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Mafên jinan li Asyayê|Kurdistan]] [[Kategorî:Mafên jinan li gorî welatan|Kurdistan]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Kurdistanê]] mv38krg13oeksnc3xmt3v0dytcrlvb5 2031628 2031556 2026-05-26T13:54:01Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031628 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Mafên jinan li Asyayê|Kurdistan]] [[Kategorî:Mafên jinan li gorî welatan|Kurdistan]] [[Kategorî:Mafên jinan li Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Kurdistanê]] m9hotivlncz86nwcih4r0qlmet7p8nb 14 318650 2031548 2026-05-26T12:54:39Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031548 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031549 2031548 2026-05-26T12:55:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2031549 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 2031550 2031549 2026-05-26T12:56:07Z Avestaboy 34898 /* */ 2031550 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2031551 2031550 2026-05-26T12:56:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2031551 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mafên mirovan li Rojhilata Navîn]] tas9c4p53ll9a3rtt7ti4jsjq385u36 2031552 2031551 2026-05-26T12:57:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2031552 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mafên jinan li Asyayê]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Rojhilata Navîn]] 4meld0oyo8sm3b698rz28gczzy99n0n 2031553 2031552 2026-05-26T12:58:02Z Avestaboy 34898 /* */ 2031553 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mafên jinan li Afrîkayê]] [[Kategorî:Mafên jinan li Asyayê]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Rojhilata Navîn]] il0nk987g44wkj389g7fb9v3vv4txfi 2031554 2031553 2026-05-26T12:58:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2031554 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mafên jinan li Afrîkayê]] [[Kategorî:Mafên jinan li Asyayê]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Rojhilata Navîn| Jin]] gzt3jwtpi40e3nfzagvvksc54ue6l6u 2031555 2031554 2026-05-26T13:00:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2031555 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mafên jinan li Afrîkayê|.]] [[Kategorî:Mafên jinan li Asyayê|.]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Rojhilata Navîn| Jin]] fluappaxfpksu2k4c4egcre1ah1b9t9 14 318651 2031557 2026-05-26T13:05:25Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031557 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031558 2031557 2026-05-26T13:07:08Z Avestaboy 34898 /* */ 2031558 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jin li Skotlendayê]] [[Kategorî:Mafên jinan li Keyaniya Yekbûyî|Skotlenda]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Skotlendayê]] g3mj8hwurqdo9mi64ewv7kes8058aer 2031559 2031558 2026-05-26T13:08:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2031559 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jin li Skotlendayê]] [[Kategorî:Mafên jinan li Keyaniya Yekbûyî| Skotlenda]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Skotlendayê]] hcsk9f6xvxm6vosruzbrsmdhafmb950 14 318652 2031561 2026-05-26T13:09:24Z Avestaboy 34898 Rûpel bi "{{Kategoriya Commonsê}}" hat çêkirin 2031561 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2031562 2031561 2026-05-26T13:10:35Z Avestaboy 34898 /* */ 2031562 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031563 2031562 2026-05-26T13:10:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2031563 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2031564 2031563 2026-05-26T13:10:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2031564 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031565 2031564 2026-05-26T13:11:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2031565 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Civaka Skotlendayê]][[Kategorî:Mafên mirovan li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Siyaseta Skotlendayê]] 76dutrjn59zx0texw5yazgo7rtmudvi 2031566 2031565 2026-05-26T13:12:13Z Avestaboy 34898 /* */ 2031566 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Civaka Skotlendayê]][[Kategorî:Mafên mirovan li Keyaniya Yekbûyî| Skotlenda]] [[Kategorî:Siyaseta Skotlendayê]] izw01bica53td086v59vptcjbajl2bq 14 318653 2031569 2026-05-26T13:14:23Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031569 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031577 2031569 2026-05-26T13:15:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2031577 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Civaka Skotlendayê]] [[Kategorî:Jin li Keyaniya Yekbûyî]] ouds4usy5v1zn8xnk5fn4vsiwxbw0xd 2031578 2031577 2026-05-26T13:16:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2031578 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Civaka Skotlendayê]] [[Kategorî:Jin li Keyaniya Yekbûyî| Skotlenda]] b2fws5j54asnnoh0o3d0bipdfxze9jz 0 318654 2031574 2026-05-26T13:15:21Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Xanayê Qubadî]] weke [[Xana Qubadî]] guhart 2031574 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Xana Qubadî]] 3fvejokv1rz12lz9m6x2701edz7m57t 1 318655 2031576 2026-05-26T13:15:21Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Gotûbêj:Xanayê Qubadî]] weke [[Gotûbêj:Xana Qubadî]] guhart 2031576 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Xana Qubadî]] dlu0tv07a6wobdmj06193m05v3muip5 14 318656 2031586 2026-05-26T13:18:54Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031586 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031589 2031586 2026-05-26T13:20:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2031589 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jin li Înglistanê]] [[Kategorî:Mafên jinan li Keyaniya Yekbûyî| Înglistan]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Înglistanê]] t5az12w7u95bssr29ywgzd6v4sgiaq4 14 318657 2031591 2026-05-26T13:20:55Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031591 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031595 2031591 2026-05-26T13:23:10Z Avestaboy 34898 /* */ 2031595 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Civaka Înglistanê]][[Kategorî:Mafên mirovan li Keyaniya Yekbûyî| Înglistan]] [[Kategorî:Siyaseta Înglistanê]] d3gb0w1qbk07pwbknfmwnulh0z506uh 2031596 2031595 2026-05-26T13:23:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2031596 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Civaka Înglistanê]][[Kategorî:Mafên mirovan li Keyaniya Yekbûyî| Înglistan]] [[Kategorî:Siyaseta Înglistanê]] 6taduk6yn3kyn5jaja7es0fdht9icpw 2031597 2031596 2026-05-26T13:23:31Z Avestaboy 34898 /* */ 2031597 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Civaka Înglistanê]][[Kategorî:Mafên mirovan li Keyaniya Yekbûyî| Înglistan]] [[Kategorî:Siyaseta Înglistanê]] 11053mydhfadbrxrwdnqeo98xuukij8 14 318658 2031598 2026-05-26T13:29:13Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031598 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031599 2031598 2026-05-26T13:30:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2031599 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Civaka Îrlendaya Bakur]][[Kategorî:Mafên mirovan li Keyaniya Yekbûyî| Îrlendaya Bakur]] [[Kategorî:Siyaseta Îrlendaya Bakur]] r5pbtsyhtwunfrix7aw605fj4qj19q6 2031603 2031599 2026-05-26T13:33:29Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Mafên jinan li Îrlendeya Bakur]] weke [[Kategorî:Mafên mirovan li Îrlendeya Bakur]] guhart 2031599 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Civaka Îrlendaya Bakur]][[Kategorî:Mafên mirovan li Keyaniya Yekbûyî| Îrlendaya Bakur]] [[Kategorî:Siyaseta Îrlendaya Bakur]] r5pbtsyhtwunfrix7aw605fj4qj19q6 14 318659 2031604 2026-05-26T13:33:29Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Mafên jinan li Îrlendeya Bakur]] weke [[Kategorî:Mafên mirovan li Îrlendeya Bakur]] guhart 2031604 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Mafên mirovan li Îrlendeya Bakur}} 954zeup9a2k4t6oxa4exvz0lan9wt2y 2031605 2031604 2026-05-26T13:34:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2031605 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031617 2031605 2026-05-26T13:39:37Z Avestaboy 34898 /* */ Ev kategorî bi zimanên din tune 2031617 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 14 318660 2031623 2026-05-26T13:41:51Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031623 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031624 2031623 2026-05-26T13:45:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2031624 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mafên jinan li Ewropayê|Îslenda]] [[Kategorî:Mafên jinan li gorî welatan|Îslenda]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Îslendayê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Îslendayê]] 22krvvufxlr3ysubl56fwgeu2bc56zv 14 318661 2031625 2026-05-26T13:52:21Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:Human rights in Iceland]] hat çêkirin 2031625 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Mafên mirovan li gorî welatan]] [[Kategorî:Siyaseta Îslendayê]] [[Kategorî:Civaka Îslendayê]] kng2lqwyoqn2xsuypv8fhrzyr9hp1sf 2031709 2031625 2026-05-26T15:32:31Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031709 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Îslendayê]] [[Kategorî:Mafên mirovan li gorî welatan]] [[Kategorî:Siyaseta Îslendayê]] ailfy89y73kmbmuyxsquv2ad6fcelpx 14 318662 2031626 2026-05-26T13:52:26Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:Social issues in Iceland]] hat çêkirin 2031626 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Ewropayê]] [[Kategorî:Civaka Îslendayê]] 6czhv3fxb3b69xksswj4m1vol134y2r 2031708 2031626 2026-05-26T15:32:29Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031708 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Îslendayê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Ewropayê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan]] f9pxs2irmoqh37yw2lsvbq1wrkym2fn 14 318663 2031629 2026-05-26T14:13:01Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031629 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031630 2031629 2026-05-26T14:14:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2031630 wikitext text/x-wiki Kategorî:Mafên jinan li Îsraêlê{{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mafên jinan li Asyayê|Îsraêl]] [[Kategorî:Mafên jinan li gorî welatan|Îsraêl]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Îsraêlê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Îsraêlê]] ocqgqxlk7alg6aenvvpmaq662084227 2031631 2031630 2026-05-26T14:15:24Z Avestaboy 34898 /* */ 2031631 wikitext text/x-wiki Kategorî:Mafên jinan li Îsraêlê{{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mafên jinan li Asyayê|Îsraêl]] [[Kategorî:Mafên jinan li Rojhilata Navîn|Îsraêl]] [[Kategorî:Mafên jinan li gorî welatan|Îsraêl]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Îsraêlê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Îsraêlê]] ldmk3i38b2cv9r2yk6u51y47p3jumtx 2031707 2031631 2026-05-26T15:32:20Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031707 wikitext text/x-wiki Kategorî:Mafên jinan li Îsraêlê{{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mafên jinan li Asyayê|Îsraêl]] [[Kategorî:Mafên jinan li gorî welatan|Îsraêl]] [[Kategorî:Mafên jinan li Rojhilata Navîn|Îsraêl]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Îsraêlê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Îsraêlê]] 8bf3wy9328p03cigik5fkhbrdpn92hz 14 318664 2031632 2026-05-26T14:16:51Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031632 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031633 2031632 2026-05-26T14:18:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2031633 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Îsraêlê]] [[Kategorî:Nakokî li Îsraêlê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Asyayê|Îsraêl]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan|Îsraêl]] lyt4uqy8n1nvqlts7qb0q4eqlzqpl2w 2031634 2031633 2026-05-26T14:20:06Z Avestaboy 34898 /* */ 2031634 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Îsraêlê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Asyayê|Îsraêl]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan|Îsraêl]] c0jzfq60otcdlt2l30ujtac79dnxgz6 14 318665 2031635 2026-05-26T14:22:33Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031635 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031636 2031635 2026-05-26T14:25:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2031636 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Mafên jinan li Asyayê|Bengladeş]] [[Kategorî:Mafên jinan li gorî welatan|Bengladeş]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Bengladeşê]] 46dlw9zehp6jqd4zzwkd4uxdgpi5c9l 2031637 2031636 2026-05-26T14:28:49Z Avestaboy 34898 /* */ 2031637 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka jinan li Bengladeşê]] [[Kategorî:Mafên jinan li Asyayê|Bengladeş]] [[Kategorî:Mafên jinan li gorî welatan|Bengladeş]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Bengladeşê]] r704h9jbwcefq7snf3vy68qeg6zfqtq 2031673 2031637 2026-05-26T14:53:23Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2031673 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka jinan li Bengladeşê]] [[Kategorî:Mafên jinan li Asyayê|Bengladeş]] [[Kategorî:Mafên jinan li gorî welatan|Bengladeş]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Bengladeşê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Bengladeşê]] e71itufma34paterw1qah3mz1w2n5bl 14 318666 2031638 2026-05-26T14:29:04Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031638 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031639 2031638 2026-05-26T14:29:54Z Avestaboy 34898 /* */ 2031639 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2031640 2031639 2026-05-26T14:30:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2031640 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031641 2031640 2026-05-26T14:31:24Z Avestaboy 34898 /* */ 2031641 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka civakî ya Bengladeşê]] [[Kategorî:Dîroka jinan li gorî welatan]] [[Kategorî:Dîroka Bengladeşê li gorî mijaran]] t6oq0p8wew6upllcyvlrg6nxjyr3qg0 2031643 2031641 2026-05-26T14:32:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2031643 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka civakî ya Bengladeşê]] [[Kategorî:Dîroka jinan li gorî welatan|Bengladeş]] [[Kategorî:Dîroka Bengladeşê li gorî mijaran]] 1n0jjtxn1mwtpbqcs1wuos7sh3yqnva 2031647 2031643 2026-05-26T14:34:02Z Avestaboy 34898 /* */ 2031647 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka civakî ya Bengladeşê]] [[Kategorî:Dîroka jinan li gorî welatan|Bengladeş]] [[Kategorî:Dîroka Bengladeşê li gorî mijaran|jin]] sxvveosi97ji4j9ikaavk35tilswoaz 2031660 2031647 2026-05-26T14:43:17Z Avestaboy 34898 /* */ 2031660 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka civakî ya Bengladeşê|Jin]] [[Kategorî:Dîroka jinan li gorî welatan|Bengladeş]] [[Kategorî:Dîroka Bengladeşê li gorî mijaran|jin]] 3ckh6qp5thx793d2cwlineavgvfzs7h 2031706 2031660 2026-05-26T15:32:11Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031706 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka Bengladeşê li gorî mijaran|jin]] [[Kategorî:Dîroka civakî ya Bengladeşê|Jin]] [[Kategorî:Dîroka jinan li gorî welatan|Bengladeş]] l5z3djy7qq14d722h5zmgou8h84f62j 14 318667 2031672 2026-05-26T14:53:17Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:Social issues in Bangladesh]] hat çêkirin 2031672 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Asyayê]] [[Kategorî:Civaka Bengladeşê]] bdij8mpv28vcsxgsyzj27dc5o9ojbty 2031722 2031672 2026-05-26T15:53:01Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031722 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Bengladeşê]] [[Kategorî:Nakokî li Bengladeşê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li Asyayê]] [[Kategorî:Pirsgirêkên civakî li gorî welatan]] psdfzd76on8nnzzd8l5n4xmd1r3nl3s 0 318668 2031693 2026-05-26T15:20:46Z Staff.college.2003 157264 Rûpel bi " == Koleja Erkan li Herêma Kurdistanê (Staff College) == [[Wêne:ICON_Staffa.png|çep|thumb|297x297px|Arma fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)]] '''Koleja Erkan li Herêma Kurdistana Iraqê (Staff College)''' saziyeke zanistî ya leşkerî ye li Herêma Kurdistana Iraqê. Ev sazî ser bi Wezareta Pêşmerge ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ye û dikeve sînorê parêzgeha Silêmaniyê. Li welatê Iraqê tenê du kolejên erkan hene: ya yekem li bajarê Silê..." hat çêkirin 2031693 wikitext text/x-wiki == Koleja Erkan li Herêma Kurdistanê (Staff College) == [[Wêne:ICON_Staffa.png|çep|thumb|297x297px|Arma fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)]] '''Koleja Erkan li Herêma Kurdistana Iraqê (Staff College)''' saziyeke zanistî ya leşkerî ye li Herêma Kurdistana Iraqê. Ev sazî ser bi Wezareta Pêşmerge ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ye û dikeve sînorê parêzgeha Silêmaniyê. Li welatê Iraqê tenê du kolejên erkan hene: ya yekem li bajarê Silêmaniyê ye û ya duyem jî li bajarê Bexdayê yê paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan. [1] <ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Dîroka Damezrandinê === Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî, yekemîn Serokkomarê Kurd li Iraqê, di 8ê Mijdara 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hat damezrandin, ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê Mijdara 2003yan de pêk hat. [2] Damezrandina wê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên Kurd û Ereb hate encamdan. Damezrêner xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind bûn di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> Cihê kolejê di destpêkê de li nav Serokatiya Erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hate avakirin. Paşê, wekî rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê sînorê Îdareya Raperînê, baregeha wê hate guhastin ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê. [2] Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pêkhateya Sazûmaniya Kolejê === [[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * '''Baskê Kargêrî:''' Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * '''Baskê Erkan:''' Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * '''Baskê Serkirdayetiyê:''' Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * '''Baskê Meşk û Hevahengiyê:''' Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. === Xul (Kurs) === ''(Yek ji şahiyên derçûnê)'' Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. [3] Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû. [4]<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Sîstema Navxweyî ya Kolejê === Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Sîstema Xwendinê === [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Hevdarkirina (Yekasbûna) Bawernameyên Masterê yên Derve === ''(Wezîrê Pêşmerge û Ragirê Pêşû)'' Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Armê (Logoya) Koleja Erkan === ''(Armê fermî yê Koleja Erkan)'' Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Têkiliyên Derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin. [5]<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Hola Laboratuwara Kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Ji aliyê Jîngeh û Xwebjîvînê (Xweparastina Aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> ru36wzoz1f3g29924smisbssev1yvte 2031718 2031693 2026-05-26T15:43:09Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: Şablona {{[[Şablon:çavkanî|Çavkanî]]} lê hat zêdekirin.; paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, +{{Bêkategorî}}, Nav li ref-ê zêde kir.) 2031718 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} == Koleja Erkan li Herêma Kurdistanê (Staff College) == [[Wêne:ICON_Staffa.png|çep|thumb|297x297px|Arma fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)]] '''Koleja Erkan li Herêma Kurdistana Iraqê (Staff College)''' saziyeke zanistî ya leşkerî ye li Herêma Kurdistana Iraqê. Ev sazî ser bi Wezareta Pêşmerge ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ye û dikeve sînorê parêzgeha Silêmaniyê. Li welatê Iraqê tenê du kolejên erkan hene: ya yekem li bajarê Silêmaniyê ye û ya duyem jî li bajarê Bexdayê yê paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan. [1] <ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Dîroka Damezrandinê === Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî, yekemîn Serokkomarê Kurd li Iraqê, di 8ê Mijdara 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hat damezrandin, ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê Mijdara 2003yan de pêk hat. [2] Damezrandina wê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên Kurd û Ereb hate encamdan. Damezrêner xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind bûn di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de li nav Serokatiya Erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hate avakirin. Paşê, wekî rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê sînorê Îdareya Raperînê, baregeha wê hate guhastin ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê. [2] Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> === Pêkhateya Sazûmaniya Kolejê === [[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * '''Baskê Kargêrî:''' Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * '''Baskê Erkan:''' Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * '''Baskê Serkirdayetiyê:''' Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * '''Baskê Meşk û Hevahengiyê:''' Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. === Xul (Kurs) === ''(Yek ji şahiyên derçûnê)'' Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. [3] Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû. [4]<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Sîstema Navxweyî ya Kolejê === Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1"/> === Sîstema Xwendinê === [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> === Hevdarkirina (Yekasbûna) Bawernameyên Masterê yên Derve === ''(Wezîrê Pêşmerge û Ragirê Pêşû)'' Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Armê (Logoya) Koleja Erkan === ''(Armê fermî yê Koleja Erkan)'' Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Têkiliyên Derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin. [5]<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola Laboratuwara Kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê Jîngeh û Xwebjîvînê (Xweparastina Aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} g3lklekaww333uvcdmhye6fgjd9z4wm 2031739 2031718 2026-05-26T16:35:12Z Penaber49 39672 2031739 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} == Koleja Erkan li Herêma Kurdistanê (Staff College) == [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|297x297px|Arma fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)]] '''Koleja Erkan li Herêma Kurdistana Iraqê (Staff College)''' saziyeke zanistî ya leşkerî ye li Herêma Kurdistana Iraqê. Ev sazî ser bi Wezareta Pêşmerge ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ye û dikeve sînorê parêzgeha Silêmaniyê. Li welatê Iraqê tenê du kolejên erkan hene: ya yekem li bajarê Silêmaniyê ye û ya duyem jî li bajarê Bexdayê yê paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan. [1] <ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Dîroka Damezrandinê === Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî, yekemîn Serokkomarê Kurd li Iraqê, di 8ê Mijdara 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hat damezrandin, ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê Mijdara 2003yan de pêk hat. [2] Damezrandina wê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên Kurd û Ereb hate encamdan. Damezrêner xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind bûn di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de li nav Serokatiya Erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hate avakirin. Paşê, wekî rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê sînorê Îdareya Raperînê, baregeha wê hate guhastin ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê. [2] Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> === Pêkhateya Sazûmaniya Kolejê === [[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * '''Baskê Kargêrî:''' Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * '''Baskê Erkan:''' Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * '''Baskê Serkirdayetiyê:''' Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * '''Baskê Meşk û Hevahengiyê:''' Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. === Xul (Kurs) === ''(Yek ji şahiyên derçûnê)'' Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. [3] Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû. [4]<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Sîstema Navxweyî ya Kolejê === Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1"/> === Sîstema Xwendinê === [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> === Hevdarkirina (Yekasbûna) Bawernameyên Masterê yên Derve === ''(Wezîrê Pêşmerge û Ragirê Pêşû)'' Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Armê (Logoya) Koleja Erkan === ''(Armê fermî yê Koleja Erkan)'' Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Têkiliyên Derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin. [5]<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola Laboratuwara Kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê Jîngeh û Xwebjîvînê (Xweparastina Aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} k4qvavmiozhqxr0h9x6kfz8qtdv55yt 2031740 2031739 2026-05-26T16:35:24Z Penaber49 39672 2031740 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} == Koleja Erkan li Herêma Kurdistanê (Staff College) == [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|297x297px|Arma fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)]] '''Koleja Erkan li Herêma Kurdistana Iraqê (Staff College)''' saziyeke zanistî ya leşkerî ye li Herêma Kurdistana Iraqê. Ev sazî ser bi Wezareta Pêşmerge ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ye û dikeve sînorê parêzgeha Silêmaniyê. Li welatê Iraqê tenê du kolejên erkan hene: ya yekem li bajarê Silêmaniyê ye û ya duyem jî li bajarê Bexdayê yê paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan. [1] <ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Dîroka Damezrandinê === Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî, yekemîn Serokkomarê Kurd li Iraqê, di 8ê Mijdara 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hat damezrandin, ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê Mijdara 2003yan de pêk hat. [2] Damezrandina wê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên Kurd û Ereb hate encamdan. Damezrêner xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind bûn di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de li nav Serokatiya Erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hate avakirin. Paşê, wekî rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê sînorê Îdareya Raperînê, baregeha wê hate guhastin ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê. [2] Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> === Pêkhateya Sazûmaniya Kolejê === [[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|250x250px|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * '''Baskê Kargêrî:''' Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * '''Baskê Erkan:''' Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * '''Baskê Serkirdayetiyê:''' Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * '''Baskê Meşk û Hevahengiyê:''' Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. === Xul (Kurs) === ''(Yek ji şahiyên derçûnê)'' Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. [3] Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû. [4]<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Sîstema Navxweyî ya Kolejê === Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1"/> === Sîstema Xwendinê === [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> === Hevdarkirina (Yekasbûna) Bawernameyên Masterê yên Derve === ''(Wezîrê Pêşmerge û Ragirê Pêşû)'' Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Armê (Logoya) Koleja Erkan === ''(Armê fermî yê Koleja Erkan)'' Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Têkiliyên Derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin. [5]<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola Laboratuwara Kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê Jîngeh û Xwebjîvînê (Xweparastina Aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} j3swg3tm54fe52doyupfrth5olou4el 2031742 2031740 2026-05-26T16:35:52Z Penaber49 39672 2031742 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} == Koleja Erkan li Herêma Kurdistanê (Staff College) == [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|297x297px|Arma fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)]] '''Koleja Erkan li Herêma Kurdistana Iraqê (Staff College)''' saziyeke zanistî ya leşkerî ye li Herêma Kurdistana Iraqê. Ev sazî ser bi Wezareta Pêşmerge ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ye û dikeve sînorê parêzgeha Silêmaniyê. Li welatê Iraqê tenê du kolejên erkan hene: ya yekem li bajarê Silêmaniyê ye û ya duyem jî li bajarê Bexdayê yê paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan. [1] <ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Dîroka Damezrandinê === Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî, yekemîn Serokkomarê Kurd li Iraqê, di 8ê Mijdara 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hat damezrandin, ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê Mijdara 2003yan de pêk hat. [2] Damezrandina wê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên Kurd û Ereb hate encamdan. Damezrêner xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind bûn di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de li nav Serokatiya Erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hate avakirin. Paşê, wekî rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê sînorê Îdareya Raperînê, baregeha wê hate guhastin ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê. [2] Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> === Pêkhateya Sazûmaniya Kolejê === [[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|250x250px|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * '''Baskê Kargêrî:''' Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * '''Baskê Erkan:''' Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * '''Baskê Serkirdayetiyê:''' Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * '''Baskê Meşk û Hevahengiyê:''' Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. === Xul (Kurs) === ''(Yek ji şahiyên derçûnê)'' Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Sîstema Navxweyî ya Kolejê === Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1"/> === Sîstema Xwendinê === [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> === Hevdarkirina (Yekasbûna) Bawernameyên Masterê yên Derve === ''(Wezîrê Pêşmerge û Ragirê Pêşû)'' Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Armê (Logoya) Koleja Erkan === ''(Armê fermî yê Koleja Erkan)'' Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Têkiliyên Derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin. [5]<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola Laboratuwara Kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê Jîngeh û Xwebjîvînê (Xweparastina Aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} 3tncnk2w5wl1himb60241od8ytfk6s0 2031745 2031742 2026-05-26T16:38:18Z Penaber49 39672 /* Têkiliyên Derve */ 2031745 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} == Koleja Erkan li Herêma Kurdistanê (Staff College) == [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|297x297px|Arma fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)]] '''Koleja Erkan li Herêma Kurdistana Iraqê (Staff College)''' saziyeke zanistî ya leşkerî ye li Herêma Kurdistana Iraqê. Ev sazî ser bi Wezareta Pêşmerge ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ye û dikeve sînorê parêzgeha Silêmaniyê. Li welatê Iraqê tenê du kolejên erkan hene: ya yekem li bajarê Silêmaniyê ye û ya duyem jî li bajarê Bexdayê yê paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan. [1] <ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Dîroka Damezrandinê === Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî, yekemîn Serokkomarê Kurd li Iraqê, di 8ê Mijdara 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hat damezrandin, ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê Mijdara 2003yan de pêk hat. [2] Damezrandina wê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên Kurd û Ereb hate encamdan. Damezrêner xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind bûn di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de li nav Serokatiya Erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hate avakirin. Paşê, wekî rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê sînorê Îdareya Raperînê, baregeha wê hate guhastin ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê. [2] Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> === Pêkhateya Sazûmaniya Kolejê === [[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|250x250px|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * '''Baskê Kargêrî:''' Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * '''Baskê Erkan:''' Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * '''Baskê Serkirdayetiyê:''' Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * '''Baskê Meşk û Hevahengiyê:''' Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. === Xul (Kurs) === ''(Yek ji şahiyên derçûnê)'' Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Sîstema Navxweyî ya Kolejê === Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1"/> === Sîstema Xwendinê === [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> === Hevdarkirina (Yekasbûna) Bawernameyên Masterê yên Derve === ''(Wezîrê Pêşmerge û Ragirê Pêşû)'' Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Armê (Logoya) Koleja Erkan === ''(Armê fermî yê Koleja Erkan)'' Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Têkiliyên Derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola Laboratuwara Kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê Jîngeh û Xwebjîvînê (Xweparastina Aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} syi6ug1qo7dmen4cvbg2nwleqxfipj4 2031746 2031745 2026-05-26T16:39:21Z Penaber49 39672 /* Dîroka Damezrandinê */ 2031746 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} == Koleja Erkan li Herêma Kurdistanê (Staff College) == [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|297x297px|Arma fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)]] '''Koleja Erkan li Herêma Kurdistana Iraqê (Staff College)''' saziyeke zanistî ya leşkerî ye li Herêma Kurdistana Iraqê. Ev sazî ser bi Wezareta Pêşmerge ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ye û dikeve sînorê parêzgeha Silêmaniyê. Li welatê Iraqê tenê du kolejên erkan hene: ya yekem li bajarê Silêmaniyê ye û ya duyem jî li bajarê Bexdayê yê paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan. [1] <ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Dîroka Damezrandinê === Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî, yekemîn Serokkomarê Kurd li Iraqê, di 8ê Mijdara 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hat damezrandin, ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê Mijdara 2003yan de pêk hat. Damezrandina wê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên Kurd û Ereb hate encamdan. Damezrêner xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind bûn di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de li nav Serokatiya Erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hate avakirin. Paşê, wekî rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê sînorê Îdareya Raperînê, baregeha wê hate guhastin ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> === Pêkhateya Sazûmaniya Kolejê === [[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|250x250px|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * '''Baskê Kargêrî:''' Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * '''Baskê Erkan:''' Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * '''Baskê Serkirdayetiyê:''' Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * '''Baskê Meşk û Hevahengiyê:''' Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. === Xul (Kurs) === ''(Yek ji şahiyên derçûnê)'' Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Sîstema Navxweyî ya Kolejê === Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1"/> === Sîstema Xwendinê === [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> === Hevdarkirina (Yekasbûna) Bawernameyên Masterê yên Derve === ''(Wezîrê Pêşmerge û Ragirê Pêşû)'' Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Armê (Logoya) Koleja Erkan === ''(Armê fermî yê Koleja Erkan)'' Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Têkiliyên Derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola Laboratuwara Kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê Jîngeh û Xwebjîvînê (Xweparastina Aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} oxn0bx5ombgs9ufnfshoy9n9bif4yq0 2031747 2031746 2026-05-26T16:40:28Z Penaber49 39672 /* Koleja Erkan li Herêma Kurdistanê (Staff College) */ 2031747 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} == Koleja Erkan li Herêma Kurdistanê (Staff College) == [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|297x297px|Arma fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)]] '''Koleja Erkan li Herêma Kurdistana Iraqê (Staff College)''' saziyeke zanistî ya leşkerî ye li Herêma Kurdistana Iraqê. Ev sazî ser bi Wezareta Pêşmerge ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ye û dikeve sînorê parêzgeha Silêmaniyê. Li welatê Iraqê tenê du kolejên erkan hene: ya yekem li bajarê Silêmaniyê ye û ya duyem jî li bajarê Bexdayê yê paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Dîroka Damezrandinê === Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî, yekemîn Serokkomarê Kurd li Iraqê, di 8ê Mijdara 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hat damezrandin, ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê Mijdara 2003yan de pêk hat. Damezrandina wê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên Kurd û Ereb hate encamdan. Damezrêner xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind bûn di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de li nav Serokatiya Erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hate avakirin. Paşê, wekî rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê sînorê Îdareya Raperînê, baregeha wê hate guhastin ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> === Pêkhateya Sazûmaniya Kolejê === [[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|250x250px|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * '''Baskê Kargêrî:''' Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * '''Baskê Erkan:''' Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * '''Baskê Serkirdayetiyê:''' Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * '''Baskê Meşk û Hevahengiyê:''' Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. === Xul (Kurs) === ''(Yek ji şahiyên derçûnê)'' Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Sîstema Navxweyî ya Kolejê === Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1"/> === Sîstema Xwendinê === [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> === Hevdarkirina (Yekasbûna) Bawernameyên Masterê yên Derve === ''(Wezîrê Pêşmerge û Ragirê Pêşû)'' Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Armê (Logoya) Koleja Erkan === ''(Armê fermî yê Koleja Erkan)'' Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Têkiliyên Derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola Laboratuwara Kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê Jîngeh û Xwebjîvînê (Xweparastina Aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} 0l3x8n2mzyx71nbu28kbrcbkbipw91g 2031748 2031747 2026-05-26T16:42:07Z Penaber49 39672 2031748 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} == Koleja Erkan li Herêma Kurdistanê (Staff College) == [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)]] '''Koleja Erkan li Herêma Kurdistana Iraqê (Staff College)''' saziyeke zanistî ya leşkerî ye li Herêma Kurdistana Iraqê. Ev sazî ser bi Wezareta Pêşmerge ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ye û dikeve sînorê parêzgeha Silêmaniyê. Li welatê Iraqê tenê du kolejên erkan hene: ya yekem li bajarê Silêmaniyê ye û ya duyem jî li bajarê Bexdayê yê paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Dîroka Damezrandinê === Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî, yekemîn Serokkomarê Kurd li Iraqê, di 8ê Mijdara 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hat damezrandin, ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê Mijdara 2003yan de pêk hat. Damezrandina wê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên Kurd û Ereb hate encamdan. Damezrêner xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind bûn di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de li nav Serokatiya Erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hate avakirin. Paşê, wekî rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê sînorê Îdareya Raperînê, baregeha wê hate guhastin ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> === Pêkhateya Sazûmaniya Kolejê === [[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|250x250px|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * '''Baskê Kargêrî:''' Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * '''Baskê Erkan:''' Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * '''Baskê Serkirdayetiyê:''' Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * '''Baskê Meşk û Hevahengiyê:''' Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. === Xul (Kurs) === ''(Yek ji şahiyên derçûnê)'' Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Sîstema Navxweyî ya Kolejê === Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1"/> === Sîstema Xwendinê === [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> === Hevdarkirina (Yekasbûna) Bawernameyên Masterê yên Derve === ''(Wezîrê Pêşmerge û Ragirê Pêşû)'' Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Armê (Logoya) Koleja Erkan === ''(Armê fermî yê Koleja Erkan)'' Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Têkiliyên Derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola Laboratuwara Kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê Jîngeh û Xwebjîvînê (Xweparastina Aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} 45901eehofsjs8e0axvzpbor43slxsm 2031749 2031748 2026-05-26T16:42:26Z Penaber49 39672 2031749 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)]] '''Koleja Erkan li Herêma Kurdistana Iraqê (Staff College)''' saziyeke zanistî ya leşkerî ye li Herêma Kurdistana Iraqê. Ev sazî ser bi Wezareta Pêşmerge ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ye û dikeve sînorê parêzgeha Silêmaniyê. Li welatê Iraqê tenê du kolejên erkan hene: ya yekem li bajarê Silêmaniyê ye û ya duyem jî li bajarê Bexdayê yê paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Dîroka Damezrandinê === Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî, yekemîn Serokkomarê Kurd li Iraqê, di 8ê Mijdara 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hat damezrandin, ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê Mijdara 2003yan de pêk hat. Damezrandina wê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên Kurd û Ereb hate encamdan. Damezrêner xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind bûn di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de li nav Serokatiya Erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hate avakirin. Paşê, wekî rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê sînorê Îdareya Raperînê, baregeha wê hate guhastin ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> === Pêkhateya Sazûmaniya Kolejê === [[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|250x250px|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * '''Baskê Kargêrî:''' Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * '''Baskê Erkan:''' Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * '''Baskê Serkirdayetiyê:''' Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * '''Baskê Meşk û Hevahengiyê:''' Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. === Xul (Kurs) === ''(Yek ji şahiyên derçûnê)'' Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Sîstema Navxweyî ya Kolejê === Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1"/> === Sîstema Xwendinê === [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> === Hevdarkirina (Yekasbûna) Bawernameyên Masterê yên Derve === ''(Wezîrê Pêşmerge û Ragirê Pêşû)'' Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Armê (Logoya) Koleja Erkan === ''(Armê fermî yê Koleja Erkan)'' Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Têkiliyên Derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola Laboratuwara Kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê Jîngeh û Xwebjîvînê (Xweparastina Aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} 3hj4zlg1mc3lwwc3xpihyev1lj9xnr8 2031750 2031749 2026-05-26T16:43:03Z Penaber49 39672 /* Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve */ 2031750 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)]] '''Koleja Erkan li Herêma Kurdistana Iraqê (Staff College)''' saziyeke zanistî ya leşkerî ye li Herêma Kurdistana Iraqê. Ev sazî ser bi Wezareta Pêşmerge ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ye û dikeve sînorê parêzgeha Silêmaniyê. Li welatê Iraqê tenê du kolejên erkan hene: ya yekem li bajarê Silêmaniyê ye û ya duyem jî li bajarê Bexdayê yê paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Dîroka Damezrandinê === Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî, yekemîn Serokkomarê Kurd li Iraqê, di 8ê Mijdara 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hat damezrandin, ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê Mijdara 2003yan de pêk hat. Damezrandina wê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên Kurd û Ereb hate encamdan. Damezrêner xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind bûn di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de li nav Serokatiya Erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hate avakirin. Paşê, wekî rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê sînorê Îdareya Raperînê, baregeha wê hate guhastin ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> === Pêkhateya Sazûmaniya Kolejê === [[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|250x250px|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * '''Baskê Kargêrî:''' Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * '''Baskê Erkan:''' Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * '''Baskê Serkirdayetiyê:''' Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * '''Baskê Meşk û Hevahengiyê:''' Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. === Xul (Kurs) === ''(Yek ji şahiyên derçûnê)'' Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Sîstema Navxweyî ya Kolejê === Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1"/> === Sîstema Xwendinê === [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> === Hevdarkirina (Yekasbûna) Bawernameyên Masterê yên Derve === ''(Wezîrê Pêşmerge û Ragirê Pêşû)'' Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Armê (Logoya) Koleja Erkan === ''(Armê fermî yê Koleja Erkan)'' Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Têkiliyên Derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola Laboratuwara Kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} hecvgivbgsjvlkzcmrrubwg3hj0nh96 2031751 2031750 2026-05-26T16:43:17Z Penaber49 39672 2031751 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)]] '''Koleja Erkan li Herêma Kurdistana Iraqê (Staff College)''' saziyeke zanistî ya leşkerî ye li Herêma Kurdistana Iraqê. Ev sazî ser bi Wezareta Pêşmerge ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ye û dikeve sînorê parêzgeha Silêmaniyê. Li welatê Iraqê tenê du kolejên erkan hene: ya yekem li bajarê Silêmaniyê ye û ya duyem jî li bajarê Bexdayê yê paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Dîroka Damezrandinê === Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî, yekemîn Serokkomarê Kurd li Iraqê, di 8ê Mijdara 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hat damezrandin, ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê Mijdara 2003yan de pêk hat. Damezrandina wê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên Kurd û Ereb hate encamdan. Damezrêner xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind bûn di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de li nav Serokatiya Erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hate avakirin. Paşê, wekî rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê sînorê Îdareya Raperînê, baregeha wê hate guhastin ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> === Pêkhateya Sazûmaniya Kolejê === [[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|250x250px|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * '''Baskê Kargêrî:''' Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * '''Baskê Erkan:''' Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * '''Baskê Serkirdayetiyê:''' Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * '''Baskê Meşk û Hevahengiyê:''' Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. === Xul (Kurs) === ''(Yek ji şahiyên derçûnê)'' Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Sîstema Navxweyî ya Kolejê === Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1"/> === Sîstema Xwendinê === [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> === Hevdarkirina (Yekasbûna) Bawernameyên Masterê yên Derve === ''(Wezîrê Pêşmerge û Ragirê Pêşû)'' Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Armê (Logoya) Koleja Erkan === ''(Armê fermî yê Koleja Erkan)'' Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Têkiliyên Derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} ly9waok1tutd608nlpx9jeu5pieikj1 2031752 2031751 2026-05-26T16:43:34Z Penaber49 39672 2031752 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)]] '''Koleja Erkan li Herêma Kurdistana Iraqê (Staff College)''' saziyeke zanistî ya leşkerî ye li Herêma Kurdistana Iraqê. Ev sazî ser bi Wezareta Pêşmerge ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ye û dikeve sînorê parêzgeha Silêmaniyê. Li welatê Iraqê tenê du kolejên erkan hene: ya yekem li bajarê Silêmaniyê ye û ya duyem jî li bajarê Bexdayê yê paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Dîroka Damezrandinê === Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî, yekemîn Serokkomarê Kurd li Iraqê, di 8ê Mijdara 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hat damezrandin, ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê Mijdara 2003yan de pêk hat. Damezrandina wê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên Kurd û Ereb hate encamdan. Damezrêner xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind bûn di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de li nav Serokatiya Erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hate avakirin. Paşê, wekî rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê sînorê Îdareya Raperînê, baregeha wê hate guhastin ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> === Pêkhateya Sazûmaniya Kolejê === [[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|250x250px|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * '''Baskê Kargêrî:''' Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * '''Baskê Erkan:''' Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * '''Baskê Serkirdayetiyê:''' Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * '''Baskê Meşk û Hevahengiyê:''' Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. === Xul (Kurs) === ''(Yek ji şahiyên derçûnê)'' Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Sîstema Navxweyî ya Kolejê === Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1"/> === Sîstema Xwendinê === [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> === Hevdarkirina (Yekasbûna) Bawernameyên Masterê yên Derve === ''(Wezîrê Pêşmerge û Ragirê Pêşû)'' Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Armê (Logoya) Koleja Erkan === ''(Armê fermî yê Koleja Erkan)'' Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} 1g50kt3yugjqp0ds2oxbshtgiptdq9t 2031753 2031752 2026-05-26T16:44:14Z Penaber49 39672 2031753 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)]] '''Koleja Erkan li Herêma Kurdistana Iraqê (Staff College)''' saziyeke zanistî ya leşkerî ye li Herêma Kurdistana Iraqê. Ev sazî ser bi Wezareta Pêşmerge ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ye û dikeve sînorê parêzgeha Silêmaniyê. Li welatê Iraqê tenê du kolejên erkan hene: ya yekem li bajarê Silêmaniyê ye û ya duyem jî li bajarê Bexdayê yê paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Dîroka Damezrandinê === Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî, yekemîn Serokkomarê Kurd li Iraqê, di 8ê Mijdara 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hat damezrandin, ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê Mijdara 2003yan de pêk hat. Damezrandina wê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên Kurd û Ereb hate encamdan. Damezrêner xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind bûn di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de li nav Serokatiya Erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hate avakirin. Paşê, wekî rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê sînorê Îdareya Raperînê, baregeha wê hate guhastin ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> === Pêkhateya Sazûmaniya Kolejê === [[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|250x250px|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * '''Baskê Kargêrî:''' Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * '''Baskê Erkan:''' Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * '''Baskê Serkirdayetiyê:''' Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * '''Baskê Meşk û Hevahengiyê:''' Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. === Xul (Kurs) === ''(Yek ji şahiyên derçûnê)'' Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Sîstema Navxweyî ya Kolejê === Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1"/> === Sîstema Xwendinê === [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> === Hevdarkirina (Yekasbûna) Bawernameyên Masterê yên Derve === ''(Wezîrê Pêşmerge û Ragirê Pêşû)'' Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Logoya Koleja Erkan === ''(Armê fermî yê Koleja Erkan)'' Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} mthiphn0hfnlk9w09g29zyb113963py 2031756 2031753 2026-05-26T16:45:44Z Penaber49 39672 /* Pêkhateya sazûmaniya kolejê */ 2031756 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)]] '''Koleja Erkan li Herêma Kurdistana Iraqê (Staff College)''' saziyeke zanistî ya leşkerî ye li Herêma Kurdistana Iraqê. Ev sazî ser bi Wezareta Pêşmerge ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ye û dikeve sînorê parêzgeha Silêmaniyê. Li welatê Iraqê tenê du kolejên erkan hene: ya yekem li bajarê Silêmaniyê ye û ya duyem jî li bajarê Bexdayê yê paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Dîroka Damezrandinê === Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî, yekemîn Serokkomarê Kurd li Iraqê, di 8ê Mijdara 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hat damezrandin, ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê Mijdara 2003yan de pêk hat. Damezrandina wê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên Kurd û Ereb hate encamdan. Damezrêner xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind bûn di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de li nav Serokatiya Erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hate avakirin. Paşê, wekî rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê sînorê Îdareya Raperînê, baregeha wê hate guhastin ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> === Pêkhateya sazûmaniya kolejê === [[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|250x250px|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê:''' Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. === Xul (Kurs) === ''(Yek ji şahiyên derçûnê)'' Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Sîstema Navxweyî ya Kolejê === Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1"/> === Sîstema Xwendinê === [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> === Hevdarkirina (Yekasbûna) Bawernameyên Masterê yên Derve === ''(Wezîrê Pêşmerge û Ragirê Pêşû)'' Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Logoya Koleja Erkan === ''(Armê fermî yê Koleja Erkan)'' Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} 2wnb8w4h7upprbnjks4kqbnt5yynw6t 2031757 2031756 2026-05-26T16:46:02Z Penaber49 39672 2031757 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)]] '''Koleja Erkan li Herêma Kurdistana Iraqê (Staff College)''' saziyeke zanistî ya leşkerî ye li Herêma Kurdistana Iraqê. Ev sazî ser bi Wezareta Pêşmerge ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ye û dikeve sînorê parêzgeha Silêmaniyê. Li welatê Iraqê tenê du kolejên erkan hene: ya yekem li bajarê Silêmaniyê ye û ya duyem jî li bajarê Bexdayê yê paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Dîroka Damezrandinê === Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî, yekemîn Serokkomarê Kurd li Iraqê, di 8ê Mijdara 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hat damezrandin, ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê Mijdara 2003yan de pêk hat. Damezrandina wê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên Kurd û Ereb hate encamdan. Damezrêner xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind bûn di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de li nav Serokatiya Erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hate avakirin. Paşê, wekî rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê sînorê Îdareya Raperînê, baregeha wê hate guhastin ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> === Pêkhateya sazûmaniya kolejê === [[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|250x250px|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. === Xul (Kurs) === ''(Yek ji şahiyên derçûnê)'' Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Sîstema Navxweyî ya Kolejê === Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1"/> === Sîstema Xwendinê === [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> === Hevdarkirina (Yekasbûna) Bawernameyên Masterê yên Derve === ''(Wezîrê Pêşmerge û Ragirê Pêşû)'' Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Logoya Koleja Erkan === ''(Armê fermî yê Koleja Erkan)'' Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} g6oxoy5jmbjqwbh5zx0kfj436iplfeo 2031759 2031757 2026-05-26T16:47:16Z Penaber49 39672 2031759 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)]] '''Koleja Erkan li Herêma Kurdistana Iraqê (Staff College)''' saziyeke zanistî ya leşkerî ye li Herêma Kurdistana Iraqê. Ev sazî ser bi Wezareta Pêşmerge ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ye û dikeve sînorê parêzgeha Silêmaniyê. Li welatê Iraqê tenê du kolejên erkan hene: ya yekem li bajarê Silêmaniyê ye û ya duyem jî li bajarê Bexdayê yê paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Dîroka damezrandinê === Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî, yekemîn Serokkomarê Kurd li Iraqê, di 8ê Mijdara 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hat damezrandin, ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê Mijdara 2003yan de pêk hat. Damezrandina wê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên Kurd û Ereb hate encamdan. Damezrêner xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind bûn di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de li nav Serokatiya Erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hate avakirin. Paşê, wekî rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê sînorê Îdareya Raperînê, baregeha wê hate guhastin ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> === Pêkhateya sazûmaniya kolejê === [[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|250x250px|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. === Xul (Kurs) === ''(Yek ji şahiyên derçûnê)'' Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Sîstema Navxweyî ya Kolejê === Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1"/> === Sîstema Xwendinê === [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> === Hevdarkirina (Yekasbûna) Bawernameyên Masterê yên Derve === ''(Wezîrê Pêşmerge û Ragirê Pêşû)'' Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Logoya Koleja Erkan === ''(Armê fermî yê Koleja Erkan)'' Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} jdmwnty6m6fs2g17ikhz6huju1l3ckx 2031763 2031759 2026-05-26T16:48:23Z Penaber49 39672 /* Çavkanî */ 2031763 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)]] '''Koleja Erkan li Herêma Kurdistana Iraqê (Staff College)''' saziyeke zanistî ya leşkerî ye li Herêma Kurdistana Iraqê. Ev sazî ser bi Wezareta Pêşmerge ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ye û dikeve sînorê parêzgeha Silêmaniyê. Li welatê Iraqê tenê du kolejên erkan hene: ya yekem li bajarê Silêmaniyê ye û ya duyem jî li bajarê Bexdayê yê paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Dîroka damezrandinê === Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî, yekemîn Serokkomarê Kurd li Iraqê, di 8ê Mijdara 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hat damezrandin, ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê Mijdara 2003yan de pêk hat. Damezrandina wê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên Kurd û Ereb hate encamdan. Damezrêner xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind bûn di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de li nav Serokatiya Erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hate avakirin. Paşê, wekî rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê sînorê Îdareya Raperînê, baregeha wê hate guhastin ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> === Pêkhateya sazûmaniya kolejê === [[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|250x250px|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. === Xul (Kurs) === ''(Yek ji şahiyên derçûnê)'' Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Sîstema Navxweyî ya Kolejê === Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1"/> === Sîstema Xwendinê === [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> === Hevdarkirina (Yekasbûna) Bawernameyên Masterê yên Derve === ''(Wezîrê Pêşmerge û Ragirê Pêşû)'' Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Logoya Koleja Erkan === ''(Armê fermî yê Koleja Erkan)'' Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Sazî]] [[Kategorî:Saziyên leşkerî]] 4ph47e3zjljspg7isuyumxds2m3uu74 2031764 2031763 2026-05-26T16:48:46Z Penaber49 39672 /* */ 2031764 wikitext text/x-wiki [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)]] '''Koleja Erkan li Herêma Kurdistana Iraqê (Staff College)''' saziyeke zanistî ya leşkerî ye li Herêma Kurdistana Iraqê. Ev sazî ser bi Wezareta Pêşmerge ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ye û dikeve sînorê parêzgeha Silêmaniyê. Li welatê Iraqê tenê du kolejên erkan hene: ya yekem li bajarê Silêmaniyê ye û ya duyem jî li bajarê Bexdayê yê paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Dîroka damezrandinê === Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî, yekemîn Serokkomarê Kurd li Iraqê, di 8ê Mijdara 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hat damezrandin, ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê Mijdara 2003yan de pêk hat. Damezrandina wê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên Kurd û Ereb hate encamdan. Damezrêner xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind bûn di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de li nav Serokatiya Erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hate avakirin. Paşê, wekî rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê sînorê Îdareya Raperînê, baregeha wê hate guhastin ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> === Pêkhateya sazûmaniya kolejê === [[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|250x250px|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. === Xul (Kurs) === ''(Yek ji şahiyên derçûnê)'' Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Sîstema Navxweyî ya Kolejê === Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1"/> === Sîstema Xwendinê === [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> === Hevdarkirina (Yekasbûna) Bawernameyên Masterê yên Derve === ''(Wezîrê Pêşmerge û Ragirê Pêşû)'' Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Logoya Koleja Erkan === ''(Armê fermî yê Koleja Erkan)'' Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Sazî]] [[Kategorî:Saziyên leşkerî]] lym2ssjk5dc17tyrm5dxdpgei0squ9z 2031770 2031764 2026-05-26T16:54:16Z Penaber49 39672 /* */ 2031770 wikitext text/x-wiki [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)]] '''Koleja Erkan (Staff College)''' saziyeke zanistî ya leşkerî ye li Herêma Kurdistanê hatiye damezrandin. Koleja Erkan saziyeke bi ser [[Wezareta Pêşmerge]] ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve ye û dikeve nav sinorê parêzgeha Silêmaniyê. Li welatê Iraqê tenê du kolejên erkan hene: ya yekem li bajarê Silêmaniyê ye û ya duyem jî li bajarê Bexdayê yê paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Dîroka damezrandinê === Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî, yekemîn Serokkomarê Kurd li Iraqê, di 8ê Mijdara 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hat damezrandin, ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê Mijdara 2003yan de pêk hat. Damezrandina wê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên Kurd û Ereb hate encamdan. Damezrêner xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind bûn di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de li nav Serokatiya Erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hate avakirin. Paşê, wekî rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê sînorê Îdareya Raperînê, baregeha wê hate guhastin ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> === Pêkhateya sazûmaniya kolejê === [[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|250x250px|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. === Xul (Kurs) === ''(Yek ji şahiyên derçûnê)'' Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Sîstema Navxweyî ya Kolejê === Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1"/> === Sîstema Xwendinê === [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> === Hevdarkirina (Yekasbûna) Bawernameyên Masterê yên Derve === ''(Wezîrê Pêşmerge û Ragirê Pêşû)'' Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Logoya Koleja Erkan === ''(Armê fermî yê Koleja Erkan)'' Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Sazî]] [[Kategorî:Saziyên leşkerî]] lxfgh8ykg5f6b0yjql8sut26zna9h9z 2031771 2031770 2026-05-26T16:54:41Z Penaber49 39672 /* */ 2031771 wikitext text/x-wiki [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)]] '''Koleja Erkan (Staff College)''' saziyeke zanistî ya leşkerî ye ku li [[Herêma Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Koleja Erkan saziyeke bi ser [[Wezareta Pêşmerge]] ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve ye û dikeve nav sinorê parêzgeha Silêmaniyê. Li welatê Iraqê tenê du kolejên erkan hene: ya yekem li bajarê Silêmaniyê ye û ya duyem jî li bajarê Bexdayê yê paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Dîroka damezrandinê === Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî, yekemîn Serokkomarê Kurd li Iraqê, di 8ê Mijdara 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hat damezrandin, ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê Mijdara 2003yan de pêk hat. Damezrandina wê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên Kurd û Ereb hate encamdan. Damezrêner xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind bûn di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de li nav Serokatiya Erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hate avakirin. Paşê, wekî rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê sînorê Îdareya Raperînê, baregeha wê hate guhastin ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> === Pêkhateya sazûmaniya kolejê === [[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|250x250px|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. === Xul (Kurs) === ''(Yek ji şahiyên derçûnê)'' Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Sîstema Navxweyî ya Kolejê === Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1"/> === Sîstema Xwendinê === [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> === Hevdarkirina (Yekasbûna) Bawernameyên Masterê yên Derve === ''(Wezîrê Pêşmerge û Ragirê Pêşû)'' Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Logoya Koleja Erkan === ''(Armê fermî yê Koleja Erkan)'' Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Sazî]] [[Kategorî:Saziyên leşkerî]] hzza6lf60qgd9e8livo6014xmchonfh 2031780 2031771 2026-05-26T16:59:52Z Penaber49 39672 /* */ 2031780 wikitext text/x-wiki [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)]] '''Koleja Erkan (Staff College)''' saziyeke zanistî ya leşkerî ye ku li [[Herêma Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Koleja Erkan saziyeke bi ser [[Wezareta Pêşmerge]] ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve ye û dikeve nav sinorê parêzgeha Silêmaniyê. Li Iraqê tenê du kolejên erkan hene. Koleja yekem li bajarê Silêmaniyê ye û koleja duyem jî li bajarê Bexdaya paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Dîroka damezrandinê === Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî, yekemîn Serokkomarê Kurd li Iraqê, di 8ê Mijdara 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hat damezrandin, ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê Mijdara 2003yan de pêk hat. Damezrandina wê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên Kurd û Ereb hate encamdan. Damezrêner xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind bûn di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de li nav Serokatiya Erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hate avakirin. Paşê, wekî rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê sînorê Îdareya Raperînê, baregeha wê hate guhastin ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> === Pêkhateya sazûmaniya kolejê === [[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|250x250px|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. === Xul (Kurs) === ''(Yek ji şahiyên derçûnê)'' Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Sîstema Navxweyî ya Kolejê === Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1"/> === Sîstema Xwendinê === [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> === Hevdarkirina (Yekasbûna) Bawernameyên Masterê yên Derve === ''(Wezîrê Pêşmerge û Ragirê Pêşû)'' Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Logoya Koleja Erkan === ''(Armê fermî yê Koleja Erkan)'' Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Sazî]] [[Kategorî:Saziyên leşkerî]] lw8g229cvvd5po38p9amhq2uukte6o8 2031782 2031780 2026-05-26T17:00:32Z Penaber49 39672 /* Dîrok */ 2031782 wikitext text/x-wiki [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)]] '''Koleja Erkan (Staff College)''' saziyeke zanistî ya leşkerî ye ku li [[Herêma Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Koleja Erkan saziyeke bi ser [[Wezareta Pêşmerge]] ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve ye û dikeve nav sinorê parêzgeha Silêmaniyê. Li Iraqê tenê du kolejên erkan hene. Koleja yekem li bajarê Silêmaniyê ye û koleja duyem jî li bajarê Bexdaya paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Dîrok == Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî, yekemîn Serokkomarê Kurd li Iraqê, di 8ê Mijdara 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hat damezrandin, ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê Mijdara 2003yan de pêk hat. Damezrandina wê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên Kurd û Ereb hate encamdan. Damezrêner xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind bûn di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de li nav Serokatiya Erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hate avakirin. Paşê, wekî rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê sînorê Îdareya Raperînê, baregeha wê hate guhastin ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> === Pêkhateya sazûmaniya kolejê === [[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|250x250px|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. === Xul (Kurs) === ''(Yek ji şahiyên derçûnê)'' Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Sîstema Navxweyî ya Kolejê === Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1"/> === Sîstema Xwendinê === [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> === Hevdarkirina (Yekasbûna) Bawernameyên Masterê yên Derve === ''(Wezîrê Pêşmerge û Ragirê Pêşû)'' Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Logoya Koleja Erkan === ''(Armê fermî yê Koleja Erkan)'' Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Sazî]] [[Kategorî:Saziyên leşkerî]] 1sval8hwz4k8prg6vw4umz4fl2fpmkt 2031785 2031782 2026-05-26T17:07:11Z Penaber49 39672 /* */ 2031785 wikitext text/x-wiki [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)]] '''Koleja Erkan''' (''Staff College'') saziyeke zanistî ya leşkerî ye ku li [[Herêma Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Koleja Erkan saziyeke bi ser [[Wezareta Pêşmerge]] ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve ye û dikeve nav sinorê parêzgeha Silêmaniyê. Li Iraqê tenê du kolejên erkan hene. Koleja yekem li bajarê Silêmaniyê ye û koleja duyem jî li bajarê Bexdaya paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Dîrok == Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî, yekemîn Serokkomarê Kurd li Iraqê, di 8ê Mijdara 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hat damezrandin, ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê Mijdara 2003yan de pêk hat. Damezrandina wê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên Kurd û Ereb hate encamdan. Damezrêner xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind bûn di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de li nav Serokatiya Erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hate avakirin. Paşê, wekî rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê sînorê Îdareya Raperînê, baregeha wê hate guhastin ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> === Pêkhateya sazûmaniya kolejê === [[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|250x250px|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. === Xul (Kurs) === ''(Yek ji şahiyên derçûnê)'' Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Sîstema Navxweyî ya Kolejê === Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1"/> === Sîstema Xwendinê === [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> === Hevdarkirina (Yekasbûna) Bawernameyên Masterê yên Derve === ''(Wezîrê Pêşmerge û Ragirê Pêşû)'' Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Logoya Koleja Erkan === ''(Armê fermî yê Koleja Erkan)'' Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Sazî]] [[Kategorî:Saziyên leşkerî]] 0fz8qjz23o9xcjy95b8z8os4vr4vorj 2031786 2031785 2026-05-26T17:08:59Z Penaber49 39672 Penaber49î/ê navê [[Koleja Erkan li Herêma Kurdistanê (Staff College)]] weke [[Koleja Erkan (Herêma Kurdistanê)]] guhart 2031785 wikitext text/x-wiki [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)]] '''Koleja Erkan''' (''Staff College'') saziyeke zanistî ya leşkerî ye ku li [[Herêma Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Koleja Erkan saziyeke bi ser [[Wezareta Pêşmerge]] ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve ye û dikeve nav sinorê parêzgeha Silêmaniyê. Li Iraqê tenê du kolejên erkan hene. Koleja yekem li bajarê Silêmaniyê ye û koleja duyem jî li bajarê Bexdaya paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Dîrok == Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî, yekemîn Serokkomarê Kurd li Iraqê, di 8ê Mijdara 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hat damezrandin, ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê Mijdara 2003yan de pêk hat. Damezrandina wê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên Kurd û Ereb hate encamdan. Damezrêner xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind bûn di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de li nav Serokatiya Erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hate avakirin. Paşê, wekî rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê sînorê Îdareya Raperînê, baregeha wê hate guhastin ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> === Pêkhateya sazûmaniya kolejê === [[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|250x250px|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. === Xul (Kurs) === ''(Yek ji şahiyên derçûnê)'' Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Sîstema Navxweyî ya Kolejê === Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1"/> === Sîstema Xwendinê === [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> === Hevdarkirina (Yekasbûna) Bawernameyên Masterê yên Derve === ''(Wezîrê Pêşmerge û Ragirê Pêşû)'' Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Logoya Koleja Erkan === ''(Armê fermî yê Koleja Erkan)'' Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Sazî]] [[Kategorî:Saziyên leşkerî]] 0fz8qjz23o9xcjy95b8z8os4vr4vorj 2031788 2031786 2026-05-26T17:10:01Z Penaber49 39672 2031788 wikitext text/x-wiki [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)]] '''Koleja Erkan''' (''Staff College'') saziyeke zanistî ya leşkerî ye ku li [[Herêma Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Koleja Erkan saziyeke bi ser [[Wezareta Pêşmerge]] ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve ye û dikeve nav sinorê parêzgeha Silêmaniyê. Li Iraqê tenê du kolejên erkan hene. Koleja yekem li bajarê Silêmaniyê ye û koleja duyem jî li bajarê Bexdaya paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Dîrok == Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî, yekemîn Serokkomarê Kurd li Iraqê, di 8ê Mijdara 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hat damezrandin, ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê Mijdara 2003yan de pêk hat. Damezrandina wê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên Kurd û Ereb hate encamdan. Damezrêner xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind bûn di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de li nav Serokatiya Erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hate avakirin. Paşê, wekî rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê sînorê Îdareya Raperînê, baregeha wê hate guhastin ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> === Pêkhateya sazûmaniya kolejê === [[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|250x250px|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. === Xul (Kurs) === ''(Yek ji şahiyên derçûnê)'' Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Sîstema Navxweyî ya Kolejê === Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1"/> === Sîstema Xwendinê === [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> === Hevdarkirina (Yekasbûna) Bawernameyên Masterê yên Derve === ''(Wezîrê Pêşmerge û Ragirê Pêşû)'' Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Logoya Koleja Erkan === ''(Armê fermî yê Koleja Erkan)'' Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Sazî]] [[Kategorî:Saziyên leşkerî]] [[de:Stabskolleg (Kurdistan)]] 3qsewb6ot6ywp0pfkfbvnenpvqfdcso 2031789 2031788 2026-05-26T17:14:28Z Penaber49 39672 /* Pêkhateya sazûmaniya kolejê */ 2031789 wikitext text/x-wiki [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)]] '''Koleja Erkan''' (''Staff College'') saziyeke zanistî ya leşkerî ye ku li [[Herêma Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Koleja Erkan saziyeke bi ser [[Wezareta Pêşmerge]] ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve ye û dikeve nav sinorê parêzgeha Silêmaniyê. Li Iraqê tenê du kolejên erkan hene. Koleja yekem li bajarê Silêmaniyê ye û koleja duyem jî li bajarê Bexdaya paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Dîrok == Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî, yekemîn Serokkomarê Kurd li Iraqê, di 8ê Mijdara 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hat damezrandin, ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê Mijdara 2003yan de pêk hat. Damezrandina wê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên Kurd û Ereb hate encamdan. Damezrêner xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind bûn di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de li nav Serokatiya Erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hate avakirin. Paşê, wekî rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê sînorê Îdareya Raperînê, baregeha wê hate guhastin ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> == Pêkhateya sazûmaniya kolejê == [[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. === Xul (Kurs) === ''(Yek ji şahiyên derçûnê)'' Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Sîstema Navxweyî ya Kolejê === Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1"/> === Sîstema Xwendinê === [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> === Hevdarkirina (Yekasbûna) Bawernameyên Masterê yên Derve === ''(Wezîrê Pêşmerge û Ragirê Pêşû)'' Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Logoya Koleja Erkan === ''(Armê fermî yê Koleja Erkan)'' Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Sazî]] [[Kategorî:Saziyên leşkerî]] [[de:Stabskolleg (Kurdistan)]] c0t08gxx8l6d2bnlsm8dss83sh8e078 2031791 2031789 2026-05-26T17:57:56Z Staff.college.2003 157264 2031791 wikitext text/x-wiki [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)]] '''Koleja Erkan''' (''Staff College'') saziyeke zanistî ya leşkerî ye ku li [[Herêma Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Koleja Erkan saziyeke bi ser [[Wezareta Pêşmerge]] ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve ye û dikeve nav sinorê parêzgeha Silêmaniyê. Li Iraqê tenê du kolejên erkan hene. Koleja yekem li bajarê Silêmaniyê ye û koleja duyem jî li bajarê Bexdaya paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Dîrok == Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî, yekemîn Serokkomarê Kurd li Iraqê, di 8ê Mijdara 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hat damezrandin, ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê Mijdara 2003yan de pêk hat. Damezrandina wê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên Kurd û Ereb hate encamdan. Damezrêner xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind bûn di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de li nav Serokatiya Erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hate avakirin. Paşê, wekî rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê sînorê Îdareya Raperînê, baregeha wê hate guhastin ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/>[[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] == Pêkhateya sazûmaniya kolejê == Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. === Xul (Kurs) === ''(Yek ji şahiyên derçûnê)'' Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Sîstema Navxweyî ya Kolejê === Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1" />[[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] === Sîstema Xwendinê === Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> === Hevdarkirina (Yekasbûna) Bawernameyên Masterê yên Derve === ''(Wezîrê Pêşmerge û Ragirê Pêşû)'' Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Logoya Koleja Erkan === ''(Armê fermî yê Koleja Erkan)'' Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Sazî]] [[Kategorî:Saziyên leşkerî]] [[de:Stabskolleg (Kurdistan)]] pgicb5fohuiotz8ic4yxw77avq1ccfd 2031792 2031791 2026-05-26T17:58:54Z Staff.college.2003 157264 2031792 wikitext text/x-wiki [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)|356x356px]] '''Koleja Erkan''' (''Staff College'') saziyeke zanistî ya leşkerî ye ku li [[Herêma Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Koleja Erkan saziyeke bi ser [[Wezareta Pêşmerge]] ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve ye û dikeve nav sinorê parêzgeha Silêmaniyê. Li Iraqê tenê du kolejên erkan hene. Koleja yekem li bajarê Silêmaniyê ye û koleja duyem jî li bajarê Bexdaya paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Dîrok == Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî, yekemîn Serokkomarê Kurd li Iraqê, di 8ê Mijdara 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hat damezrandin, ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê Mijdara 2003yan de pêk hat. Damezrandina wê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên Kurd û Ereb hate encamdan. Damezrêner xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind bûn di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de li nav Serokatiya Erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hate avakirin. Paşê, wekî rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê sînorê Îdareya Raperînê, baregeha wê hate guhastin ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/>[[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] == Pêkhateya sazûmaniya kolejê == Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. === Xul (Kurs) === ''(Yek ji şahiyên derçûnê)'' Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Sîstema Navxweyî ya Kolejê === Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1" />[[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] === Sîstema Xwendinê === Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> === Hevdarkirina (Yekasbûna) Bawernameyên Masterê yên Derve === ''(Wezîrê Pêşmerge û Ragirê Pêşû)'' Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Logoya Koleja Erkan === ''(Armê fermî yê Koleja Erkan)'' Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Sazî]] [[Kategorî:Saziyên leşkerî]] [[de:Stabskolleg (Kurdistan)]] ndw5k0e601lfaedp790ve8nwi7ocpot 2031805 2031792 2026-05-26T18:32:08Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, Binê standard kir.) 2031805 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)|356x356px]] '''Koleja Erkan''' (''Staff College'') saziyeke zanistî ya leşkerî ye ku li [[Herêma Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Koleja Erkan saziyeke bi ser [[Wezareta Pêşmerge]] ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve ye û dikeve nav sinorê parêzgeha Silêmaniyê. Li Iraqê tenê du kolejên erkan hene. Koleja yekem li bajarê Silêmaniyê ye û koleja duyem jî li bajarê Bexdaya paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Dîrok == Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî, yekemîn Serokkomarê Kurd li Iraqê, di 8ê Mijdara 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hat damezrandin, ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê Mijdara 2003yan de pêk hat. Damezrandina wê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên Kurd û Ereb hate encamdan. Damezrêner xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind bûn di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de li nav Serokatiya Erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hate avakirin. Paşê, wekî rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê sînorê Îdareya Raperînê, baregeha wê hate guhastin ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/>[[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] == Pêkhateya sazûmaniya kolejê == Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. === Xul (Kurs) === ''(Yek ji şahiyên derçûnê)'' Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Sîstema Navxweyî ya Kolejê === Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1" />[[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] === Sîstema Xwendinê === Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> === Hevdarkirina (Yekasbûna) Bawernameyên Masterê yên Derve === ''(Wezîrê Pêşmerge û Ragirê Pêşû)'' Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Logoya Koleja Erkan === ''(Armê fermî yê Koleja Erkan)'' Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Saziyên leşkerî]] [[Kategorî:Sazî]] [[de:Stabskolleg (Kurdistan)]] ap1ge3kr909gdpovf5pblgvrrs5unya 2031921 2031805 2026-05-26T22:38:05Z Penaber49 39672 /* */ 2031921 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)|260px]] '''Koleja Erkan''' (''Staff College'') saziyeke zanistî ya leşkerî ye ku li [[Herêma Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Koleja Erkan saziyeke bi ser [[Wezareta Pêşmerge]] ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve ye û dikeve nav sinorê parêzgeha Silêmaniyê. Li Iraqê tenê du kolejên erkan hene. Koleja yekem li bajarê Silêmaniyê ye û koleja duyem jî li bajarê Bexdaya paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Dîrok == Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî, yekemîn Serokkomarê Kurd li Iraqê, di 8ê Mijdara 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hat damezrandin, ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê Mijdara 2003yan de pêk hat. Damezrandina wê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên Kurd û Ereb hate encamdan. Damezrêner xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind bûn di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de li nav Serokatiya Erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hate avakirin. Paşê, wekî rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê sînorê Îdareya Raperînê, baregeha wê hate guhastin ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/>[[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] == Pêkhateya sazûmaniya kolejê == Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. === Xul (Kurs) === ''(Yek ji şahiyên derçûnê)'' Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Sîstema Navxweyî ya Kolejê === Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1" />[[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] === Sîstema Xwendinê === Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> === Hevdarkirina (Yekasbûna) Bawernameyên Masterê yên Derve === ''(Wezîrê Pêşmerge û Ragirê Pêşû)'' Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Logoya Koleja Erkan === ''(Armê fermî yê Koleja Erkan)'' Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Saziyên leşkerî]] [[Kategorî:Sazî]] [[de:Stabskolleg (Kurdistan)]] t3ientaxe9lwpf5x7g6yb6obdvf2iid 2031923 2031921 2026-05-26T22:38:36Z Penaber49 39672 2031923 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)|260px]] '''Koleja Erkan''' (''Staff College'') saziyeke zanistî ya leşkerî ye ku li [[Herêma Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Koleja Erkan saziyeke bi ser [[Wezareta Pêşmerge]] ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve ye û dikeve nav sinorê parêzgeha Silêmaniyê. Li Iraqê tenê du kolejên erkan hene. Koleja yekem li bajarê Silêmaniyê ye û koleja duyem jî li bajarê Bexdaya paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Dîrok == Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî, yekemîn Serokkomarê Kurd li Iraqê, di 8ê Mijdara 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hat damezrandin, ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê Mijdara 2003yan de pêk hat. Damezrandina wê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên Kurd û Ereb hate encamdan. Damezrêner xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind bûn di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de li nav Serokatiya Erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hate avakirin. Paşê, wekî rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê sînorê Îdareya Raperînê, baregeha wê hate guhastin ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/>[[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] == Pêkhateya sazûmaniya kolejê == Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. == Xul (Kurs) == Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Sîstema Navxweyî ya Kolejê === Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1" />[[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] === Sîstema Xwendinê === Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> === Hevdarkirina (Yekasbûna) Bawernameyên Masterê yên Derve === ''(Wezîrê Pêşmerge û Ragirê Pêşû)'' Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Logoya Koleja Erkan === ''(Armê fermî yê Koleja Erkan)'' Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Saziyên leşkerî]] [[Kategorî:Sazî]] [[de:Stabskolleg (Kurdistan)]] o7n8khywp5aqe1xcdomlvvpci1wh63c 2031925 2031923 2026-05-26T22:39:43Z Penaber49 39672 /* Sîstema navxweyî ya kolejê */ 2031925 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)|260px]] '''Koleja Erkan''' (''Staff College'') saziyeke zanistî ya leşkerî ye ku li [[Herêma Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Koleja Erkan saziyeke bi ser [[Wezareta Pêşmerge]] ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve ye û dikeve nav sinorê parêzgeha Silêmaniyê. Li Iraqê tenê du kolejên erkan hene. Koleja yekem li bajarê Silêmaniyê ye û koleja duyem jî li bajarê Bexdaya paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Dîrok == Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî, yekemîn Serokkomarê Kurd li Iraqê, di 8ê Mijdara 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hat damezrandin, ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê Mijdara 2003yan de pêk hat. Damezrandina wê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên Kurd û Ereb hate encamdan. Damezrêner xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind bûn di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de li nav Serokatiya Erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hate avakirin. Paşê, wekî rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê sînorê Îdareya Raperînê, baregeha wê hate guhastin ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/>[[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] == Pêkhateya sazûmaniya kolejê == Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. == Xul (Kurs) == Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Sîstema navxweyî ya kolejê == Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1" />[[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] === Sîstema Xwendinê === Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> === Hevdarkirina (Yekasbûna) Bawernameyên Masterê yên Derve === ''(Wezîrê Pêşmerge û Ragirê Pêşû)'' Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Logoya Koleja Erkan === ''(Armê fermî yê Koleja Erkan)'' Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Saziyên leşkerî]] [[Kategorî:Sazî]] [[de:Stabskolleg (Kurdistan)]] e7t5436yuy22ostng5ykonlvpga9vgc 2031927 2031925 2026-05-26T22:40:21Z Penaber49 39672 2031927 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)|260px]] '''Koleja Erkan''' (''Staff College'') saziyeke zanistî ya leşkerî ye ku li [[Herêma Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Koleja Erkan saziyeke bi ser [[Wezareta Pêşmerge]] ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve ye û dikeve nav sinorê parêzgeha Silêmaniyê. Li Iraqê tenê du kolejên erkan hene. Koleja yekem li bajarê Silêmaniyê ye û koleja duyem jî li bajarê Bexdaya paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Dîrok == Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî, yekemîn Serokkomarê Kurd li Iraqê, di 8ê Mijdara 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hat damezrandin, ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê Mijdara 2003yan de pêk hat. Damezrandina wê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên Kurd û Ereb hate encamdan. Damezrêner xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind bûn di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de li nav Serokatiya Erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hate avakirin. Paşê, wekî rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê sînorê Îdareya Raperînê, baregeha wê hate guhastin ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/>[[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] == Pêkhateya sazûmaniya kolejê == Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. == Xul (Kurs) == Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Sîstema navxweyî ya kolejê == Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1" />[[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] == Sîstema xwendinê == Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> === Hevdarkirina (Yekasbûna) Bawernameyên Masterê yên Derve === ''(Wezîrê Pêşmerge û Ragirê Pêşû)'' Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Logoya Koleja Erkan === ''(Armê fermî yê Koleja Erkan)'' Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Saziyên leşkerî]] [[Kategorî:Sazî]] [[de:Stabskolleg (Kurdistan)]] bkkneqlplhbp488yv813zkpbhz8twaj 2031929 2031927 2026-05-26T22:41:53Z Penaber49 39672 2031929 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)|260px]] '''Koleja Erkan''' (''Staff College'') saziyeke zanistî ya leşkerî ye ku li [[Herêma Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Koleja Erkan saziyeke bi ser [[Wezareta Pêşmerge]] ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve ye û dikeve nav sinorê parêzgeha Silêmaniyê. Li Iraqê tenê du kolejên erkan hene. Koleja yekem li bajarê Silêmaniyê ye û koleja duyem jî li bajarê Bexdaya paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Dîrok == Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî, yekemîn Serokkomarê Kurd li Iraqê, di 8ê Mijdara 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hat damezrandin, ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê Mijdara 2003yan de pêk hat. Damezrandina wê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên Kurd û Ereb hate encamdan. Damezrêner xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind bûn di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de li nav Serokatiya Erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hate avakirin. Paşê, wekî rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê sînorê Îdareya Raperînê, baregeha wê hate guhastin ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/>[[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] == Pêkhateya sazûmaniya kolejê == Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. == Xul (Kurs) == Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Sîstema navxweyî ya kolejê == Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1" />[[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] == Sîstema xwendinê == Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> == Hevdarkirina (yekasbûna) bawernameyên masterê yên derve == Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Logoya Koleja Erkan === ''(Armê fermî yê Koleja Erkan)'' Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Saziyên leşkerî]] [[Kategorî:Sazî]] [[de:Stabskolleg (Kurdistan)]] q34gmv21ur8tqm1jkset2ny8wiuvkwn 2031930 2031929 2026-05-26T22:42:17Z Penaber49 39672 2031930 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)|260px]] '''Koleja Erkan''' (''Staff College'') saziyeke zanistî ya leşkerî ye ku li [[Herêma Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Koleja Erkan saziyeke bi ser [[Wezareta Pêşmerge]] ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve ye û dikeve nav sinorê parêzgeha Silêmaniyê. Li Iraqê tenê du kolejên erkan hene. Koleja yekem li bajarê Silêmaniyê ye û koleja duyem jî li bajarê Bexdaya paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Dîrok == Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî, yekemîn Serokkomarê Kurd li Iraqê, di 8ê Mijdara 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hat damezrandin, ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê Mijdara 2003yan de pêk hat. Damezrandina wê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên Kurd û Ereb hate encamdan. Damezrêner xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind bûn di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de li nav Serokatiya Erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hate avakirin. Paşê, wekî rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê sînorê Îdareya Raperînê, baregeha wê hate guhastin ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/>[[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] == Pêkhateya sazûmaniya kolejê == Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. == Xul (Kurs) == Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Sîstema navxweyî ya kolejê == Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1" />[[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] == Sîstema xwendinê == Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> == Hevdarkirina (yekasbûna) bawernameyên masterê yên derve == Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Logoya Koleja Erkan == Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Saziyên leşkerî]] [[Kategorî:Sazî]] [[de:Stabskolleg (Kurdistan)]] 2nlq3msy7b31x0jja1wxv3uitw2zfht 2031931 2031930 2026-05-26T22:43:56Z Penaber49 39672 2031931 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)|260px]] '''Koleja Erkan''' (''Staff College'') saziyeke zanistî ya leşkerî ye ku li [[Herêma Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Koleja Erkan saziyeke bi ser [[Wezareta Pêşmerge]] ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve ye û dikeve nav sinorê parêzgeha Silêmaniyê. Li Iraqê tenê du kolejên erkan hene. Koleja yekem li bajarê Silêmaniyê ye û koleja duyem jî li bajarê Bexdaya paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Dîrok == Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî, yekemîn Serokkomarê Kurd li Iraqê, di 8ê Mijdara 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hat damezrandin, ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê Mijdara 2003yan de pêk hat. Damezrandina wê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên Kurd û Ereb hate encamdan. Damezrêner xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind bûn di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de li nav Serokatiya Erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hate avakirin. Paşê, wekî rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê sînorê Îdareya Raperînê, baregeha wê hate guhastin ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/>[[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] == Pêkhateya sazûmaniya kolejê == Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. == Xul (Kurs) == Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Sîstema navxweyî ya kolejê == Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1" />[[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] == Sîstema xwendinê == Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> == Hevdarkirina (yekasbûna) bawernameyên masterê yên derve == Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Logoya koleja Erkan == Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Saziyên leşkerî]] [[Kategorî:Sazî]] [[de:Stabskolleg (Kurdistan)]] mv4y3af2s4jd3koztvehwpegyotpang 2031932 2031931 2026-05-26T22:48:48Z Penaber49 39672 2031932 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)|260px]] '''Koleja Erkan''' (''Staff College'') saziyeke zanistî ya leşkerî ye ku li [[Herêma Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Koleja Erkan saziyeke bi ser [[Wezareta Pêşmerge]] ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve ye û dikeve nav sinorê parêzgeha Silêmaniyê. Li Iraqê tenê du kolejên erkan hene. Koleja yekem li bajarê Silêmaniyê ye û koleja duyem jî li bajarê Bexdaya paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Dîrok == Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî ku yekemîn serokkomarê kurd li Iraqê bû, di 8ê mijdara sala 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hatiye damezrandin ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê mijdara 2003yan de pêk hatiye. Damezrandina saziyê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên kurd û ereb hatiye encamdan. Damezrênerê saziyê xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind ê di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de di nav serokatiya erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hatibû avakirin. Paşê wekê rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê Îdareya Raperînê, baregeha saziyê ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê, hatiye guhastin. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/>[[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] == Pêkhateya sazûmaniya kolejê == Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. == Xul (Kurs) == Koleja Erkan, ji bilî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin, paşê yeke tê damezrandin. Di Tîrmeha 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Sîstema navxweyî ya kolejê == Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1" />[[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] == Sîstema xwendinê == Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> == Hevdarkirina (yekasbûna) bawernameyên masterê yên derve == Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Logoya koleja Erkan == Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Saziyên leşkerî]] [[Kategorî:Sazî]] [[de:Stabskolleg (Kurdistan)]] js83unwegeoioh6fk6hoimoroq4sgrw 2031933 2031932 2026-05-26T22:51:16Z Penaber49 39672 2031933 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)|260px]] '''Koleja Erkan''' (''Staff College'') saziyeke zanistî ya leşkerî ye ku li [[Herêma Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Koleja Erkan saziyeke bi ser [[Wezareta Pêşmerge]] ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve ye û dikeve nav sinorê parêzgeha Silêmaniyê. Li Iraqê tenê du kolejên erkan hene. Koleja yekem li bajarê Silêmaniyê ye û koleja duyem jî li bajarê Bexdaya paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Dîrok == Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî ku yekemîn serokkomarê kurd li Iraqê bû, di 8ê mijdara sala 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hatiye damezrandin ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê mijdara 2003yan de pêk hatiye. Damezrandina saziyê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên kurd û ereb hatiye encamdan. Damezrênerê saziyê xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind ê di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de di nav serokatiya erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hatibû avakirin. Paşê wekê rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê Îdareya Raperînê, baregeha saziyê ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê, hatiye guhastin. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/>[[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] == Pêkhateya sazûmaniya kolejê == Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. == Xul (Kurs) == Koleja Erkan ji xeynî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike heye. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin û paşê yeke tê damezrandin. Di tîrmeha sala 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çûye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Sîstema navxweyî ya kolejê == Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1" />[[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] == Sîstema xwendinê == Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> == Hevdarkirina (yekasbûna) bawernameyên masterê yên derve == Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Logoya koleja Erkan == Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Saziyên leşkerî]] [[Kategorî:Sazî]] [[de:Stabskolleg (Kurdistan)]] oweh3rogp2a0q9sbqlvzode49dk5lxh 2031934 2031933 2026-05-26T22:56:43Z Penaber49 39672 /* */ 2031934 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)|260px]] '''Koleja Erkan''' (''Staff College'') saziyeke zanistî ya leşkerî ye ku li [[Herêma Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Koleja Erkan saziyeke bi ser [[Wezareta Pêşmerge]] ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve ye û dikeve nav sinorê parêzgeha [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]]. Li Iraqê tenê du kolejên erkan hene. Koleja yekem li bajarê Silêmaniyê ye û koleja duyem jî li bajarê [[Bexda|Bexdaya]] paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Dîrok == Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî ku yekemîn serokkomarê kurd li Iraqê bû, di 8ê mijdara sala 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hatiye damezrandin ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê mijdara 2003yan de pêk hatiye. Damezrandina saziyê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên kurd û ereb hatiye encamdan. Damezrênerê saziyê xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind ê di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de di nav serokatiya erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hatibû avakirin. Paşê wekê rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê Îdareya Raperînê, baregeha saziyê ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê, hatiye guhastin. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/>[[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] == Pêkhateya sazûmaniya kolejê == Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. == Xul (Kurs) == Koleja Erkan ji xeynî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike heye. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin û paşê yeke tê damezrandin. Di tîrmeha sala 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çûye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Sîstema navxweyî ya kolejê == Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1" />[[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] == Sîstema xwendinê == Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> == Hevdarkirina (yekasbûna) bawernameyên masterê yên derve == Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Logoya koleja Erkan == Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Saziyên leşkerî]] [[Kategorî:Sazî]] [[de:Stabskolleg (Kurdistan)]] ifn7dxy3syo31gxk494xnmiqp34zftb 2031935 2031934 2026-05-26T22:58:47Z Penaber49 39672 /* Dîrok */ 2031935 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)|260px]] '''Koleja Erkan''' (''Staff College'') saziyeke zanistî ya leşkerî ye ku li [[Herêma Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Koleja Erkan saziyeke bi ser [[Wezareta Pêşmerge]] ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve ye û dikeve nav sinorê parêzgeha [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]]. Li Iraqê tenê du kolejên erkan hene. Koleja yekem li bajarê Silêmaniyê ye û koleja duyem jî li bajarê [[Bexda|Bexdaya]] paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Dîrok == Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî ku yekemîn serokkomarê kurd li Iraqê bû, di 8ê mijdara sala 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hatiye damezrandin ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê mijdara 2003yan de pêk hatiye. Damezrandina saziyê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên kurd û ereb hatiye encamdan. Damezrênerê saziyê xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind ê di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de di nav serokatiya erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hatibû avakirin. Paşê wekê rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê Îdareya Raperînê, baregeha saziyê ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê, hatiye guhastin. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> == Pêkhateya sazûmaniya kolejê == Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. == Xul (Kurs) == Koleja Erkan ji xeynî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike heye. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin û paşê yeke tê damezrandin. Di tîrmeha sala 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çûye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Sîstema navxweyî ya kolejê == Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1" />[[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] == Sîstema xwendinê == Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> == Hevdarkirina (yekasbûna) bawernameyên masterê yên derve == Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Logoya koleja Erkan == Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Saziyên leşkerî]] [[Kategorî:Sazî]] [[de:Stabskolleg (Kurdistan)]] gj54xc6djcu7xh5ouefylch93wwevl5 2031936 2031935 2026-05-26T22:59:06Z Penaber49 39672 /* */ 2031936 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)|250px]] [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|çep|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] '''Koleja Erkan''' (''Staff College'') saziyeke zanistî ya leşkerî ye ku li [[Herêma Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Koleja Erkan saziyeke bi ser [[Wezareta Pêşmerge]] ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve ye û dikeve nav sinorê parêzgeha [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]]. Li Iraqê tenê du kolejên erkan hene. Koleja yekem li bajarê Silêmaniyê ye û koleja duyem jî li bajarê [[Bexda|Bexdaya]] paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Dîrok == Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî ku yekemîn serokkomarê kurd li Iraqê bû, di 8ê mijdara sala 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hatiye damezrandin ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê mijdara 2003yan de pêk hatiye. Damezrandina saziyê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên kurd û ereb hatiye encamdan. Damezrênerê saziyê xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind ê di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de di nav serokatiya erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hatibû avakirin. Paşê wekê rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê Îdareya Raperînê, baregeha saziyê ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê, hatiye guhastin. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> == Pêkhateya sazûmaniya kolejê == Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. == Xul (Kurs) == Koleja Erkan ji xeynî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike heye. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin û paşê yeke tê damezrandin. Di tîrmeha sala 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çûye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Sîstema navxweyî ya kolejê == Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1" />[[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] == Sîstema xwendinê == Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> == Hevdarkirina (yekasbûna) bawernameyên masterê yên derve == Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Logoya koleja Erkan == Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Saziyên leşkerî]] [[Kategorî:Sazî]] [[de:Stabskolleg (Kurdistan)]] nsyh9mcqejopy8jvb4x9kzeo3ejfie1 2031937 2031936 2026-05-26T22:59:27Z Penaber49 39672 /* */ 2031937 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)|250px]] [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] '''Koleja Erkan''' (''Staff College'') saziyeke zanistî ya leşkerî ye ku li [[Herêma Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Koleja Erkan saziyeke bi ser [[Wezareta Pêşmerge]] ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve ye û dikeve nav sinorê parêzgeha [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]]. Li Iraqê tenê du kolejên erkan hene. Koleja yekem li bajarê Silêmaniyê ye û koleja duyem jî li bajarê [[Bexda|Bexdaya]] paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Dîrok == Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî ku yekemîn serokkomarê kurd li Iraqê bû, di 8ê mijdara sala 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hatiye damezrandin ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê mijdara 2003yan de pêk hatiye. Damezrandina saziyê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên kurd û ereb hatiye encamdan. Damezrênerê saziyê xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind ê di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de di nav serokatiya erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hatibû avakirin. Paşê wekê rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê Îdareya Raperînê, baregeha saziyê ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê, hatiye guhastin. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> == Pêkhateya sazûmaniya kolejê == Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. == Xul (Kurs) == Koleja Erkan ji xeynî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike heye. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin û paşê yeke tê damezrandin. Di tîrmeha sala 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çûye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Sîstema navxweyî ya kolejê == Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1" />[[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] == Sîstema xwendinê == Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> == Hevdarkirina (yekasbûna) bawernameyên masterê yên derve == Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Logoya koleja Erkan == Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Saziyên leşkerî]] [[Kategorî:Sazî]] [[de:Stabskolleg (Kurdistan)]] rrbg8tim3vnholkf6pv16v8ey1ahiaq 2031938 2031937 2026-05-26T23:00:05Z Penaber49 39672 /* */ 2031938 wikitext text/x-wiki [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)|250px]] [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] '''Koleja Erkan''' (''Staff College'') saziyeke zanistî ya leşkerî ye ku li [[Herêma Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Koleja Erkan saziyeke bi ser [[Wezareta Pêşmerge]] ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve ye û dikeve nav sinorê parêzgeha [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]]. Li Iraqê tenê du kolejên erkan hene. Koleja yekem li bajarê Silêmaniyê ye û koleja duyem jî li bajarê [[Bexda|Bexdaya]] paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Dîrok == Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî ku yekemîn serokkomarê kurd li Iraqê bû, di 8ê mijdara sala 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hatiye damezrandin ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê mijdara 2003yan de pêk hatiye. Damezrandina saziyê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên kurd û ereb hatiye encamdan. Damezrênerê saziyê xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind ê di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de di nav serokatiya erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hatibû avakirin. Paşê wekê rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê Îdareya Raperînê, baregeha saziyê ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê, hatiye guhastin. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> == Pêkhateya sazûmaniya kolejê == Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. == Xul (Kurs) == Koleja Erkan ji xeynî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike heye. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin û paşê yeke tê damezrandin. Di tîrmeha sala 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çûye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Sîstema navxweyî ya kolejê == Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin. [1]<ref name=":1" />[[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] == Sîstema xwendinê == Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> == Hevdarkirina (yekasbûna) bawernameyên masterê yên derve == Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Logoya koleja Erkan == Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Saziyên leşkerî]] [[Kategorî:Sazî]] [[de:Stabskolleg (Kurdistan)]] 2kavscg6l3oevd13w7j80dlgh63oq6g 2031939 2031938 2026-05-26T23:01:23Z Penaber49 39672 2031939 wikitext text/x-wiki [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)|250px]] [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] '''Koleja Erkan''' (''Staff College'') saziyeke zanistî ya leşkerî ye ku li [[Herêma Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Koleja Erkan saziyeke bi ser [[Wezareta Pêşmerge]] ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve ye û dikeve nav sinorê parêzgeha [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]]. Li Iraqê tenê du kolejên erkan hene. Koleja yekem li bajarê Silêmaniyê ye û koleja duyem jî li bajarê [[Bexda|Bexdaya]] paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Dîrok == Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî ku yekemîn serokkomarê kurd li Iraqê bû, di 8ê mijdara sala 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hatiye damezrandin ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê mijdara 2003yan de pêk hatiye. Damezrandina saziyê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên kurd û ereb hatiye encamdan. Damezrênerê saziyê xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind ê di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de di nav serokatiya erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hatibû avakirin. Paşê wekê rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê Îdareya Raperînê, baregeha saziyê ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê, hatiye guhastin. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> == Pêkhateya sazûmaniya kolejê == Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. == Xul (Kurs) == Koleja Erkan ji xeynî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike heye. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin û paşê yeke tê damezrandin. Di tîrmeha sala 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çûye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Sîstema navxweyî ya kolejê == Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin.<ref name=":1" /> == Sîstema xwendinê == Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> == Hevdarkirina (yekasbûna) bawernameyên masterê yên derve == Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Logoya koleja Erkan == Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Saziyên leşkerî]] [[Kategorî:Sazî]] [[de:Stabskolleg (Kurdistan)]] o1shrlr6ok50v7wgz417jsv5xizwixk 2031940 2031939 2026-05-26T23:02:07Z Penaber49 39672 /* Xul (Kurs) */ 2031940 wikitext text/x-wiki [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)|250px]] [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] '''Koleja Erkan''' (''Staff College'') saziyeke zanistî ya leşkerî ye ku li [[Herêma Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Koleja Erkan saziyeke bi ser [[Wezareta Pêşmerge]] ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve ye û dikeve nav sinorê parêzgeha [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]]. Li Iraqê tenê du kolejên erkan hene. Koleja yekem li bajarê Silêmaniyê ye û koleja duyem jî li bajarê [[Bexda|Bexdaya]] paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Dîrok == Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî ku yekemîn serokkomarê kurd li Iraqê bû, di 8ê mijdara sala 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hatiye damezrandin ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê mijdara 2003yan de pêk hatiye. Damezrandina saziyê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên kurd û ereb hatiye encamdan. Damezrênerê saziyê xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind ê di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de di nav serokatiya erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hatibû avakirin. Paşê wekê rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê Îdareya Raperînê, baregeha saziyê ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê, hatiye guhastin. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> == Pêkhateya sazûmaniya kolejê == Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. == Xul (Kurs) == [[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] Koleja Erkan ji xeynî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike heye. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin û paşê yeke tê damezrandin. Di tîrmeha sala 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çûye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Sîstema navxweyî ya kolejê == Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin.<ref name=":1" /> == Sîstema xwendinê == Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> == Hevdarkirina (yekasbûna) bawernameyên masterê yên derve == Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Logoya koleja Erkan == Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Saziyên leşkerî]] [[Kategorî:Sazî]] [[de:Stabskolleg (Kurdistan)]] 07sqdff74ab713jpu0oycsisc9bqz7m 2031941 2031940 2026-05-26T23:03:11Z Penaber49 39672 /* */ 2031941 wikitext text/x-wiki [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] '''Koleja Erkan''' (''Staff College'') saziyeke zanistî ya leşkerî ye ku li [[Herêma Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Koleja Erkan saziyeke bi ser [[Wezareta Pêşmerge]] ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve ye û dikeve nav sinorê parêzgeha [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]]. Li Iraqê tenê du kolejên erkan hene. Koleja yekem li bajarê Silêmaniyê ye û koleja duyem jî li bajarê [[Bexda|Bexdaya]] paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Dîrok == Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî ku yekemîn serokkomarê kurd li Iraqê bû, di 8ê mijdara sala 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hatiye damezrandin ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê mijdara 2003yan de pêk hatiye. Damezrandina saziyê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên kurd û ereb hatiye encamdan. Damezrênerê saziyê xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind ê di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de di nav serokatiya erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hatibû avakirin. Paşê wekê rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê Îdareya Raperînê, baregeha saziyê ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê, hatiye guhastin. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> == Pêkhateya sazûmaniya kolejê == Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. == Xul (Kurs) == [[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] Koleja Erkan ji xeynî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike heye. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin û paşê yeke tê damezrandin. Di tîrmeha sala 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çûye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Sîstema navxweyî ya kolejê == Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin.<ref name=":1" /> == Sîstema xwendinê == Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> == Hevdarkirina (yekasbûna) bawernameyên masterê yên derve == Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Logoya koleja Erkan == Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Saziyên leşkerî]] [[Kategorî:Sazî]] [[de:Stabskolleg (Kurdistan)]] hmpe1eoaxvj7idworu1d1fvxssmzr11 2031942 2031941 2026-05-26T23:03:27Z Penaber49 39672 2031942 wikitext text/x-wiki [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] '''Koleja Erkan''' (''Staff College'') saziyeke zanistî ya leşkerî ye ku li [[Herêma Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Koleja Erkan saziyeke bi ser [[Wezareta Pêşmerge]] ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve ye û dikeve nav sinorê parêzgeha [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]]. Li Iraqê tenê du kolejên erkan hene. Koleja yekem li bajarê Silêmaniyê ye û koleja duyem jî li bajarê [[Bexda|Bexdaya]] paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Dîrok == Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî ku yekemîn serokkomarê kurd li Iraqê bû, di 8ê mijdara sala 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hatiye damezrandin ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê mijdara 2003yan de pêk hatiye. Damezrandina saziyê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên kurd û ereb hatiye encamdan. Damezrênerê saziyê xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind ê di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de di nav serokatiya erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hatibû avakirin. Paşê wekê rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê Îdareya Raperînê, baregeha saziyê ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê, hatiye guhastin. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> == Pêkhateya sazûmaniya kolejê == Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. == Xul (Kurs) == [[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] Koleja Erkan ji xeynî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike heye. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin û paşê yeke tê damezrandin. Di tîrmeha sala 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çûye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Sîstema navxweyî ya kolejê == Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin.<ref name=":1" /> == Sîstema xwendinê == Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> == Hevdarkirina (yekasbûna) bawernameyên masterê yên derve == Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Logoya koleja Erkan == [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)|250px]] Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Saziyên leşkerî]] [[Kategorî:Sazî]] [[de:Stabskolleg (Kurdistan)]] guh9n75xdq7aq85tuznntc7o4oilcp8 2031943 2031942 2026-05-26T23:07:35Z Penaber49 39672 /* */ 2031943 wikitext text/x-wiki [[Wêne:بروانامە.jpg|thumb|Wezîrê Pêşmerge û Dekanê Berê ya Herêma Kurdistanê]] [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] '''Koleja Erkan''' (''Staff College'') saziyeke zanistî ya leşkerî ye ku li [[Herêma Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Koleja Erkan saziyeke bi ser [[Wezareta Pêşmerge]] ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve ye û dikeve nav sinorê parêzgeha [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]]. Li Iraqê tenê du kolejên erkan hene. Koleja yekem li bajarê Silêmaniyê ye û koleja duyem jî li bajarê [[Bexda|Bexdaya]] paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Dîrok == Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî ku yekemîn serokkomarê kurd li Iraqê bû, di 8ê mijdara sala 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hatiye damezrandin ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê mijdara 2003yan de pêk hatiye. Damezrandina saziyê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên kurd û ereb hatiye encamdan. Damezrênerê saziyê xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind ê di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de di nav serokatiya erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hatibû avakirin. Paşê wekê rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê Îdareya Raperînê, baregeha saziyê ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê, hatiye guhastin. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> == Pêkhateya sazûmaniya kolejê == Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. == Xul (Kurs) == [[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] Koleja Erkan ji xeynî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike heye. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin û paşê yeke tê damezrandin. Di tîrmeha sala 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çûye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Sîstema navxweyî ya kolejê == Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin.<ref name=":1" /> == Sîstema xwendinê == Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> == Hevdarkirina (yekasbûna) bawernameyên masterê yên derve == Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Logoya koleja Erkan == [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)|250px]] Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Saziyên leşkerî]] [[Kategorî:Sazî]] [[de:Stabskolleg (Kurdistan)]] 0wmqmdgjqghhws5qtqurhvzxoengf7c 2031982 2031943 2026-05-27T00:32:06Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, Lînk paqij kir.) 2031982 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} [[Wêne:بروانامە.jpg|thumb|Wezîrê Pêşmerge û Dekanê Berê ya Herêma Kurdistanê]] [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] '''Koleja Erkan''' (''Staff College'') saziyeke zanistî ya leşkerî ye ku li [[Herêma Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Koleja Erkan saziyeke bi ser [[Wezareta Pêşmerge]] ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve ye û dikeve nav sinorê parêzgeha [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]]. Li Iraqê tenê du kolejên erkan hene. Koleja yekem li bajarê Silêmaniyê ye û koleja duyem jî li bajarê [[Bexda]]ya paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Dîrok == Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî ku yekemîn serokkomarê kurd li Iraqê bû, di 8ê mijdara sala 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hatiye damezrandin ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê mijdara 2003yan de pêk hatiye. Damezrandina saziyê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên kurd û ereb hatiye encamdan. Damezrênerê saziyê xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind ê di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de di nav serokatiya erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hatibû avakirin. Paşê wekê rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê Îdareya Raperînê, baregeha saziyê ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê, hatiye guhastin. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> == Pêkhateya sazûmaniya kolejê == Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. == Xul (Kurs) == [[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] Koleja Erkan ji xeynî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike heye. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin û paşê yeke tê damezrandin. Di tîrmeha sala 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çûye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Sîstema navxweyî ya kolejê == Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin.<ref name=":1" /> == Sîstema xwendinê == Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> == Hevdarkirina (yekasbûna) bawernameyên masterê yên derve == Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Logoya koleja Erkan == [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)|250px]] Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * '''Rengê Kesk:''' Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * '''Rengê Sor:''' Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * '''Rengê Zer:''' Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * '''Rengê Reş:''' Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * '''Rengê Spî:''' Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * '''Pênûsa Nivîsandinê:''' Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * '''Xencera Kurdî:''' Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === ''(Dergehê baregeha Koleja Erkan)'' Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fîzîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Saziyên leşkerî]] [[Kategorî:Sazî]] [[de:Stabskolleg (Kurdistan)]] jxhelggqy7df1fyvf3afd2sqv7gx2bp 2032036 2031982 2026-05-27T08:21:07Z MikaelF 935 2032036 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} [[Wêne:بروانامە.jpg|thumb|Wezîrê Pêşmerge û Dekanê Berê ya Herêma Kurdistanê]] [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] '''Koleja Erkan''', anku '''Kolejî Erkan''' (bi inglîzî: ''Staff College'') saziyeke zanistî ya leşkerî ye ku li [[Herêma Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Koleja Erkan saziyeke bi ser [[Wezareta Pêşmerge]] ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve ye û dikeve nav sinorê parêzgeha [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]]. Li Iraqê tenê du kolejên erkan hene. Koleja yekem li bajarê Silêmaniyê ye û koleja duyem jî li bajarê [[Bexda]]ya paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Dîrok == Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî ku yekemîn serokkomarê kurd li Iraqê bû, di 8ê mijdara sala 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hatiye damezrandin ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê mijdara 2003yan de pêk hatiye. Damezrandina saziyê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên kurd û ereb hatiye encamdan. Damezrênerê saziyê xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind ê di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de di nav serokatiya erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hatibû avakirin. Paşê wekê rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê Îdareya Raperînê, baregeha saziyê ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê, hatiye guhastin. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> == Pêkhateya sazûmaniya kolejê == Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. == Xul (Kurs) == [[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] Koleja Erkan ji xeynî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike heye. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin û paşê yeke tê damezrandin. Di tîrmeha sala 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çûye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Sîstema navxweyî ya kolejê == Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin.<ref name=":1" /> == Sîstema xwendinê == Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> == Hevdarkirina (yekasbûna) bawernameyên masterê yên derve == Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Logoya koleja Erkan == [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)|250px]] Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * Rengê Kesk: Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * Rengê Sor: Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * Rengê Zer: Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * Rengê Reş: Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * Rengê Spî: Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * Pênûsa Nivîsandinê: Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * Xencera Kurdî: Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === (Dergehê baregeha Koleja Erkan) Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fizîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Saziyên leşkerî]] [[Kategorî:Sazî]] [[de:Stabskolleg (Kurdistan)]] 1k37ibdayxidv8ivutrr2kj6berpjuk 2032037 2032036 2026-05-27T08:22:16Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Koleja Erkan (Herêma Kurdistanê)]] weke [[Koleja Erkan]] guhart 2032036 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} [[Wêne:بروانامە.jpg|thumb|Wezîrê Pêşmerge û Dekanê Berê ya Herêma Kurdistanê]] [[Wêne:کولیة_الارکان.jpg|thumb|250x250px|Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê]] '''Koleja Erkan''', anku '''Kolejî Erkan''' (bi inglîzî: ''Staff College'') saziyeke zanistî ya leşkerî ye ku li [[Herêma Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Koleja Erkan saziyeke bi ser [[Wezareta Pêşmerge]] ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve ye û dikeve nav sinorê parêzgeha [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]]. Li Iraqê tenê du kolejên erkan hene. Koleja yekem li bajarê Silêmaniyê ye û koleja duyem jî li bajarê [[Bexda]]ya paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Dîrok == Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî ku yekemîn serokkomarê kurd li Iraqê bû, di 8ê mijdara sala 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hatiye damezrandin ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê mijdara 2003yan de pêk hatiye. Damezrandina saziyê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên kurd û ereb hatiye encamdan. Damezrênerê saziyê xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind ê di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de di nav serokatiya erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hatibû avakirin. Paşê wekê rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê Îdareya Raperînê, baregeha saziyê ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê, hatiye guhastin. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> == Pêkhateya sazûmaniya kolejê == Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. == Xul (Kurs) == [[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] Koleja Erkan ji xeynî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike heye. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin û paşê yeke tê damezrandin. Di tîrmeha sala 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çûye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Sîstema navxweyî ya kolejê == Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin.<ref name=":1" /> == Sîstema xwendinê == Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> == Hevdarkirina (yekasbûna) bawernameyên masterê yên derve == Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Logoya koleja Erkan == [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)|250px]] Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * Rengê Kesk: Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * Rengê Sor: Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * Rengê Zer: Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * Rengê Reş: Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * Rengê Spî: Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * Pênûsa Nivîsandinê: Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * Xencera Kurdî: Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === (Dergehê baregeha Koleja Erkan) Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fizîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Saziyên leşkerî]] [[Kategorî:Sazî]] [[de:Stabskolleg (Kurdistan)]] 1k37ibdayxidv8ivutrr2kj6berpjuk 2032045 2032037 2026-05-27T08:27:38Z MikaelF 935 2032045 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} {{Agahîdanka giştî | wêne =کولیة_الارکان.jpg | sernavê_wêne = Dergehê sereke yê baregeha Koleja Erkanê }} [[Wêne:بروانامە.jpg|thumb|Wezîrê Pêşmerge û Dekanê Berê ya Herêma Kurdistanê]] '''Koleja Erkan''', anku '''Kolejî Erkan''' (bi inglîzî: ''Staff College'') saziyeke zanistî ya leşkerî ye ku li [[Herêma Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Koleja Erkan saziyeke bi ser [[Wezareta Pêşmerge]] ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve ye û dikeve nav sinorê parêzgeha [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]]. Li Iraqê tenê du kolejên erkan hene. Koleja yekem li bajarê Silêmaniyê ye û koleja duyem jî li bajarê [[Bexda]]ya paytexta Iraqê ye. Tenê ev herdû kolej dikarin bawernameya masterê di zanistên leşkerî de û bawernameya serkirdayetiyê (ango qiyade) bibexşînin efserên xwendevan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Dîrok == Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê li ser raspardeya Mam Celal Talebanî ku yekemîn serokkomarê kurd li Iraqê bû, di 8ê mijdara sala 2003yan de li bajarê Silêmaniyê hatiye damezrandin ku ev yek bi fermaneke leşkerî di 8ê mijdara 2003yan de pêk hatiye. Damezrandina saziyê li ser destê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û ligel komek efserên ji herdû pêkhateyên kurd û ereb hatiye encamdan. Damezrênerê saziyê xwediyê bawernameyên zanistî yên bilind ê di qadên bejayî, deryayî û asmanî de.<ref name=":0"/> Cihê kolejê di destpêkê de di nav serokatiya erkan a Fermandariya Giştî ya Hêza Pêşmerge li bajarê Silêmaniyê hatibû avakirin. Paşê wekê rêzgirtinek ji bo qurbaniyên xelkê Îdareya Raperînê, baregeha saziyê ji bo bajaroka Çwarqurnayê ku dikeve başûrê bajarê Ranyeyê û bakurê Bendava Dûkanê, hatiye guhastin. Ji aliyê rojhilat ve bajarê Qeladizê û ji aliyê rojavayê ve jî bajaroka Hacîawayê heye.<ref name=":0"/> == Pêkhateya sazûmaniya kolejê == Kolej ji çar baskan (şaxên) sereke pêk tê: * Baskê kargêrî: Birêvebirina hemû karûbarên rojane yên navxweyî, birêkûpêkkirin û parastina kolejê dixe ser milê xwe. Herwisa çavdêriya karûbarên amûr/gajetan (alyat), beşên kargêrî û parastinê dike. * Baskê erkan: Gelek xulên (kursên) cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Erkan" e, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya masterê ya leşkerî bi dest dixe. * Baskê serkirdayetiyê: Komek xulên cihêreng ên zanistiya leşkerî tê de tên vekirin. Yek ji wan "Xula Serkirdayetiyê" (qiyade) ye, ku xwendevan piştî qedandina xulê, bawernameya serkirdayetiyê (qiyade) bi dest dixe. * Baskê meşk û hevahengiyê: Dabînkirina çavkaniyên zanistî, pêşxistina ders û lêkolînan dixe ser milê xwe. Herwisa pirtûk, amûrên xwendinê, hola kompîterê û hola nexşeyên sê-rêhendî (3D) yên bejayî ji bo beşdarên hemû xulên kolejê amade dike. == Xul (Kurs) == [[Wêne:ئاهەنگی_دەرچونی_یەکێک_لە_خولەکان.jpg|thumb|Trasna derçûnê (mezûniyetê) ya yek ji xulan]] Koleja Erkan ji xeynî xulên baskê erkan û xulên baskê serkirdayetiyê, xulên taybet bi kargêrî, parastina şiyarî (sivîl), bernameyên kompîterê, bikaranîna teknolojiya GPSê û xula diyarkirina fîzîkî ya cihan li ser nexşeyê vedike heye. Rahênana laşî bi awayekî berdewam di dirêjahiya salê de tê meşandin. Gelek efseran ji vê kolejê bawername bi dest xistine û hinek ji wan niha di pileyên bilind ên Hêza Pêşmerge de xizmetê dikin. Herwisa di dema damezrandina her yekeyeke nû ya leşkerî de, efser pêşî ji bo temamkirina xula pêwîst ji Koleja Erkan re tên şandin û paşê yeke tê damezrandin. Di tîrmeha sala 2024an de, heştemîn xula derçûna efseran li Koleja Erkan birêve çûye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |sernav=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Sîstema navxweyî ya kolejê == Ji bo amadekirina sîstema navxweyî ya kolejê, lîژنeyek (komîsyonek) hat avakirin bi serokatiya yekemîn ragirê (dekanyarê) kolejê Lîwa Rukn Celal Mehmûd Mehemed Elî û bi endamtiya: Lîwa Rukn Îsmaîl Serhan Husên, Emîd Rukn Ebdulah Osman Resûl, Eqîd Rukn Îzedîn Nîmet Remezan û Muqedem Rukn Aman Îbrahîm Mensûr. Encama karê vê lîjeneyê, dariştina Sîstema Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan bû, ku li gorî nivîsara Serokatiya Erkan a Giştî (Q.B.K) ya Hejmar 18 di 4ê Rêbendana (Çileya Paşîn a) 2004an de biryar li ser hat dayîn û hat pesendkirin.<ref name=":1" /> == Sîstema xwendinê == Şêwaza xwendinê li ser bingeha Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan a Herêma Kurdistanê ya Hejmar (1) a Sala 2003yan kar dike. Ev sîstem ji 28 xendan (madeyan) pêk tê û tê de werzên xwendinê, saetên dersan û şêwaza dabeşkirina xalan (notan) hatine diyarkirin. Herwisa xwendin bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî ye.<ref name=":1"/> == Hevdarkirina (yekasbûna) bawernameyên masterê yên derve == Her efserê ku di nava rêzên Hêza Pêşmerge ya Kurdistanê de xizmeta leşkerî bike, dema ku Wezareta Pêşmerge we ji bo xwendinê dişîne Bexdayê, welatên NATOyê an her welatekî din, piştî ku bawernameya masterê bi dest tîne, divê ew efser bawernameya xwe li Koleja Erkan bide nirxandin, hûrbinîkirin û hevdarkirin (hevsengkirin), li ser bingeha qanûnên berkar ên Sîstema Navxweyî ya Koleja Erkan (Nîzamî Daxilî Kulyet el-Erkan). Dema ku saetên xwendina wî efserê bawername bi dest xistiye, ji wan saetên ku di vê kolejê de tên xwendin kêmtir bin, ne şert e ku bawernameya wî were naskirin û di rabirdûyê de çendîn dozên bi vî rengî hebûne.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |sernav=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> == Logoya koleja Erkan == [[Wêne:ICON_Staffa.png|thumb|Armaya fermî ya Koleja Erkanê (Staff College)|250px]] Ev arm bazneyek e ku navê wê sor e û bi xeteke kesk hatiye dorpêçkirin. Di beşa jorîn de rojek bi 21 tîrêjan heye ku mîna roja ala Kurdistanê ye. Di navendê de pênûseke dîrokî bi şêweyê pexşeyê (perê) balindeyan ku nûnerê zanistê ye, û xencereke dîrokî ya Kurdî heye ku nûnerayetiya hêzê dike. Di beşa jêrîn de dîroka damezrandina kolejê bi zimanê Kurdî hatiye nivîsandin. Kolej herwisa xwediyê alayeke taybet bi xwe ye, wekî ku di wêneyê de diyar e.<ref name=":2"/> Şirovekirina reng û hêmanên nav armê bi vî şêweyî ne:<ref name=":2"/> * Rengê Kesk: Nîşana vejîn, nûbûn û bihara leşkerî ya gelê Kurd e. * Rengê Sor: Nîşana wî xwîna pak û geş a şehîdan e ku di ber azadiya xaka Kurdistanê de hatine rijandin. * Rengê Zer: Di nav bazneyê de di beşa jorîn de rojeke zer heye ku heman roja nav ala Kurdistanê ye û 21 tîrêj jê vediqetin. Heman pênaseya roja nav ala Kurdistanê ji bo vê jî tê kirin, ku ew jî roja yekem a serê sala Kurdî (Newroz) e. * Rengê Reş: Destika xencerê bi rengê reş e, ku ev jî amaje ye ji bo şîn û qurbaniyên gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de, mîna rûxana mîrnişînên Kurdî, hikûmeta Şêx Mehmûdê Hefîd, Komara Araratê, Komara Kurdistanê li Mehabadê, bombebarankirina bajarê Qeladizê, Enfal, kîmyabaran کردنا bajarê Helebceyê û paşê Koça Koçberan a Mezin, û herwisa ew şer û birajujiyên (kurdkujiyên) ku di parçeyên din ên Kurdistanê de bi serê Kurdan de hatine. * Rengê Spî: Laşê birîn û êrîşkirina xencerê jî spî ye, ku ev nîşana aştîxwaziya gelê Kurd e berî êrîşkirin û destpêkirina her şerekî. ''(Ala fermî ya Koleja Erkan)'' * Pênûsa Nivîsandinê: Di navenda bazneyê de pênûseke dîrokî heye bi şêweyê perê balindeyan ku rûberê zanist û pêşkeftinê ye. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya wê ya jorîn li bakurê destê rastê yê bazneyê ye û aliyê jêrîn jî dikeve başûrê çepê yê bazneyê. Arasteya wê ya ji jor ber bi jêr ve, nîşana kûrbûn û çûna nav kûrahiya zanist û zanistiya leşkerî ye. * Xencera Kurdî: Di navenda bazneyê de xencereke dîrokî ya Kurdî jî heye ku rûberê hêz û şiyana leşkerî ya pêşmergeyan e. Bi awayekî hatiye danîn ku arasteya serê xencerê li bakurê destê çepê yê bazneyê ye û aliyê destikê wê jî dikeve başûrê rastê yê bazneyê. Arasteya wê ya ku ji jêr ber bi jor ve ye, amaje ye ji bo rabûn û geşbûna neteweya me ber bi jor ve. Beşa jêrîn a bazneyê jî dîroka damezrandina Koleja Erkan bi zimanê Kurdî tê de hatiye nivîsandin. Bi awayekî giştî, armê kolejê hilgirê peyameke kûr a îrfanî, edebî, zanistî û şerî ya neteweya Kurd e. Hemû reng û amûr daxwaza rûhî ya neteweya Kurd diyar dikin.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Serkirdayetiyê de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Serkirdayetiyê === Dema xulê di rewşa asayî de bi awayekî giştî 6 meh e. Di dema şer de eger pêwîst bike, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar ên kolejê, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Mercên Werگرتنی Efseran di Xula Erkan de === Divê xwediyê bawernameya bekaloryosa leşkerî be. === Durahiya (Dema) Xula Erkan === 2 sal û 6 meh e. Herwisa car caran li gorî pêwîstiyê an di dema şer de, li gorî qanûn û rêzikên navxweyî yên berkar, dema wê hinek kêm an zêde dibe.<ref name=":2"/> === Pêwendiyên derve === (Dergehê baregeha Koleja Erkan) Koleja Erkan ji ber girîngiya xwe ya di warê zanistiya leşkerî de, bala welatên endamên NATOyê û hêzên Hevpeymaniya Navdewletî ya ji bo şerê li dijî terorê kişandiye ser xwe. Şandeyên welatên cihêreng heftane û mehane serdana wê dikin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |sernav=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |malper=حکومەتی هەرێمی كوردستان |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en}}</ref> === Pirtûkxane === Koleja Erkan xwediyê pirtûkxaneyeke fizîkî ya mezin e ku bi hezaran çavkaniyên zanistî, zanistên leşkerî, çavkaniyên cihêreng û bi sedan tezên masterê tê de hene. Di niha de kar li ser pêşxistina pirtûkxaneyeke elektronîk tê kirin ku pirtûk bi hemû formatên elektronîk ên cihêreng, heta bi şêwaza dengî jî, tê de hebin.<ref name=":3"/> === Sîstema ITyê === Koleja Erkan xwediyê çendîn sîstemên elektronîk ên xomalî (navxweyî) yên xwe ye ku pir pêşkeftî ne. Ev sîstem di birêvebirina beşan, nivîsgehan, arşîvkirin û meşandina karûbarên rojane de tên bikaranîn. Bi vî rengî tê pêşbînîkirin ku Koleja Erkan di demeke nêz de bibe xwediyê hişmendiya destkarî (hişê çêkirî - AI) ya offline a taybet bi xwe.<ref name=":3"/> === Hola laboratuwara kompîterê === Koleja Erkan xwediyê laboratuwar û hola kompîterê ya taybet bi xwe ye ku ji bo meşk û rahênanê tê bikaranîn.<ref name=":0"/> === Muzexane === Koleja Erkan xwediyê muzexaneyeke leşkerî ya taybet bi xwe ye, ku pir dewlemend e bi arşîvên ragirên li pey hev, mamoste, mêvanên birêz û ew kesên ku xizmeta vê kolejê kirine.<ref name=":0"/> === Ji aliyê jîngeh û xwebjîvînê (xweparastina aborî) ve === Koleja Erkan xwediyê bi hezaran darên fêkîdar û bêfêkî ye û çendîn parçeyên pir mezin ên keskatiyê hene ku aramiyeke derûnî ji bo xwendevanên xwe dabîn dike. Herwisa ji aliyê xwebjîvînê ve, di werza çandiniê de beşek ji xwarina xwe ya ji sebze û fêkiyan bixwe hildiberîne.<ref name=":0"/> === Qada Meşkê === Koleja Erkan xwediyê du qadên meşka laşî ya taybet bi xwe ye.<ref name=":2"/> === Qada Fîşekavêtinê (Polîgon) === Koleja Erkan xwediyê qadeke fîşekavêtinê (meydanî remî) ye, ku bi awayekî berdewam yekeyên leşkerî yên sînorî jê sûd girtine û sûd jê werdigirin.<ref name=":2"/> === Holên Nexşeyên Sê-Rêhendî (3D) === Koleja Erkan xwediyê çend laboratuwarên sê-rêhendî yên fîzîkî ye ku ji bo xwendina dersan tên bikaranîn.<ref name=":2"/> === Hevberkiya Dîrokî === Hevberkiya dîrokî di navbera herdû Koleja Erkan li Silêmaniyê û Koleja Edebiyatê ya Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Bexdayê (ku di nîvê sedsala borî de hatibû damezrandin), di dîroka hevçax a Kurdistanê de girîng bûne. Xala wan a hevpar ew e ku herdû jî di dema damezrandina xwe de, pêdiviyeke stratejîk a neteweyî bûn ji bo gelê Kurd û xaka Kurdistanê.<ref name=":2"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Saziyên leşkerî]] [[Kategorî:Sazî]] [[de:Stabskolleg (Kurdistan)]] dcmfsqcwc4ysvqwmt3bnbdgxsd3ajdy 14 318669 2031721 2026-05-26T15:52:56Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:Controversies in Bangladesh]] hat çêkirin 2031721 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Nakokî li gorî welatan]] [[Kategorî:Nakokî li Asyayê]] [[Kategorî:Civaka Bengladeşê]] rlptr6auja2hlw3nza9zp736fgygx9x 2031790 2031721 2026-05-26T17:32:13Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031790 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Bengladeşê]] [[Kategorî:Nakokî li Asyayê]] [[Kategorî:Nakokî li gorî welatan]] prgj9begqdj3oa9avky1yvot586naf5 0 318670 2031787 2026-05-26T17:08:59Z Penaber49 39672 Penaber49î/ê navê [[Koleja Erkan li Herêma Kurdistanê (Staff College)]] weke [[Koleja Erkan (Herêma Kurdistanê)]] guhart 2031787 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Koleja Erkan (Herêma Kurdistanê)]] 2jd5ooh0cg5ys1zjgd41c9bwnc3knuj 14 318671 2031825 2026-05-26T18:53:06Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031825 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031827 2031825 2026-05-26T18:57:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2031827 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2031828 2031827 2026-05-26T18:59:12Z Avestaboy 34898 /* */ 2031828 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Pornostêrkên alman]] 7ap2b51ph00jpqnpotxu9cvqobiommi 2031829 2031828 2026-05-26T18:59:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2031829 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Pornostêrkên alman|+Jin]] m3iuyrue47rmomzlo4x4clwywkzit4a 14 318672 2031830 2026-05-26T19:01:26Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031830 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031831 2031830 2026-05-26T19:02:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2031831 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Pornostêrkên alman|+Mêr]] l70b8xcbcknuezvcz0lkfgdftmjblze 14 318673 2031835 2026-05-26T19:10:17Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031835 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031839 2031835 2026-05-26T19:12:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2031839 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên fînlendî yên jin]] [[Kategorî:Wênesazên fînlendî|+Jin]] [[Kategorî:Wênesazên jin li gorî neteweyan|fînlendî]] fnnevv3bz9kkrrmcifair18t9fj63sr 14 318674 2031840 2026-05-26T19:13:32Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031840 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031841 2031840 2026-05-26T19:15:54Z Avestaboy 34898 /* */ 2031841 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên fînlendî|+Jin]] [[Kategorî:Hunermendên jin li gorî neteweyan|fînlendî]] [[Kategorî:Jinên fînlendî li gorî pîşeyan]] ksafko8oln317xam3smy0cxnnrtcixl 14 318675 2031842 2026-05-26T19:18:11Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031842 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031843 2031842 2026-05-26T19:19:51Z Avestaboy 34898 /* */ 2031843 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên fransî yên mêr|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên fransî|+Mêr]] [[Kategorî:Wênesazên mêr li gorî neteweyan|Fransî]] ihecv8rt36rr4755fsdmeq8td8ngnln 14 318676 2031844 2026-05-26T19:20:35Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031844 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031845 2031844 2026-05-26T19:22:24Z Avestaboy 34898 /* */ 2031845 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên fransî|+Mêr]] [[Kategorî:Hunermendên mêr li gorî neteweyan|fransî]] [[Kategorî:Mêrên fransî li gorî pîşeyan]] fs2byys3i84dx63z8yqfn9509vov82n 14 318677 2031846 2026-05-26T19:25:04Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031846 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031847 2031846 2026-05-26T19:26:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2031847 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên fransî yên jin]] [[Kategorî:Wênesazên fransî|+Jin]] [[Kategorî:Wênesazên jin li gorî neteweyan|fransî]] 3trof3toneo9uue2ontmxvqul5rbmiv 14 318678 2031848 2026-05-26T19:27:02Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031848 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031851 2031848 2026-05-26T19:28:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2031851 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên fransî|+Jin]] [[Kategorî:Hunermendên jin li gorî neteweyan|fransî]] [[Kategorî:Jinên fransî li gorî pîşeyan]] ka4jwe16qzsz5y8r809x7lpvxty5a5o 14 318679 2031856 2026-05-26T19:41:01Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031856 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031857 2031856 2026-05-26T19:43:04Z Avestaboy 34898 /* */ 2031857 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênegir |netewe=fransî |dewlet=fransa |serkategorî=hunermend}} 34l6m9nnxqjmmkd767kwa7jvznzextp 14 318680 2031859 2026-05-26T19:46:44Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031859 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031861 2031859 2026-05-26T19:48:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2031861 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Peykervan |netewe=fransî |dewlet=fransa |serkategorî=hunermend}} cgxmp8p1s9ub3gkyuso4yz04nr3l1i5 14 318681 2031862 2026-05-26T19:49:35Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031862 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031864 2031862 2026-05-26T19:51:07Z Avestaboy 34898 /* */ 2031864 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên fransî yên jin]] [[Kategorî:Peykervanên jin li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Peykervanên fransî]] t8nzcrwmmrvv5xz16gkeuuulvk627an 2031868 2031864 2026-05-26T19:53:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2031868 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên fransî yên jin]] [[Kategorî:Peykervanên jin li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Peykervanên fransî|+Jin]] pwf583b8e4qxozgk3w2bwl3jyucve4e 2031869 2031868 2026-05-26T19:54:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2031869 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên fransî yên jin]] [[Kategorî:Peykervanên jin li gorî neteweyan|fransî]] [[Kategorî:Peykervanên fransî|+Jin]] 6i0s2xw3ob1zqgmacd2n3b3mmbm928m 2031871 2031869 2026-05-26T19:54:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2031871 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên fransî yên jin]] [[Kategorî:Peykervanên jin li gorî neteweyan|Fransî]] [[Kategorî:Peykervanên fransî|+Jin]] ftby9l8256ttjpx56w961fxymisb4oh 2031900 2031871 2026-05-26T21:32:22Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2031900 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên fransî yên jin]] [[Kategorî:Peykervanên fransî|+Jin]] [[Kategorî:Peykervanên jin li gorî neteweyan|Fransî]] nw0dvcal786lzlgefx926f4zi8ajj5k 14 318682 2031875 2026-05-26T19:57:44Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2031875 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2031876 2031875 2026-05-26T19:59:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2031876 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên fransî yên mêr|Peykervan]][[Kategorî:Peykervanên fransî|+Mêr]] [[Kategorî:Peykervanên mêr li gorî neteweyan|Fransî]] 4us2inglfqqsz0hhamnebbz3m5f8pql 1 318683 2031918 2026-05-26T22:32:54Z Penaber49 39672 /* Sererastkirina gotarê */ beşeke nû 2031918 wikitext text/x-wiki == Sererastkirina gotarê == Silav @[[Bikarhêner:Staff.college.2003|Staff.college.2003]] ji ku bo we vê gotarê li ser Wîkîpediya kurdî (kurmancî) daye destpêkirin spas dikim. Sererastkirinên li ser gotarê ji bo standardên Wîkîpediyê ne. Ji bo ku gotar were standard kirin hê jî sererast kirin hewce ye. Dibe ku gotar ji aliyê bikarhênerên ve were guhertin. Ev guhertin hemî ji bo standard kirina gotarê ye. Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 22:32, 26 gulan 2026 (UTC) q1eel7vi8wpu0u5h8v7hbmuqk7tlu8w 2031920 2031918 2026-05-26T22:35:10Z Penaber49 39672 2031920 wikitext text/x-wiki == Sererastkirina gotarê == Silav @[[Bikarhêner:Staff.college.2003|Staff.college.2003]] ji bo ku we vê gotarê li ser Wîkîpediya kurdî (kurmancî) daye destpêkirin spas dikim. Sererastkirinên li ser gotarê ji bo standardên Wîkîpediyê ne. Ji bo ku gotar were standard kirin hê jî sererast kirin hewce ye. Dibe ku gotar ji aliyê bikarhênerên ve were guhertin. Ev guhertin hemî ji bo standard kirina gotarê ye. Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 22:32, 26 gulan 2026 (UTC) 57pohqx0jyml625i1bidh3gkkl12nrf 2031990 2031920 2026-05-27T03:53:06Z Balyozbot 42414 Bot: {{[[Şablon:Serê gotûbêjê|Serê gotûbêjê]]}} lê hat zêdekirin 2031990 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Sererastkirina gotarê == Silav @[[Bikarhêner:Staff.college.2003|Staff.college.2003]] ji bo ku we vê gotarê li ser Wîkîpediya kurdî (kurmancî) daye destpêkirin spas dikim. Sererastkirinên li ser gotarê ji bo standardên Wîkîpediyê ne. Ji bo ku gotar were standard kirin hê jî sererast kirin hewce ye. Dibe ku gotar ji aliyê bikarhênerên ve were guhertin. Ev guhertin hemî ji bo standard kirina gotarê ye. Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 22:32, 26 gulan 2026 (UTC) 7ri2194g4irtt2wgodbmt6vuhoc2kr1 2032039 2031990 2026-05-27T08:22:17Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Koleja Erkan (Herêma Kurdistanê)]] weke [[Gotûbêj:Koleja Erkan]] guhart 2031990 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Sererastkirina gotarê == Silav @[[Bikarhêner:Staff.college.2003|Staff.college.2003]] ji bo ku we vê gotarê li ser Wîkîpediya kurdî (kurmancî) daye destpêkirin spas dikim. Sererastkirinên li ser gotarê ji bo standardên Wîkîpediyê ne. Ji bo ku gotar were standard kirin hê jî sererast kirin hewce ye. Dibe ku gotar ji aliyê bikarhênerên ve were guhertin. Ev guhertin hemî ji bo standard kirina gotarê ye. Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 22:32, 26 gulan 2026 (UTC) 7ri2194g4irtt2wgodbmt6vuhoc2kr1 14 318684 2032020 2026-05-27T08:04:59Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2032020 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2032021 2032020 2026-05-27T08:06:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2032021 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jehrnasî]] 6u22yuuznx8vwzqxhtk9a5smx66n5as 2032022 2032021 2026-05-27T08:06:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2032022 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jehrnasî|:]] 2y6bm5wyu8wbwcsjvum02ljr5ng32vk 14 318685 2032023 2026-05-27T08:08:40Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2032023 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2032024 2032023 2026-05-27T08:10:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2032024 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Jehrnas]] dg46rblomryaro8zw8av258y238u07v 2032025 2032024 2026-05-27T08:10:28Z Avestaboy 34898 /* */ 2032025 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Jehrnas|Jehrnas]] dbpj23on7chqhpfngexjz89r0lkjmvk 2032026 2032025 2026-05-27T08:10:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2032026 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Jehrnas| ]] ekw3hfw1ykmvafgpgolcyt8mjfjiz4e 2032027 2032026 2026-05-27T08:11:10Z Avestaboy 34898 /* */ 2032027 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Biyolog li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Jehrnas| ]] dpiswd6g97hg25i2o3b2pw64ne2t7es 2032030 2032027 2026-05-27T08:16:24Z Avestaboy 34898 /* */ 2032030 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Biyolog li gorî neteweyan|*Jehrnas]] [[Kategorî:Jehrnas| ]] i5uihc4ftzhbevmoockwqq1hai9gltw 0 318686 2032038 2026-05-27T08:22:17Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Koleja Erkan (Herêma Kurdistanê)]] weke [[Koleja Erkan]] guhart 2032038 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Koleja Erkan]] es89qeh2rdy9t5yd77cuzhro0jpqe79 1 318687 2032040 2026-05-27T08:22:17Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Koleja Erkan (Herêma Kurdistanê)]] weke [[Gotûbêj:Koleja Erkan]] guhart 2032040 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Koleja Erkan]] p1ohs8f1r684w8magxq49rww6x92jzz 14 318688 2032041 2026-05-27T08:22:53Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2032041 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2032042 2032041 2026-05-27T08:24:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2032042 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2032043 2032042 2026-05-27T08:24:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2032043 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Jehrnas li gorî neteweyan]] s4k625654eck9kp06icjbctb9fi7w18 2032044 2032043 2026-05-27T08:25:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2032044 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Jehrnas li gorî neteweyan|amerîkî]] 5sy7pf8g51s2871zeackbvh936kv2ew 2032056 2032044 2026-05-27T08:44:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2032056 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Biyologên amerîkî]] [[Kategorî:Jehrnas li gorî neteweyan|amerîkî]] 7im3qwu605shwxaqc9gmvc4rc1q6aqb 2032058 2032056 2026-05-27T08:45:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2032058 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Biyologên amerîkî|jehrnas]] [[Kategorî:Jehrnas li gorî neteweyan|amerîkî]] 7z5ly81lxl8qxta85p5f7mxrrn2pk5p 2032060 2032058 2026-05-27T08:46:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2032060 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Biyologên amerîkî|jehrnas]] [[Kategorî:Jehrnas li gorî neteweyan|amerîkî]] [[Kategorî:Kîmyagerên amerîkî]] gzkxgt9yikp4ga5wykrai65my4flox8 2032061 2032060 2026-05-27T08:47:12Z Avestaboy 34898 /* */ 2032061 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Biyologên amerîkî|jehrnas]] [[Kategorî:Jehrnas li gorî neteweyan|amerîkî]] [[Kategorî:Kîmyagerên amerîkî|jehrnas]] 4uaxoadrjhdacpwuz6i00ntd92uqhfk 14 318689 2032062 2026-05-27T08:48:28Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2032062 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2032064 2032062 2026-05-27T08:50:21Z Avestaboy 34898 /* */ 2032064 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Biyolog li gorî neteweyan|amerîkî]] [[Kategorî:Biyolojî li DYAyê]] [[Kategorî:Zanyarên amerîkî]] r7yl1jqdodnul8l1tspfix1l5hhayz4 2032125 2032064 2026-05-27T10:23:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2032125 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Biyolog li gorî neteweyan|amerîkî]] [[Kategorî:Biyolojî li DYAyê|+biyolog]] [[Kategorî:Zanyarên amerîkî]] 2br83v987sx5smy85zfdxxgcf8cib8h 14 318690 2032065 2026-05-27T08:51:33Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2032065 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2032066 2032065 2026-05-27T08:53:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2032066 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Biyolojî li gorî welatan|DYA]] [[Kategorî: [[Kategorî:Zanist û teknolojî li DYAyê]] cm17v5709fuk9bmzlpuaul72u4ub1g5 2032068 2032066 2026-05-27T08:53:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2032068 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Biyolojî li gorî welatan|DYA]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li DYAyê]] 33qhx190iud1s7oqjbvwvijvvsipszf 2032070 2032068 2026-05-27T08:57:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2032070 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Biyolojî li Amerîkaya Bakur|DYA]] [[Kategorî:Biyolojî li gorî welatan|DYA]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li DYAyê]] ebduua45pmz87q0mbfrszmr8kcnm2bj 14 318691 2032071 2026-05-27T08:57:27Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2032071 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2032073 2032071 2026-05-27T09:05:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2032073 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Biyolojî li Amerîka]] mgvbv4fqk3h1m7cap6z50cmslnnmn6i 14 318692 2032074 2026-05-27T09:07:15Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2032074 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2032075 2032074 2026-05-27T09:08:51Z Avestaboy 34898 /* */ 2032075 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Biyologên alman|jehrnas]] [[Kategorî:Jehrnas li gorî neteweyan|alman]] g155vk0edtkbnluda11z4p0m2kpw2oo 14 318693 2032076 2026-05-27T09:10:18Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2032076 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2032077 2032076 2026-05-27T09:12:28Z Avestaboy 34898 /* */ 2032077 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Biyologên awistralî|jehrnas]] [[Kategorî:Jehrnas li gorî neteweyan|awistralî]] o6yzisf7n2v7phzh9vaz5yf0ockvcn1 14 318694 2032078 2026-05-27T09:12:58Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2032078 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2032079 2032078 2026-05-27T09:14:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2032079 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Biyolog li gorî neteweyan|awistralî]] [[Kategorî:Biyolojî li Awistralyayê]] [[Kategorî:Zanyarên awistralî]] so7xuipzo0p9qoh5x4ayeeyagzctkjj 2032124 2032079 2026-05-27T10:23:03Z Avestaboy 34898 /* */ 2032124 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Biyolog li gorî neteweyan|awistralî]] [[Kategorî:Biyolojî li Awistralyayê|+biyolog]] [[Kategorî:Zanyarên awistralî]] 5fos54utuf911gmao9bln5q2jotwb0x 14 318695 2032080 2026-05-27T09:16:14Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2032080 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2032081 2032080 2026-05-27T09:18:24Z Avestaboy 34898 /* */ 2032081 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Biyolojî li gorî welatan|Awistralya]] [[Kategorî:Biyolojî li Okyanûsyayê|Almanya]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Awistralyayê]] qpgm2v7a69353ckhk67juoax7f4b2li 14 318696 2032082 2026-05-27T09:19:04Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2032082 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2032083 2032082 2026-05-27T09:20:55Z Avestaboy 34898 /* */ 2032083 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Biyolojî li gorî parzemînan]] q7u1cxr0ejgiuj0hp08bse17cyti4mc 2032084 2032083 2026-05-27T09:21:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2032084 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Biyolojî li gorî parzemînan|Okyanûsya]] lamn99qi0rvfdw2mogozyo6bm5id7c9 14 318697 2032085 2026-05-27T09:21:30Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2032085 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2032086 2032085 2026-05-27T09:23:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2032086 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Biyolojî| Parzemîn]] gzngg1zahb4hg0o8bzhrnrmpkzf5xsh 2032087 2032086 2026-05-27T09:24:59Z Avestaboy 34898 /* */ 2032087 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Biyolojî| Parzemîn]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li gorî parzemînan]] 3ooqj09hngehppcavj1h38sfd3p5xoa 2032089 2032087 2026-05-27T09:25:24Z Avestaboy 34898 /* */ 2032089 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Biyolojî| Parzemîn]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li gorî parzemînan| ]] 51bvo7x5cxzvg2mjj2ii8i1kbqydqtz 14 318698 2032091 2026-05-27T09:32:30Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2032091 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2032093 2032091 2026-05-27T09:34:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2032093 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Biyologên brîtanî|jehrnas]] [[Kategorî:Jehrnas li gorî neteweyan|brîtanî]] 94cp0qnvciu4g0vpp3nh9fm5t9ee3vn 2032094 2032093 2026-05-27T09:41:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2032094 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Biyologên brîtanî|jehrnas]] [[Kategorî:Jehrnasî li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Jehrnas li gorî neteweyan|brîtanî]] 86e5x1x4ga74kwn56o2j3s4k2gp8yg1 14 318699 2032095 2026-05-27T09:41:55Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2032095 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2032097 2032095 2026-05-27T09:43:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2032097 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jehrnasî]] 6u22yuuznx8vwzqxhtk9a5smx66n5as 2032098 2032097 2026-05-27T09:43:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2032098 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Jehrnasî]] 9sys6isiekcrey01uhsaux3p99s9kep 2032099 2032098 2026-05-27T09:44:29Z Avestaboy 34898 /* */ 2032099 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Jehrnasî|Keyaniya Yekbûyî]] qwslqgaf4a95r6nfk02tkukpdbxea4t 14 318700 2032100 2026-05-27T09:49:00Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2032100 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2032101 2032100 2026-05-27T09:52:14Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2032101 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Jehrnasên brîtanî]] [[Kategorî:Jehrnas li gorî neteweyan]] arxc4o16ywng73bzxruo85ulai2ziu1 2032102 2032101 2026-05-27T09:54:03Z Avestaboy 34898 /* */ 2032102 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Biyologên skotlendî]] [[Kategorî:Jehrnasên brîtanî]] [[Kategorî:Jehrnas li gorî neteweyan]] gfv22k83wihhmxou6einhrhsljmoexf 2032103 2032102 2026-05-27T09:55:59Z Avestaboy 34898 /* */ 2032103 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Biyologên skotlendî|Jehrnas]] [[Kategorî:Jehrnasên brîtanî|Skotlendî]] [[Kategorî:Jehrnas li gorî neteweyan]] n44du68bp4wy692oobokcc7f2fdsvx9 2032114 2032103 2026-05-27T10:12:51Z Avestaboy 34898 /* */ 2032114 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Biyologên skotlendî|Jehrnas]] [[Kategorî:Jehrnasên brîtanî|Skotlendî]] [[Kategorî:Jehrnas li gorî neteweyan|Skotlendî]] eqk48zichfvmzv57pe4c574nl9iadvd 14 318701 2032104 2026-05-27T09:56:53Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2032104 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2032105 2032104 2026-05-27T09:58:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2032105 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Biyologên brîtanî| Skotlendî]] d4aw36qeqz6p7irmcl4kvghpay8c9bh 2032106 2032105 2026-05-27T09:59:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2032106 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Biyologên brîtanî| Skotlendî]] [[Kategorî:Zanyarên skotlendî]] evikrawazud8cy4iokkf82953mpmpuy 2032107 2032106 2026-05-27T10:00:10Z Avestaboy 34898 /* */ 2032107 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Biyologên brîtanî| Skotlendî]] [[Kategorî:Biyolojî li Skotlendayê]] [[Kategorî:Zanyarên skotlendî]] iy2hvd46ne329u03a0dxi980lzvh2ay 14 318702 2032110 2026-05-27T10:06:03Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2032110 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2032111 2032110 2026-05-27T10:09:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2032111 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Biyologên îngilîz|Jehrnas]] [[Kategorî:Jehrnasên brîtanî|Îngilîz]] [[Kategorî:Jehrnas li gorî neteweyan]] f3ybmklaapm10rxtuxp0kodwiqmteo5 2032115 2032111 2026-05-27T10:13:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2032115 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Biyologên îngilîz|Jehrnas]] [[Kategorî:Jehrnasên brîtanî|Îngilîz]] [[Kategorî:Jehrnas li gorî neteweyan|Îngilîz]] m1j66tit1fso4cidz8l9jpmysixcvbx 14 318703 2032112 2026-05-27T10:11:08Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2032112 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2032113 2032112 2026-05-27T10:12:10Z Avestaboy 34898 /* */ 2032113 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Biyologên kanadayî|Jehrnas]] [[Kategorî:Jehrnas li gorî neteweyan]] od4tiynfzewjn75tj1cmwscm1mjtj2r 2032116 2032113 2026-05-27T10:13:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2032116 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Biyologên kanadayî|Jehrnas]] [[Kategorî:Jehrnas li gorî neteweyan|kanadayî]] mp7i4fvrhnmxxx3sqrzwod80vmnj2e4 14 318704 2032117 2026-05-27T10:13:58Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2032117 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2032118 2032117 2026-05-27T10:15:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2032118 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Biyolog li gorî neteweyan|kandayî]] [[Kategorî:Biyolojî li Kanadayî]] [[Kategorî:Zanyarên kanadayî]] 5rj19jpmk6kti3zpvx5id4o3ldmuvvw 2032119 2032118 2026-05-27T10:16:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2032119 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Biyolog li gorî neteweyan|kandayî]] [[Kategorî:Biyolojî li Kanadayê]] [[Kategorî:Zanyarên kanadayî]] tc62cwgobig447gxy8gv3qfladokimk 2032120 2032119 2026-05-27T10:17:12Z Avestaboy 34898 /* */ 2032120 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Biyolog li gorî neteweyan|kandayî]] [[Kategorî:Biyolojî li Kanadayê|+biyolog]] [[Kategorî:Zanyarên kanadayî]] rgu1ukx05w4nlc5k918pty1u6g4ha6s 14 318705 2032121 2026-05-27T10:17:20Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2032121 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2032122 2032121 2026-05-27T10:19:04Z Avestaboy 34898 /* */ 2032122 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Biyolojî li Amerîkaya Bakur|Kanada]] [[Kategorî:Biyolojî li gorî welatan|Kanada]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Kanadayê]] 5urq9gscvfrs8owu2wo4k5tzpwxsk63 14 318706 2032126 2026-05-27T10:25:32Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2032126 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2032127 2032126 2026-05-27T10:27:08Z Avestaboy 34898 /* */ 2032127 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Biyologên çînî|jehrnas]] [[Kategorî:Jehrnas li gorî neteweyan|çînî]] f7awbfs7nq6fy4p9revqgn63d4y0by2 14 318707 2032128 2026-05-27T10:27:28Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2032128 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2032129 2032128 2026-05-27T10:29:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2032129 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Biyolog li gorî neteweyan|çînî]] [[Kategorî:Biyolojî li Çînê|+biyolog]] [[Kategorî:Zanyarên çînî]] segfd68bfdomuyozxdzy2ccvaawxtt4 14 318708 2032130 2026-05-27T10:30:20Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2032130 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2032131 2032130 2026-05-27T10:32:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2032131 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Biyolojî li Asyayê|Çîn]] [[Kategorî:Biyolojî li gorî welatan|Çîn]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Çînê]] hllbmcb2e78ahqc6sb6q73qkstold0t 14 318709 2032132 2026-05-27T10:33:11Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2032132 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2032133 2032132 2026-05-27T10:34:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2032133 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Biyolojî li Ewrasyayê|Asya]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Asyayê]] flvp4sgttvokkxjcnpta17yob5xyk84 2032134 2032133 2026-05-27T10:35:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2032134 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Biyolojî li Ewrasyayê|Asya]] 7bocvv7xu3cxwisoavhh5qhrs5yiq9p 14 318710 2032135 2026-05-27T10:50:36Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2032135 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2032136 2032135 2026-05-27T10:52:13Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2032136 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Jehrnas li gorî neteweyan]] s4k625654eck9kp06icjbctb9fi7w18 2032138 2032136 2026-05-27T10:54:01Z Avestaboy 34898 /* */ 2032138 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Biyologên xirwat|jehrnas]] [[Kategorî:Jehrnas li gorî neteweyan|xirwat]] hto1341m93ebh50ow4y8qy38r781e55 14 318711 2032139 2026-05-27T10:54:47Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2032139 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2032140 2032139 2026-05-27T10:56:50Z Avestaboy 34898 /* */ 2032140 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Biyolog li gorî neteweyan|xirwat]] [[Kategorî:Biyolojî li Xirwatistanê|+biyolog]] [[Kategorî:Zanyarên xirwat]] 6maay8kwrmql5s4p44achuz1j97z7xj 14 318712 2032141 2026-05-27T10:57:27Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2032141 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2032142 2032141 2026-05-27T10:58:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2032142 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Biyolojî li gorî welatan|Xirwatistan]] [[Kategorî:Biyolojî li Ewropayê|Xirwatistan]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Xirwatistanê]] a4hqm3b5gl79g7xlryedf3dgtvtgatd 14 318713 2032152 2026-05-27T11:10:32Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2032152 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2032154 2032152 2026-05-27T11:11:54Z Avestaboy 34898 /* */ 2032154 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Biyologên fransî|jehrnas]] [[Kategorî:Jehrnas li gorî neteweyan|fransî]] 3c58bgcicfmzjeddw8eoezhf85pvmxr 14 318714 2032155 2026-05-27T11:12:08Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2032155 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2032156 2032155 2026-05-27T11:13:50Z Avestaboy 34898 /* */ 2032156 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Biyolog li gorî neteweyan|fransî]] [[Kategorî:Biyolojî li Fransayê|+biyolog]] [[Kategorî:Zanyarên fransî]] 6fklhiprwmxwgojd5ztqf5vsopt11qo 14 318715 2032157 2026-05-27T11:15:23Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2032157 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2032158 2032157 2026-05-27T11:17:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2032158 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Biyolojî li gorî welatan|Fransa]] [[Kategorî:Biyolojî li Ewropayê|Fransa]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Fransayê]] a69nu4r5ucutwxg5xipt0s3o9le7iap 14 318716 2032159 2026-05-27T11:20:11Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2032159 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2032160 2032159 2026-05-27T11:21:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2032160 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Biyologên mecar|jehrnas]] [[Kategorî:Jehrnas li gorî neteweyan|mecar]] 6rwfkc4w8h2swxev5qd8ezrvcccwq3i 14 318717 2032161 2026-05-27T11:22:00Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2032161 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2032162 2032161 2026-05-27T11:23:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2032162 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Biyolog li gorî neteweyan|mecar]] [[Kategorî:Biyolojî li Mecaristanê|+biyolog]] [[Kategorî:Zanyarên mecar]] 8f0v9lx65eczmjh60eql4dw7dzd7q7c 14 318718 2032163 2026-05-27T11:24:09Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2032163 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2032164 2032163 2026-05-27T11:52:16Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2032164 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Biyolojî li Ewropayê]] [[Kategorî:Biyolojî li gorî welatan]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Mecaristanê]] bqonkq01otl1df1e4tmmuvts6xl5kcm 0 318719 2032165 2026-05-27T11:55:34Z ~2026-31414-80 157538 Rûpel bi "'''Hesen Ebdulwahid''' (لەدایکبووی ساڵا 1999 ل باژێڕێ زاخۆ)، ئەکتەر و دەرهێنەرەکێ کوردی یێ سەردەمە ل پارێزگەها دهۆکێ. ئەو دەرچوویێ پەیمانگەها هونەرێن جوانە بەشێ دەرهێنانێ، و خویندکارێ کۆلیژا هونەرێن جوانە ل دهۆکێ. ناڤبری د چەندین بوارێن جودا یێن هونەری دا کار کرییە، وە..." hat çêkirin 2032165 wikitext text/x-wiki '''Hesen Ebdulwahid''' (لەدایکبووی ساڵا 1999 ل باژێڕێ زاخۆ)، ئەکتەر و دەرهێنەرەکێ کوردی یێ سەردەمە ل پارێزگەها دهۆکێ. ئەو دەرچوویێ پەیمانگەها هونەرێن جوانە بەشێ دەرهێنانێ، و خویندکارێ کۆلیژا هونەرێن جوانە ل دهۆکێ. ناڤبری د چەندین بوارێن جودا یێن هونەری دا کار کرییە، وەک سینەما . شانو. دۆبلاژ، درامایێن تەلەڤزیۆنی، و کارێن خێرخوازی. == کارێن هونەری == === سینەما و تەلەڤزیۆن === * '''کورتەفیلمێ After This''': وەک '''دەرهێنەر''' کار تێدا کرییە. ئەڤ فیلمە هاتییە وەرگرتن د بەشێ پێشبرکێیێ دا د گەڕا 12ێ یا فێستیڤاڵا نێودەوڵەتی یا فیلمی یا دهۆکێ (Duhok International Film Festival) دا. * پشکداری وەک ئەکتەر د چەندین درامایێن تەلەڤزیۆنی یێن خۆجێی دا ل دەڤەرا بادینان. === شانۆ === * '''شانۆگەریا 39 پێنگاڤ''': وەک دەرهێنەر کار تێدا کرییە. * '''شانۆگەریا بخیل''' (2026): وەک ئەکتەر پشکداری تێدا کرییە. * '''شانۆگەریا Mafia of the Black Land (مافییا وەڵاتێ ڕەش)''' (2026): وەک ئەکتەر پشکداری تێدا کرییە. == Kategori == [[Kategori:Derhênerên kurd]] [[Kategori:Lîstikvanên kurd]] [[Kategori:Huner li Dihokê]] 97u6ilz55ybg7nwvymnssw6jxvhgavr