Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 7 2062523 2047554 2026-06-18T09:07:13Z Wikihez 39702 /* Mijarên têkildar */ 2062523 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Cegerxwîn | wêne = جگەرخوێن 1.jpg | navê_rastî = Şêxmûs Hesen | bernav = Cegerxwîn | roja_jidayikbûnê = [[1903]] | cihê_jidayikbûnê = [[Hesar, Kercews|Hesar]], [[Kercews]] | roja_mirinê = [[22ê çiriya pêşîn]] a [[1984]]an (81 salî) | cihê_mirinê = [[Stockholm]], [[Swêd]] | netewe = [[Kurd]] | pîşe = [[Nivîskar]], [[helbestvan]] }} '''Cegerxwîn''' bi navê xwe yê fermî '''Şêxmûs Hesen''' (jdb. [[1903]] li gundê [[Hesar, Kercews|Hesarê]], [[Kercews]]a [[Batman]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]<ref>Cegerxwîn (2003). Aşitî (Dîwana 8an). [[Weşanên Avesta]], Stembol.</ref> – m. [[22ê çiriya pêşîn]] a [[1984]]an li [[Stockholm]]ê, [[Swêd]]), [[helbestvan]], [[siyasetmedar]] û ramyarê [[kurd]] ê mezin bû. == Jînenîgarî == [[Wêne:Navenda Çand û Hunerê ya Ciwanan a Cegerxwîn li Amedê 2012.JPG|thumb|[[Navenda Çand û Hunerê ya Ciwanan a Cegerxwîn]] li Amedê, 2012. Di sala 2017an de hikûmeta tirkî navê navendê guherand û navê "15 Temmuz Millet Kültür Merkezi" lê kirin.]] Cegerxwîn di 1903an de li gundê Hesarê hatiye dinyayê. Navê wî ew e: Şêxmûsê kurê Hesenê kurê Mihemedê kurê Mehmûdê kurê Elî. 11 bira û xwişkên wî hebûn. Birayê wî Xelîl e û xwişka wî Asya ye. Yên din çûne ber dilovaniyê Xwedê.<ref>[[Derwêşê Xalib]], ''Kurtejînenîgariya Cegerwîn'', di [[Kovara W]], [[îlon]]-[[çiriya pêşîn]] 2009 de, Weşana [[Enstîtûya Kurdî ya Amedê]]</ref> Ew hê di salên zaroktiyê de dest bi kar kiriye. Di 1918-1919an de, di jiyê 15-16 saliyê de dê û bavê xwe winda kirine. Bavê wî Hesen ([[m.]] 1918) bû, diya wî jî Eyşan ([[m.]] 1919). Di salên 1918 û 1920an de di [[Rêhesin|riya hesinî]] de dişixule. Di salên 1920 û 1927an de ew diçe [[deştê Diyarbekirê]] ber şêx û melan bixwîne. Ew diçe [[medrese]]yê. Di 1924an de Cegerwxîn dibe [[welatparêz]]. Di sala 1927an de ew vegeriya [[Tilşiyîr]]ê ([[Tilşihîr]]ê), bi keça xalê xwe [[Kehla Selîm]] re dizewice û dû re li [[Amûdê]] bi cih dibe. Di 1928an de Cegerxwîn dibe [[seyda]] û meletiyê dike. Ew bû meleyê gundê [[Hazda Jorîn]]. Dû re meletiyê ber dide, diçe du gundan ([[Êlek]] û [[Cehenem]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) ava dike. Di 1934an de komeleya [[Ciwankurd]] saz dikin, lê dagirkarên frensî komelê digirin. Di 1946an de Cegerxwîn dikeve [[Xoybûn]]ê û lê kar dike, pişt re navê rêxistinê diguherin, dikin [[Civata Azadî û Yekîtiya Kurdistanê]]. Damizirînerê civatê [[Ehmed Nafiz]] e, Cegerxwîn dibe sekreter. Wî mala xwe ji gund bir bajarê Qamişlo<ref>[[Mehmed Uzun]] (1995). Antolojiya edebiyata kurdî, 1. Tümzamanlaryayıncılık, Stembol.</ref> Di navbera 1948 û 1957an de ew dibe [[komûnîst]] û endamê [[Partiya Komûnîst a Sûriyê]]. Dû re di 1949an de ew cara pêşîn tê girtin. Di 1950î de ew dikeve [[Civata Aştîxwazên Sûriyê]] û bi wan re kar dike. Li 1954ê ew dibe [[berbijêr]]ê perlamana Sûriyê. Di 1957an de Cegerxwîn ji [[Partiya Komûnîst]] dûr dikeve û [[rêxistina Azadî]] saz dike. Piştî rêxistina Azadî bi [[Partiya Demokrat a Kurdî]] dibin yek. 1959-1962 partî wî dişîne [[Başûrê Kurdistanê]], li [[Bexda]]yê di zanîngehan de hînî kurdî dike. Ew sê salan li wir dimîne. Di 1962an de ew vedigere [[Rojavayê Kurdistanê]]. Ew dîsa tê girtin. Li 1963ê ew dîsa tê girtin û dikeve [[girtîgeha Mezê]] ya [[Şam]]ê. Piştî pêleke nedirêj tê berdan û vedigere [[Qamişlo]]kê. Di 1967an de Cegerwîn bû endamê Komîteya Navendî ya [[Partiya Demokrat a Kurdên Pêşverû li Sûriyê]]. Lê dû re di 1969-1970î de ew cardin diçê Başûrê Kurdistanê û li şoreşê nêzîkî salekê dimîne. Di navbera 1973 û 1975an de ew ji ber stemkariya hikûmeta Sûriyê diçe [[Libnan]]ê û li wir dimîne. Li Libnanê dîwanên xwe ya sêyê "Kî me ez?" û ya "Salar û Mîdya" çap dike. Di 1976 û 1979an de ew vedigere Sûriyê û heta sala 1979an li wir dimîne. Di sala 1979an de Cegerxwîn diçe welatê [[Swêd]]ê, li bajarê [[Uppsala]]yê dijiya.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Ew di [[22ê çiriya pêşîn]] a 1984an li Swêdê dimire. Dû re ew li Qamişlokê hatiye veşartin.<ref>[[Davut Özalp]] (2004?). Jînenîgarî, têkoşîn û berhemdariya Cegerxwîn. Weşanên M, Stembol.</ref> == Berhem == === Helbest === * ''[[Dîwana yekem: Agir û Pirûsk]]'', 1945, Şam * ''[[Dîwana diwem: Sewra Azadî]]'', 1954, Şam * ''[[Dîwana siyem: Kî me Ez?]]'', 1973, Beyrûd * ''[[Dîwana çarem: Ronak]]'', 1980, [[Weşanên Roja Nû]], Stockholm * ''[[Dîwana pêncem: Zend-Avista]]'', 1981, Weşanên Roja Nû, Stockholm * ''[[Dîwana sesem: Sefaq]]'', 1982, Weşanên Roja Nû, Stockholm * ''[[Dîwana heftem: Hêvî]]'', 1993, Weşanên Roja Nû, Stockholm * ''[[Dîwana hestem: Aşitî]]'', 1985, [[Weşanxana Kurdistan]], Stockholm * ''[[Salar û Mîdya]]'' * ''[[Şerefnameya Menzûr]]'' === Ziman û ferheng === * ''Destûra Zimanê kurdî'', 1961, Bexda * ''Ferheng, perçê yekem'', 1962, Bexda * ''Ferheng, perçê diwem'', 1962, Bexda == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Mijarên têkildar == * {{zza}} {{lgz|zza|Gulfiroş}} == Girêdanên derve == * {{Asoya helbesta kurdî|https://www.helbestakurdi.com/helbestvan/cegerxwin.html}} * {{Ansîklopediya Kurdistanê|cegerxwin}} * [http://www.kurdishlibrary.org/Kurdish_Library/Writers/Cegerxwin/Cegerxwin_index.htm Nivîsên li ser Cegerxwîn di Internetê de] * [http://www.saradistribution.com/cegerxwin.htm ''saradistribution.com'', Cegerxwîn] * [https://portal.arsivakurd.org/wp-content/uploads/2021/08/Birnebun_20.pdf [[Ali Çiftçi]] (2003). Bi minasebeta bîranîna sedsaliya Cîgerxwîn, hevpeyvînek bi [[Hanefî Celeplî]] re. Kovara [[Bîrnebûn]], 20:2003, r. 24-31.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240325203251/https://portal.arsivakurd.org/wp-content/uploads/2021/08/Birnebun_20.pdf |date=2024-03-25 }} * {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Cigerxwîn}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cegerxwîn| ]] [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên sedsala 20an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1903]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Kurdên Swêdê]] [[Kategorî:Mirin 1984]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Kercewsê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] 8f4vph75hfnulz96s9lqv2casyz8tl6 2062570 2062523 2026-06-18T10:32:41Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart.) 2062570 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Cegerxwîn | wêne = جگەرخوێن 1.jpg | navê_rastî = Şêxmûs Hesen | bernav = Cegerxwîn | roja_jidayikbûnê = [[1903]] | cihê_jidayikbûnê = [[Hesar, Kercews|Hesar]], [[Kercews]] | roja_mirinê = [[22ê çiriya pêşîn]] a [[1984]]an (81 salî) | cihê_mirinê = [[Stockholm]], [[Swêd]] | netewe = [[Kurd]] | pîşe = [[Nivîskar]], [[helbestvan]] }} '''Cegerxwîn''' bi navê xwe yê fermî '''Şêxmûs Hesen''' (jdb. [[1903]] li gundê [[Hesar, Kercews|Hesarê]], [[Kercews]]a [[Batman]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]<ref>Cegerxwîn (2003). Aşitî (Dîwana 8an). [[Weşanên Avesta]], Stembol.</ref> – m. [[22ê çiriya pêşîn]] a [[1984]]an li [[Stockholm]]ê, [[Swêd]]), [[helbestvan]], [[siyasetmedar]] û ramyarê [[kurd]] ê mezin bû. == Jînenîgarî == [[Wêne:Navenda Çand û Hunerê ya Ciwanan a Cegerxwîn li Amedê 2012.JPG|thumb|[[Navenda Çand û Hunerê ya Ciwanan a Cegerxwîn]] li Amedê, 2012. Di sala 2017an de hikûmeta tirkî navê navendê guherand û navê "15 Temmuz Millet Kültür Merkezi" lê kirin.]] Cegerxwîn di 1903an de li gundê Hesarê hatiye dinyayê. Navê wî ew e: Şêxmûsê kurê Hesenê kurê Mihemedê kurê Mehmûdê kurê Elî. 11 bira û xwişkên wî hebûn. Birayê wî Xelîl e û xwişka wî Asya ye. Yên din çûne ber dilovaniyê Xwedê.<ref>[[Derwêşê Xalib]], ''Kurtejînenîgariya Cegerwîn'', di [[Kovara W]], [[îlon]]-[[çiriya pêşîn]] 2009 de, Weşana [[Enstîtûya Kurdî ya Amedê]]</ref> Ew hê di salên zaroktiyê de dest bi kar kiriye. Di 1918-1919an de, di jiyê 15-16 saliyê de dê û bavê xwe winda kirine. Bavê wî Hesen ([[m.]] 1918) bû, diya wî jî Eyşan ([[m.]] 1919). Di salên 1918 û 1920an de di [[Rêhesin|riya hesinî]] de dişixule. Di salên 1920 û 1927an de ew diçe [[deştê Diyarbekirê]] ber şêx û melan bixwîne. Ew diçe [[medrese]]yê. Di 1924an de Cegerwxîn dibe [[welatparêz]]. Di sala 1927an de ew vegeriya [[Tilşiyîr]]ê ([[Tilşihîr]]ê), bi keça xalê xwe [[Kehla Selîm]] re dizewice û dû re li [[Amûdê]] bi cih dibe. Di 1928an de Cegerxwîn dibe [[seyda]] û meletiyê dike. Ew bû meleyê gundê [[Hazda Jorîn]]. Dû re meletiyê ber dide, diçe du gundan ([[Êlek]] û [[Cehenem]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) ava dike. Di 1934an de komeleya [[Ciwankurd]] saz dikin, lê dagirkarên frensî komelê digirin. Di 1946an de Cegerxwîn dikeve [[Xoybûn]]ê û lê kar dike, pişt re navê rêxistinê diguherin, dikin [[Civata Azadî û Yekîtiya Kurdistanê]]. Damizirînerê civatê [[Ehmed Nafiz]] e, Cegerxwîn dibe sekreter. Wî mala xwe ji gund bir bajarê Qamişlo<ref>[[Mehmed Uzun]] (1995). Antolojiya edebiyata kurdî, 1. Tümzamanlaryayıncılık, Stembol.</ref> Di navbera 1948 û 1957an de ew dibe [[komûnîst]] û endamê [[Partiya Komûnîst a Sûriyê]]. Dû re di 1949an de ew cara pêşîn tê girtin. Di 1950î de ew dikeve [[Civata Aştîxwazên Sûriyê]] û bi wan re kar dike. Li 1954ê ew dibe [[berbijêr]]ê perlamana Sûriyê. Di 1957an de Cegerxwîn ji [[Partiya Komûnîst]] dûr dikeve û [[rêxistina Azadî]] saz dike. Piştî rêxistina Azadî bi [[Partiya Demokrat a Kurdî]] dibin yek. 1959-1962 partî wî dişîne [[Başûrê Kurdistanê]], li [[Bexda]]yê di zanîngehan de hînî kurdî dike. Ew sê salan li wir dimîne. Di 1962an de ew vedigere [[Rojavayê Kurdistanê]]. Ew dîsa tê girtin. Li 1963ê ew dîsa tê girtin û dikeve [[girtîgeha Mezê]] ya [[Şam]]ê. Piştî pêleke nedirêj tê berdan û vedigere [[Qamişlo]]kê. Di 1967an de Cegerwîn bû endamê Komîteya Navendî ya [[Partiya Demokrat a Kurdên Pêşverû li Sûriyê]]. Lê dû re di 1969-1970î de ew cardin diçê Başûrê Kurdistanê û li şoreşê nêzîkî salekê dimîne. Di navbera 1973 û 1975an de ew ji ber stemkariya hikûmeta Sûriyê diçe [[Libnan]]ê û li wir dimîne. Li Libnanê dîwanên xwe ya sêyê "Kî me ez?" û ya "Salar û Mîdya" çap dike. Di 1976 û 1979an de ew vedigere Sûriyê û heta sala 1979an li wir dimîne. Di sala 1979an de Cegerxwîn diçe welatê [[Swêd]]ê, li bajarê [[Uppsala]]yê dijiya.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Ew di [[22ê çiriya pêşîn]] a 1984an li Swêdê dimire. Dû re ew li Qamişlokê hatiye veşartin.<ref>[[Davut Özalp]] (2004?). Jînenîgarî, têkoşîn û berhemdariya Cegerxwîn. Weşanên M, Stembol.</ref> == Berhem == === Helbest === * ''[[Dîwana yekem: Agir û Pirûsk]]'', 1945, Şam * ''[[Dîwana diwem: Sewra Azadî]]'', 1954, Şam * ''[[Dîwana siyem: Kî me Ez?]]'', 1973, Beyrûd * ''[[Dîwana çarem: Ronak]]'', 1980, [[Weşanên Roja Nû]], Stockholm * ''[[Dîwana pêncem: Zend-Avista]]'', 1981, Weşanên Roja Nû, Stockholm * ''[[Dîwana sesem: Sefaq]]'', 1982, Weşanên Roja Nû, Stockholm * ''[[Dîwana heftem: Hêvî]]'', 1993, Weşanên Roja Nû, Stockholm * ''[[Dîwana hestem: Aşitî]]'', 1985, [[Weşanxana Kurdistan]], Stockholm * ''[[Salar û Mîdya]]'' * ''[[Şerefnameya Menzûr]]'' === Ziman û ferheng === * ''Destûra Zimanê kurdî'', 1961, Bexda * ''Ferheng, perçê yekem'', 1962, Bexda * ''Ferheng, perçê diwem'', 1962, Bexda == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Mijarên têkildar == * {{zza}} {{Lînka gotara zaravayê|zza|Gulfiroş}} == Girêdanên derve == * {{Asoya helbesta kurdî|https://www.helbestakurdi.com/helbestvan/cegerxwin.html}} * {{Ansîklopediya Kurdistanê|cegerxwin}} * [http://www.kurdishlibrary.org/Kurdish_Library/Writers/Cegerxwin/Cegerxwin_index.htm Nivîsên li ser Cegerxwîn di Internetê de] * [http://www.saradistribution.com/cegerxwin.htm ''saradistribution.com'', Cegerxwîn] * [https://portal.arsivakurd.org/wp-content/uploads/2021/08/Birnebun_20.pdf [[Ali Çiftçi]] (2003). Bi minasebeta bîranîna sedsaliya Cîgerxwîn, hevpeyvînek bi [[Hanefî Celeplî]] re. Kovara [[Bîrnebûn]], 20:2003, r. 24-31.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240325203251/https://portal.arsivakurd.org/wp-content/uploads/2021/08/Birnebun_20.pdf |date=2024-03-25 }} * {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Cigerxwîn}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cegerxwîn| ]] [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên sedsala 20an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1903]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Kurdên Swêdê]] [[Kategorî:Mirin 1984]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Kercewsê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] gsf6aqjdcoqz9zckbnk31rnmuw3j6c2 0 12 2062554 2032508 2026-06-18T09:44:31Z Wikihez 39702 2062554 wikitext text/x-wiki {{bi zazakî|Tarîx}} [[Wêne:Herodotus_Massimo_Inv124478.jpg|thumb|[[Hêrodotos]] (nêzîkî  484 b.z — nêzîkî 425 b.z.), gelek caran wek "bavê dîrokê" tê nasîn]] {{Quote box|width=250px|quote=Ên ku demên berê bi bîr nayînin, mecbûr in ku serpêhatiyên berê dubare bikin.<ref>George Santayana, "The Life of Reason", Volume One, p. 82, BiblioLife, {{ISBN|978-0-559-47806-2}}</ref>|source=—[[George Santayana]]}} '''Dîrok''', '''tarîx''' an jî '''mêjû'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://ferhengkurdi.org/ |sernav=mêjû (II) (m) • Ferheng Kurdî |malper=ferhengkurdi.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}</ref> lêkolîna zanistî ya zemanê berê ye<ref>{{Jêder-malper |url=http://archaeology.about.com/od/hterms/qt/history_definition.htm |sernav=History Definition |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140202111248/http://archaeology.about.com/od/hterms/qt/history_definition.htm |tarîxa-arşîvê=2 sibat 2014 |tarîxa-gihiştinê=21 kanûna paşîn 2014 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.siena.edu/pages/3289.asp |sernav=What is History & Why Study It? |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140201183734/http://www.siena.edu/pages/3289.asp |tarîxa-arşîvê=1 sibat 2014 |tarîxa-gihiştinê=21 kanûna paşîn 2014 }}</ref> ku bûyerên berê li gorî konteksta [[Kronolojî|kronolojiyê]] û çavkaniyan bi sedem û netîceyên xwe bi awayekî rexneyî tên nirxandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history |sernav=History {{!}} discipline |malper=Encyclopedia Britannica |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-06-02 }}</ref> Pisporên dîrokê [[dîroknas]] (dîrokzan, dîrokvan) in. Dîroknas di lêkolîna zemanê berê de çavkaniyên tarîxî yên wekî belgeyên nivîskî, tecrubeyên devkî, nîşanên xwezayî û objeyên maddî wekî berhemên [[huner]]î bi kar tînin.<ref name="Arnold2000">{{Jêder-kitêb |sernav=History: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/historyveryshort00arno_0 |paşnav=Arnold |pêşnav=John H. |weşanger=Oxford University Press |sal=2000 |isbn=019285352X |cih=New York }}</ref> Dîroknas bi riya vegotinan hewl didin ku zemanê berê fêm bikin û pêşkêş bikin. Bi gelemperî li ser kîjan vegotin bûyerekê herî baş rave dike û li ser muhîmiya sedem û netîceyên wan yên cuda nîqaş dikin. [[Hêrodotos]], dîroknasekî [[Yewnaniya kevn|yewnan]] ê sedsala 5an, di nav tradisyona rojavayê de wek "bavê tarîxê"<ref name="fordham">{{Jêder-malper |url=https://sourcebooks.fordham.edu/ancient/eb11-herodotus.asp |sernav=Ancient History Sourcebook: 11th Brittanica: Herodotus |paşnav=Halsall |pêşnav=Paul |malper=Internet History Sourcebooks Project |weşanger=Fordham University |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201127014859/https://sourcebooks.fordham.edu/ancient/eb11-herodotus.asp |tarîxa-arşîvê=27 çiriya paşîn 2020 |tarîxa-gihiştinê=3 kanûna pêşîn 2020 |ref=fordham }}</ref> tê nasîn, tevî ku carinan jê re "bavê derewan" jî hatibe gotin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/vivesoneducation00viveuoft |sernav=Vives, on education : a translation of the De tradendis disciplinis of Juan Luis Vives |paşnav=Vives |pêşnav=Juan Luis |paşnav2=Watson |pêşnav2=Foster |tarîx=1913 |weşanger=Cambridge : The University Press |kesên-din=Robarts - University of Toronto }}</ref> Li gel [[Tûkûdîdes]]î, wî bingehên lêkolîna tarîxa mirovahiyê ya modern damezrand. == Etîmolojî == Kelîmeya "''dîrok''" herî pêşî di salên 1930î de wekî [[neolojîzm]]ekê ketiye [[Wêjeya kurdî|edebiyata kurdî]].<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?redir_esc=y&hl=en&id=fP9jAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=dîrîk |sernav=Nationalism and language in Kurdistan, 1918-1985 |paşnav=Hassanpour |pêşnav=Amir |tarîx=1992 |weşanger=Mellen Research University Press |isbn=0-7734-9816-8 |cih=San Francisco |rr=432 |oclc=25317598 |jêgirtin=The coined work ''mêjû'' 'history' (replacing the Arabic loanword ''tarîx'') dislodged the rival coinage ''dîrîk/dîrok'' and gained currency in Soranî due to its use in the book (''dîrok'' is, however, used in Kurmanji because it appeared in Kurmanji literature of Syria in the 1930s and 1940s). }}</ref> Du teorî li ser [[etîmolojî|etîmolojiya]] vê kelîmeyê hene, li gorî yekê ji wan kelîmeya ''dîrok'' ji gotina "dûr" tê ku di hin devokên kurmancî de wek "dîr" yan "dwîr" tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://e-weje.com/ceribandin/ |sernav=Etîmolojiya peyva dîrok û mêjû |paşnav=Tîgrîs |pêşnav=Amed |malper=e-weje.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170328010053/http://e-weje.com/ceribandin/ |tarîxa-arşîvê=2017-03-28 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=2021-06-02 }}</ref> Teoriya din bawer e ku "''dîrok''" ji gotina "[[çîrok]]" hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zimannas.com/ferheng/d/d%C3%AErok |sernav=Rehnas - dîrok |paşnav=Muhammed |pêşnav=Husein |malper=zimannas.com |ziman=ku |tarîxa-gihiştinê=2021-06-02 |tarîxa-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214304/https://zimannas.com/ferheng/d/d%C3%AErok |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kelîmeya "''hîstorî''" di gelek [[Zimanên Ewropayê|zimanên ewropî]] de hem tê maneya dîrokê û hem jî çîrokê.<ref name="Ferrater-Mora">Ferrater-Mora, José. ''Diccionario de Filosofia''. Barcelona: Editorial Ariel, 1994.</ref> == Tarîf == [[Wêne:Ancientlibraryalex.jpg|thumb|Wênenîgariyeke [[Pirtûkxaneya Îskenderiyeyê]]]] Dema dîroknas zemanê berê îzah dikin û tarîxê dinivîsin, çarçoveya dema xwe û fikirên serdest ên wê demê ber bi çav digirin. Carinan jî ji bo ku civaka xwe dersan peyda bikin dinivîsin. Bi hilberîna vegotin û analîzkirina bûyerên berê yên têkildarî mirovahiyê di zanista dîrokê de "vegotina rast a zemanê berê" tê çêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=wrACAAAAIAAJ&redir_esc=y |sernav=The Century Dictionary: An Encyclopedic Lexicon of the English Language |paşnav=Whitney |pêşnav=William Dwight |tarîx=1889 |weşanger=Century Company |ziman=en }}</ref> Dîsîplîna dîrokê ya modern ji bo çêkirina vê vegotinê hewl dide. Adeten, dîroknasan bûyerên berê yan bi nivîskî yan jî bi devkî tomar kirine û hewl dane ku bi riya lêkolîna belgeyên nivîskî û vegotinên devkî cewaba pirsên tarîxî bidin. Ji destpêkê ve dîroknas çavkaniyên wekî abîde, kîtabe û resman jî bi kar anîne. Bi gelemperî, çavkaniyên tarîxî dikarin di nav sê kategoriyan de werin veqetandin: ên hatine nivîsandin, ên ku hatine gotin û ên ku hatine parastin. Dîroknas bi gelemperî her sêyan didin ber çavan.<ref>Michael C. Lemon (1995). The Discipline of History and the History of Thought. Routledge. p. 201. {{ISBN|0-415-12346-1}}</ref> Lê nîvîs nîşanek e ku dîrokê ji [[pêşdîrok]]ê vediqetîne. == Dîrok û pêşdîrok == {{Gotara bingehîn|Pêşdîrok}} {{Dîroka mirovahiyê û pêşdîrok}} Tarîxa cîhanê hemû bîra tecrubeyên ''[[mirov|Homo sapiens sapiens]]'' ên berê ye, ku ew tecrube bi piranî di qeydên nivîskî de hatine parastin. Lê belê pêşdîrok di deverên ku li wir qeydên nivîskî yan kultura nivîsînê hîn tinebû dikole.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=Cy32SWNprDUC&printsec=frontcover&dq=prehistory&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwig3uKjqPnwAhURhP0HHQh1CvkQ6AEwAXoECAkQAg#v=onepage&q=prehistory&f=false |sernav=Prehistory: The Making Of The Human Mind |paşnav=Renfrew |pêşnav=Colin |tarîx=2012-12-20 |weşanger=Orion |isbn=978-1-78022-581-4 |ziman=en }}</ref> Bi xwendina nîgar, resm, neqş û objeyên din ên hunerî re, mirov dikare hin agahî li ser jiyana berî nivîsandinê jî peyda bike. == Dîroknivîsî == Dîroknivîsî yan hîstorîografî tê çend maneyên ku têkildarî hev in.<ref name="culturahistorica.org">{{Jêder-malper |url=https://culturahistorica.org/what-is-historiography/ |sernav=What is Historiography? – Culturahistorica.org |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210127195859/https://culturahistorica.org/what-is-historiography/ |tarîxa-arşîvê=27 kanûna paşîn 2021 |tarîxa-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2021 }}</ref> Ya yekem, tê maneya dîrok çawa hatiye hilberandin: çîroka pêşxistina [[Rêbaza Dîrokî|metodolojî]] û pratîkan (nimûne, çûyîna ji vegotina biyografîk a demkurt ber bi analîzeke tematîk a demdirêj). Ya duyem, tê maneya çi tişt hatine hilberandin: beşeke taybet a nivîsandina dîrokê (nimûne, "Dîroknivîsiya [[Serdema Navîn|çaxa navîn]] di salên 1960î de" de tê maneya "Berhemên dîroka çaxa navîn ên di salên 1960î de hatine nivîsandin").<ref name="culturahistorica.org" /> Ya sêyem, tê maneya çima dîrok tê hilberandin: [[felsefeya dîrokê]]. == Rêbazên dîrokî == Rêbaza dîrokî ji wan teknîk û rêgezan pêk tê ku [[dîroknas]] ji bo lêkolînê û paşê jî ji bo nivîsandina dîrokê [[jêderên pileya yekem]] û delîlên din bi kar tînin. [[Herodot]] (484 b.z. — nêz. 425 b.z.)<ref name="lamberg-karlovsky-p5">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Civilizations: The Near East and Mesoamerica |paşnav=Lamberg-Karlovsky, C.C. |paşnav2=Jeremy A. Sabloff |weşanger=Benjamin-Cummings Publishing |sal=1979 |isbn=978-0-88133-834-8 |rûpel=5 }}</ref> bi gelemperî wekî "bavê dîrokê" tê pejirandin. Lê belê [[Tûkûdîdes|Thukîdîdes]] (nêz. 460 b.z. — nêz. 400 b.z.) kesê yekem e ku di xebata xwe ya bi navê ''History of the Peloponnesian War (Dîroka Şerê Peloponnesî)'' de rêbazeke dîrokî ya pêşketî bi kar aniye. Berevajiya Herodotî, Thukîdîdesî dîrok wekî encama bijarde û kiryarên mirovan hesiband, û li sedem û encamên bûyeran nêrî.<ref name="lamberg-karlovsky-p5" /> Di destpêka serdema navîn de [[Augustînus]] li ser ramana [[xiristiyanî]] û ewropayî bibandor bû. Di serdema navîn û [[ronesans]]ê de dîrok bi nêrîneke dînî dihat lêkolandin. Li dora 1800an, fîlozof û dîroknasê alman [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] awireke laîk, û felsefeyê anî xebatên dîrokî.<ref name="graham-ch1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Shape of the Past |paşnav=Graham, Gordon |weşanger=[[University of Oxford]] |sal=1997 |beş=Chapter 1 }}</ref> Dîroknas û [[Civaknasî|civaknasê]] ereb [[Îbn Xeldûn]] di pêşgotina pirtûka xwe ya [[Mûqadîme]] (1377) de dîqatê dane heft xeletiyên ku li gorî wî dîroknasan gelek caran dikirin. Di vê rexneya xwe de, Xeldûnî gotiye raborî tiştekî ecêb û hewcedara şirovekirinê ye. Xeldûnî digot ku divê nirxandina materyaleke dîrokî li gorî cudahiya çandî ya serdema xwe were pêkanîn, divê ji bo nirxandinê hin prensîb werin bijartin, û di dawiyê de, ji bo ku çandeke raboriyê binirxînin divê hewcedariya tecrubeyan û herwiha prensîbên maqûl hebin. Îbn Xeldûnî gelek caran "xurafeyên batil û pejirandina daneyên dîrokî bêyî tenkîdê" rexne kiriye. Di encamê de Xeldûnî rêbazeke zanistî ya lêkolîna dîrokê pêşkêş kiriye û bi gelemperî jê re "zanista min a nû" gotiye.<ref>[[Îbn Xeldûn|Ibn Khaldun]], Franz Rosenthal, N.J. Dawood (1967), ''The Muqaddimah: An Introduction to History'', p. x, [[Çapxaneya Zanîngeha Princeton|Princeton University Press]], {{ISBN|0-691-01754-9}}.</ref> Rêbaza wî ya dîrokê bingehek ji bo çavdêrîkirina rola [[dewlet]], ragihandin, [[Bangeşe|propaganda]] û pêşhikûma sîstematîkî amade kiriye.<ref name="Mowlana2">H. Mowlana (2001). "Information in the Arab World", ''Cooperation South Journal'' '''1'''.</ref> Lewra ew wekî "bavê dîroknivîsînê"<ref>Salahuddin Ahmed (1999). ''A Dictionary of Muslim Names''. C. Hurst & Co. Publishers. {{ISBN|1-85065-356-9}}.</ref><ref name="Enan">{{Jêder-kitêb |sernav=Ibn Khaldun: His Life and Works |paşnav=Enan |pêşnav=Muhammed Abdullah |weşanger=[[The Other Press]] |sal=2007 |isbn=978-983-9541-53-3 |rûpel=v }}</ref> an "bavê felsefeya dîrokê" tê hesibandin.<ref name="Akhtar2">Dr. S.W. Akhtar (1997). "The Islamic Concept of Knowledge", ''Al-Tawhid: A Quarterly Journal of Islamic Thought & Culture'' '''12''' (3).</ref> Li Ewropayê, dîroknas di sedsalên 17 û 18an de, nemaze li Fransa û Almanyayê, rêbazên nûjen ên dîroknasiyê bi pêş xistin. Di xebatên nûjen de pirsên li jêr ên ku ji aliyê Gilbert J. Garraghan û Jean Delanglez ve wek rexneya çavkaniyê hatiye pêşkêşkirin<ref>Gilbert J. Garraghan and Jean Delanglez ''A Guide to Historical Method'' p. 168</ref> tên bikaranîn: # ''Kengî'' jêder hatiye nivîsandin an hilberandin (tarîx)? # ''Li ku derê'' hatiye hilberandin (herêmîkirin)? # ''Ji hêla kê ve'' hatiye çêkirin (nivîskarî)? # ''Ji kîjan materyala'' ''berê'' ''heyî'' hatiye hilberandin (analîz)? # ''Di kîjan forma orîjînal de'' hatiye hilberandin (yekpareyî) # ''Nirxa eşkere'' ya naveroka wê çi ye (pêbawerî)? Çar ji yên pêşîn wekî rexneya bilind; pêncem, rexneya jêrîn; û bi hev re wekî rexneya derveyî tên zanîn. Ji lêpirsîna şeşem û ya dawîn a derbarê çavkaniyekê de re rexneya navxweyî tê gotin. Bi hev re ev lêpirsîn wekî rexneya çavkaniyê tê zanîn. Rexneya çavkaniyê (an nirxandina agahiyê) pêvajoya nirxandina kalîteyên çavkaniyeke agahiyê ye, wekî rastî, pêbawerî û pêwendiya wê bi mijara di bin lêpirsînê re. == Zanistên alîkar ên dîrokê == * [[Arkeolojî]], lêkolîna çalakiya mirovahiyê bi riya vejandin û analîzkirina [[çanda maddî]] * [[Zanista arşîvê|Arşîv]], lêkolîn û teoriya afirandin û domandina arşîvan * [[Dîplomasî]], lêkolîn û analîzkirina metnî ya belgeyên dîrokî * [[Epîgrafî]], lêkolîna nivîsarên li ser [[kevir]] û [[mermer]]an * [[Fîlolojî]], lêkolîna zimanê çavkaniyên dîrokî * [[Heraldî]], lêkolîna alavên zirxî * [[Numîzmatîk]], lêkolîna pereyên kevn * [[Sîcîlografî]], lêkolîna mohran == Senifandina beşên dîrokê == Ji ber ku dîrok zanisteke pir berfire ye Ji ber ku dîrok zanisteke pir berfireh e, piraniya dîroknasan û berhemên wan li ser beşeke dîrokê radiwestin. Dîrok dikare li ser van beşan were parvekirin:{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} * kronolojî (li gor [[serdem]]an yan [[dem]]ê) * cografî (li gor herêman) * welatî (li gor welatan an dewletan) * neteweyî (li gor gelan an miletan) * mijarî (li gor mijarekê) == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{Portal|Dîrok}} {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|History}} {{Cureyên zanistê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok| ]] [[Kategorî:Gotarên mijarên sereke]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] hbo6t2bhzsupjnh0jtxhq5i2p7b3dxm 2062555 2062554 2026-06-18T09:44:48Z Wikihez 39702 /* Dîrok û pêşdîrok */ 2062555 wikitext text/x-wiki {{bi zazakî|Tarîx}} [[Wêne:Herodotus_Massimo_Inv124478.jpg|thumb|[[Hêrodotos]] (nêzîkî  484 b.z — nêzîkî 425 b.z.), gelek caran wek "bavê dîrokê" tê nasîn]] {{Quote box|width=250px|quote=Ên ku demên berê bi bîr nayînin, mecbûr in ku serpêhatiyên berê dubare bikin.<ref>George Santayana, "The Life of Reason", Volume One, p. 82, BiblioLife, {{ISBN|978-0-559-47806-2}}</ref>|source=—[[George Santayana]]}} '''Dîrok''', '''tarîx''' an jî '''mêjû'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://ferhengkurdi.org/ |sernav=mêjû (II) (m) • Ferheng Kurdî |malper=ferhengkurdi.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}</ref> lêkolîna zanistî ya zemanê berê ye<ref>{{Jêder-malper |url=http://archaeology.about.com/od/hterms/qt/history_definition.htm |sernav=History Definition |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140202111248/http://archaeology.about.com/od/hterms/qt/history_definition.htm |tarîxa-arşîvê=2 sibat 2014 |tarîxa-gihiştinê=21 kanûna paşîn 2014 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.siena.edu/pages/3289.asp |sernav=What is History & Why Study It? |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140201183734/http://www.siena.edu/pages/3289.asp |tarîxa-arşîvê=1 sibat 2014 |tarîxa-gihiştinê=21 kanûna paşîn 2014 }}</ref> ku bûyerên berê li gorî konteksta [[Kronolojî|kronolojiyê]] û çavkaniyan bi sedem û netîceyên xwe bi awayekî rexneyî tên nirxandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history |sernav=History {{!}} discipline |malper=Encyclopedia Britannica |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-06-02 }}</ref> Pisporên dîrokê [[dîroknas]] (dîrokzan, dîrokvan) in. Dîroknas di lêkolîna zemanê berê de çavkaniyên tarîxî yên wekî belgeyên nivîskî, tecrubeyên devkî, nîşanên xwezayî û objeyên maddî wekî berhemên [[huner]]î bi kar tînin.<ref name="Arnold2000">{{Jêder-kitêb |sernav=History: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/historyveryshort00arno_0 |paşnav=Arnold |pêşnav=John H. |weşanger=Oxford University Press |sal=2000 |isbn=019285352X |cih=New York }}</ref> Dîroknas bi riya vegotinan hewl didin ku zemanê berê fêm bikin û pêşkêş bikin. Bi gelemperî li ser kîjan vegotin bûyerekê herî baş rave dike û li ser muhîmiya sedem û netîceyên wan yên cuda nîqaş dikin. [[Hêrodotos]], dîroknasekî [[Yewnaniya kevn|yewnan]] ê sedsala 5an, di nav tradisyona rojavayê de wek "bavê tarîxê"<ref name="fordham">{{Jêder-malper |url=https://sourcebooks.fordham.edu/ancient/eb11-herodotus.asp |sernav=Ancient History Sourcebook: 11th Brittanica: Herodotus |paşnav=Halsall |pêşnav=Paul |malper=Internet History Sourcebooks Project |weşanger=Fordham University |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201127014859/https://sourcebooks.fordham.edu/ancient/eb11-herodotus.asp |tarîxa-arşîvê=27 çiriya paşîn 2020 |tarîxa-gihiştinê=3 kanûna pêşîn 2020 |ref=fordham }}</ref> tê nasîn, tevî ku carinan jê re "bavê derewan" jî hatibe gotin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/vivesoneducation00viveuoft |sernav=Vives, on education : a translation of the De tradendis disciplinis of Juan Luis Vives |paşnav=Vives |pêşnav=Juan Luis |paşnav2=Watson |pêşnav2=Foster |tarîx=1913 |weşanger=Cambridge : The University Press |kesên-din=Robarts - University of Toronto }}</ref> Li gel [[Tûkûdîdes]]î, wî bingehên lêkolîna tarîxa mirovahiyê ya modern damezrand. == Etîmolojî == Kelîmeya "''dîrok''" herî pêşî di salên 1930î de wekî [[neolojîzm]]ekê ketiye [[Wêjeya kurdî|edebiyata kurdî]].<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?redir_esc=y&hl=en&id=fP9jAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=dîrîk |sernav=Nationalism and language in Kurdistan, 1918-1985 |paşnav=Hassanpour |pêşnav=Amir |tarîx=1992 |weşanger=Mellen Research University Press |isbn=0-7734-9816-8 |cih=San Francisco |rr=432 |oclc=25317598 |jêgirtin=The coined work ''mêjû'' 'history' (replacing the Arabic loanword ''tarîx'') dislodged the rival coinage ''dîrîk/dîrok'' and gained currency in Soranî due to its use in the book (''dîrok'' is, however, used in Kurmanji because it appeared in Kurmanji literature of Syria in the 1930s and 1940s). }}</ref> Du teorî li ser [[etîmolojî|etîmolojiya]] vê kelîmeyê hene, li gorî yekê ji wan kelîmeya ''dîrok'' ji gotina "dûr" tê ku di hin devokên kurmancî de wek "dîr" yan "dwîr" tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://e-weje.com/ceribandin/ |sernav=Etîmolojiya peyva dîrok û mêjû |paşnav=Tîgrîs |pêşnav=Amed |malper=e-weje.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170328010053/http://e-weje.com/ceribandin/ |tarîxa-arşîvê=2017-03-28 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=2021-06-02 }}</ref> Teoriya din bawer e ku "''dîrok''" ji gotina "[[çîrok]]" hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zimannas.com/ferheng/d/d%C3%AErok |sernav=Rehnas - dîrok |paşnav=Muhammed |pêşnav=Husein |malper=zimannas.com |ziman=ku |tarîxa-gihiştinê=2021-06-02 |tarîxa-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214304/https://zimannas.com/ferheng/d/d%C3%AErok |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kelîmeya "''hîstorî''" di gelek [[Zimanên Ewropayê|zimanên ewropî]] de hem tê maneya dîrokê û hem jî çîrokê.<ref name="Ferrater-Mora">Ferrater-Mora, José. ''Diccionario de Filosofia''. Barcelona: Editorial Ariel, 1994.</ref> == Tarîf == [[Wêne:Ancientlibraryalex.jpg|thumb|Wênenîgariyeke [[Pirtûkxaneya Îskenderiyeyê]]]] Dema dîroknas zemanê berê îzah dikin û tarîxê dinivîsin, çarçoveya dema xwe û fikirên serdest ên wê demê ber bi çav digirin. Carinan jî ji bo ku civaka xwe dersan peyda bikin dinivîsin. Bi hilberîna vegotin û analîzkirina bûyerên berê yên têkildarî mirovahiyê di zanista dîrokê de "vegotina rast a zemanê berê" tê çêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=wrACAAAAIAAJ&redir_esc=y |sernav=The Century Dictionary: An Encyclopedic Lexicon of the English Language |paşnav=Whitney |pêşnav=William Dwight |tarîx=1889 |weşanger=Century Company |ziman=en }}</ref> Dîsîplîna dîrokê ya modern ji bo çêkirina vê vegotinê hewl dide. Adeten, dîroknasan bûyerên berê yan bi nivîskî yan jî bi devkî tomar kirine û hewl dane ku bi riya lêkolîna belgeyên nivîskî û vegotinên devkî cewaba pirsên tarîxî bidin. Ji destpêkê ve dîroknas çavkaniyên wekî abîde, kîtabe û resman jî bi kar anîne. Bi gelemperî, çavkaniyên tarîxî dikarin di nav sê kategoriyan de werin veqetandin: ên hatine nivîsandin, ên ku hatine gotin û ên ku hatine parastin. Dîroknas bi gelemperî her sêyan didin ber çavan.<ref>Michael C. Lemon (1995). The Discipline of History and the History of Thought. Routledge. p. 201. {{ISBN|0-415-12346-1}}</ref> Lê nîvîs nîşanek e ku dîrokê ji [[pêşdîrok]]ê vediqetîne. == Dîrok û pêşdîrok == {{Gotara bingehîn|Pêşdîrok}} {{Dîroka mirovahiyê û pêşdîrok}} Tarîxa cîhanê hemû bîra [[tecrube]]yên ''[[mirov|Homo sapiens sapiens]]'' ên berê ye, ku ew tecrube bi piranî di qeydên nivîskî de hatine parastin. Lê belê pêşdîrok di deverên ku li wir qeydên nivîskî yan kultura nivîsînê hîn tinebû dikole.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=Cy32SWNprDUC&printsec=frontcover&dq=prehistory&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwig3uKjqPnwAhURhP0HHQh1CvkQ6AEwAXoECAkQAg#v=onepage&q=prehistory&f=false |sernav=Prehistory: The Making Of The Human Mind |paşnav=Renfrew |pêşnav=Colin |tarîx=2012-12-20 |weşanger=Orion |isbn=978-1-78022-581-4 |ziman=en }}</ref> Bi xwendina nîgar, resm, neqş û objeyên din ên hunerî re, mirov dikare hin agahî li ser jiyana berî nivîsandinê jî peyda bike. == Dîroknivîsî == Dîroknivîsî yan hîstorîografî tê çend maneyên ku têkildarî hev in.<ref name="culturahistorica.org">{{Jêder-malper |url=https://culturahistorica.org/what-is-historiography/ |sernav=What is Historiography? – Culturahistorica.org |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210127195859/https://culturahistorica.org/what-is-historiography/ |tarîxa-arşîvê=27 kanûna paşîn 2021 |tarîxa-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2021 }}</ref> Ya yekem, tê maneya dîrok çawa hatiye hilberandin: çîroka pêşxistina [[Rêbaza Dîrokî|metodolojî]] û pratîkan (nimûne, çûyîna ji vegotina biyografîk a demkurt ber bi analîzeke tematîk a demdirêj). Ya duyem, tê maneya çi tişt hatine hilberandin: beşeke taybet a nivîsandina dîrokê (nimûne, "Dîroknivîsiya [[Serdema Navîn|çaxa navîn]] di salên 1960î de" de tê maneya "Berhemên dîroka çaxa navîn ên di salên 1960î de hatine nivîsandin").<ref name="culturahistorica.org" /> Ya sêyem, tê maneya çima dîrok tê hilberandin: [[felsefeya dîrokê]]. == Rêbazên dîrokî == Rêbaza dîrokî ji wan teknîk û rêgezan pêk tê ku [[dîroknas]] ji bo lêkolînê û paşê jî ji bo nivîsandina dîrokê [[jêderên pileya yekem]] û delîlên din bi kar tînin. [[Herodot]] (484 b.z. — nêz. 425 b.z.)<ref name="lamberg-karlovsky-p5">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Civilizations: The Near East and Mesoamerica |paşnav=Lamberg-Karlovsky, C.C. |paşnav2=Jeremy A. Sabloff |weşanger=Benjamin-Cummings Publishing |sal=1979 |isbn=978-0-88133-834-8 |rûpel=5 }}</ref> bi gelemperî wekî "bavê dîrokê" tê pejirandin. Lê belê [[Tûkûdîdes|Thukîdîdes]] (nêz. 460 b.z. — nêz. 400 b.z.) kesê yekem e ku di xebata xwe ya bi navê ''History of the Peloponnesian War (Dîroka Şerê Peloponnesî)'' de rêbazeke dîrokî ya pêşketî bi kar aniye. Berevajiya Herodotî, Thukîdîdesî dîrok wekî encama bijarde û kiryarên mirovan hesiband, û li sedem û encamên bûyeran nêrî.<ref name="lamberg-karlovsky-p5" /> Di destpêka serdema navîn de [[Augustînus]] li ser ramana [[xiristiyanî]] û ewropayî bibandor bû. Di serdema navîn û [[ronesans]]ê de dîrok bi nêrîneke dînî dihat lêkolandin. Li dora 1800an, fîlozof û dîroknasê alman [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] awireke laîk, û felsefeyê anî xebatên dîrokî.<ref name="graham-ch1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Shape of the Past |paşnav=Graham, Gordon |weşanger=[[University of Oxford]] |sal=1997 |beş=Chapter 1 }}</ref> Dîroknas û [[Civaknasî|civaknasê]] ereb [[Îbn Xeldûn]] di pêşgotina pirtûka xwe ya [[Mûqadîme]] (1377) de dîqatê dane heft xeletiyên ku li gorî wî dîroknasan gelek caran dikirin. Di vê rexneya xwe de, Xeldûnî gotiye raborî tiştekî ecêb û hewcedara şirovekirinê ye. Xeldûnî digot ku divê nirxandina materyaleke dîrokî li gorî cudahiya çandî ya serdema xwe were pêkanîn, divê ji bo nirxandinê hin prensîb werin bijartin, û di dawiyê de, ji bo ku çandeke raboriyê binirxînin divê hewcedariya tecrubeyan û herwiha prensîbên maqûl hebin. Îbn Xeldûnî gelek caran "xurafeyên batil û pejirandina daneyên dîrokî bêyî tenkîdê" rexne kiriye. Di encamê de Xeldûnî rêbazeke zanistî ya lêkolîna dîrokê pêşkêş kiriye û bi gelemperî jê re "zanista min a nû" gotiye.<ref>[[Îbn Xeldûn|Ibn Khaldun]], Franz Rosenthal, N.J. Dawood (1967), ''The Muqaddimah: An Introduction to History'', p. x, [[Çapxaneya Zanîngeha Princeton|Princeton University Press]], {{ISBN|0-691-01754-9}}.</ref> Rêbaza wî ya dîrokê bingehek ji bo çavdêrîkirina rola [[dewlet]], ragihandin, [[Bangeşe|propaganda]] û pêşhikûma sîstematîkî amade kiriye.<ref name="Mowlana2">H. Mowlana (2001). "Information in the Arab World", ''Cooperation South Journal'' '''1'''.</ref> Lewra ew wekî "bavê dîroknivîsînê"<ref>Salahuddin Ahmed (1999). ''A Dictionary of Muslim Names''. C. Hurst & Co. Publishers. {{ISBN|1-85065-356-9}}.</ref><ref name="Enan">{{Jêder-kitêb |sernav=Ibn Khaldun: His Life and Works |paşnav=Enan |pêşnav=Muhammed Abdullah |weşanger=[[The Other Press]] |sal=2007 |isbn=978-983-9541-53-3 |rûpel=v }}</ref> an "bavê felsefeya dîrokê" tê hesibandin.<ref name="Akhtar2">Dr. S.W. Akhtar (1997). "The Islamic Concept of Knowledge", ''Al-Tawhid: A Quarterly Journal of Islamic Thought & Culture'' '''12''' (3).</ref> Li Ewropayê, dîroknas di sedsalên 17 û 18an de, nemaze li Fransa û Almanyayê, rêbazên nûjen ên dîroknasiyê bi pêş xistin. Di xebatên nûjen de pirsên li jêr ên ku ji aliyê Gilbert J. Garraghan û Jean Delanglez ve wek rexneya çavkaniyê hatiye pêşkêşkirin<ref>Gilbert J. Garraghan and Jean Delanglez ''A Guide to Historical Method'' p. 168</ref> tên bikaranîn: # ''Kengî'' jêder hatiye nivîsandin an hilberandin (tarîx)? # ''Li ku derê'' hatiye hilberandin (herêmîkirin)? # ''Ji hêla kê ve'' hatiye çêkirin (nivîskarî)? # ''Ji kîjan materyala'' ''berê'' ''heyî'' hatiye hilberandin (analîz)? # ''Di kîjan forma orîjînal de'' hatiye hilberandin (yekpareyî) # ''Nirxa eşkere'' ya naveroka wê çi ye (pêbawerî)? Çar ji yên pêşîn wekî rexneya bilind; pêncem, rexneya jêrîn; û bi hev re wekî rexneya derveyî tên zanîn. Ji lêpirsîna şeşem û ya dawîn a derbarê çavkaniyekê de re rexneya navxweyî tê gotin. Bi hev re ev lêpirsîn wekî rexneya çavkaniyê tê zanîn. Rexneya çavkaniyê (an nirxandina agahiyê) pêvajoya nirxandina kalîteyên çavkaniyeke agahiyê ye, wekî rastî, pêbawerî û pêwendiya wê bi mijara di bin lêpirsînê re. == Zanistên alîkar ên dîrokê == * [[Arkeolojî]], lêkolîna çalakiya mirovahiyê bi riya vejandin û analîzkirina [[çanda maddî]] * [[Zanista arşîvê|Arşîv]], lêkolîn û teoriya afirandin û domandina arşîvan * [[Dîplomasî]], lêkolîn û analîzkirina metnî ya belgeyên dîrokî * [[Epîgrafî]], lêkolîna nivîsarên li ser [[kevir]] û [[mermer]]an * [[Fîlolojî]], lêkolîna zimanê çavkaniyên dîrokî * [[Heraldî]], lêkolîna alavên zirxî * [[Numîzmatîk]], lêkolîna pereyên kevn * [[Sîcîlografî]], lêkolîna mohran == Senifandina beşên dîrokê == Ji ber ku dîrok zanisteke pir berfire ye Ji ber ku dîrok zanisteke pir berfireh e, piraniya dîroknasan û berhemên wan li ser beşeke dîrokê radiwestin. Dîrok dikare li ser van beşan were parvekirin:{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} * kronolojî (li gor [[serdem]]an yan [[dem]]ê) * cografî (li gor herêman) * welatî (li gor welatan an dewletan) * neteweyî (li gor gelan an miletan) * mijarî (li gor mijarekê) == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{Portal|Dîrok}} {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|History}} {{Cureyên zanistê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok| ]] [[Kategorî:Gotarên mijarên sereke]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] ju4e7j7s9b3ao55dah2qn98ez7ys6qp 0 687 2062426 2051347 2026-06-18T06:30:26Z Penaber49 39672 2062426 wikitext text/x-wiki {{ev gotar|di derbarê herêma Mezopotamyayê de ye ku herêmeke dîrokî yê di navbera çemên [[Firat]] û [[Dicle]] ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê Mezopotamyayê de ji kerema li [[Mezopotamya (cudakirin)]] binêrin}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=330|caption_align=center | align = right | direction =vertical | header=Mezopotamya | image1 = N-Mesopotamia and Syria Kurdish.svg | caption1 = Nexşeya erdnîgarî û bajarên Mezopotamyayê. | image2 = Jarmo to Ubaid 7000-4500.jpg | caption2 = Nexşeya korokromatîka belavbûna çandên Mezopotamyayê ye ku di nexşeyê de çanda çermo (bi xala rengê sor), çanda hassûna (bi rengê zer ê vekirî), çanda samarra (bi rengê binevşî), çanda xelefê (bi rengê kesk) û çanda Ubeyd (bi rengê zer a girtî) hatine destnîşankirin. | footer= }} '''Mezopotamya''' ({{Bi-grc|Μεσοποταμία|Mesopotamía}}) herêmeke dîrokî yê [[Rojavayê Asyayê]] ye ku di nav sîstema çemên [[Firat]] û [[Dîcle]]yê de li bakurê heyva berhemdar cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-29 |ziman=en |doi=10.1086/383004 }}</ref> Her çiqas Mezopotamyaya Jêrîn an Mezopotamyaya Başûr bi gelemperî di nav axa [[Iraq]]ê de be jî vê beşa Mezopotamyayê hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî vegirtiye nav xwe. Mezopotamyaya Jorîn an Mezopotamyaya Bakur deverên berfireh ên [[Kurdistan]]ê girtiye nav xwe ku ev dever ji hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û ji hinek deverên [[Başûrê Kurdistanê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/624382576 |sernav=Encyclopaedia of Islam. Second edition {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-29 |ziman=en }}</ref> Mezopotamya cihê pêşketina herî destpêka şoreşa neolîtîkê ye ku ji dora sala 10.000ê {{bz}} ve dest pê kiriye. Herêm wekê "îlhama hinek ji pêşketinên herî giring ên di dîroka mirovahiyê de hatiye destnîşankirin ku di nav de dîtîna çerxeyê, çandina berhemên genim ên pêşîn, pêşketina nivîsê, bîrkarî (matematîk), stêrnasî (astronomî) û çandinî" hene. Ji ber şaristaniyên yekem ên ku li Mezopotamyayê hatine avakirin Mezopotamya wekê dergûşa hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historyandpolicy.org/papers/policy-paper-13.html |sernav=Iraq, past, present and future: a thoroughly-modern mandate? |malper=www.historyandpolicy.org |roja-gihiştinê=2026-05-29 |ziman=en-GB |paşnav= |pêşnav= |roja-arşîvê=2010-12-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101208112958/http://www.historyandpolicy.org/papers/policy-paper-13.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêmê bi avakirina gelek bajaran re ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye avakirin pêş ketiye û serdemeke dirêj ji aliyê sumeran ve hatiye birêvebirin. [[Akadî]] ku gelekî semîtîk ên koçer ên nîvgirava erebî bûn ku ji aliyê rojava ve ber bi Mezopotamyayê ve koç bûne û bi qels bûna rêveberiyên bajarên sumeran, bi dagirkirina bajarên [[sumer]]an li Mezopotamyayê xanedaniya akadiyan ava kirine.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.oerproject.com/en/oer-materials/oer-media/html-articles/origins/unit3/rise-of-empires-akkadians-and-assyrians |sernav=Rise of Empires: Akkadians and Assyrians |malper=oerproject.com/ |roja-gihiştinê=2026-05-29 |ziman=en }}</ref> Li gorî çavkaniyên ku hatine berdest kirin hatiye diyar kirin ku akadî û komên din ên semîtîk ji ber birçîbûn û tunebûna li [[Nîvgirava Erebistanê|nîvgirava erebî]] ji ber sedema lêgerîna xwarinê ji nîvgirava erebî ber bi Mezopotamyayê ve koç bûne.<ref name=":0" /> [[Gutî]] gelekî proto [[hind û îranî]] (li gorî hinek çavkaniyan dibe ku gelekî îzole bin) bûn ku di navbera salên 2141 {{bz}} – 2050 {{bz}} de bi qasê 91 salan li Mezopotamyayê hikumdarî kirine.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-05-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/mesopotamia |sernav=Mesopotamia - Map, Gods & Meaning |malper=HISTORY |tarîx=2017-11-30 |roja-gihiştinê=2026-05-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Gutî ku yek ji gelên xwemaliyên Zagrosê bûn ku gelek caran welatê wan ji aliyê gelên semîtîk ên wekê akadî ve rastî êrîş û talankirinan dihatin. Li hemberî êrîşên akadiyan bi komkirina hêze xwe re gutiyan li dijî xanedaniya akadî şer dane destpêkirin û di dawiyê de xanedaniya akadiyan ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê hikum kiribûn rûxandine. Piştê hilweşîna xanedaniya akadiyan, bi qasê 91 salan deverên berfirehên ku Mezopotamya û [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] girtibû van xwe ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin.<ref name=":1" /> Li gorî lêkolînên zanyarên serdema nûjen dibe ku gutî jî wekê [[hurî]] û [[med]]iyan bav û kalên [[kurd]]ên nûjen bin.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ }}</ref><ref name="Maisel2018">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=ywPHEAAAQBAJ&pg=PT11&dq=Minorsky,+V.+(1927)&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjYo4aw-NKUAxWaBdsEHaBAFlUQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=Minorsky,%20V.%20(1927)&f=false }}</ref><ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819 }}</ref> == Etîmolojî == Peyva "Mezopotamya" ku behsa herêma di navbera her du çeman de dike ku koka xwe di peyvên yewnanî yên kevnare wergirtiye. Navê Mezopotamyayê ji yekkirina peyva "mesos" ku tê wateya "navîn" û ji peyva "potamos" ku tê wateya "çem" an "çeman" pêk hatiye.<ref>{{cite EB1911 |wstitle=Mesopotamia |volume=18 |pages=179–187 |first=Hope Waddell |last=Hogg}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji deşta Mezopotamyaya Jorîn, [[Hesîçe]], [[Rojavayê Kurdistanê]]]] [[Wêne:اهوار العراق ليلا.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji deverên şilek û dehlên Mezopotamyaya Jêrîn, [[Başûrê Kurdistanê]]]] Mezopotamya axa di navbera çemên Firat û Dîcleyê de digire nav xwe ku hinek deverên [[Kurdistan]]ê jî di nav de ye. Sinorên xwezayî yên Mezopotamyayê bi gelemperî wekê çiyayên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] (li rojhilat) û çiyayên [[Toros]]ê (li bakur), herêma peravê [[Kendava Farsê]] (li başûr) û destpêka sinorê erdnîgarî ya [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] (li rojava) hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian Grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=BRILL |tarîx=2003-05-28 |isbn=978-90-474-0340-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047403401 }}</ref> Ji ber ku qeraxên [[Dîcle]]yê pir caran asê û dijwar in, rêyên bejahî li Mezopotamyayê bi gelemperî li pey rêça çemê [[Firat]]ê diçin. Bi gelemperî keşûhewaya herêmê nîv-hişk e. Li bakurê herêmê rûbereke çola berfireh heye û li başûr jî herêmeke bi qasê 15.000 kîlometreçarçik deştên şilek, lagûn, deştên heriyê û dehlên qamîşan hene. Li deverê herî başûrê Mezopotamyayê çemê Firat û Dîcle tevlihev dibin û diherikin [[Kendava Farsê]]. Jîngeha hişk ji deverên bakur ên çandiniya bi baranê tê xwedîkirin heta başûr ku avdana çandiniyê li wir pir giring e diguhere.<ref name="Yoffee2015">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge World History: Volume 3, Early Cities in Comparative Perspective, 4000 BCE–1200 CE |paşnav=Yoffee |pêşnav=Norman |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2015-03-19 |isbn=978-1-316-29774-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SQS7BwAAQBAJ }}</ref> Ev avdanî ji aliyê asta bilind a ava binê erdê û bi helandina berfên ji deverên bilind ên çiyayên bakurê Zagrosê û ji deverên bilind ên [[Bakurê Kurdistanê]] ku çavkaniya çemên Dîcle û Firatê ku navê xwe didin herêmê pêk hatiye. Feydeya avdanê girêdayî şiyana seferberkirina keda temem a ji bo avakirin û parastina qenala avê ye û ev yek ji serdema herî destpêkê ve alîkariya pêşketina wargehên bajarî û pergalên navendî yên otorîteya siyasî kiriye. Çandiniya li seranserê herêmê bi ajalkariya koçerî ve hatiye temamkirin ku tê de koçerên di konan de di mehên havîn ên hişk de pez û bizin (paşê jî hêştir) li çêregehên çeman diçêrandin û di demsala zivistanê ya şil de jî ber bi çêregehên demsalî yên li qiraxa çolê ve dibirin. Bi gelemperî li herêmê kevir, metalên hêja û dar kêm in û ji ber vê yekê ji bo ku bikaribe van tiştan ji deverên derdorê bikire, di dîrokê de pişta xwe daye bazirganiya dûr û dirêj a berhemên çandiniyê.<ref name="Yoffee2015" /> Li deverên li başûrê herêmê, ji serdema pêşdîrokê ve çandeke masîgiriyê hebû. Ji ber gelek sedemên di dîrokên cihêreng de di sîstema çandî ya Mezopotamyayê de şikestinên vedorî (periyodîk) pêk hatine. Daxwazên ji bo hêza kedê hinek caran bûye sedema zêdebûna nifûsê ku sinorên kapasîteya hilgirtina ekolojîk a herêmê zêde kiriye û bervajî vê yekê jî bêaramiya avhewayê û bûyerên ekolojîk ên ku zirar daye çandiniya herêmê, bûye sedema hilweşîna hikûmeta navendî û kêmbûna nifûsê. Bi awayekî din lawaziya leşkerî ya li hember dagirkirina eşîrên koçer (koçerên semîtîk) ku ji ber bê aramiya avhewayê û ji tunebûna berhemên xwarinê ji çola erebî ber bi herêmê ve koçber bûne, bûye sedema hilweşîna bazirganiyê û paşguhkirina pergalên avdanê.<ref name=":0" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Pêşdîroka rojhilata nêzîk a kevnar di serdema paleolîtîka jêrîn de dest pê dike. Li wir nivîsandin bi nivîseke pîktografîka proto-mixî, di serdema Urûk IV de (nêzîkî dawiya hezarsala 4em a {{bz}}) derketiye holê. Tomarên belgekirî ya bûyerên dîrokî yên rastîn û dîroka kevnar a Mezopotamyaya Jêrîn di destpêka hezarsala sêyem a berê zayînê de bi tomarên mîxî yên padîşahên xanedaniyên destpêkê dest pê kiriye.<ref name="PhD2018">{{Jêder-malper |url=https://www.historyonthenet.com/mesopotamia |sernav=Mesopotamia: Overview and Summary Of An Ancient Civilization |malper=History |tarîx=2018-07-02 |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en-US |paşnav=Ph.D |pêşnav=Scott Rank }}</ref> Ev dîrok bi tevahî an bi hatina împeratoriya hexamenişî di dawiya sedsala 6em ê berê zayînê de, an jî bi hatina misilmanan û damezrandina xîlafetê di dawiya sedsala 7em a piştê zayînê de bi dawî dibe ku ji wê demê ve herêm wekê [[Iraq]] hatiye binavkirin ku hinek deverên [[Başûrê Kurdistanê]] jî di nav de ye. Di vê heyamê de Mezopotamya welatê hinek ji dewletên herî kevnar ên cîhanê bû, pir pêşketî û ji aliyê civakî ve jî welatekî tevlihev bû. Ligel qeraxê [[Nîl]] a [[Misira kevnare|Misira Kevnare]], şaristaniya geliyê [[Îndûs|Îndus]] a li nîvgirava [[Hindistan]]ê û [[Çemê Zer]] a li [[Çîna Kevnare]], Mezopotamyayê malavaniya yek ji çar şaristaniyên li deverê çeman kiriye ku nivîsandin lê hatiye îcad kirin. Mezopotamya ji bajarên giring ên dîrokî yên wekê Urûk, Nîpûr, Nînewa, Asûr û Babîl û her wiha xanedaniyên mezin ên herêmî yên wekê bajarê Erîdû<ref name="PhD2018" /> xanedaniya akadî, xanedana sêyem a Ur û xenadeniya gutiyan ku gelekî proto hind û ewropî bûn vedihewîne.<ref name="Stokes2009" /><ref name="Maisel2018" /><ref name="Speiser1930" /> Li herêmên jorîn ên Mezopotamyayê ([[Bakurê Kurdistanê]]) niştecihên wekê [[Qota Berçem|Qotê Berçem]] (li gundê [[Hîlar|Hîllarê]], [[Erxenî]] [[Amed]], [[Bakurê Kurdistanê]]) û [[Girê Mirazan]] (li gundê [[Xirabreşk]]ê, [[Riha]], [[Bakurê Kurdistanê]]) du şûnwarên niştecihbûna neolîtîkên navdar ên li Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-05-31 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Molleson |pêşnav=Theya |paşnav2=Arnold-Forster |pêşnav2=Theo |tarîx=2015 |sernav=A question of identity: Is the earliest Neolithic burial from Tell Abu Hureyra, Syria, possibly a foundation burial? |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_2015_num_41_1_5658 |kovar=Paléorient |cild=41 |hejmar=1 |rr=117–125 |doi=10.3406/paleo.2015.5658 }}</ref> Yek ji şûnwarên neolîtîk li Kurdistanê şûnwarên çanda [[Çermo|Cermo]] ye ku li [[Başûrê Kurdistanê|Başûrê Kurdistana]] îro ye. Lêkolînên arkeolojîk li şûnwarên [[Kurdistan]]ê rê dane ku pêşketinên çandî û teknolojîk ên [[Neolîtîk|serdema neolîtîkê]] werin ronîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/history/gobekli-tepe-the-worlds-first-temple-83613665/ |sernav=Girê Mirazan: The World’s First Temple? |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en |paşnav=Curry |pêşnav=Andrew }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en |doi=10.1126/sciadv.1700564 |pmc=5489262 |pmid=28782013 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dietrich |pêşnav=Laura |paşnav2=Meister |pêşnav2=Julia |paşnav3=Dietrich |pêşnav3=Oliver |paşnav4=Notroff |pêşnav4=Jens |paşnav5=Kiep |pêşnav5=Janika |paşnav6=Heeb |pêşnav6=Julia |paşnav7=Beuger |pêşnav7=André |paşnav8=Schütt |pêşnav8=Brigitta |tarîx=2019 |sernav=Cereal processing at Early Neolithic Girê Mirazan |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0215214 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=14 |hejmar=5 |rr=e0215214 |doi=10.1371/journal.pone.0215214 |issn=1932-6203 |pmc=6493732 |pmid=31042741 }}</ref> === Serdema sumeran {{nêzîkî}} 5500 – 1700 {{bz}} === {{Gotara bingehîn|Sumer}} [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Sumerî gel û civaka avakarê şaristaniyên Mezopotamyayê bûn<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-31 |roja-arşîvê=2013-11-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131105200811/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/ubai/hd_ubai.htm |sernav=The Ubaid Period (5500–4000 B.C.) {{!}} Essay {{!}} The Metropolitan Museum of Art {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en |paşnav=Authors: Department of Ancient Near Eastern Art }}</ref> ku sedemeke dirêj li Mezopotamyayê gelek şaristanî û bajar-dewlet ava kirine û yekem civak bûn ku li Mezopotamyayê gelek îcadên destpêkê ku di nav de dahênana nivîsandina mîxî hebû ku di dîroka mirovahiyê de yekemcar [[sumer]]iyan [[Nivîsa mîxî|nivîsa mixî]] dîtine û bikar anîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Writing and script : a very short introduction |paşnav=Robinson |pêşnav=Andrew |weşanger=Oxford ; New York : Oxford University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-956778-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/writingscriptver0000robi }}</ref> Di heman demê di nav îcadên din ên sumeran de zanistên wekê bijîşkî, stêrnasî (astronomî) û bîrkarî (matematîk) hebûn. Sumerî di warê falbazî, sêrbazî û mîtolojiyê de civaka yekem û civaka herî navdarê dîrokê bûn ku dîrokê de yekem li Mezopotamyayê hatiye dîtin. Her wiha sumeriyan dibistanan îcad kirine û têgehên "afirandin" û "tofan" cara yekem di nivîsarên sumerî de li Mezopotamyayê hatine dîtin. Di serdema sumeriyan de nêzikî 35 bajar hebûn ku ji van 35 bajaran nêzîkî 17e bajar, bajarê mezin bûn ku di nav de bajarên wekê Kîş, [[Nîppûr]], [[Kurda]], [[Zabalam]], [[Uma]], [[Lagaş]], [[Erîdû]] û bajarê [[Ur]]ê hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamia: The Invention of the City |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Penguin UK |tarîx=2002-08-29 |isbn=978-0-14-192711-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HUFdfwRpDykC&printsec=frontcover#v=onepage&q=eridu&f=false }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-nûçe |sernav=Nippur {{!}} Iraq, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Nippur |roja-gihiştinê=2026-05-31 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ur-Nanše ku li Lagaşê hatiye li ser desthilatê bi projeyên avahiyên ku wî di serdema daye avakirin hatiye naskirin. [[Urûkagina]] jî yek ji rêveberên sumerî bû bi reformên xwe yên nivîsandinên destpêkê hatiye naskirin. Di serdemên paşîn ê serdema sumeran de perestgeha [[Enlîl]] ku xwedawendê sereke yê sumeriyan bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The dictionary of mythology |paşnav=Coleman |pêşnav=J. A. |weşanger=Arcturus |tarîx=2015 |isbn=978-1-78404-478-7 |cih=London |paşnav2=Davidson |pêşnav2=George W. }}</ref> ji ber ku li cihê wî li bajarê Nîppûrê bû, di serdema sumeriyan de [[Nîppûr]] wekê paytexta dînî ya sumeriyan hatiye hesabkirin.<ref name=":2" /> Li dora sala 1700ê {{bz}} de ji ber êrîşên derve, koçberiya komên semîtîk ên koçber ku koçê Mezopotamyayê bibûn, bûyerên ekolojîk ên wekê hişkesaliya dijwar û şorbûna erdên çandiniya li Mezopotamyayê sumeriyan serxwebûna xwe ya siyasî winda kirine.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla }}</ref> Bi qels bûna sumeriyan re akadî ku komek koçber ên semîtîk bûn li Mezopotamyayê dibin desthilatdar. Sumerî bi qelsbûna desthilatdariya xwe ya navendî re di nav eşîrên din ên herêmê de asîmîle bûne û piştre jî winda bûne.<ref name="jchyla2021" /> === Serdema akadiyan {{nêzîkî}} 2334 – 2154 {{bz}} === {{Gotara bingehîn|Akadî}} Akadî gelekî semîtîk bûn ku ji nîvgirava erebî ji ber hişkesalî û ji sedemên birçîbûnê ber bi Mezopatamyayê be koçber bûne<ref name=":0" /> û di navbera sedsalên 24 û 22ê berê zayînê de di dema rêveberê akadî Sargon de gihîştine bilindeya xwe ya siyasî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chavalas |pêşnav=Mark W. |tarîx=2012 |sernav=''A History of the Ancient Near East ca. 3000–323 BC''. By Marc van de Mieroop. 2nd ed. Oxford: Blackwell Publishing, 2007. Pp. xxii + 341. $31.95 (paperback). |url=https://doi.org/10.1086/664504 |kovar=Journal of Near Eastern Studies |cild=71 |hejmar=1 |rr=117–118 |doi=10.1086/664504 |issn=0022-2968 }}</ref> Sargon rêveberê akadî bû ku xanedaniya akadî damezrandiye serdemeke dirêj li Mezopotamyayê serwerî kiriye.<ref name=":0" /> Piştê şerê li dijî gutî û gelên din ên xwemaliyên herêmê û êrîşên li ser Gutiumê, gutiyan bi komkirina hêza re li dijî akadiyan şer daye destpêkirin ku di li dora sala 2141ê {{bz}} de akadiyan têk birine û xanedaniya akadiyan hilweşandine. Piştê hilweşîna xanedaniya akadiyan, xanedaniya gutiyan a Mezopatamyayê ji aliyê gutiyan ve hatiye ava kirin.<ref name=":1" /><ref name=":3" /> === Serdema gutiyan {{nêzîkî}} 2141 – 2050 {{bz}} === {{Gotara bingehîn|Gutî}} [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|çep|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku li deverên berfireh ên Mezopotamyayê serwerî kiriye. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta xwe ya herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de ketiye bin kontrola gutiyan. Di serdema gutiyan de xanedaniya akadiyan hatiye hilweşandin û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de pêk hatiye, bûye nîşana bilindeya hêza gutiyan. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urûkê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Urûk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480 }}</ref> === Xanedaniya sêyem a Urê {{nêzîkî}} 2112 – 2004 {{bz}} === Xanedaniya sêyem a Urê piştê hilweşîna xanedaniya gutiyan yek ji xanedaniyên temen kurt ên Mezopotamyayê ye.<ref name="Mark2026">{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2026-04-28 |sernav=Shulgi of Ur: Greatest King of the Ur III Period |url=https://www.worldhistory.org/Shulgi_of_Ur/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Xanedaniya sêyem Urê wekê "dewleta nû ya sumerî" an jî "ronesansa sumerî" hatiye binavkirin ku li Mezopotamyayê hatiye damezrandin û nûnertiya dawî ya geşbûna mezin a şaristaniya sumeriyan kiriye. Dîroknasên ku vê serdemê lêkolîn kirine, xanedana sêyem a Urê bi gelemperî wekê "Ur III" hatiye kurtkirin. Di serdema xanedaniya sêyem a Urê de arşîva tabletên mezin hatiye berhevkirin ku ji vê serdemê zêdetirî 100.000 tabletên heriyên aborî û îdarî hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/comptabilites/1980?lang=en |sernav=Archives and Bookkeeping in Southern Mesopotamia during the Ur III period |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-31 }}</ref> Di vê serdemê de xanedaniya Urê bi kontrolên hişk hatiye birêvebirin ku heta çalakiyên aborî yên herî piçûk ku di nav de berhemên wekê ar, rûn û berhemên hunerî û mûçeyên karkeran, ji aliyê dewletê ve hatine tomar kirin. Xanedanî bi pergaleke parêzgehan hatiye birêvebirin (patesi) ku parêzgeh rasterast bi hikûmeta navendî ve girêdayî bûn û hatibûn dabeşkirin û ji aliyê "ensî" (waliyê sivîl) û "şagîn" (waliyê leşkerî) ku ji aliyê dewletê ve dihatin erkdar dirin, hatiye birêvebirin. Xanedaniya sêyem a Urê bi qasê 100 salan li Mezopotamyayê hikumdarî kiriye piştre jî bidawî bûye.<ref name="Mark2026" /> === Serdema piştê sumeriyan {{nêzîkî}} 2025 – 539 {{bz}} === Piştî hilweşîna Urê asûrî li bakur wekê hêzek siyasî derketine holê û babîlî jî li başûr bûne navendeke dînî û çandî. Di heman demê de [[Hurî]] û Amorî yên ku di destpêka hezarsala 2ê berê zayînê de gihîştin herêmê, bandorek giring li ser demografî û çandî ya herêmê kirine.<ref name=":4">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> Di heman demê de huriyan bandor li ser bûyerên siyasî yên Mezopotamyayê jî kirine ku bi damezrandina împaratoriya [[Mîtanî]] re li herêmê bûne hêzeke sereke.<ref name=":4" /> Hêzek din a bilindbûyî babîlên başûr bûn ku xanedana babîlên kevin ku xanedaneke piştê Amurru bû, bi padîşahê xwe yê pêncem a bi navê Hammurabî bibû yek ji hêzên herêmî. Di vê serdemê de împeratoriya hîtîtên kevin dest bi fetihên xwe yên li [[Anatolya]]yê kiriye û di dawiyê de, qiralê hîtîtan Mursîlî I di sala 1595ê berê zayînê de [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] fetih kiriye û bi vî awayî dawî li desthilatdariya babîliyan aniye. Di serdemên paşîn de [[kasîtî]] derketine pêş, hîtîtî li Anatolyayê hêza xwe xurt kirine û huriyan jî di bin serokatiya Mîtanî de hêzek siyasî ya nû ava kirine. Serdestiya [[mîtanî]]-[[Hurî|huriyan]] ku nêzîkî du sedsalan berdewam kiriye lawaz dibe rê li ber bilindbûna asûriyan vekiriye û di sedsala 13ê berê zayînê de, padîşahê asûrî Şalmaneserê I derdikeve pêş û li ser axa mîtanî-huriyan desthilatdariyeke nû yê asûrî ava kiriye. Di vê serdemê de padîşahê asûrî gelek kampanyayên dagirkirina herêmên derdorê daye daye destpêkirin. Di heman demê de careke din dîsa babîliyan li başûrê Mezopotamyayê serweriya ji nû ve bidest xistine. Ji xeynî Babîlê, [[Ûrartû]] û Medan jî wekê hêzên serbixwe pozîsyonên xwe parastine. Her çiqas asûrî demekê lawaz bûne jî, di bin serweriya Tukultī-Apil-Eşarra III (Tiglat-Pileser III) de dîsa dest bi dagirkirina herêmên bakurê Mezopotamyayê kirine û di encamê de padîşahê Ûrartuyê têk birine û bi van polîtîkayên xwe yên dagirkirina herêmê hêzên girîng ên wekê [[Babîl (bajar)|Babîl]] û [[Med]]an aciz kiriye. Piştê Sargon II û pozîsyona asûryayê bilindtir bûye ku asûrî êrîşê gelek erdên padişahiyên herêmê xistine bin destê xwe û her wiha bi seferên mezin Misir talan kirine. Di bilindeya berfirehbûna padîşahiya Neo-Asûrî de, Med û Babîl, bi hevalbendiya skîtan, li dijî asûriyan şer dane destpêkirin û di encama vê şerî de xanedaniya asûriyan hilweşandine. Piştê hilweşîna padîşahiya neo-asûrî, babîlî derketine pêş û serdemeke bi navê neo-babîlî dane destpêkirin. Neo-Babîl li ser hemî axa Asûryayê serdest bûne û gelek caran li dijî padîşahiyên cîran kampanyên berfireh kirine dane destpêkirin. Di vê demê de medan dawî li dewleta ûrartûyan aniye û heta çemê sor ber bi Anatolyayê ve berfireh bûye û [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ava kirine ku li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] bûye hêzeke mezin ê serekeyê herêmî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-31 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}</ref> Împeratoriya Neo-Babîl di sala 539ê berê zayînê de bi fetihkirina persan bi dawî bûye. == Ziman û nivîs == [[Wêne:Sumerian 26th c Adab.jpg|thumb|Tabletek nivîsa sumerî ku dîroka tabletê ji 3000 salê {{bz}} vedigere]] Zimanê herî kevin ê ku li Mezopotamyayê hatiye nivîsandin zimanê sumerî bû ku zimanekî jêgirtî yê lêzêdekirî bû. Piştê koçberên semîtîk li Mezopotamyaya destpêkê ligel zimanên sumerî, zimanên semîtîk jî hatine axaftin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/ancient/cultures/mesopotamia_gallery_03.shtml |sernav=BBC - History - Ancient History in depth: Mesopotamia |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en-GB }}</ref> Di heman de sobartoyî ku zimanekî Zagrosê ye û dibe ku zimaneke bi malbata zimanên huro-ûrartû ve girêdayî be, di navên kesane, çem û çiyayan û di hunerên cûrbecûr ên Mezopotamyayê de hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Finkelstein |pêşnav=J. J. |tarîx=1955 |sernav=Subartu and Subarians in Old Babylonian Sources |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1359052 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=9 |hejmar=1 |rr=1–7 |doi=10.2307/1359052 }}</ref> Zimanê semîtîk ên wekê zimanê akadî di dema xanedaniya akadiyan de û zimanê asûrî jî di dema xanedaniya asûriyan de bûye zimanê serdest lê zimanê sumerî ji bo armancên îdarî, dînî, edebî û zanistî hatiye parastin. Zaravayên cûda yên zimanê akadî heta dawiya serdema neo-babîliyan hatine bikaranîn. Aramiya kevin ku li Mezopotamyayê belav bibû, paşê bûye zimanê fermî yê rêveberiya parêzgehan despêka neo-asûrî û piştre jî bûye zimanê împeratoriya hexemenîşî ku zaravayên fermî wekê aramiya împeratorî hatibû binavkirin. Piştre zimanê akadî ji bikaranînê ketiye lê hem zimanê akadî û hem jî zimanê sumerî bi sedsalan di perestgehan de wekê zimanê dînî hatine bikaranîn. Nivîsarên dawî zimanê akadî ji dawiya sedsala yekemê {{pz}} ye. Di destpêka dîroka Mezopotamyayê de, li dora nîvê hezarsala 4ê berê zayînê de sumeriyan ji bo zimanê xwe nivîsa mîxî îcadkirine. Hatiye dîtin ku awayên standardkirî ya her nîşaneke nivîsa mîxî ji pîktograman hatiye pêşxistin. Nivîsên herî kevin 7 tabletên arkaîk ew ku li perestgeha É ya ku ji bo xwedawenda Înanna li Urûkê hatiye çêkirin hatine dîtin. Cihê ku ev tablet hatine ji aliyê arkeologan ve wekê perestgeha C hatiye binavkirin. Fêrbûna sîstema logografiya nivîsandina mîxî ya destpêkê bi salan berdewam kiriye. Ji ber vê yekê tenê hejmareke sinorkirî ji kesan wekê nivîskar hatine erkdar kirin ku ji bo fêrbûna sîstemê werin perwerdekirin. Heta ku di bin desthilatdariya Sargon de bikaranîna berfireh a nivîsa kitekitî nehatiye pejirandin, girseyên giring ên ji nifûsa Mezopotamyayê nedizanîn bixwînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Economic Inquiry into the Nonlinear Behaviors of Nations: Dynamic Developments and the Origins of Civilizations |paşnav=Guo |pêşnav=Rongxing |weşanger=Springer |tarîx=2017-02-06 |isbn=978-3-319-48772-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Nz8UDgAAQBAJ&pg=PA23 }}</ref> Arşîvên mezin ên nivîsan li qadên arkeolojîk ên dibistanên nivîsandin ên babîliya kevin hatine dîtin ku bi rêya wan xwendin û nivîsandin dihatin belavkirin. === Wêje === [[Wêne:Tablet XI or the Flood Tablet of the Epic of Gilgamesh, currently housed in the British Museum in London.jpg|thumb|Destana Gilgamêş ku helbesteke destanî ya ji Mezopotamyaya kevnare bû ku wekê kevintirîn wêjeya girîng a mayî hatiye dîtin]] Di dema xanedaniya babîliyan de li bajêran û li perestgehan pirtûkxane hebûn. Gotineke sumerî ya kevin digot ku "kesên ku dixwaze di dibistana nivîskaran de serkeftî be, divê ji bi sibehê ve re rabe." Di heman demê de hem jinan û hem jî mêran fêrê wendin û nivîsandinê dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Women, Crime and Punishment in Ancient Law and Society: Volume 1: The Ancient Near East |paşnav=Tetlow |pêşnav=Elisabeth Meier |weşanger=A&C Black |tarîx=2004-12-28 |isbn=978-0-8264-1628-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ONkJ_Rj1SS8C&pg=PA75 }}</ref> Beşek girîng ji wêjeya babîlî ji berhemên resen ên ji zimanê sumerî hatibûn wergerandin û demek dirêj zimanê rîtûelên dînî û şerîetê zimanê kevin ê sumerî hatiye bikaranîn. Ferhengok, rêziman û wergerên navristeyî ji bo bikaranîna xwendekaran hatibûn berhevkirin, her wiha şîroveyên li ser nivîsên kevintir û ravekirinên peyvan û hevokên nezelal hatine amadekirin. Hemî tîpên kitekitan hatine rêzkirin û nav li tîpan hatin danîn û lîsteyên berfireh hatinr amadekirin. Gelek berhemên wêjeyî yên babîlî di îro de jî têne lêkolînkirin. Yek ji wan wêjeya herî navdar destana Gilgamêş bû<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dictionary.com/browse/gilgamesh |sernav=the definition of gilgamesh |malper=www.dictionary.com |roja-gihiştinê=2026-06-01 |ziman=en }}</ref> ku di diwanzdeh pirtûkan de ye ku ji aliyê Sîn-lēqi-unninniyekî ve ji zimanê sumeriya resen hatiye wergerandin û li ser prensîbeke astronomîkî hatiye wergerandin. Her beşeke destana Gilgamêş çîroka serguzeşteke jiyana Gilgameş de vedihewîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ele que o abismo viu: Epopeia de Gilgámesh |url=https://books.google.com/books?id=OolDDwAAQBAJ }}</ref> == Zanist û teknolojî == === Bîrkarî (matematîk) === Matematîk û zanista Mezopotamyayê li ser bingeha pergala hêjmartina şêstîyî (bingeha 60an) hatiye avakirin ku ev pergala hêjmarê di roja îro de bûye çavkaniya saeta 60-deqeyî, roja 24-saetî û çembera 360-pileyî. Salnameya sumerî li ser bingeha salnameya heyv û rojê bû ku mehekê ji sê hefteyên heft rojî pêk dihatin. Ev şêweza bîrkariyê di çêkirina nexşeyên destpêkê de roleke girîng lîstiye. Teoremên babîliyan hebûn ku bi vê teoremê rûbera şiklan û rûbera cismên hişk pîvane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An introduction to the history of mathematics |paşnav=Eves |pêşnav=Howard |weşanger=Holt, Rinehart and Winston |tarîx=1969 |isbn=978-0-03-074550-8 |çap=3 |cih=New York }}</ref> Sumeran rûbera çemberê hesab kirine û qebareyên wekê geometrîkî yên wekê silindir û prîzmayan dîtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.quora.com/What-contributions-did-Sumerians-make-to-the-field-of-mathematics |sernav=What contributions did Sumerians make to the field of mathematics? }}</ref> === Stêrnasî (astronomî) === Li Mezopotamyayê ji serdema sumeriyan ve, rahîbên perestgehan hewl dane ku bûyerên rojane bi hinek pozîsyonên gerstêrk û stêrkan ve girêbidin. Sumeriyan bi çavdêriya tevgerên heyv û rojê salnameyên pêşîn çêkirine, pênc gerstêrkên ku bi çav têne dîtin (Merkur, Venûs, Mars, Jupiter, Saturn) lêkolîn kirine û bingehên astronomiyê danîne. Sumeriyan stêrkan bi çavdêriya ji qata jorîn a perestgehên ku wekê zîgurat tê zanîn kategorîze kirine. Di serdema sumeriyan de li Mezopotamyayê vedîtina gerstêrkan hatiye destpêkirin ku sumeriyan 5 gerstêrkên ku bi çavê tazî têne dîtin ji aliyê sumeriyan ve hatine çavdêrî kirin û hatine tomarkirin. Wan rêgehên gerstêrkan şopandine û wateyên mîtolojîk barê gerstêrkan kirine. Çavdêrî û tomarên sumeriyan di warên stêrnasî (astronomî) û astrolojiyê de ji aliyê babîliyan ve li ser heman bingehê hatine pêşxistin û bi tomarkirina nivîsandina li ser tabletan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://armaghplanet.com/ancient-astronomy-part-1.html |sernav=Ancient Astronomy (Part 1) – Astronotes |tarîx=2015-02-13 |roja-gihiştinê=2026-06-01 |ziman=en-GB }}</ref> Di heman demê de padîşahên Mezopotamyayê berê ku li ser mijarên dewletê, wek şer an birçîbûnê biryar bidin, nîşanên ezmanî (girtinên roj û heyvê û kometan) wekê peyamên xwedayan rave kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/edited-volume/62111/chapter-abstract/549101768?redirectedFrom=fulltext |sernav=Stêrnasiya Mezopotamyayê }}</ref> === Bijîşkî === [[Wêne:Medical recipe concerning poisoning. Terracotta tablet, from Nippur, Iraq, 18th century BCE. Ancient Orient Museum, Istanbul.jpg|thumb|240px|çep|Tableta reçeteyeke bijîşkî yê di derbarê jehrîbûnê de ku li bajarê Nîpûrê hatiye dîtin]] Nivîsarên herî kevin ên babîl ên li ser bijîşkiyê vedigerin serdema babîliya kevin ku dîroka van nivîsaran di nîvê yekem ê hezarsala 2ê berê zayînê de ne. Lêbelê nivîsara bijîşkî ya babîlî ya herî berfireh, Pirtûka Teşhîsê ye ku ji aliyê ummânū, an zanyarê sereke, Esagil-kin-apli yê Borsippayê ve di dema serweriya padîşahê babîlî Adad-apla-iddina (1069–1046 {{bz}}) de hatiye nivîsandin.<ref name="Horstmanshoff2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Magic and rationality in ancient Near Eastern and Graeco-Roman medicine |paşnav=Horstmanshoff |pêşnav=Herman Frederik Johann |weşanger=Brill |tarîx=2004 |isbn=978-90-04-13666-3 |cih=Leiden |paşnav2=Stol |pêşnav2=Marten |series=Studies in ancient medicine }}</ref><ref name="Stol1993">{{Jêder-kitêb |sernav=Epilepsy in Babylonia |paşnav=Stol |pêşnav=Marten |weşanger=Styx publications |tarîx=1993 |isbn=978-90-72371-63-8 |cih=Groningen |series=Cuneiform monographs }}</ref> Li gel bijîşkiya misirî ya hemdem, nabîliyan têgehên teşhîsî, pêşbînî, venêrîna fîzîkî, enemas û reçeteyan destnîşan kirine.<ref name="Friedenwald1940">{{Jêder-kovar |paşnav=Friedenwald |pêşnav=Julius |paşnav2=Morrison |pêşnav2=Samuel |tarîx=1940 |sernav=THE HISTORY OF THE ENEMA WITH SOME NOTES ON RELATED PROCEDURES (Part I) |url=https://www.jstor.org/stable/44442727 |kovar=Bulletin of the History of Medicine |cild=8 |hejmar=1 |rr=68–114 |issn=0007-5140 }}</ref> Pirtûka destnîşanê rêbazên dermankirin û etiyolojiyê û bikaranîna empîrîzm, mantiq û aqilmendiyê di teşhîs, pêşbînî û dermankirinê de daye naskirin. Nivîs lîsteyeke nîşanên bijîşkî (semptom) û gelek caran çavdêriyên empîrîk ên berfireh digel qaîdeyên mantiqî yên ku di berhevkirina nîşanên çavdêrîkirî yên li ser laşê nexweşek bi teşhîs û pêşbîniya wê re têne bikar anîn vedihewîne.<ref name="Horstmanshoff2004"/> Nîşanên bijîşkî (semptom) û nexweşiyên nexweşek bi rêbazên dermankirinên wekê pêçan, melhem û bi dayîna heban dihatin dermankirin. Dema ku nexweşeke bi awayekî fîzîkî nehata dermankirin, bijîşkên babîlî gelek caran ji bo başkirina kesê/a nexweş ji bo ku nifiran xilas bibe û ji bo dûrxistina cinan serî li rîtûelên dînî dane. Pirtûka teşhîsê ya Esagil-kin-apli li ser komek mentiqî ya aksîyom û texmînan hatiye nivîsandin ku di nav de nêrîna nûjen jî hebû ku bi rêya venêrîna û vekolîna nîşanên bijîşkî û nexweşiya kesê/a nexweş, etîolojiya wî/wê, pêşveçûna wî/wê ya pêşerojê û şansên başbûna kesê/a nexweş hebû.<ref name="Friedenwald1940" /> Esagil-kin-apli cûrbecûr nexweşî keşf kiriye û nîşanên (semptom) wan di pirtûka xwe yê pirtûka teşhîsê de diyar kiriye ku di pirtûka wî de nîşanên gelek cureyên epîlepsiyê û nexweşiyên têkildar, digel teşhîs û pêşbînî ya nexweşiyan hatiye nivîsandin.<ref name="Stol1993"/> Hinek dermankirinên ku hatine bikar anîn dibe ku li ser taybetmendiyên zanîn ên pêkhateyên hatine bikar anîn hatine kirin. Dermankirinên din jî li ser taybetmendiyên sembolîk hatine kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarworks.gvsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1056&context=gvjh |sernav=Medicine and Doctoring in Ancient Mesopotamia }}</ref> === Teknolojî === Mezopotamya wekê dergûşa şaristaniyê û teknolojiya kevnar hatiye binavkirin ku bi îcadkirina çerxeyê pêşxistina nivîsandinê, matematîk, demjimêr û pergalên avdana pêşketî hebûne.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.fabriziomusacchio.com/weekend_stories/told/2025/2025-01-01-mesopotamian_technologies_and_sciences/ |sernav=Mesopotamian technologies and sciences: The foundations of human progress |malper=Fabrizio Musacchio |tarîx=2025-01-01 |roja-gihiştinê=2026-06-02 |ziman=en}}</ref> Ev herêma berhemdar a di navbera çemên Firat û Dîcleyê de navenda mezintirîn gavên teknolojîk ên di dîroka mirovahiyê de bû.<ref name=":5" /> Di nav îcad û teknolojiya gelên Mezopotamyayê de çêkirina metal û sîfîr, çêkirina cam û çirayan, tevnkirina qumaşan, kontrolkirina lehiyê, hilanîna avê (depo kirin) û avdanî hebûn. Her wiha mezopotamî yek ji civakên pêşîn ên serdema bronzê bûn. Di heman demê de mezopotamî ji çêkirin bikar anîna sîfîr, bronz û zêr pêş ketin û ber bi bikaranîna hesin ve çûne. Qesrên Mezopotamyayê bi sedan kîlogram ji van metalên pir biha hatibûn xemilandin. Her wiha sîfîr, bronz û hesinan ji bo zirx û ji bo çekên cûda yên wekî şûr, xencer û rim hatine bikaranîn.<ref name=":5" /> == Dîn û felsefe == === Dîn === [[Wêne:Lilith Periodo de Isin Larsa y Babilonia.JPG|thumb|240px|Rolyefa Burney, xanedana yekem ê babîliyan, li dora sala 1800ê {{bz}}]] Dînê Mezopotamyaya Kevnare yekem dîn bû ku hatiye tomar kirin. Mezopotamiyan bawer kirine ku [[Dinya (gerstêrk)|Dinya]] wekê dîskek dûz e, bi valahiyeke dorpêçkirî ye û jora Dinyayê jî bihuşt e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Mesopotamian Religion and Mythology: Selected Essays |paşnav=Lambert |pêşnav=W. G. |weşanger=Mohr Siebeck |tarîx=2016-03-17 |isbn=978-3-16-153674-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dTLWQddp8zwC&pg=PA111}}</ref> Di heman demê de mezopotamiyan bawer kirine ku av li her derê Dinyayê heye (jor, binî û kêlekan) û gerdûn ji vê deryaya mezin çêbûye. Dînê Mezopotamyayê xwedî baweriyeke pirxwedayî bû. Her çiqas baweriyên ku li jor hatine vegotin di nav mezopotamiyan de hevpar be jî, cudahiyên herêmî jî hebûn. Sumeriyan ji gerdûnê wekê an-ki binav kirine û ku ev nav ji berhevkirina navên xwedawend An û xwedabanû Kî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of cosmology: historical, philosophical, and scientific foundations ofmModern cosmology |weşanger=Routledge |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-67766-6 |cih=Abingdon New York |paşnavê-edîtor=Hetherington |pêşnavê-edîtor=Norriss S. |series=Routledge revivals}}</ref> Kurê van xwedawendan [[Enlîl]] bû ku xwedawendê bahoz û hewayê bû. Di heman demê de sumeriyan bawer kirine ku Enlîl xwedayê herî bihêz e ku xwedawendê sereke yê panteona sumeriyan bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The dictionary of mythology |paşnav=Coleman |pêşnav=J. A. |weşanger=Arcturus |tarîx=2015 |isbn=978-1-78404-478-7 |cih=London |paşnav2=Davidson |pêşnav2=George W.}}</ref> === Felsefe === Şaristaniyên herêmê bandor li ser dînên îbrahîmî kiriye, bi taybetî jî bandora van şaristaniyan li ser Încîla îbranî çêbûye. Nirxên çandî û bandora wêjeyî şaristaniyan bi taybetî di [[Destpêkirin|pirtûka destpêkirinê]] de têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook to life in ancient Mesopotamia |paşnav=Bertman |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-518364-1 |cih=New York |series=Oxford scholarship online}}</ref> Giorgio Buccellati bawer kiriye ku koka felsefeyê dikare were şopandin heta şehrezayiya Mezopotamya ya destpêkê ku di hinek felsefeyên jiyanê, bi taybetî exlaq, di şêweyên diyalektîk, diyalog, helbestên destanî, folklor, dînî, helbest, berhemên nivîskî û di gotinên pêşiyan de hatiye dîtin. Aqil û rasyonelîteya babîlî ji çavdêriya ceribandiniyê (empîrîzmê) wêdetir pêş ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Epistemological Perspective on the Mesopotamian Wisdom Tradition |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |weşanger=Fondazione Università Ca’ Foscari |tarîx=2024-07-09 |isbn=978-88-6969-777-7 |cih=Venice |url=https://doi.org/10.30687/978-88-6969-776-0/001}}</ref> Ramanên babîlî jî li ser ontolojiya pergalên vekirî ava bûne ku bi aksîyomên ergodîk re hevaheng bû. Mantîq heta radeyekê di astronomî û bijîşkiya babîlî de hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Axioms and Babylonian thought: A reply |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-02 |doi=10.1080/01603477.2005.11051453}}</ref> == Çand == === Mîhrîcan === Li Mezopotamyaya kevnare her meh merasîm curbecur hatine lidarxistin. Mijara rîtûel û mîhrîcanên (festîval) her mehê ji herî kêm ji aliyê şeş faktorên giring ve dihatin destnîşankirin: # Qonaxa Heyvê (Dema ku heyv zêde dibû dihata wateya pirbûn û bereketê û heyva ku kêm dibe jî dihata wateya kêmbûn, tinebûnê û bi mîrîcanên cîhana binê Erdê ve girêdayî bû) # Qonaxa çerxa çandiniyê ya salane # Ekînoks û rojveger # Mîtolojiya herêmî û parêzvanên wê yên xwedayî # Serkevtina monarşê biserketî # Ekîto, an cejna sersalê (yekem heyva tijî ya piştî ekînoksa biharê) # Bîranîna bûyerên dîrokî yên taybetî (damezrandin, serkevtinên leşkerî, bêhnvedana perestgehê û hwd.) === Muzîk === Hinek stran ji bo xwedayan hatine nivîsandin lê gelek ji sitranên Mezopotamyayê wekê di çanda dengbêjiya kurdî ji bo danasîna bûyerên girîng hatine nivîsandin. Her çiqas muzîk û stran ji bo kêvxweşiya padîşahên Mezopotamyayê hatine gotin jî<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Li Mezopotamyayê muzîk |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-02 |doi=10.1080/00438243.1981.9979803}}</ref> mirovên asayî jî li malên xwe an li bazarên sûkan stranan gotine û li ber stranan lîstine kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sachs |pêşnav=Curt |paşnav2=Wellesz |pêşnav2=Egon |tarîx=1957 |sernav=The New Oxford History of Music, Vol. I: Ancient and Oriental Music |url=https://doi.org/10.2307/892085 |kovar=Notes |cild=15 |hejmar=1 |rr=97 |doi=10.2307/892085 |issn=0027-4380}}</ref> Di heman demê de mezinê mezopotamiyan ji zarokan xwe re sitranan gotine û zarokan wan jî mezin bûne û heman stranan ji zarokên xwe re gotine. Bi vî awayê heta ku nivîs li Mezopotamyayê pêş dikeve û belav dibe, stran wekê kevneşopiyeke devkî nifş bi nifş hatine veguhastin. Di heman demê de stranên mezopotamiyan bûne sedem ku bûyer û agahiyên giring ên ku li herêma qewimiye bi sedsalan nifş bi nifş were veguhastin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mirelman |pêşnav=Sam |tarîx=2009 |sernav=New Developments in the Social History of Music and Musicians in Mesopotamia |url=https://www.cambridge.org/core/journals/yearbook-for-traditional-music/article/abs/new-developments-in-the-social-history-of-music-and-musicians-in-ancient-iraq-syria-and-turkey/5BC97E96410317E56ADF229D46DA7B38 |kovar=Yearbook for Traditional Music |ziman=en |cild=41 |rr=12–22 |doi=10.1017/S0740155800004112 |issn=0740-1558}}</ref> === Jiiyana navmalbatî === Mezopotamya wekê ku di qanûnên li pey hev ên Urukagina, Lîpît Îştar û Hamurabî hatiye destnîşankirin, di dîroka xwe de her ku diçe zêdetir veguheriye civateke baviksalarî ku tê de mêr ji jinan pir bihêztir bûn. Wek mînak di serdema herî kevin a sumerî de "en" ku rahîbê serekeyê xwedabanûyên jin bû, rahîbê bilind ê xwedawendên mêr bû. Thorkild Jacobsen û zanistvanên din jî pêşniyar kirine ku civaka Mezopotamyaya destpêkê ji aliyê "konseyeke rûsipiyan" ve hatiye birêvebirin ku tê de nûnertiya jin û mêr bi awayekê wekhev bûn. Di heman de heman zanistvanan diyar kirine ku bi demê re her ku statuya jinan kêm bûye bi demê re statûya mêran jî her ku çûye zêde bûye.<ref name="Harris2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Harris |pêşnav=Rivkah |paşnav2=Bahrani |pêşnav2=Zainab |tarîx=2003 |sernav=Women of Babylon: Gender and Representation in Mesopotamia |url=https://doi.org/10.2307/3217861 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=123 |hejmar=1 |rr=199 |doi=10.2307/3217861 |issn=0003-0279}}</ref> Ji bo xwendina dibistanan tenê zarokên qiralan û kurên dewlemendan û kesên pispor, nivîskar, bijîşk, rêveberên perestgehan diçûn dibistanê.<ref name="Harris2003" /> Piraniya kurên kesên dewlemend pîşeya bavên wan fêrê wan dikirin an jî ji bo fêrbûna pîşeyekê din şagirtî dikirin. Zarokên qîz neçar bûn ku li malê bi dayikên xwe re bimînin ku fêrî karên malê û çêkirina xwarinê bibin û li zarokên biçûk binêrin. Hinek zarok di kutandina genim (dankut) an jî ji bo paqijkirina cihên ajalên malê alîkarî dikirin. Ji bo wê demê di dîrokê de neasayî bû ku jinên li Mezopotamyayê xwedî maf bûn ku jinan dikarin bibin xwedî milk û ger sedemeke wan ê baş hebûya, dikariyan ji hevjînê xwe cuda bibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Sumerians: their history, culture, and character |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=The Univ. of Chicago Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-226-45238-8 |çap=12. [pr.] |cih=Chicago}}</ref> == Huner == Hunera Mezopotamyayê ji hezarsala 4ê berê zayînê heta ku împeratorîya hexemenîşî ku di sedsala 6ê berê zayînê de herêm fetih kiriye, wekê hunera herî mezin, pêşketî û berfireh ê li rojavayê Ewrasyayê, bi hunera Misira Kevnar re reqabet kiriye. Girîngiya sereke hunera Mezopotamyayê li ser şêweyên peykersaziyên domdar ên ji kevir û axê bû. Her çiqas berhemên wênesaziyên kêm hatine dîtin jî lê diyar e ku wênesazî bi giranî ji bo şêwazên neqişandin ên geometrîk û şêwazên neqişandin ên nebatî hatiye bikar anîn. Di heman demê de piraniya peykeran li Mezopotamyaya hatine renge kirin. Di serdema protolîteratê de ku bajarê Urûkê di vê serdemê de bajareke serdest bû, berhemên pêşketî yên wekê vazoya warkayê û mohrên silindirî hatine hilberandin. Şêra Guennolê peykerê kevirê kisilî yê biçûk û berbiçav ê ji Elamê ye ku li dora salên 3000–2800 {{bz}} de hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The art and architecture of the ancient Orient |paşnav=Frankfort |pêşnav=Henri |weşanger=Penguin Books |tarîx=1970 |isbn=978-0-14-056107-4 |çap=4th rev. impression |cih=Harmondsworth, Eng. |series=The Pelican history of art}}</ref> Ev peykerên şêra Guennolê bi stîla nîv mirov û nîv şêr hatine çêkirin. Piştî demekê hejmarek fîgurên kahîn û perestvanan bi çavên mezin hene ku bi piranî ji tozên gêcê hatine çêkirin ku van fîguran di perestgehê de wekê wêneyên kultê yên xwedê xizmet dikirin lê bermahiyên van peykeran gelek kêm hatine dîtin.<ref name="Frankfort1989">{{Jêder-kitêb |sernav=The art and architecture of the ancient orient |paşnav=Frankfort |pêşnav=Henri |weşanger=Penguin |tarîx=1989 |isbn=978-0-14-056107-4 |cih=Harmondsworth |series=The Pelican history of art}}</ref> Peykerên ji serdema sumerî û akadî bi gelemperî bi çavên mezin û balkêş û bi rûyên dirêj ên mêran hatine çêkirin. Gelek şaheser li goristana qiraliyeta Urê hatine dîtin ({{nêzîkî}} 2650 {{bz}}) ku di nav wan de fîgureke beranê di nav deviyekê de, fîgureke gayekî sîfîr û fîgureke serê gayekî li ser yek ji lîrên Urê hene.<ref name="Frankfort1989"/> Stelên kevirî fîgurên pêşkêşên sondxwarinê an jî fîgurên pêşkêş kirin ên dibe ku serketinan bi bîr tînin û cejnan nîşan didin, di perestgehan de hatine dîtin ku berevajî fîgurên pêşkêş kirin ên fermîtir, nivîsên ku van fîguran rave bikin tune ne.<ref name="Frankfort1989"/> Stela perçe perçe ya Qermiçîyan mînakeke cureya neqşkirî ya destpêkê ye.<ref name="Frankfort1989"/> <gallery widths="170" heights="170"> Wêne:Rock Relief of Iddin-Sin, King of Simurrum, c. 2000 BC (detail).jpg|Qiral Îdîn-Sîn ê Keyaniya Sîmûrrum, bi kêrek û kevanek di destê wî de li ber xwedawenda Îştar dijminekî ditepisîne. Wêne:Genie benisseur (3565923284).jpg|Rolyefeke fîgureke baskdar Stele of Vultures detail 02.jpg|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê Samarra pottery - Oriental Institute Museum, University of Chicago - DSC06931.JPG|Parçeyên bi sêwiranên geometrîkî yên ji kelûpelên Samarrayê ku li [[Enstîtuya Rojhilatî ya Zanîngeha Şîkagoyê]] ye </gallery> == Cotkarî == [[Wêne:Fertile Crescent.svg|thumb|240px|Nexşeya herêma heyva berhemdar a li Mezopotamyayê ku herêmeke çandiniya mezopotamiyan bû]] Çandiniya avî bi çandên Samara û Hecî Mihemed li dora sala 5000ê {{bz}} ji çiyayên Zagrosê (ji Rojhilata Kurdistanê ber bi Başûrê Kurdistanê û Mezopotamyayê ve) ber bi başûr ve belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Earth and Its Peoples |paşnav=Bulliet |pêşnav=Richard |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-0-538-74438-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jvsVSqhw-FAC&pg=PA29 |paşnav2=Crossley |pêşnav2=Pamela |paşnav3=Headrick |pêşnav3=Daniel |paşnav4=Hirsch |pêşnav4=Steven |paşnav5=Johnson |pêşnav5=Lyman}}</ref> Ji serdema destpêkê ve heya serdema xanedaniya sêyem a Urê perestgehan xwedî sêyeka ji erdê berdest bûn lê bi demê re ji ber zêde bûna milkên qiralyetan û milkên din ên taybet ev rêje her ku çûye kêmtir bûye. Peyva Ensî ji bo danasîna kesê erkdar ên ku karê hemî aliyên çandiniya perestgehan organîze dikir dihat bikar anîn. Hatiye diyarkirin ku şêniyên gundî bi gelemperî di çandiniyê de, nemaze li erdên perestgehan an qesran xebitîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Babylonians |paşnav=Saggs |pêşnav=Henry W. F. |weşanger=California Univ. Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-520-20222-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley |series=Peoples of the past}}</ref> Erdnîgariya başûrê Mezopotamyayê wisa ye ku çandinî tenê bi avdanî û bi avdana gurr çêdibû ku vê yekê bandoreke kûr li ser pêşveçûna şaristaniya Mezopotamyaya destpêkê kiriye. Pêdiviya avdanê bûye sedem ku sumerî û paşê jî akadî bajarên xwe li kêleka çemên Dîcle û Firat û li ser şaxên van çeman ava bikin. Bajarên mezin ên wekê Ur û Urûk li ser şaxên Firatê ava bûne û hinek bajarên din, bi taybetî bajarê Lagaşê li ser şaxên Dîcleyê hatine avakirin.<ref name="Powell1995">{{Jêder-kovar |paşnav=Powell |pêşnav=Marvin A. |paşnav2=Roux |pêşnav2=Georges |tarîx=1995 |sernav=Ancient Iraq |url=https://doi.org/10.2307/605329 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=115 |hejmar=1 |rr=129 |doi=10.2307/605329 |issn=0003-0279}}</ref> Çemên avê ji bo masîvaniyê, ji bo ava vexwarin û hem jî ji bo avdana çandiniyê hatine bikaranîn û ji bo materyalên avahîsaziyê jî sûd ji ava çeman hatiye wergirtin. Bi avdanê re dabîn kirina xwarina li Mezopotamyayê dişibe karê cotkarî dabîn kirina xwarina li deştên Kanadayê.<ref name="Powell1995" /> Geliyên çemên Dîcle û Firatê beşa bakurê rojhilatê nîvbera heyva berhemdar pêk anîne ku geliyê çemê [[Urdun]]ê û çemê [[Nîl]]ê jî di nav de bû. Her çiqas erdên nêzîkî çeman berhemdar û ji bo çandiniyê baş bin jî, beşên erdên dûrtir ji avê hişk û bi piranî ji bo jiyana mirovan ne guncav bûn. Bi vî awayê pêşxistina avdanê ji bo şêniyên Mezopotamyayê gelek giring bû. Gelek caran çandinî xira bûye ku ji ber vê yekê çavkaniyên din ên xwarinê ku di nav de çêlek û berx hebûn hatine parastin. Bi demê re beşên herî başûrê Mezopotamyaya Sumerî ji zêdebûna şorbûna axê êş kişandiye ku di dawiyê de bûye sedema hilweşîna hêdî hêdî ya bajaran û rêveberiya navendî ya sumeriyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Erdnîgariya Kuweytê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Mezopotamya| ]] abfljq28jbolnposvtgxqib8ds1h8cu 2062522 2062426 2026-06-18T09:05:51Z Penaber49 39672 /* Bijîşkî */ 2062522 wikitext text/x-wiki {{ev gotar|di derbarê herêma Mezopotamyayê de ye ku herêmeke dîrokî yê di navbera çemên [[Firat]] û [[Dicle]] ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê Mezopotamyayê de ji kerema li [[Mezopotamya (cudakirin)]] binêrin}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=330|caption_align=center | align = right | direction =vertical | header=Mezopotamya | image1 = N-Mesopotamia and Syria Kurdish.svg | caption1 = Nexşeya erdnîgarî û bajarên Mezopotamyayê. | image2 = Jarmo to Ubaid 7000-4500.jpg | caption2 = Nexşeya korokromatîka belavbûna çandên Mezopotamyayê ye ku di nexşeyê de çanda çermo (bi xala rengê sor), çanda hassûna (bi rengê zer ê vekirî), çanda samarra (bi rengê binevşî), çanda xelefê (bi rengê kesk) û çanda Ubeyd (bi rengê zer a girtî) hatine destnîşankirin. | footer= }} '''Mezopotamya''' ({{Bi-grc|Μεσοποταμία|Mesopotamía}}) herêmeke dîrokî yê [[Rojavayê Asyayê]] ye ku di nav sîstema çemên [[Firat]] û [[Dîcle]]yê de li bakurê heyva berhemdar cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-29 |ziman=en |doi=10.1086/383004 }}</ref> Her çiqas Mezopotamyaya Jêrîn an Mezopotamyaya Başûr bi gelemperî di nav axa [[Iraq]]ê de be jî vê beşa Mezopotamyayê hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî vegirtiye nav xwe. Mezopotamyaya Jorîn an Mezopotamyaya Bakur deverên berfireh ên [[Kurdistan]]ê girtiye nav xwe ku ev dever ji hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û ji hinek deverên [[Başûrê Kurdistanê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/624382576 |sernav=Encyclopaedia of Islam. Second edition {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-29 |ziman=en }}</ref> Mezopotamya cihê pêşketina herî destpêka şoreşa neolîtîkê ye ku ji dora sala 10.000ê {{bz}} ve dest pê kiriye. Herêm wekê "îlhama hinek ji pêşketinên herî giring ên di dîroka mirovahiyê de hatiye destnîşankirin ku di nav de dîtîna çerxeyê, çandina berhemên genim ên pêşîn, pêşketina nivîsê, bîrkarî (matematîk), stêrnasî (astronomî) û çandinî" hene. Ji ber şaristaniyên yekem ên ku li Mezopotamyayê hatine avakirin Mezopotamya wekê dergûşa hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historyandpolicy.org/papers/policy-paper-13.html |sernav=Iraq, past, present and future: a thoroughly-modern mandate? |malper=www.historyandpolicy.org |roja-gihiştinê=2026-05-29 |ziman=en-GB |paşnav= |pêşnav= |roja-arşîvê=2010-12-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101208112958/http://www.historyandpolicy.org/papers/policy-paper-13.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêmê bi avakirina gelek bajaran re ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye avakirin pêş ketiye û serdemeke dirêj ji aliyê sumeran ve hatiye birêvebirin. [[Akadî]] ku gelekî semîtîk ên koçer ên nîvgirava erebî bûn ku ji aliyê rojava ve ber bi Mezopotamyayê ve koç bûne û bi qels bûna rêveberiyên bajarên sumeran, bi dagirkirina bajarên [[sumer]]an li Mezopotamyayê xanedaniya akadiyan ava kirine.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.oerproject.com/en/oer-materials/oer-media/html-articles/origins/unit3/rise-of-empires-akkadians-and-assyrians |sernav=Rise of Empires: Akkadians and Assyrians |malper=oerproject.com/ |roja-gihiştinê=2026-05-29 |ziman=en }}</ref> Li gorî çavkaniyên ku hatine berdest kirin hatiye diyar kirin ku akadî û komên din ên semîtîk ji ber birçîbûn û tunebûna li [[Nîvgirava Erebistanê|nîvgirava erebî]] ji ber sedema lêgerîna xwarinê ji nîvgirava erebî ber bi Mezopotamyayê ve koç bûne.<ref name=":0" /> [[Gutî]] gelekî proto [[hind û îranî]] (li gorî hinek çavkaniyan dibe ku gelekî îzole bin) bûn ku di navbera salên 2141 {{bz}} – 2050 {{bz}} de bi qasê 91 salan li Mezopotamyayê hikumdarî kirine.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-05-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/mesopotamia |sernav=Mesopotamia - Map, Gods & Meaning |malper=HISTORY |tarîx=2017-11-30 |roja-gihiştinê=2026-05-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Gutî ku yek ji gelên xwemaliyên Zagrosê bûn ku gelek caran welatê wan ji aliyê gelên semîtîk ên wekê akadî ve rastî êrîş û talankirinan dihatin. Li hemberî êrîşên akadiyan bi komkirina hêze xwe re gutiyan li dijî xanedaniya akadî şer dane destpêkirin û di dawiyê de xanedaniya akadiyan ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê hikum kiribûn rûxandine. Piştê hilweşîna xanedaniya akadiyan, bi qasê 91 salan deverên berfirehên ku Mezopotamya û [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] girtibû van xwe ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin.<ref name=":1" /> Li gorî lêkolînên zanyarên serdema nûjen dibe ku gutî jî wekê [[hurî]] û [[med]]iyan bav û kalên [[kurd]]ên nûjen bin.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ }}</ref><ref name="Maisel2018">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=ywPHEAAAQBAJ&pg=PT11&dq=Minorsky,+V.+(1927)&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjYo4aw-NKUAxWaBdsEHaBAFlUQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=Minorsky,%20V.%20(1927)&f=false }}</ref><ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819 }}</ref> == Etîmolojî == Peyva "Mezopotamya" ku behsa herêma di navbera her du çeman de dike ku koka xwe di peyvên yewnanî yên kevnare wergirtiye. Navê Mezopotamyayê ji yekkirina peyva "mesos" ku tê wateya "navîn" û ji peyva "potamos" ku tê wateya "çem" an "çeman" pêk hatiye.<ref>{{cite EB1911 |wstitle=Mesopotamia |volume=18 |pages=179–187 |first=Hope Waddell |last=Hogg}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji deşta Mezopotamyaya Jorîn, [[Hesîçe]], [[Rojavayê Kurdistanê]]]] [[Wêne:اهوار العراق ليلا.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji deverên şilek û dehlên Mezopotamyaya Jêrîn, [[Başûrê Kurdistanê]]]] Mezopotamya axa di navbera çemên Firat û Dîcleyê de digire nav xwe ku hinek deverên [[Kurdistan]]ê jî di nav de ye. Sinorên xwezayî yên Mezopotamyayê bi gelemperî wekê çiyayên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] (li rojhilat) û çiyayên [[Toros]]ê (li bakur), herêma peravê [[Kendava Farsê]] (li başûr) û destpêka sinorê erdnîgarî ya [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] (li rojava) hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian Grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=BRILL |tarîx=2003-05-28 |isbn=978-90-474-0340-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047403401 }}</ref> Ji ber ku qeraxên [[Dîcle]]yê pir caran asê û dijwar in, rêyên bejahî li Mezopotamyayê bi gelemperî li pey rêça çemê [[Firat]]ê diçin. Bi gelemperî keşûhewaya herêmê nîv-hişk e. Li bakurê herêmê rûbereke çola berfireh heye û li başûr jî herêmeke bi qasê 15.000 kîlometreçarçik deştên şilek, lagûn, deştên heriyê û dehlên qamîşan hene. Li deverê herî başûrê Mezopotamyayê çemê Firat û Dîcle tevlihev dibin û diherikin [[Kendava Farsê]]. Jîngeha hişk ji deverên bakur ên çandiniya bi baranê tê xwedîkirin heta başûr ku avdana çandiniyê li wir pir giring e diguhere.<ref name="Yoffee2015">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge World History: Volume 3, Early Cities in Comparative Perspective, 4000 BCE–1200 CE |paşnav=Yoffee |pêşnav=Norman |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2015-03-19 |isbn=978-1-316-29774-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SQS7BwAAQBAJ }}</ref> Ev avdanî ji aliyê asta bilind a ava binê erdê û bi helandina berfên ji deverên bilind ên çiyayên bakurê Zagrosê û ji deverên bilind ên [[Bakurê Kurdistanê]] ku çavkaniya çemên Dîcle û Firatê ku navê xwe didin herêmê pêk hatiye. Feydeya avdanê girêdayî şiyana seferberkirina keda temem a ji bo avakirin û parastina qenala avê ye û ev yek ji serdema herî destpêkê ve alîkariya pêşketina wargehên bajarî û pergalên navendî yên otorîteya siyasî kiriye. Çandiniya li seranserê herêmê bi ajalkariya koçerî ve hatiye temamkirin ku tê de koçerên di konan de di mehên havîn ên hişk de pez û bizin (paşê jî hêştir) li çêregehên çeman diçêrandin û di demsala zivistanê ya şil de jî ber bi çêregehên demsalî yên li qiraxa çolê ve dibirin. Bi gelemperî li herêmê kevir, metalên hêja û dar kêm in û ji ber vê yekê ji bo ku bikaribe van tiştan ji deverên derdorê bikire, di dîrokê de pişta xwe daye bazirganiya dûr û dirêj a berhemên çandiniyê.<ref name="Yoffee2015" /> Li deverên li başûrê herêmê, ji serdema pêşdîrokê ve çandeke masîgiriyê hebû. Ji ber gelek sedemên di dîrokên cihêreng de di sîstema çandî ya Mezopotamyayê de şikestinên vedorî (periyodîk) pêk hatine. Daxwazên ji bo hêza kedê hinek caran bûye sedema zêdebûna nifûsê ku sinorên kapasîteya hilgirtina ekolojîk a herêmê zêde kiriye û bervajî vê yekê jî bêaramiya avhewayê û bûyerên ekolojîk ên ku zirar daye çandiniya herêmê, bûye sedema hilweşîna hikûmeta navendî û kêmbûna nifûsê. Bi awayekî din lawaziya leşkerî ya li hember dagirkirina eşîrên koçer (koçerên semîtîk) ku ji ber bê aramiya avhewayê û ji tunebûna berhemên xwarinê ji çola erebî ber bi herêmê ve koçber bûne, bûye sedema hilweşîna bazirganiyê û paşguhkirina pergalên avdanê.<ref name=":0" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Pêşdîroka rojhilata nêzîk a kevnar di serdema paleolîtîka jêrîn de dest pê dike. Li wir nivîsandin bi nivîseke pîktografîka proto-mixî, di serdema Urûk IV de (nêzîkî dawiya hezarsala 4em a {{bz}}) derketiye holê. Tomarên belgekirî ya bûyerên dîrokî yên rastîn û dîroka kevnar a Mezopotamyaya Jêrîn di destpêka hezarsala sêyem a berê zayînê de bi tomarên mîxî yên padîşahên xanedaniyên destpêkê dest pê kiriye.<ref name="PhD2018">{{Jêder-malper |url=https://www.historyonthenet.com/mesopotamia |sernav=Mesopotamia: Overview and Summary Of An Ancient Civilization |malper=History |tarîx=2018-07-02 |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en-US |paşnav=Ph.D |pêşnav=Scott Rank }}</ref> Ev dîrok bi tevahî an bi hatina împeratoriya hexamenişî di dawiya sedsala 6em ê berê zayînê de, an jî bi hatina misilmanan û damezrandina xîlafetê di dawiya sedsala 7em a piştê zayînê de bi dawî dibe ku ji wê demê ve herêm wekê [[Iraq]] hatiye binavkirin ku hinek deverên [[Başûrê Kurdistanê]] jî di nav de ye. Di vê heyamê de Mezopotamya welatê hinek ji dewletên herî kevnar ên cîhanê bû, pir pêşketî û ji aliyê civakî ve jî welatekî tevlihev bû. Ligel qeraxê [[Nîl]] a [[Misira kevnare|Misira Kevnare]], şaristaniya geliyê [[Îndûs|Îndus]] a li nîvgirava [[Hindistan]]ê û [[Çemê Zer]] a li [[Çîna Kevnare]], Mezopotamyayê malavaniya yek ji çar şaristaniyên li deverê çeman kiriye ku nivîsandin lê hatiye îcad kirin. Mezopotamya ji bajarên giring ên dîrokî yên wekê Urûk, Nîpûr, Nînewa, Asûr û Babîl û her wiha xanedaniyên mezin ên herêmî yên wekê bajarê Erîdû<ref name="PhD2018" /> xanedaniya akadî, xanedana sêyem a Ur û xenadeniya gutiyan ku gelekî proto hind û ewropî bûn vedihewîne.<ref name="Stokes2009" /><ref name="Maisel2018" /><ref name="Speiser1930" /> Li herêmên jorîn ên Mezopotamyayê ([[Bakurê Kurdistanê]]) niştecihên wekê [[Qota Berçem|Qotê Berçem]] (li gundê [[Hîlar|Hîllarê]], [[Erxenî]] [[Amed]], [[Bakurê Kurdistanê]]) û [[Girê Mirazan]] (li gundê [[Xirabreşk]]ê, [[Riha]], [[Bakurê Kurdistanê]]) du şûnwarên niştecihbûna neolîtîkên navdar ên li Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-05-31 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Molleson |pêşnav=Theya |paşnav2=Arnold-Forster |pêşnav2=Theo |tarîx=2015 |sernav=A question of identity: Is the earliest Neolithic burial from Tell Abu Hureyra, Syria, possibly a foundation burial? |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_2015_num_41_1_5658 |kovar=Paléorient |cild=41 |hejmar=1 |rr=117–125 |doi=10.3406/paleo.2015.5658 }}</ref> Yek ji şûnwarên neolîtîk li Kurdistanê şûnwarên çanda [[Çermo|Cermo]] ye ku li [[Başûrê Kurdistanê|Başûrê Kurdistana]] îro ye. Lêkolînên arkeolojîk li şûnwarên [[Kurdistan]]ê rê dane ku pêşketinên çandî û teknolojîk ên [[Neolîtîk|serdema neolîtîkê]] werin ronîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/history/gobekli-tepe-the-worlds-first-temple-83613665/ |sernav=Girê Mirazan: The World’s First Temple? |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en |paşnav=Curry |pêşnav=Andrew }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en |doi=10.1126/sciadv.1700564 |pmc=5489262 |pmid=28782013 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dietrich |pêşnav=Laura |paşnav2=Meister |pêşnav2=Julia |paşnav3=Dietrich |pêşnav3=Oliver |paşnav4=Notroff |pêşnav4=Jens |paşnav5=Kiep |pêşnav5=Janika |paşnav6=Heeb |pêşnav6=Julia |paşnav7=Beuger |pêşnav7=André |paşnav8=Schütt |pêşnav8=Brigitta |tarîx=2019 |sernav=Cereal processing at Early Neolithic Girê Mirazan |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0215214 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=14 |hejmar=5 |rr=e0215214 |doi=10.1371/journal.pone.0215214 |issn=1932-6203 |pmc=6493732 |pmid=31042741 }}</ref> === Serdema sumeran {{nêzîkî}} 5500 – 1700 {{bz}} === {{Gotara bingehîn|Sumer}} [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Sumerî gel û civaka avakarê şaristaniyên Mezopotamyayê bûn<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-31 |roja-arşîvê=2013-11-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131105200811/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/ubai/hd_ubai.htm |sernav=The Ubaid Period (5500–4000 B.C.) {{!}} Essay {{!}} The Metropolitan Museum of Art {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en |paşnav=Authors: Department of Ancient Near Eastern Art }}</ref> ku sedemeke dirêj li Mezopotamyayê gelek şaristanî û bajar-dewlet ava kirine û yekem civak bûn ku li Mezopotamyayê gelek îcadên destpêkê ku di nav de dahênana nivîsandina mîxî hebû ku di dîroka mirovahiyê de yekemcar [[sumer]]iyan [[Nivîsa mîxî|nivîsa mixî]] dîtine û bikar anîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Writing and script : a very short introduction |paşnav=Robinson |pêşnav=Andrew |weşanger=Oxford ; New York : Oxford University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-956778-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/writingscriptver0000robi }}</ref> Di heman demê di nav îcadên din ên sumeran de zanistên wekê bijîşkî, stêrnasî (astronomî) û bîrkarî (matematîk) hebûn. Sumerî di warê falbazî, sêrbazî û mîtolojiyê de civaka yekem û civaka herî navdarê dîrokê bûn ku dîrokê de yekem li Mezopotamyayê hatiye dîtin. Her wiha sumeriyan dibistanan îcad kirine û têgehên "afirandin" û "tofan" cara yekem di nivîsarên sumerî de li Mezopotamyayê hatine dîtin. Di serdema sumeriyan de nêzikî 35 bajar hebûn ku ji van 35 bajaran nêzîkî 17e bajar, bajarê mezin bûn ku di nav de bajarên wekê Kîş, [[Nîppûr]], [[Kurda]], [[Zabalam]], [[Uma]], [[Lagaş]], [[Erîdû]] û bajarê [[Ur]]ê hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamia: The Invention of the City |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Penguin UK |tarîx=2002-08-29 |isbn=978-0-14-192711-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HUFdfwRpDykC&printsec=frontcover#v=onepage&q=eridu&f=false }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-nûçe |sernav=Nippur {{!}} Iraq, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Nippur |roja-gihiştinê=2026-05-31 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ur-Nanše ku li Lagaşê hatiye li ser desthilatê bi projeyên avahiyên ku wî di serdema daye avakirin hatiye naskirin. [[Urûkagina]] jî yek ji rêveberên sumerî bû bi reformên xwe yên nivîsandinên destpêkê hatiye naskirin. Di serdemên paşîn ê serdema sumeran de perestgeha [[Enlîl]] ku xwedawendê sereke yê sumeriyan bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The dictionary of mythology |paşnav=Coleman |pêşnav=J. A. |weşanger=Arcturus |tarîx=2015 |isbn=978-1-78404-478-7 |cih=London |paşnav2=Davidson |pêşnav2=George W. }}</ref> ji ber ku li cihê wî li bajarê Nîppûrê bû, di serdema sumeriyan de [[Nîppûr]] wekê paytexta dînî ya sumeriyan hatiye hesabkirin.<ref name=":2" /> Li dora sala 1700ê {{bz}} de ji ber êrîşên derve, koçberiya komên semîtîk ên koçber ku koçê Mezopotamyayê bibûn, bûyerên ekolojîk ên wekê hişkesaliya dijwar û şorbûna erdên çandiniya li Mezopotamyayê sumeriyan serxwebûna xwe ya siyasî winda kirine.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla }}</ref> Bi qels bûna sumeriyan re akadî ku komek koçber ên semîtîk bûn li Mezopotamyayê dibin desthilatdar. Sumerî bi qelsbûna desthilatdariya xwe ya navendî re di nav eşîrên din ên herêmê de asîmîle bûne û piştre jî winda bûne.<ref name="jchyla2021" /> === Serdema akadiyan {{nêzîkî}} 2334 – 2154 {{bz}} === {{Gotara bingehîn|Akadî}} Akadî gelekî semîtîk bûn ku ji nîvgirava erebî ji ber hişkesalî û ji sedemên birçîbûnê ber bi Mezopatamyayê be koçber bûne<ref name=":0" /> û di navbera sedsalên 24 û 22ê berê zayînê de di dema rêveberê akadî Sargon de gihîştine bilindeya xwe ya siyasî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chavalas |pêşnav=Mark W. |tarîx=2012 |sernav=''A History of the Ancient Near East ca. 3000–323 BC''. By Marc van de Mieroop. 2nd ed. Oxford: Blackwell Publishing, 2007. Pp. xxii + 341. $31.95 (paperback). |url=https://doi.org/10.1086/664504 |kovar=Journal of Near Eastern Studies |cild=71 |hejmar=1 |rr=117–118 |doi=10.1086/664504 |issn=0022-2968 }}</ref> Sargon rêveberê akadî bû ku xanedaniya akadî damezrandiye serdemeke dirêj li Mezopotamyayê serwerî kiriye.<ref name=":0" /> Piştê şerê li dijî gutî û gelên din ên xwemaliyên herêmê û êrîşên li ser Gutiumê, gutiyan bi komkirina hêza re li dijî akadiyan şer daye destpêkirin ku di li dora sala 2141ê {{bz}} de akadiyan têk birine û xanedaniya akadiyan hilweşandine. Piştê hilweşîna xanedaniya akadiyan, xanedaniya gutiyan a Mezopatamyayê ji aliyê gutiyan ve hatiye ava kirin.<ref name=":1" /><ref name=":3" /> === Serdema gutiyan {{nêzîkî}} 2141 – 2050 {{bz}} === {{Gotara bingehîn|Gutî}} [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|çep|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku li deverên berfireh ên Mezopotamyayê serwerî kiriye. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta xwe ya herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de ketiye bin kontrola gutiyan. Di serdema gutiyan de xanedaniya akadiyan hatiye hilweşandin û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de pêk hatiye, bûye nîşana bilindeya hêza gutiyan. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urûkê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Urûk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480 }}</ref> === Xanedaniya sêyem a Urê {{nêzîkî}} 2112 – 2004 {{bz}} === Xanedaniya sêyem a Urê piştê hilweşîna xanedaniya gutiyan yek ji xanedaniyên temen kurt ên Mezopotamyayê ye.<ref name="Mark2026">{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2026-04-28 |sernav=Shulgi of Ur: Greatest King of the Ur III Period |url=https://www.worldhistory.org/Shulgi_of_Ur/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Xanedaniya sêyem Urê wekê "dewleta nû ya sumerî" an jî "ronesansa sumerî" hatiye binavkirin ku li Mezopotamyayê hatiye damezrandin û nûnertiya dawî ya geşbûna mezin a şaristaniya sumeriyan kiriye. Dîroknasên ku vê serdemê lêkolîn kirine, xanedana sêyem a Urê bi gelemperî wekê "Ur III" hatiye kurtkirin. Di serdema xanedaniya sêyem a Urê de arşîva tabletên mezin hatiye berhevkirin ku ji vê serdemê zêdetirî 100.000 tabletên heriyên aborî û îdarî hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/comptabilites/1980?lang=en |sernav=Archives and Bookkeeping in Southern Mesopotamia during the Ur III period |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-31 }}</ref> Di vê serdemê de xanedaniya Urê bi kontrolên hişk hatiye birêvebirin ku heta çalakiyên aborî yên herî piçûk ku di nav de berhemên wekê ar, rûn û berhemên hunerî û mûçeyên karkeran, ji aliyê dewletê ve hatine tomar kirin. Xanedanî bi pergaleke parêzgehan hatiye birêvebirin (patesi) ku parêzgeh rasterast bi hikûmeta navendî ve girêdayî bûn û hatibûn dabeşkirin û ji aliyê "ensî" (waliyê sivîl) û "şagîn" (waliyê leşkerî) ku ji aliyê dewletê ve dihatin erkdar dirin, hatiye birêvebirin. Xanedaniya sêyem a Urê bi qasê 100 salan li Mezopotamyayê hikumdarî kiriye piştre jî bidawî bûye.<ref name="Mark2026" /> === Serdema piştê sumeriyan {{nêzîkî}} 2025 – 539 {{bz}} === Piştî hilweşîna Urê asûrî li bakur wekê hêzek siyasî derketine holê û babîlî jî li başûr bûne navendeke dînî û çandî. Di heman demê de [[Hurî]] û Amorî yên ku di destpêka hezarsala 2ê berê zayînê de gihîştin herêmê, bandorek giring li ser demografî û çandî ya herêmê kirine.<ref name=":4">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> Di heman demê de huriyan bandor li ser bûyerên siyasî yên Mezopotamyayê jî kirine ku bi damezrandina împaratoriya [[Mîtanî]] re li herêmê bûne hêzeke sereke.<ref name=":4" /> Hêzek din a bilindbûyî babîlên başûr bûn ku xanedana babîlên kevin ku xanedaneke piştê Amurru bû, bi padîşahê xwe yê pêncem a bi navê Hammurabî bibû yek ji hêzên herêmî. Di vê serdemê de împeratoriya hîtîtên kevin dest bi fetihên xwe yên li [[Anatolya]]yê kiriye û di dawiyê de, qiralê hîtîtan Mursîlî I di sala 1595ê berê zayînê de [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] fetih kiriye û bi vî awayî dawî li desthilatdariya babîliyan aniye. Di serdemên paşîn de [[kasîtî]] derketine pêş, hîtîtî li Anatolyayê hêza xwe xurt kirine û huriyan jî di bin serokatiya Mîtanî de hêzek siyasî ya nû ava kirine. Serdestiya [[mîtanî]]-[[Hurî|huriyan]] ku nêzîkî du sedsalan berdewam kiriye lawaz dibe rê li ber bilindbûna asûriyan vekiriye û di sedsala 13ê berê zayînê de, padîşahê asûrî Şalmaneserê I derdikeve pêş û li ser axa mîtanî-huriyan desthilatdariyeke nû yê asûrî ava kiriye. Di vê serdemê de padîşahê asûrî gelek kampanyayên dagirkirina herêmên derdorê daye daye destpêkirin. Di heman demê de careke din dîsa babîliyan li başûrê Mezopotamyayê serweriya ji nû ve bidest xistine. Ji xeynî Babîlê, [[Ûrartû]] û Medan jî wekê hêzên serbixwe pozîsyonên xwe parastine. Her çiqas asûrî demekê lawaz bûne jî, di bin serweriya Tukultī-Apil-Eşarra III (Tiglat-Pileser III) de dîsa dest bi dagirkirina herêmên bakurê Mezopotamyayê kirine û di encamê de padîşahê Ûrartuyê têk birine û bi van polîtîkayên xwe yên dagirkirina herêmê hêzên girîng ên wekê [[Babîl (bajar)|Babîl]] û [[Med]]an aciz kiriye. Piştê Sargon II û pozîsyona asûryayê bilindtir bûye ku asûrî êrîşê gelek erdên padişahiyên herêmê xistine bin destê xwe û her wiha bi seferên mezin Misir talan kirine. Di bilindeya berfirehbûna padîşahiya Neo-Asûrî de, Med û Babîl, bi hevalbendiya skîtan, li dijî asûriyan şer dane destpêkirin û di encama vê şerî de xanedaniya asûriyan hilweşandine. Piştê hilweşîna padîşahiya neo-asûrî, babîlî derketine pêş û serdemeke bi navê neo-babîlî dane destpêkirin. Neo-Babîl li ser hemî axa Asûryayê serdest bûne û gelek caran li dijî padîşahiyên cîran kampanyên berfireh kirine dane destpêkirin. Di vê demê de medan dawî li dewleta ûrartûyan aniye û heta çemê sor ber bi Anatolyayê ve berfireh bûye û [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ava kirine ku li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] bûye hêzeke mezin ê serekeyê herêmî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-31 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}</ref> Împeratoriya Neo-Babîl di sala 539ê berê zayînê de bi fetihkirina persan bi dawî bûye. == Ziman û nivîs == [[Wêne:Sumerian 26th c Adab.jpg|thumb|Tabletek nivîsa sumerî ku dîroka tabletê ji 3000 salê {{bz}} vedigere]] Zimanê herî kevin ê ku li Mezopotamyayê hatiye nivîsandin zimanê sumerî bû ku zimanekî jêgirtî yê lêzêdekirî bû. Piştê koçberên semîtîk li Mezopotamyaya destpêkê ligel zimanên sumerî, zimanên semîtîk jî hatine axaftin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/ancient/cultures/mesopotamia_gallery_03.shtml |sernav=BBC - History - Ancient History in depth: Mesopotamia |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en-GB }}</ref> Di heman de sobartoyî ku zimanekî Zagrosê ye û dibe ku zimaneke bi malbata zimanên huro-ûrartû ve girêdayî be, di navên kesane, çem û çiyayan û di hunerên cûrbecûr ên Mezopotamyayê de hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Finkelstein |pêşnav=J. J. |tarîx=1955 |sernav=Subartu and Subarians in Old Babylonian Sources |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1359052 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=9 |hejmar=1 |rr=1–7 |doi=10.2307/1359052 }}</ref> Zimanê semîtîk ên wekê zimanê akadî di dema xanedaniya akadiyan de û zimanê asûrî jî di dema xanedaniya asûriyan de bûye zimanê serdest lê zimanê sumerî ji bo armancên îdarî, dînî, edebî û zanistî hatiye parastin. Zaravayên cûda yên zimanê akadî heta dawiya serdema neo-babîliyan hatine bikaranîn. Aramiya kevin ku li Mezopotamyayê belav bibû, paşê bûye zimanê fermî yê rêveberiya parêzgehan despêka neo-asûrî û piştre jî bûye zimanê împeratoriya hexemenîşî ku zaravayên fermî wekê aramiya împeratorî hatibû binavkirin. Piştre zimanê akadî ji bikaranînê ketiye lê hem zimanê akadî û hem jî zimanê sumerî bi sedsalan di perestgehan de wekê zimanê dînî hatine bikaranîn. Nivîsarên dawî zimanê akadî ji dawiya sedsala yekemê {{pz}} ye. Di destpêka dîroka Mezopotamyayê de, li dora nîvê hezarsala 4ê berê zayînê de sumeriyan ji bo zimanê xwe nivîsa mîxî îcadkirine. Hatiye dîtin ku awayên standardkirî ya her nîşaneke nivîsa mîxî ji pîktograman hatiye pêşxistin. Nivîsên herî kevin 7 tabletên arkaîk ew ku li perestgeha É ya ku ji bo xwedawenda Înanna li Urûkê hatiye çêkirin hatine dîtin. Cihê ku ev tablet hatine ji aliyê arkeologan ve wekê perestgeha C hatiye binavkirin. Fêrbûna sîstema logografiya nivîsandina mîxî ya destpêkê bi salan berdewam kiriye. Ji ber vê yekê tenê hejmareke sinorkirî ji kesan wekê nivîskar hatine erkdar kirin ku ji bo fêrbûna sîstemê werin perwerdekirin. Heta ku di bin desthilatdariya Sargon de bikaranîna berfireh a nivîsa kitekitî nehatiye pejirandin, girseyên giring ên ji nifûsa Mezopotamyayê nedizanîn bixwînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Economic Inquiry into the Nonlinear Behaviors of Nations: Dynamic Developments and the Origins of Civilizations |paşnav=Guo |pêşnav=Rongxing |weşanger=Springer |tarîx=2017-02-06 |isbn=978-3-319-48772-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Nz8UDgAAQBAJ&pg=PA23 }}</ref> Arşîvên mezin ên nivîsan li qadên arkeolojîk ên dibistanên nivîsandin ên babîliya kevin hatine dîtin ku bi rêya wan xwendin û nivîsandin dihatin belavkirin. === Wêje === [[Wêne:Tablet XI or the Flood Tablet of the Epic of Gilgamesh, currently housed in the British Museum in London.jpg|thumb|Destana Gilgamêş ku helbesteke destanî ya ji Mezopotamyaya kevnare bû ku wekê kevintirîn wêjeya girîng a mayî hatiye dîtin]] Di dema xanedaniya babîliyan de li bajêran û li perestgehan pirtûkxane hebûn. Gotineke sumerî ya kevin digot ku "kesên ku dixwaze di dibistana nivîskaran de serkeftî be, divê ji bi sibehê ve re rabe." Di heman demê de hem jinan û hem jî mêran fêrê wendin û nivîsandinê dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Women, Crime and Punishment in Ancient Law and Society: Volume 1: The Ancient Near East |paşnav=Tetlow |pêşnav=Elisabeth Meier |weşanger=A&C Black |tarîx=2004-12-28 |isbn=978-0-8264-1628-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ONkJ_Rj1SS8C&pg=PA75 }}</ref> Beşek girîng ji wêjeya babîlî ji berhemên resen ên ji zimanê sumerî hatibûn wergerandin û demek dirêj zimanê rîtûelên dînî û şerîetê zimanê kevin ê sumerî hatiye bikaranîn. Ferhengok, rêziman û wergerên navristeyî ji bo bikaranîna xwendekaran hatibûn berhevkirin, her wiha şîroveyên li ser nivîsên kevintir û ravekirinên peyvan û hevokên nezelal hatine amadekirin. Hemî tîpên kitekitan hatine rêzkirin û nav li tîpan hatin danîn û lîsteyên berfireh hatinr amadekirin. Gelek berhemên wêjeyî yên babîlî di îro de jî têne lêkolînkirin. Yek ji wan wêjeya herî navdar destana Gilgamêş bû<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dictionary.com/browse/gilgamesh |sernav=the definition of gilgamesh |malper=www.dictionary.com |roja-gihiştinê=2026-06-01 |ziman=en }}</ref> ku di diwanzdeh pirtûkan de ye ku ji aliyê Sîn-lēqi-unninniyekî ve ji zimanê sumeriya resen hatiye wergerandin û li ser prensîbeke astronomîkî hatiye wergerandin. Her beşeke destana Gilgamêş çîroka serguzeşteke jiyana Gilgameş de vedihewîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ele que o abismo viu: Epopeia de Gilgámesh |url=https://books.google.com/books?id=OolDDwAAQBAJ }}</ref> == Zanist û teknolojî == === Bîrkarî (matematîk) === Matematîk û zanista Mezopotamyayê li ser bingeha pergala hêjmartina şêstîyî (bingeha 60an) hatiye avakirin ku ev pergala hêjmarê di roja îro de bûye çavkaniya saeta 60-deqeyî, roja 24-saetî û çembera 360-pileyî. Salnameya sumerî li ser bingeha salnameya heyv û rojê bû ku mehekê ji sê hefteyên heft rojî pêk dihatin. Ev şêweza bîrkariyê di çêkirina nexşeyên destpêkê de roleke girîng lîstiye. Teoremên babîliyan hebûn ku bi vê teoremê rûbera şiklan û rûbera cismên hişk pîvane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An introduction to the history of mathematics |paşnav=Eves |pêşnav=Howard |weşanger=Holt, Rinehart and Winston |tarîx=1969 |isbn=978-0-03-074550-8 |çap=3 |cih=New York }}</ref> Sumeran rûbera çemberê hesab kirine û qebareyên wekê geometrîkî yên wekê silindir û prîzmayan dîtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.quora.com/What-contributions-did-Sumerians-make-to-the-field-of-mathematics |sernav=What contributions did Sumerians make to the field of mathematics? }}</ref> === Stêrnasî (astronomî) === Li Mezopotamyayê ji serdema sumeriyan ve, rahîbên perestgehan hewl dane ku bûyerên rojane bi hinek pozîsyonên gerstêrk û stêrkan ve girêbidin. Sumeriyan bi çavdêriya tevgerên heyv û rojê salnameyên pêşîn çêkirine, pênc gerstêrkên ku bi çav têne dîtin (Merkur, Venûs, Mars, Jupiter, Saturn) lêkolîn kirine û bingehên astronomiyê danîne. Sumeriyan stêrkan bi çavdêriya ji qata jorîn a perestgehên ku wekê zîgurat tê zanîn kategorîze kirine. Di serdema sumeriyan de li Mezopotamyayê vedîtina gerstêrkan hatiye destpêkirin ku sumeriyan 5 gerstêrkên ku bi çavê tazî têne dîtin ji aliyê sumeriyan ve hatine çavdêrî kirin û hatine tomarkirin. Wan rêgehên gerstêrkan şopandine û wateyên mîtolojîk barê gerstêrkan kirine. Çavdêrî û tomarên sumeriyan di warên stêrnasî (astronomî) û astrolojiyê de ji aliyê babîliyan ve li ser heman bingehê hatine pêşxistin û bi tomarkirina nivîsandina li ser tabletan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://armaghplanet.com/ancient-astronomy-part-1.html |sernav=Ancient Astronomy (Part 1) – Astronotes |tarîx=2015-02-13 |roja-gihiştinê=2026-06-01 |ziman=en-GB }}</ref> Di heman demê de padîşahên Mezopotamyayê berê ku li ser mijarên dewletê, wek şer an birçîbûnê biryar bidin, nîşanên ezmanî (girtinên roj û heyvê û kometan) wekê peyamên xwedayan rave kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/edited-volume/62111/chapter-abstract/549101768?redirectedFrom=fulltext |sernav=Stêrnasiya Mezopotamyayê }}</ref> === Bijîşkî === [[Wêne:Medical recipe concerning poisoning. Terracotta tablet, from Nippur, Iraq, 18th century BCE. Ancient Orient Museum, Istanbul.jpg|thumb|240px|çep|Tableta reçeteyeke bijîşkî yê di derbarê jehrîbûnê de ku li bajarê Nîpûrê hatiye dîtin]] Nivîsarên herî kevin ên babîl ên li ser bijîşkiyê vedigerin serdema babîliya kevin ku dîroka van nivîsaran di nîvê yekem ê hezarsala 2ê berê zayînê de ne. Lêbelê nivîsara bijîşkî ya babîlî ya herî berfireh, Pirtûka Teşhîsê ye ku ji aliyê ummânū, an zanyarê sereke, Esagil-kin-apli yê Borsippayê ve di dema serweriya padîşahê babîlî Adad-apla-iddina (1069–1046 {{bz}}) de hatiye nivîsandin.<ref name="Horstmanshoff2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Magic and rationality in ancient Near Eastern and Graeco-Roman medicine |paşnav=Horstmanshoff |pêşnav=Herman Frederik Johann |weşanger=Brill |tarîx=2004 |isbn=978-90-04-13666-3 |cih=Leiden |paşnav2=Stol |pêşnav2=Marten |series=Studies in ancient medicine }}</ref><ref name="Stol1993">{{Jêder-kitêb |sernav=Epilepsy in Babylonia |paşnav=Stol |pêşnav=Marten |weşanger=Styx publications |tarîx=1993 |isbn=978-90-72371-63-8 |cih=Groningen |series=Cuneiform monographs }}</ref> Li gel bijîşkiya misirî ya hemdem, babîliyan têgehên teşhîsî, pêşbînî, venêrîna fîzîkî, enemas û reçeteyan destnîşan kirine.<ref name="Friedenwald1940">{{Jêder-kovar |paşnav=Friedenwald |pêşnav=Julius |paşnav2=Morrison |pêşnav2=Samuel |tarîx=1940 |sernav=THE HISTORY OF THE ENEMA WITH SOME NOTES ON RELATED PROCEDURES (Part I) |url=https://www.jstor.org/stable/44442727 |kovar=Bulletin of the History of Medicine |cild=8 |hejmar=1 |rr=68–114 |issn=0007-5140 }}</ref> Pirtûka destnîşanê rêbazên dermankirin û etiyolojiyê û bikaranîna empîrîzm, mantiq û aqilmendiyê di teşhîs, pêşbînî û dermankirinê de daye naskirin. Nivîs lîsteyeke nîşanên bijîşkî (semptom) û gelek caran çavdêriyên empîrîk ên berfireh digel qaîdeyên mantiqî yên ku di berhevkirina nîşanên çavdêrîkirî yên li ser laşê nexweşek bi teşhîs û pêşbîniya wê re têne bikar anîn vedihewîne.<ref name="Horstmanshoff2004"/> Nîşanên bijîşkî (semptom) û nexweşiyên nexweşek bi rêbazên dermankirinên wekê pêçan, melhem û bi dayîna heban dihatin dermankirin. Dema ku nexweşeke bi awayekî fîzîkî nehata dermankirin, bijîşkên babîlî gelek caran ji bo başkirina kesê/a nexweş ji bo ku nifiran xilas bibe û ji bo dûrxistina cinan serî li rîtûelên dînî dane. Pirtûka teşhîsê ya Esagil-kin-apli li ser komek mentiqî ya aksîyom û texmînan hatiye nivîsandin ku di nav de nêrîna nûjen jî hebû ku bi rêya venêrîna û vekolîna nîşanên bijîşkî û nexweşiya kesê/a nexweş, etîolojiya wî/wê, pêşveçûna wî/wê ya pêşerojê û şansên başbûna kesê/a nexweş hebû.<ref name="Friedenwald1940" /> Esagil-kin-apli cûrbecûr nexweşî keşf kiriye û nîşanên (semptom) wan di pirtûka xwe yê pirtûka teşhîsê de diyar kiriye ku di pirtûka wî de nîşanên gelek cureyên epîlepsiyê û nexweşiyên têkildar, digel teşhîs û pêşbînî ya nexweşiyan hatiye nivîsandin.<ref name="Stol1993"/> Hinek dermankirinên ku hatine bikar anîn dibe ku li ser taybetmendiyên zanîn ên pêkhateyên hatine bikar anîn hatine kirin. Dermankirinên din jî li ser taybetmendiyên sembolîk hatine kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarworks.gvsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1056&context=gvjh |sernav=Medicine and Doctoring in Ancient Mesopotamia }}</ref> === Teknolojî === Mezopotamya wekê dergûşa şaristaniyê û teknolojiya kevnar hatiye binavkirin ku bi îcadkirina çerxeyê pêşxistina nivîsandinê, matematîk, demjimêr û pergalên avdana pêşketî hebûne.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.fabriziomusacchio.com/weekend_stories/told/2025/2025-01-01-mesopotamian_technologies_and_sciences/ |sernav=Mesopotamian technologies and sciences: The foundations of human progress |malper=Fabrizio Musacchio |tarîx=2025-01-01 |roja-gihiştinê=2026-06-02 |ziman=en}}</ref> Ev herêma berhemdar a di navbera çemên Firat û Dîcleyê de navenda mezintirîn gavên teknolojîk ên di dîroka mirovahiyê de bû.<ref name=":5" /> Di nav îcad û teknolojiya gelên Mezopotamyayê de çêkirina metal û sîfîr, çêkirina cam û çirayan, tevnkirina qumaşan, kontrolkirina lehiyê, hilanîna avê (depo kirin) û avdanî hebûn. Her wiha mezopotamî yek ji civakên pêşîn ên serdema bronzê bûn. Di heman demê de mezopotamî ji çêkirin bikar anîna sîfîr, bronz û zêr pêş ketin û ber bi bikaranîna hesin ve çûne. Qesrên Mezopotamyayê bi sedan kîlogram ji van metalên pir biha hatibûn xemilandin. Her wiha sîfîr, bronz û hesinan ji bo zirx û ji bo çekên cûda yên wekî şûr, xencer û rim hatine bikaranîn.<ref name=":5" /> == Dîn û felsefe == === Dîn === [[Wêne:Lilith Periodo de Isin Larsa y Babilonia.JPG|thumb|240px|Rolyefa Burney, xanedana yekem ê babîliyan, li dora sala 1800ê {{bz}}]] Dînê Mezopotamyaya Kevnare yekem dîn bû ku hatiye tomar kirin. Mezopotamiyan bawer kirine ku [[Dinya (gerstêrk)|Dinya]] wekê dîskek dûz e, bi valahiyeke dorpêçkirî ye û jora Dinyayê jî bihuşt e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Mesopotamian Religion and Mythology: Selected Essays |paşnav=Lambert |pêşnav=W. G. |weşanger=Mohr Siebeck |tarîx=2016-03-17 |isbn=978-3-16-153674-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dTLWQddp8zwC&pg=PA111}}</ref> Di heman demê de mezopotamiyan bawer kirine ku av li her derê Dinyayê heye (jor, binî û kêlekan) û gerdûn ji vê deryaya mezin çêbûye. Dînê Mezopotamyayê xwedî baweriyeke pirxwedayî bû. Her çiqas baweriyên ku li jor hatine vegotin di nav mezopotamiyan de hevpar be jî, cudahiyên herêmî jî hebûn. Sumeriyan ji gerdûnê wekê an-ki binav kirine û ku ev nav ji berhevkirina navên xwedawend An û xwedabanû Kî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of cosmology: historical, philosophical, and scientific foundations ofmModern cosmology |weşanger=Routledge |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-67766-6 |cih=Abingdon New York |paşnavê-edîtor=Hetherington |pêşnavê-edîtor=Norriss S. |series=Routledge revivals}}</ref> Kurê van xwedawendan [[Enlîl]] bû ku xwedawendê bahoz û hewayê bû. Di heman demê de sumeriyan bawer kirine ku Enlîl xwedayê herî bihêz e ku xwedawendê sereke yê panteona sumeriyan bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The dictionary of mythology |paşnav=Coleman |pêşnav=J. A. |weşanger=Arcturus |tarîx=2015 |isbn=978-1-78404-478-7 |cih=London |paşnav2=Davidson |pêşnav2=George W.}}</ref> === Felsefe === Şaristaniyên herêmê bandor li ser dînên îbrahîmî kiriye, bi taybetî jî bandora van şaristaniyan li ser Încîla îbranî çêbûye. Nirxên çandî û bandora wêjeyî şaristaniyan bi taybetî di [[Destpêkirin|pirtûka destpêkirinê]] de têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook to life in ancient Mesopotamia |paşnav=Bertman |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-518364-1 |cih=New York |series=Oxford scholarship online}}</ref> Giorgio Buccellati bawer kiriye ku koka felsefeyê dikare were şopandin heta şehrezayiya Mezopotamya ya destpêkê ku di hinek felsefeyên jiyanê, bi taybetî exlaq, di şêweyên diyalektîk, diyalog, helbestên destanî, folklor, dînî, helbest, berhemên nivîskî û di gotinên pêşiyan de hatiye dîtin. Aqil û rasyonelîteya babîlî ji çavdêriya ceribandiniyê (empîrîzmê) wêdetir pêş ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Epistemological Perspective on the Mesopotamian Wisdom Tradition |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |weşanger=Fondazione Università Ca’ Foscari |tarîx=2024-07-09 |isbn=978-88-6969-777-7 |cih=Venice |url=https://doi.org/10.30687/978-88-6969-776-0/001}}</ref> Ramanên babîlî jî li ser ontolojiya pergalên vekirî ava bûne ku bi aksîyomên ergodîk re hevaheng bû. Mantîq heta radeyekê di astronomî û bijîşkiya babîlî de hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Axioms and Babylonian thought: A reply |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-02 |doi=10.1080/01603477.2005.11051453}}</ref> == Çand == === Mîhrîcan === Li Mezopotamyaya kevnare her meh merasîm curbecur hatine lidarxistin. Mijara rîtûel û mîhrîcanên (festîval) her mehê ji herî kêm ji aliyê şeş faktorên giring ve dihatin destnîşankirin: # Qonaxa Heyvê (Dema ku heyv zêde dibû dihata wateya pirbûn û bereketê û heyva ku kêm dibe jî dihata wateya kêmbûn, tinebûnê û bi mîrîcanên cîhana binê Erdê ve girêdayî bû) # Qonaxa çerxa çandiniyê ya salane # Ekînoks û rojveger # Mîtolojiya herêmî û parêzvanên wê yên xwedayî # Serkevtina monarşê biserketî # Ekîto, an cejna sersalê (yekem heyva tijî ya piştî ekînoksa biharê) # Bîranîna bûyerên dîrokî yên taybetî (damezrandin, serkevtinên leşkerî, bêhnvedana perestgehê û hwd.) === Muzîk === Hinek stran ji bo xwedayan hatine nivîsandin lê gelek ji sitranên Mezopotamyayê wekê di çanda dengbêjiya kurdî ji bo danasîna bûyerên girîng hatine nivîsandin. Her çiqas muzîk û stran ji bo kêvxweşiya padîşahên Mezopotamyayê hatine gotin jî<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Li Mezopotamyayê muzîk |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-02 |doi=10.1080/00438243.1981.9979803}}</ref> mirovên asayî jî li malên xwe an li bazarên sûkan stranan gotine û li ber stranan lîstine kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sachs |pêşnav=Curt |paşnav2=Wellesz |pêşnav2=Egon |tarîx=1957 |sernav=The New Oxford History of Music, Vol. I: Ancient and Oriental Music |url=https://doi.org/10.2307/892085 |kovar=Notes |cild=15 |hejmar=1 |rr=97 |doi=10.2307/892085 |issn=0027-4380}}</ref> Di heman demê de mezinê mezopotamiyan ji zarokan xwe re sitranan gotine û zarokan wan jî mezin bûne û heman stranan ji zarokên xwe re gotine. Bi vî awayê heta ku nivîs li Mezopotamyayê pêş dikeve û belav dibe, stran wekê kevneşopiyeke devkî nifş bi nifş hatine veguhastin. Di heman demê de stranên mezopotamiyan bûne sedem ku bûyer û agahiyên giring ên ku li herêma qewimiye bi sedsalan nifş bi nifş were veguhastin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mirelman |pêşnav=Sam |tarîx=2009 |sernav=New Developments in the Social History of Music and Musicians in Mesopotamia |url=https://www.cambridge.org/core/journals/yearbook-for-traditional-music/article/abs/new-developments-in-the-social-history-of-music-and-musicians-in-ancient-iraq-syria-and-turkey/5BC97E96410317E56ADF229D46DA7B38 |kovar=Yearbook for Traditional Music |ziman=en |cild=41 |rr=12–22 |doi=10.1017/S0740155800004112 |issn=0740-1558}}</ref> === Jiiyana navmalbatî === Mezopotamya wekê ku di qanûnên li pey hev ên Urukagina, Lîpît Îştar û Hamurabî hatiye destnîşankirin, di dîroka xwe de her ku diçe zêdetir veguheriye civateke baviksalarî ku tê de mêr ji jinan pir bihêztir bûn. Wek mînak di serdema herî kevin a sumerî de "en" ku rahîbê serekeyê xwedabanûyên jin bû, rahîbê bilind ê xwedawendên mêr bû. Thorkild Jacobsen û zanistvanên din jî pêşniyar kirine ku civaka Mezopotamyaya destpêkê ji aliyê "konseyeke rûsipiyan" ve hatiye birêvebirin ku tê de nûnertiya jin û mêr bi awayekê wekhev bûn. Di heman de heman zanistvanan diyar kirine ku bi demê re her ku statuya jinan kêm bûye bi demê re statûya mêran jî her ku çûye zêde bûye.<ref name="Harris2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Harris |pêşnav=Rivkah |paşnav2=Bahrani |pêşnav2=Zainab |tarîx=2003 |sernav=Women of Babylon: Gender and Representation in Mesopotamia |url=https://doi.org/10.2307/3217861 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=123 |hejmar=1 |rr=199 |doi=10.2307/3217861 |issn=0003-0279}}</ref> Ji bo xwendina dibistanan tenê zarokên qiralan û kurên dewlemendan û kesên pispor, nivîskar, bijîşk, rêveberên perestgehan diçûn dibistanê.<ref name="Harris2003" /> Piraniya kurên kesên dewlemend pîşeya bavên wan fêrê wan dikirin an jî ji bo fêrbûna pîşeyekê din şagirtî dikirin. Zarokên qîz neçar bûn ku li malê bi dayikên xwe re bimînin ku fêrî karên malê û çêkirina xwarinê bibin û li zarokên biçûk binêrin. Hinek zarok di kutandina genim (dankut) an jî ji bo paqijkirina cihên ajalên malê alîkarî dikirin. Ji bo wê demê di dîrokê de neasayî bû ku jinên li Mezopotamyayê xwedî maf bûn ku jinan dikarin bibin xwedî milk û ger sedemeke wan ê baş hebûya, dikariyan ji hevjînê xwe cuda bibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Sumerians: their history, culture, and character |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=The Univ. of Chicago Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-226-45238-8 |çap=12. [pr.] |cih=Chicago}}</ref> == Huner == Hunera Mezopotamyayê ji hezarsala 4ê berê zayînê heta ku împeratorîya hexemenîşî ku di sedsala 6ê berê zayînê de herêm fetih kiriye, wekê hunera herî mezin, pêşketî û berfireh ê li rojavayê Ewrasyayê, bi hunera Misira Kevnar re reqabet kiriye. Girîngiya sereke hunera Mezopotamyayê li ser şêweyên peykersaziyên domdar ên ji kevir û axê bû. Her çiqas berhemên wênesaziyên kêm hatine dîtin jî lê diyar e ku wênesazî bi giranî ji bo şêwazên neqişandin ên geometrîk û şêwazên neqişandin ên nebatî hatiye bikar anîn. Di heman demê de piraniya peykeran li Mezopotamyaya hatine renge kirin. Di serdema protolîteratê de ku bajarê Urûkê di vê serdemê de bajareke serdest bû, berhemên pêşketî yên wekê vazoya warkayê û mohrên silindirî hatine hilberandin. Şêra Guennolê peykerê kevirê kisilî yê biçûk û berbiçav ê ji Elamê ye ku li dora salên 3000–2800 {{bz}} de hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The art and architecture of the ancient Orient |paşnav=Frankfort |pêşnav=Henri |weşanger=Penguin Books |tarîx=1970 |isbn=978-0-14-056107-4 |çap=4th rev. impression |cih=Harmondsworth, Eng. |series=The Pelican history of art}}</ref> Ev peykerên şêra Guennolê bi stîla nîv mirov û nîv şêr hatine çêkirin. Piştî demekê hejmarek fîgurên kahîn û perestvanan bi çavên mezin hene ku bi piranî ji tozên gêcê hatine çêkirin ku van fîguran di perestgehê de wekê wêneyên kultê yên xwedê xizmet dikirin lê bermahiyên van peykeran gelek kêm hatine dîtin.<ref name="Frankfort1989">{{Jêder-kitêb |sernav=The art and architecture of the ancient orient |paşnav=Frankfort |pêşnav=Henri |weşanger=Penguin |tarîx=1989 |isbn=978-0-14-056107-4 |cih=Harmondsworth |series=The Pelican history of art}}</ref> Peykerên ji serdema sumerî û akadî bi gelemperî bi çavên mezin û balkêş û bi rûyên dirêj ên mêran hatine çêkirin. Gelek şaheser li goristana qiraliyeta Urê hatine dîtin ({{nêzîkî}} 2650 {{bz}}) ku di nav wan de fîgureke beranê di nav deviyekê de, fîgureke gayekî sîfîr û fîgureke serê gayekî li ser yek ji lîrên Urê hene.<ref name="Frankfort1989"/> Stelên kevirî fîgurên pêşkêşên sondxwarinê an jî fîgurên pêşkêş kirin ên dibe ku serketinan bi bîr tînin û cejnan nîşan didin, di perestgehan de hatine dîtin ku berevajî fîgurên pêşkêş kirin ên fermîtir, nivîsên ku van fîguran rave bikin tune ne.<ref name="Frankfort1989"/> Stela perçe perçe ya Qermiçîyan mînakeke cureya neqşkirî ya destpêkê ye.<ref name="Frankfort1989"/> <gallery widths="170" heights="170"> Wêne:Rock Relief of Iddin-Sin, King of Simurrum, c. 2000 BC (detail).jpg|Qiral Îdîn-Sîn ê Keyaniya Sîmûrrum, bi kêrek û kevanek di destê wî de li ber xwedawenda Îştar dijminekî ditepisîne. Wêne:Genie benisseur (3565923284).jpg|Rolyefeke fîgureke baskdar Stele of Vultures detail 02.jpg|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê Samarra pottery - Oriental Institute Museum, University of Chicago - DSC06931.JPG|Parçeyên bi sêwiranên geometrîkî yên ji kelûpelên Samarrayê ku li [[Enstîtuya Rojhilatî ya Zanîngeha Şîkagoyê]] ye </gallery> == Cotkarî == [[Wêne:Fertile Crescent.svg|thumb|240px|Nexşeya herêma heyva berhemdar a li Mezopotamyayê ku herêmeke çandiniya mezopotamiyan bû]] Çandiniya avî bi çandên Samara û Hecî Mihemed li dora sala 5000ê {{bz}} ji çiyayên Zagrosê (ji Rojhilata Kurdistanê ber bi Başûrê Kurdistanê û Mezopotamyayê ve) ber bi başûr ve belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Earth and Its Peoples |paşnav=Bulliet |pêşnav=Richard |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-0-538-74438-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jvsVSqhw-FAC&pg=PA29 |paşnav2=Crossley |pêşnav2=Pamela |paşnav3=Headrick |pêşnav3=Daniel |paşnav4=Hirsch |pêşnav4=Steven |paşnav5=Johnson |pêşnav5=Lyman}}</ref> Ji serdema destpêkê ve heya serdema xanedaniya sêyem a Urê perestgehan xwedî sêyeka ji erdê berdest bûn lê bi demê re ji ber zêde bûna milkên qiralyetan û milkên din ên taybet ev rêje her ku çûye kêmtir bûye. Peyva Ensî ji bo danasîna kesê erkdar ên ku karê hemî aliyên çandiniya perestgehan organîze dikir dihat bikar anîn. Hatiye diyarkirin ku şêniyên gundî bi gelemperî di çandiniyê de, nemaze li erdên perestgehan an qesran xebitîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Babylonians |paşnav=Saggs |pêşnav=Henry W. F. |weşanger=California Univ. Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-520-20222-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley |series=Peoples of the past}}</ref> Erdnîgariya başûrê Mezopotamyayê wisa ye ku çandinî tenê bi avdanî û bi avdana gurr çêdibû ku vê yekê bandoreke kûr li ser pêşveçûna şaristaniya Mezopotamyaya destpêkê kiriye. Pêdiviya avdanê bûye sedem ku sumerî û paşê jî akadî bajarên xwe li kêleka çemên Dîcle û Firat û li ser şaxên van çeman ava bikin. Bajarên mezin ên wekê Ur û Urûk li ser şaxên Firatê ava bûne û hinek bajarên din, bi taybetî bajarê Lagaşê li ser şaxên Dîcleyê hatine avakirin.<ref name="Powell1995">{{Jêder-kovar |paşnav=Powell |pêşnav=Marvin A. |paşnav2=Roux |pêşnav2=Georges |tarîx=1995 |sernav=Ancient Iraq |url=https://doi.org/10.2307/605329 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=115 |hejmar=1 |rr=129 |doi=10.2307/605329 |issn=0003-0279}}</ref> Çemên avê ji bo masîvaniyê, ji bo ava vexwarin û hem jî ji bo avdana çandiniyê hatine bikaranîn û ji bo materyalên avahîsaziyê jî sûd ji ava çeman hatiye wergirtin. Bi avdanê re dabîn kirina xwarina li Mezopotamyayê dişibe karê cotkarî dabîn kirina xwarina li deştên Kanadayê.<ref name="Powell1995" /> Geliyên çemên Dîcle û Firatê beşa bakurê rojhilatê nîvbera heyva berhemdar pêk anîne ku geliyê çemê [[Urdun]]ê û çemê [[Nîl]]ê jî di nav de bû. Her çiqas erdên nêzîkî çeman berhemdar û ji bo çandiniyê baş bin jî, beşên erdên dûrtir ji avê hişk û bi piranî ji bo jiyana mirovan ne guncav bûn. Bi vî awayê pêşxistina avdanê ji bo şêniyên Mezopotamyayê gelek giring bû. Gelek caran çandinî xira bûye ku ji ber vê yekê çavkaniyên din ên xwarinê ku di nav de çêlek û berx hebûn hatine parastin. Bi demê re beşên herî başûrê Mezopotamyaya Sumerî ji zêdebûna şorbûna axê êş kişandiye ku di dawiyê de bûye sedema hilweşîna hêdî hêdî ya bajaran û rêveberiya navendî ya sumeriyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Erdnîgariya Kuweytê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Mezopotamya| ]] equ8k5ecu6wcwcrdob8b3rj0tulsx3u 2062567 2062522 2026-06-18T10:07:15Z Penaber49 39672 /* */ 2062567 wikitext text/x-wiki {{ev gotar|di derbarê herêma Mezopotamyayê de ye ku herêmeke dîrokî yê di navbera çemên [[Firat]] û [[Dicle]] ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê Mezopotamyayê de ji kerema li [[Mezopotamya (cudakirin)]] binêrin}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=230|caption_align=center | align = right | direction =vertical | header=Mezopotamya | image1 = N-Mesopotamia and Syria Kurdish.svg | caption1 = Nexşeya erdnîgarî û bajarên Mezopotamyayê. | image2 = Jarmo to Ubaid 7000-4500.jpg | caption2 = Nexşeya korokromatîka belavbûna çandên Mezopotamyayê ye ku di nexşeyê de çanda çermo (bi xala rengê sor), çanda hassûna (bi rengê zer ê vekirî), çanda samarra (bi rengê binevşî), çanda xelefê (bi rengê kesk) û çanda Ubeyd (bi rengê zer a girtî) hatine destnîşankirin. | footer= }} '''Mezopotamya''' ({{Bi-grc|Μεσοποταμία|Mesopotamía}}) herêmeke dîrokî yê [[Rojavayê Asyayê]] ye ku di nav sîstema çemên [[Firat]] û [[Dîcle]]yê de li bakurê heyva berhemdar cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-29 |ziman=en |doi=10.1086/383004 }}</ref> Her çiqas Mezopotamyaya Jêrîn an Mezopotamyaya Başûr bi gelemperî di nav axa [[Iraq]]ê de be jî vê beşa Mezopotamyayê hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî vegirtiye nav xwe. Mezopotamyaya Jorîn an Mezopotamyaya Bakur deverên berfireh ên [[Kurdistan]]ê girtiye nav xwe ku ev dever ji hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û ji hinek deverên [[Başûrê Kurdistanê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/624382576 |sernav=Encyclopaedia of Islam. Second edition {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-29 |ziman=en }}</ref> Mezopotamya cihê pêşketina herî destpêka şoreşa neolîtîkê ye ku ji dora sala 10.000ê {{bz}} ve dest pê kiriye. Herêm wekê "îlhama hinek ji pêşketinên herî giring ên di dîroka mirovahiyê de hatiye destnîşankirin ku di nav de dîtîna çerxeyê, çandina berhemên genim ên pêşîn, pêşketina nivîsê, bîrkarî (matematîk), stêrnasî (astronomî) û çandinî" hene. Ji ber şaristaniyên yekem ên ku li Mezopotamyayê hatine avakirin Mezopotamya wekê dergûşa hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historyandpolicy.org/papers/policy-paper-13.html |sernav=Iraq, past, present and future: a thoroughly-modern mandate? |malper=www.historyandpolicy.org |roja-gihiştinê=2026-05-29 |ziman=en-GB |paşnav= |pêşnav= |roja-arşîvê=2010-12-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101208112958/http://www.historyandpolicy.org/papers/policy-paper-13.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêmê bi avakirina gelek bajaran re ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye avakirin pêş ketiye û serdemeke dirêj ji aliyê sumeran ve hatiye birêvebirin. [[Akadî]] ku gelekî semîtîk ên koçer ên nîvgirava erebî bûn ku ji aliyê rojava ve ber bi Mezopotamyayê ve koç bûne û bi qels bûna rêveberiyên bajarên sumeran, bi dagirkirina bajarên [[sumer]]an li Mezopotamyayê xanedaniya akadiyan ava kirine.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.oerproject.com/en/oer-materials/oer-media/html-articles/origins/unit3/rise-of-empires-akkadians-and-assyrians |sernav=Rise of Empires: Akkadians and Assyrians |malper=oerproject.com/ |roja-gihiştinê=2026-05-29 |ziman=en }}</ref> Li gorî çavkaniyên ku hatine berdest kirin hatiye diyar kirin ku akadî û komên din ên semîtîk ji ber birçîbûn û tunebûna li [[Nîvgirava Erebistanê|nîvgirava erebî]] ji ber sedema lêgerîna xwarinê ji nîvgirava erebî ber bi Mezopotamyayê ve koç bûne.<ref name=":0" /> [[Gutî]] gelekî proto [[hind û îranî]] (li gorî hinek çavkaniyan dibe ku gelekî îzole bin) bûn ku di navbera salên 2141 {{bz}} – 2050 {{bz}} de bi qasê 91 salan li Mezopotamyayê hikumdarî kirine.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-05-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/mesopotamia |sernav=Mesopotamia - Map, Gods & Meaning |malper=HISTORY |tarîx=2017-11-30 |roja-gihiştinê=2026-05-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Gutî ku yek ji gelên xwemaliyên Zagrosê bûn ku gelek caran welatê wan ji aliyê gelên semîtîk ên wekê akadî ve rastî êrîş û talankirinan dihatin. Li hemberî êrîşên akadiyan bi komkirina hêze xwe re gutiyan li dijî xanedaniya akadî şer dane destpêkirin û di dawiyê de xanedaniya akadiyan ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê hikum kiribûn rûxandine. Piştê hilweşîna xanedaniya akadiyan, bi qasê 91 salan deverên berfirehên ku Mezopotamya û [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] girtibû van xwe ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin.<ref name=":1" /> Li gorî lêkolînên zanyarên serdema nûjen dibe ku gutî jî wekê [[hurî]] û [[med]]iyan bav û kalên [[kurd]]ên nûjen bin.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ }}</ref><ref name="Maisel2018">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=ywPHEAAAQBAJ&pg=PT11&dq=Minorsky,+V.+(1927)&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjYo4aw-NKUAxWaBdsEHaBAFlUQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=Minorsky,%20V.%20(1927)&f=false }}</ref><ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819 }}</ref> == Etîmolojî == Peyva "Mezopotamya" ku behsa herêma di navbera her du çeman de dike ku koka xwe di peyvên yewnanî yên kevnare wergirtiye. Navê Mezopotamyayê ji yekkirina peyva "mesos" ku tê wateya "navîn" û ji peyva "potamos" ku tê wateya "çem" an "çeman" pêk hatiye.<ref>{{cite EB1911 |wstitle=Mesopotamia |volume=18 |pages=179–187 |first=Hope Waddell |last=Hogg}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji deşta Mezopotamyaya Jorîn, [[Hesîçe]], [[Rojavayê Kurdistanê]]]] [[Wêne:اهوار العراق ليلا.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji deverên şilek û dehlên Mezopotamyaya Jêrîn, [[Başûrê Kurdistanê]]]] Mezopotamya axa di navbera çemên Firat û Dîcleyê de digire nav xwe ku hinek deverên [[Kurdistan]]ê jî di nav de ye. Sinorên xwezayî yên Mezopotamyayê bi gelemperî wekê çiyayên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] (li rojhilat) û çiyayên [[Toros]]ê (li bakur), herêma peravê [[Kendava Farsê]] (li başûr) û destpêka sinorê erdnîgarî ya [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] (li rojava) hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian Grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=BRILL |tarîx=2003-05-28 |isbn=978-90-474-0340-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047403401 }}</ref> Ji ber ku qeraxên [[Dîcle]]yê pir caran asê û dijwar in, rêyên bejahî li Mezopotamyayê bi gelemperî li pey rêça çemê [[Firat]]ê diçin. Bi gelemperî keşûhewaya herêmê nîv-hişk e. Li bakurê herêmê rûbereke çola berfireh heye û li başûr jî herêmeke bi qasê 15.000 kîlometreçarçik deştên şilek, lagûn, deştên heriyê û dehlên qamîşan hene. Li deverê herî başûrê Mezopotamyayê çemê Firat û Dîcle tevlihev dibin û diherikin [[Kendava Farsê]]. Jîngeha hişk ji deverên bakur ên çandiniya bi baranê tê xwedîkirin heta başûr ku avdana çandiniyê li wir pir giring e diguhere.<ref name="Yoffee2015">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge World History: Volume 3, Early Cities in Comparative Perspective, 4000 BCE–1200 CE |paşnav=Yoffee |pêşnav=Norman |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2015-03-19 |isbn=978-1-316-29774-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SQS7BwAAQBAJ }}</ref> Ev avdanî ji aliyê asta bilind a ava binê erdê û bi helandina berfên ji deverên bilind ên çiyayên bakurê Zagrosê û ji deverên bilind ên [[Bakurê Kurdistanê]] ku çavkaniya çemên Dîcle û Firatê ku navê xwe didin herêmê pêk hatiye. Feydeya avdanê girêdayî şiyana seferberkirina keda temem a ji bo avakirin û parastina qenala avê ye û ev yek ji serdema herî destpêkê ve alîkariya pêşketina wargehên bajarî û pergalên navendî yên otorîteya siyasî kiriye. Çandiniya li seranserê herêmê bi ajalkariya koçerî ve hatiye temamkirin ku tê de koçerên di konan de di mehên havîn ên hişk de pez û bizin (paşê jî hêştir) li çêregehên çeman diçêrandin û di demsala zivistanê ya şil de jî ber bi çêregehên demsalî yên li qiraxa çolê ve dibirin. Bi gelemperî li herêmê kevir, metalên hêja û dar kêm in û ji ber vê yekê ji bo ku bikaribe van tiştan ji deverên derdorê bikire, di dîrokê de pişta xwe daye bazirganiya dûr û dirêj a berhemên çandiniyê.<ref name="Yoffee2015" /> Li deverên li başûrê herêmê, ji serdema pêşdîrokê ve çandeke masîgiriyê hebû. Ji ber gelek sedemên di dîrokên cihêreng de di sîstema çandî ya Mezopotamyayê de şikestinên vedorî (periyodîk) pêk hatine. Daxwazên ji bo hêza kedê hinek caran bûye sedema zêdebûna nifûsê ku sinorên kapasîteya hilgirtina ekolojîk a herêmê zêde kiriye û bervajî vê yekê jî bêaramiya avhewayê û bûyerên ekolojîk ên ku zirar daye çandiniya herêmê, bûye sedema hilweşîna hikûmeta navendî û kêmbûna nifûsê. Bi awayekî din lawaziya leşkerî ya li hember dagirkirina eşîrên koçer (koçerên semîtîk) ku ji ber bê aramiya avhewayê û ji tunebûna berhemên xwarinê ji çola erebî ber bi herêmê ve koçber bûne, bûye sedema hilweşîna bazirganiyê û paşguhkirina pergalên avdanê.<ref name=":0" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Pêşdîroka rojhilata nêzîk a kevnar di serdema paleolîtîka jêrîn de dest pê dike. Li wir nivîsandin bi nivîseke pîktografîka proto-mixî, di serdema Urûk IV de (nêzîkî dawiya hezarsala 4em a {{bz}}) derketiye holê. Tomarên belgekirî ya bûyerên dîrokî yên rastîn û dîroka kevnar a Mezopotamyaya Jêrîn di destpêka hezarsala sêyem a berê zayînê de bi tomarên mîxî yên padîşahên xanedaniyên destpêkê dest pê kiriye.<ref name="PhD2018">{{Jêder-malper |url=https://www.historyonthenet.com/mesopotamia |sernav=Mesopotamia: Overview and Summary Of An Ancient Civilization |malper=History |tarîx=2018-07-02 |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en-US |paşnav=Ph.D |pêşnav=Scott Rank }}</ref> Ev dîrok bi tevahî an bi hatina împeratoriya hexamenişî di dawiya sedsala 6em ê berê zayînê de, an jî bi hatina misilmanan û damezrandina xîlafetê di dawiya sedsala 7em a piştê zayînê de bi dawî dibe ku ji wê demê ve herêm wekê [[Iraq]] hatiye binavkirin ku hinek deverên [[Başûrê Kurdistanê]] jî di nav de ye. Di vê heyamê de Mezopotamya welatê hinek ji dewletên herî kevnar ên cîhanê bû, pir pêşketî û ji aliyê civakî ve jî welatekî tevlihev bû. Ligel qeraxê [[Nîl]] a [[Misira kevnare|Misira Kevnare]], şaristaniya geliyê [[Îndûs|Îndus]] a li nîvgirava [[Hindistan]]ê û [[Çemê Zer]] a li [[Çîna Kevnare]], Mezopotamyayê malavaniya yek ji çar şaristaniyên li deverê çeman kiriye ku nivîsandin lê hatiye îcad kirin. Mezopotamya ji bajarên giring ên dîrokî yên wekê Urûk, Nîpûr, Nînewa, Asûr û Babîl û her wiha xanedaniyên mezin ên herêmî yên wekê bajarê Erîdû<ref name="PhD2018" /> xanedaniya akadî, xanedana sêyem a Ur û xenadeniya gutiyan ku gelekî proto hind û ewropî bûn vedihewîne.<ref name="Stokes2009" /><ref name="Maisel2018" /><ref name="Speiser1930" /> Li herêmên jorîn ên Mezopotamyayê ([[Bakurê Kurdistanê]]) niştecihên wekê [[Qota Berçem|Qotê Berçem]] (li gundê [[Hîlar|Hîllarê]], [[Erxenî]] [[Amed]], [[Bakurê Kurdistanê]]) û [[Girê Mirazan]] (li gundê [[Xirabreşk]]ê, [[Riha]], [[Bakurê Kurdistanê]]) du şûnwarên niştecihbûna neolîtîkên navdar ên li Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-05-31 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Molleson |pêşnav=Theya |paşnav2=Arnold-Forster |pêşnav2=Theo |tarîx=2015 |sernav=A question of identity: Is the earliest Neolithic burial from Tell Abu Hureyra, Syria, possibly a foundation burial? |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_2015_num_41_1_5658 |kovar=Paléorient |cild=41 |hejmar=1 |rr=117–125 |doi=10.3406/paleo.2015.5658 }}</ref> Yek ji şûnwarên neolîtîk li Kurdistanê şûnwarên çanda [[Çermo|Cermo]] ye ku li [[Başûrê Kurdistanê|Başûrê Kurdistana]] îro ye. Lêkolînên arkeolojîk li şûnwarên [[Kurdistan]]ê rê dane ku pêşketinên çandî û teknolojîk ên [[Neolîtîk|serdema neolîtîkê]] werin ronîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/history/gobekli-tepe-the-worlds-first-temple-83613665/ |sernav=Girê Mirazan: The World’s First Temple? |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en |paşnav=Curry |pêşnav=Andrew }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en |doi=10.1126/sciadv.1700564 |pmc=5489262 |pmid=28782013 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dietrich |pêşnav=Laura |paşnav2=Meister |pêşnav2=Julia |paşnav3=Dietrich |pêşnav3=Oliver |paşnav4=Notroff |pêşnav4=Jens |paşnav5=Kiep |pêşnav5=Janika |paşnav6=Heeb |pêşnav6=Julia |paşnav7=Beuger |pêşnav7=André |paşnav8=Schütt |pêşnav8=Brigitta |tarîx=2019 |sernav=Cereal processing at Early Neolithic Girê Mirazan |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0215214 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=14 |hejmar=5 |rr=e0215214 |doi=10.1371/journal.pone.0215214 |issn=1932-6203 |pmc=6493732 |pmid=31042741 }}</ref> === Serdema sumeran {{nêzîkî}} 5500 – 1700 {{bz}} === {{Gotara bingehîn|Sumer}} [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Sumerî gel û civaka avakarê şaristaniyên Mezopotamyayê bûn<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-31 |roja-arşîvê=2013-11-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131105200811/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/ubai/hd_ubai.htm |sernav=The Ubaid Period (5500–4000 B.C.) {{!}} Essay {{!}} The Metropolitan Museum of Art {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en |paşnav=Authors: Department of Ancient Near Eastern Art }}</ref> ku sedemeke dirêj li Mezopotamyayê gelek şaristanî û bajar-dewlet ava kirine û yekem civak bûn ku li Mezopotamyayê gelek îcadên destpêkê ku di nav de dahênana nivîsandina mîxî hebû ku di dîroka mirovahiyê de yekemcar [[sumer]]iyan [[Nivîsa mîxî|nivîsa mixî]] dîtine û bikar anîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Writing and script : a very short introduction |paşnav=Robinson |pêşnav=Andrew |weşanger=Oxford ; New York : Oxford University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-956778-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/writingscriptver0000robi }}</ref> Di heman demê di nav îcadên din ên sumeran de zanistên wekê bijîşkî, stêrnasî (astronomî) û bîrkarî (matematîk) hebûn. Sumerî di warê falbazî, sêrbazî û mîtolojiyê de civaka yekem û civaka herî navdarê dîrokê bûn ku dîrokê de yekem li Mezopotamyayê hatiye dîtin. Her wiha sumeriyan dibistanan îcad kirine û têgehên "afirandin" û "tofan" cara yekem di nivîsarên sumerî de li Mezopotamyayê hatine dîtin. Di serdema sumeriyan de nêzikî 35 bajar hebûn ku ji van 35 bajaran nêzîkî 17e bajar, bajarê mezin bûn ku di nav de bajarên wekê Kîş, [[Nîppûr]], [[Kurda]], [[Zabalam]], [[Uma]], [[Lagaş]], [[Erîdû]] û bajarê [[Ur]]ê hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamia: The Invention of the City |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Penguin UK |tarîx=2002-08-29 |isbn=978-0-14-192711-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HUFdfwRpDykC&printsec=frontcover#v=onepage&q=eridu&f=false }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-nûçe |sernav=Nippur {{!}} Iraq, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Nippur |roja-gihiştinê=2026-05-31 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ur-Nanše ku li Lagaşê hatiye li ser desthilatê bi projeyên avahiyên ku wî di serdema daye avakirin hatiye naskirin. [[Urûkagina]] jî yek ji rêveberên sumerî bû bi reformên xwe yên nivîsandinên destpêkê hatiye naskirin. Di serdemên paşîn ê serdema sumeran de perestgeha [[Enlîl]] ku xwedawendê sereke yê sumeriyan bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The dictionary of mythology |paşnav=Coleman |pêşnav=J. A. |weşanger=Arcturus |tarîx=2015 |isbn=978-1-78404-478-7 |cih=London |paşnav2=Davidson |pêşnav2=George W. }}</ref> ji ber ku li cihê wî li bajarê Nîppûrê bû, di serdema sumeriyan de [[Nîppûr]] wekê paytexta dînî ya sumeriyan hatiye hesabkirin.<ref name=":2" /> Li dora sala 1700ê {{bz}} de ji ber êrîşên derve, koçberiya komên semîtîk ên koçber ku koçê Mezopotamyayê bibûn, bûyerên ekolojîk ên wekê hişkesaliya dijwar û şorbûna erdên çandiniya li Mezopotamyayê sumeriyan serxwebûna xwe ya siyasî winda kirine.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla }}</ref> Bi qels bûna sumeriyan re akadî ku komek koçber ên semîtîk bûn li Mezopotamyayê dibin desthilatdar. Sumerî bi qelsbûna desthilatdariya xwe ya navendî re di nav eşîrên din ên herêmê de asîmîle bûne û piştre jî winda bûne.<ref name="jchyla2021" /> === Serdema akadiyan {{nêzîkî}} 2334 – 2154 {{bz}} === {{Gotara bingehîn|Akadî}} Akadî gelekî semîtîk bûn ku ji nîvgirava erebî ji ber hişkesalî û ji sedemên birçîbûnê ber bi Mezopatamyayê be koçber bûne<ref name=":0" /> û di navbera sedsalên 24 û 22ê berê zayînê de di dema rêveberê akadî Sargon de gihîştine bilindeya xwe ya siyasî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chavalas |pêşnav=Mark W. |tarîx=2012 |sernav=''A History of the Ancient Near East ca. 3000–323 BC''. By Marc van de Mieroop. 2nd ed. Oxford: Blackwell Publishing, 2007. Pp. xxii + 341. $31.95 (paperback). |url=https://doi.org/10.1086/664504 |kovar=Journal of Near Eastern Studies |cild=71 |hejmar=1 |rr=117–118 |doi=10.1086/664504 |issn=0022-2968 }}</ref> Sargon rêveberê akadî bû ku xanedaniya akadî damezrandiye serdemeke dirêj li Mezopotamyayê serwerî kiriye.<ref name=":0" /> Piştê şerê li dijî gutî û gelên din ên xwemaliyên herêmê û êrîşên li ser Gutiumê, gutiyan bi komkirina hêza re li dijî akadiyan şer daye destpêkirin ku di li dora sala 2141ê {{bz}} de akadiyan têk birine û xanedaniya akadiyan hilweşandine. Piştê hilweşîna xanedaniya akadiyan, xanedaniya gutiyan a Mezopatamyayê ji aliyê gutiyan ve hatiye ava kirin.<ref name=":1" /><ref name=":3" /> === Serdema gutiyan {{nêzîkî}} 2141 – 2050 {{bz}} === {{Gotara bingehîn|Gutî}} [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|çep|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku li deverên berfireh ên Mezopotamyayê serwerî kiriye. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta xwe ya herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de ketiye bin kontrola gutiyan. Di serdema gutiyan de xanedaniya akadiyan hatiye hilweşandin û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de pêk hatiye, bûye nîşana bilindeya hêza gutiyan. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urûkê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Urûk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480 }}</ref> === Xanedaniya sêyem a Urê {{nêzîkî}} 2112 – 2004 {{bz}} === Xanedaniya sêyem a Urê piştê hilweşîna xanedaniya gutiyan yek ji xanedaniyên temen kurt ên Mezopotamyayê ye.<ref name="Mark2026">{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2026-04-28 |sernav=Shulgi of Ur: Greatest King of the Ur III Period |url=https://www.worldhistory.org/Shulgi_of_Ur/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Xanedaniya sêyem Urê wekê "dewleta nû ya sumerî" an jî "ronesansa sumerî" hatiye binavkirin ku li Mezopotamyayê hatiye damezrandin û nûnertiya dawî ya geşbûna mezin a şaristaniya sumeriyan kiriye. Dîroknasên ku vê serdemê lêkolîn kirine, xanedana sêyem a Urê bi gelemperî wekê "Ur III" hatiye kurtkirin. Di serdema xanedaniya sêyem a Urê de arşîva tabletên mezin hatiye berhevkirin ku ji vê serdemê zêdetirî 100.000 tabletên heriyên aborî û îdarî hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/comptabilites/1980?lang=en |sernav=Archives and Bookkeeping in Southern Mesopotamia during the Ur III period |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-31 }}</ref> Di vê serdemê de xanedaniya Urê bi kontrolên hişk hatiye birêvebirin ku heta çalakiyên aborî yên herî piçûk ku di nav de berhemên wekê ar, rûn û berhemên hunerî û mûçeyên karkeran, ji aliyê dewletê ve hatine tomar kirin. Xanedanî bi pergaleke parêzgehan hatiye birêvebirin (patesi) ku parêzgeh rasterast bi hikûmeta navendî ve girêdayî bûn û hatibûn dabeşkirin û ji aliyê "ensî" (waliyê sivîl) û "şagîn" (waliyê leşkerî) ku ji aliyê dewletê ve dihatin erkdar dirin, hatiye birêvebirin. Xanedaniya sêyem a Urê bi qasê 100 salan li Mezopotamyayê hikumdarî kiriye piştre jî bidawî bûye.<ref name="Mark2026" /> === Serdema piştê sumeriyan {{nêzîkî}} 2025 – 539 {{bz}} === Piştî hilweşîna Urê asûrî li bakur wekê hêzek siyasî derketine holê û babîlî jî li başûr bûne navendeke dînî û çandî. Di heman demê de [[Hurî]] û Amorî yên ku di destpêka hezarsala 2ê berê zayînê de gihîştin herêmê, bandorek giring li ser demografî û çandî ya herêmê kirine.<ref name=":4">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> Di heman demê de huriyan bandor li ser bûyerên siyasî yên Mezopotamyayê jî kirine ku bi damezrandina împaratoriya [[Mîtanî]] re li herêmê bûne hêzeke sereke.<ref name=":4" /> Hêzek din a bilindbûyî babîlên başûr bûn ku xanedana babîlên kevin ku xanedaneke piştê Amurru bû, bi padîşahê xwe yê pêncem a bi navê Hammurabî bibû yek ji hêzên herêmî. Di vê serdemê de împeratoriya hîtîtên kevin dest bi fetihên xwe yên li [[Anatolya]]yê kiriye û di dawiyê de, qiralê hîtîtan Mursîlî I di sala 1595ê berê zayînê de [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] fetih kiriye û bi vî awayî dawî li desthilatdariya babîliyan aniye. Di serdemên paşîn de [[kasîtî]] derketine pêş, hîtîtî li Anatolyayê hêza xwe xurt kirine û huriyan jî di bin serokatiya Mîtanî de hêzek siyasî ya nû ava kirine. Serdestiya [[mîtanî]]-[[Hurî|huriyan]] ku nêzîkî du sedsalan berdewam kiriye lawaz dibe rê li ber bilindbûna asûriyan vekiriye û di sedsala 13ê berê zayînê de, padîşahê asûrî Şalmaneserê I derdikeve pêş û li ser axa mîtanî-huriyan desthilatdariyeke nû yê asûrî ava kiriye. Di vê serdemê de padîşahê asûrî gelek kampanyayên dagirkirina herêmên derdorê daye daye destpêkirin. Di heman demê de careke din dîsa babîliyan li başûrê Mezopotamyayê serweriya ji nû ve bidest xistine. Ji xeynî Babîlê, [[Ûrartû]] û Medan jî wekê hêzên serbixwe pozîsyonên xwe parastine. Her çiqas asûrî demekê lawaz bûne jî, di bin serweriya Tukultī-Apil-Eşarra III (Tiglat-Pileser III) de dîsa dest bi dagirkirina herêmên bakurê Mezopotamyayê kirine û di encamê de padîşahê Ûrartuyê têk birine û bi van polîtîkayên xwe yên dagirkirina herêmê hêzên girîng ên wekê [[Babîl (bajar)|Babîl]] û [[Med]]an aciz kiriye. Piştê Sargon II û pozîsyona asûryayê bilindtir bûye ku asûrî êrîşê gelek erdên padişahiyên herêmê xistine bin destê xwe û her wiha bi seferên mezin Misir talan kirine. Di bilindeya berfirehbûna padîşahiya Neo-Asûrî de, Med û Babîl, bi hevalbendiya skîtan, li dijî asûriyan şer dane destpêkirin û di encama vê şerî de xanedaniya asûriyan hilweşandine. Piştê hilweşîna padîşahiya neo-asûrî, babîlî derketine pêş û serdemeke bi navê neo-babîlî dane destpêkirin. Neo-Babîl li ser hemî axa Asûryayê serdest bûne û gelek caran li dijî padîşahiyên cîran kampanyên berfireh kirine dane destpêkirin. Di vê demê de medan dawî li dewleta ûrartûyan aniye û heta çemê sor ber bi Anatolyayê ve berfireh bûye û [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ava kirine ku li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] bûye hêzeke mezin ê serekeyê herêmî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-31 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}</ref> Împeratoriya Neo-Babîl di sala 539ê berê zayînê de bi fetihkirina persan bi dawî bûye. == Ziman û nivîs == [[Wêne:Sumerian 26th c Adab.jpg|thumb|Tabletek nivîsa sumerî ku dîroka tabletê ji 3000 salê {{bz}} vedigere]] Zimanê herî kevin ê ku li Mezopotamyayê hatiye nivîsandin zimanê sumerî bû ku zimanekî jêgirtî yê lêzêdekirî bû. Piştê koçberên semîtîk li Mezopotamyaya destpêkê ligel zimanên sumerî, zimanên semîtîk jî hatine axaftin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/ancient/cultures/mesopotamia_gallery_03.shtml |sernav=BBC - History - Ancient History in depth: Mesopotamia |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en-GB }}</ref> Di heman de sobartoyî ku zimanekî Zagrosê ye û dibe ku zimaneke bi malbata zimanên huro-ûrartû ve girêdayî be, di navên kesane, çem û çiyayan û di hunerên cûrbecûr ên Mezopotamyayê de hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Finkelstein |pêşnav=J. J. |tarîx=1955 |sernav=Subartu and Subarians in Old Babylonian Sources |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1359052 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=9 |hejmar=1 |rr=1–7 |doi=10.2307/1359052 }}</ref> Zimanê semîtîk ên wekê zimanê akadî di dema xanedaniya akadiyan de û zimanê asûrî jî di dema xanedaniya asûriyan de bûye zimanê serdest lê zimanê sumerî ji bo armancên îdarî, dînî, edebî û zanistî hatiye parastin. Zaravayên cûda yên zimanê akadî heta dawiya serdema neo-babîliyan hatine bikaranîn. Aramiya kevin ku li Mezopotamyayê belav bibû, paşê bûye zimanê fermî yê rêveberiya parêzgehan despêka neo-asûrî û piştre jî bûye zimanê împeratoriya hexemenîşî ku zaravayên fermî wekê aramiya împeratorî hatibû binavkirin. Piştre zimanê akadî ji bikaranînê ketiye lê hem zimanê akadî û hem jî zimanê sumerî bi sedsalan di perestgehan de wekê zimanê dînî hatine bikaranîn. Nivîsarên dawî zimanê akadî ji dawiya sedsala yekemê {{pz}} ye. Di destpêka dîroka Mezopotamyayê de, li dora nîvê hezarsala 4ê berê zayînê de sumeriyan ji bo zimanê xwe nivîsa mîxî îcadkirine. Hatiye dîtin ku awayên standardkirî ya her nîşaneke nivîsa mîxî ji pîktograman hatiye pêşxistin. Nivîsên herî kevin 7 tabletên arkaîk ew ku li perestgeha É ya ku ji bo xwedawenda Înanna li Urûkê hatiye çêkirin hatine dîtin. Cihê ku ev tablet hatine ji aliyê arkeologan ve wekê perestgeha C hatiye binavkirin. Fêrbûna sîstema logografiya nivîsandina mîxî ya destpêkê bi salan berdewam kiriye. Ji ber vê yekê tenê hejmareke sinorkirî ji kesan wekê nivîskar hatine erkdar kirin ku ji bo fêrbûna sîstemê werin perwerdekirin. Heta ku di bin desthilatdariya Sargon de bikaranîna berfireh a nivîsa kitekitî nehatiye pejirandin, girseyên giring ên ji nifûsa Mezopotamyayê nedizanîn bixwînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Economic Inquiry into the Nonlinear Behaviors of Nations: Dynamic Developments and the Origins of Civilizations |paşnav=Guo |pêşnav=Rongxing |weşanger=Springer |tarîx=2017-02-06 |isbn=978-3-319-48772-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Nz8UDgAAQBAJ&pg=PA23 }}</ref> Arşîvên mezin ên nivîsan li qadên arkeolojîk ên dibistanên nivîsandin ên babîliya kevin hatine dîtin ku bi rêya wan xwendin û nivîsandin dihatin belavkirin. === Wêje === [[Wêne:Tablet XI or the Flood Tablet of the Epic of Gilgamesh, currently housed in the British Museum in London.jpg|thumb|Destana Gilgamêş ku helbesteke destanî ya ji Mezopotamyaya kevnare bû ku wekê kevintirîn wêjeya girîng a mayî hatiye dîtin]] Di dema xanedaniya babîliyan de li bajêran û li perestgehan pirtûkxane hebûn. Gotineke sumerî ya kevin digot ku "kesên ku dixwaze di dibistana nivîskaran de serkeftî be, divê ji bi sibehê ve re rabe." Di heman demê de hem jinan û hem jî mêran fêrê wendin û nivîsandinê dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Women, Crime and Punishment in Ancient Law and Society: Volume 1: The Ancient Near East |paşnav=Tetlow |pêşnav=Elisabeth Meier |weşanger=A&C Black |tarîx=2004-12-28 |isbn=978-0-8264-1628-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ONkJ_Rj1SS8C&pg=PA75 }}</ref> Beşek girîng ji wêjeya babîlî ji berhemên resen ên ji zimanê sumerî hatibûn wergerandin û demek dirêj zimanê rîtûelên dînî û şerîetê zimanê kevin ê sumerî hatiye bikaranîn. Ferhengok, rêziman û wergerên navristeyî ji bo bikaranîna xwendekaran hatibûn berhevkirin, her wiha şîroveyên li ser nivîsên kevintir û ravekirinên peyvan û hevokên nezelal hatine amadekirin. Hemî tîpên kitekitan hatine rêzkirin û nav li tîpan hatin danîn û lîsteyên berfireh hatinr amadekirin. Gelek berhemên wêjeyî yên babîlî di îro de jî têne lêkolînkirin. Yek ji wan wêjeya herî navdar destana Gilgamêş bû<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dictionary.com/browse/gilgamesh |sernav=the definition of gilgamesh |malper=www.dictionary.com |roja-gihiştinê=2026-06-01 |ziman=en }}</ref> ku di diwanzdeh pirtûkan de ye ku ji aliyê Sîn-lēqi-unninniyekî ve ji zimanê sumeriya resen hatiye wergerandin û li ser prensîbeke astronomîkî hatiye wergerandin. Her beşeke destana Gilgamêş çîroka serguzeşteke jiyana Gilgameş de vedihewîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ele que o abismo viu: Epopeia de Gilgámesh |url=https://books.google.com/books?id=OolDDwAAQBAJ }}</ref> == Zanist û teknolojî == === Bîrkarî (matematîk) === Matematîk û zanista Mezopotamyayê li ser bingeha pergala hêjmartina şêstîyî (bingeha 60an) hatiye avakirin ku ev pergala hêjmarê di roja îro de bûye çavkaniya saeta 60-deqeyî, roja 24-saetî û çembera 360-pileyî. Salnameya sumerî li ser bingeha salnameya heyv û rojê bû ku mehekê ji sê hefteyên heft rojî pêk dihatin. Ev şêweza bîrkariyê di çêkirina nexşeyên destpêkê de roleke girîng lîstiye. Teoremên babîliyan hebûn ku bi vê teoremê rûbera şiklan û rûbera cismên hişk pîvane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An introduction to the history of mathematics |paşnav=Eves |pêşnav=Howard |weşanger=Holt, Rinehart and Winston |tarîx=1969 |isbn=978-0-03-074550-8 |çap=3 |cih=New York }}</ref> Sumeran rûbera çemberê hesab kirine û qebareyên wekê geometrîkî yên wekê silindir û prîzmayan dîtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.quora.com/What-contributions-did-Sumerians-make-to-the-field-of-mathematics |sernav=What contributions did Sumerians make to the field of mathematics? }}</ref> === Stêrnasî (astronomî) === Li Mezopotamyayê ji serdema sumeriyan ve, rahîbên perestgehan hewl dane ku bûyerên rojane bi hinek pozîsyonên gerstêrk û stêrkan ve girêbidin. Sumeriyan bi çavdêriya tevgerên heyv û rojê salnameyên pêşîn çêkirine, pênc gerstêrkên ku bi çav têne dîtin (Merkur, Venûs, Mars, Jupiter, Saturn) lêkolîn kirine û bingehên astronomiyê danîne. Sumeriyan stêrkan bi çavdêriya ji qata jorîn a perestgehên ku wekê zîgurat tê zanîn kategorîze kirine. Di serdema sumeriyan de li Mezopotamyayê vedîtina gerstêrkan hatiye destpêkirin ku sumeriyan 5 gerstêrkên ku bi çavê tazî têne dîtin ji aliyê sumeriyan ve hatine çavdêrî kirin û hatine tomarkirin. Wan rêgehên gerstêrkan şopandine û wateyên mîtolojîk barê gerstêrkan kirine. Çavdêrî û tomarên sumeriyan di warên stêrnasî (astronomî) û astrolojiyê de ji aliyê babîliyan ve li ser heman bingehê hatine pêşxistin û bi tomarkirina nivîsandina li ser tabletan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://armaghplanet.com/ancient-astronomy-part-1.html |sernav=Ancient Astronomy (Part 1) – Astronotes |tarîx=2015-02-13 |roja-gihiştinê=2026-06-01 |ziman=en-GB }}</ref> Di heman demê de padîşahên Mezopotamyayê berê ku li ser mijarên dewletê, wek şer an birçîbûnê biryar bidin, nîşanên ezmanî (girtinên roj û heyvê û kometan) wekê peyamên xwedayan rave kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/edited-volume/62111/chapter-abstract/549101768?redirectedFrom=fulltext |sernav=Stêrnasiya Mezopotamyayê }}</ref> === Bijîşkî === [[Wêne:Medical recipe concerning poisoning. Terracotta tablet, from Nippur, Iraq, 18th century BCE. Ancient Orient Museum, Istanbul.jpg|thumb|240px|çep|Tableta reçeteyeke bijîşkî yê di derbarê jehrîbûnê de ku li bajarê Nîpûrê hatiye dîtin]] Nivîsarên herî kevin ên babîl ên li ser bijîşkiyê vedigerin serdema babîliya kevin ku dîroka van nivîsaran di nîvê yekem ê hezarsala 2ê berê zayînê de ne. Lêbelê nivîsara bijîşkî ya babîlî ya herî berfireh, Pirtûka Teşhîsê ye ku ji aliyê ummânū, an zanyarê sereke, Esagil-kin-apli yê Borsippayê ve di dema serweriya padîşahê babîlî Adad-apla-iddina (1069–1046 {{bz}}) de hatiye nivîsandin.<ref name="Horstmanshoff2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Magic and rationality in ancient Near Eastern and Graeco-Roman medicine |paşnav=Horstmanshoff |pêşnav=Herman Frederik Johann |weşanger=Brill |tarîx=2004 |isbn=978-90-04-13666-3 |cih=Leiden |paşnav2=Stol |pêşnav2=Marten |series=Studies in ancient medicine }}</ref><ref name="Stol1993">{{Jêder-kitêb |sernav=Epilepsy in Babylonia |paşnav=Stol |pêşnav=Marten |weşanger=Styx publications |tarîx=1993 |isbn=978-90-72371-63-8 |cih=Groningen |series=Cuneiform monographs }}</ref> Li gel bijîşkiya misirî ya hemdem, babîliyan têgehên teşhîsî, pêşbînî, venêrîna fîzîkî, enemas û reçeteyan destnîşan kirine.<ref name="Friedenwald1940">{{Jêder-kovar |paşnav=Friedenwald |pêşnav=Julius |paşnav2=Morrison |pêşnav2=Samuel |tarîx=1940 |sernav=THE HISTORY OF THE ENEMA WITH SOME NOTES ON RELATED PROCEDURES (Part I) |url=https://www.jstor.org/stable/44442727 |kovar=Bulletin of the History of Medicine |cild=8 |hejmar=1 |rr=68–114 |issn=0007-5140 }}</ref> Pirtûka destnîşanê rêbazên dermankirin û etiyolojiyê û bikaranîna empîrîzm, mantiq û aqilmendiyê di teşhîs, pêşbînî û dermankirinê de daye naskirin. Nivîs lîsteyeke nîşanên bijîşkî (semptom) û gelek caran çavdêriyên empîrîk ên berfireh digel qaîdeyên mantiqî yên ku di berhevkirina nîşanên çavdêrîkirî yên li ser laşê nexweşek bi teşhîs û pêşbîniya wê re têne bikar anîn vedihewîne.<ref name="Horstmanshoff2004"/> Nîşanên bijîşkî (semptom) û nexweşiyên nexweşek bi rêbazên dermankirinên wekê pêçan, melhem û bi dayîna heban dihatin dermankirin. Dema ku nexweşeke bi awayekî fîzîkî nehata dermankirin, bijîşkên babîlî gelek caran ji bo başkirina kesê/a nexweş ji bo ku nifiran xilas bibe û ji bo dûrxistina cinan serî li rîtûelên dînî dane. Pirtûka teşhîsê ya Esagil-kin-apli li ser komek mentiqî ya aksîyom û texmînan hatiye nivîsandin ku di nav de nêrîna nûjen jî hebû ku bi rêya venêrîna û vekolîna nîşanên bijîşkî û nexweşiya kesê/a nexweş, etîolojiya wî/wê, pêşveçûna wî/wê ya pêşerojê û şansên başbûna kesê/a nexweş hebû.<ref name="Friedenwald1940" /> Esagil-kin-apli cûrbecûr nexweşî keşf kiriye û nîşanên (semptom) wan di pirtûka xwe yê pirtûka teşhîsê de diyar kiriye ku di pirtûka wî de nîşanên gelek cureyên epîlepsiyê û nexweşiyên têkildar, digel teşhîs û pêşbînî ya nexweşiyan hatiye nivîsandin.<ref name="Stol1993"/> Hinek dermankirinên ku hatine bikar anîn dibe ku li ser taybetmendiyên zanîn ên pêkhateyên hatine bikar anîn hatine kirin. Dermankirinên din jî li ser taybetmendiyên sembolîk hatine kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarworks.gvsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1056&context=gvjh |sernav=Medicine and Doctoring in Ancient Mesopotamia }}</ref> === Teknolojî === Mezopotamya wekê dergûşa şaristaniyê û teknolojiya kevnar hatiye binavkirin ku bi îcadkirina çerxeyê pêşxistina nivîsandinê, matematîk, demjimêr û pergalên avdana pêşketî hebûne.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.fabriziomusacchio.com/weekend_stories/told/2025/2025-01-01-mesopotamian_technologies_and_sciences/ |sernav=Mesopotamian technologies and sciences: The foundations of human progress |malper=Fabrizio Musacchio |tarîx=2025-01-01 |roja-gihiştinê=2026-06-02 |ziman=en}}</ref> Ev herêma berhemdar a di navbera çemên Firat û Dîcleyê de navenda mezintirîn gavên teknolojîk ên di dîroka mirovahiyê de bû.<ref name=":5" /> Di nav îcad û teknolojiya gelên Mezopotamyayê de çêkirina metal û sîfîr, çêkirina cam û çirayan, tevnkirina qumaşan, kontrolkirina lehiyê, hilanîna avê (depo kirin) û avdanî hebûn. Her wiha mezopotamî yek ji civakên pêşîn ên serdema bronzê bûn. Di heman demê de mezopotamî ji çêkirin bikar anîna sîfîr, bronz û zêr pêş ketin û ber bi bikaranîna hesin ve çûne. Qesrên Mezopotamyayê bi sedan kîlogram ji van metalên pir biha hatibûn xemilandin. Her wiha sîfîr, bronz û hesinan ji bo zirx û ji bo çekên cûda yên wekî şûr, xencer û rim hatine bikaranîn.<ref name=":5" /> == Dîn û felsefe == === Dîn === [[Wêne:Lilith Periodo de Isin Larsa y Babilonia.JPG|thumb|240px|Rolyefa Burney, xanedana yekem ê babîliyan, li dora sala 1800ê {{bz}}]] Dînê Mezopotamyaya Kevnare yekem dîn bû ku hatiye tomar kirin. Mezopotamiyan bawer kirine ku [[Dinya (gerstêrk)|Dinya]] wekê dîskek dûz e, bi valahiyeke dorpêçkirî ye û jora Dinyayê jî bihuşt e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Mesopotamian Religion and Mythology: Selected Essays |paşnav=Lambert |pêşnav=W. G. |weşanger=Mohr Siebeck |tarîx=2016-03-17 |isbn=978-3-16-153674-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dTLWQddp8zwC&pg=PA111}}</ref> Di heman demê de mezopotamiyan bawer kirine ku av li her derê Dinyayê heye (jor, binî û kêlekan) û gerdûn ji vê deryaya mezin çêbûye. Dînê Mezopotamyayê xwedî baweriyeke pirxwedayî bû. Her çiqas baweriyên ku li jor hatine vegotin di nav mezopotamiyan de hevpar be jî, cudahiyên herêmî jî hebûn. Sumeriyan ji gerdûnê wekê an-ki binav kirine û ku ev nav ji berhevkirina navên xwedawend An û xwedabanû Kî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of cosmology: historical, philosophical, and scientific foundations ofmModern cosmology |weşanger=Routledge |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-67766-6 |cih=Abingdon New York |paşnavê-edîtor=Hetherington |pêşnavê-edîtor=Norriss S. |series=Routledge revivals}}</ref> Kurê van xwedawendan [[Enlîl]] bû ku xwedawendê bahoz û hewayê bû. Di heman demê de sumeriyan bawer kirine ku Enlîl xwedayê herî bihêz e ku xwedawendê sereke yê panteona sumeriyan bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The dictionary of mythology |paşnav=Coleman |pêşnav=J. A. |weşanger=Arcturus |tarîx=2015 |isbn=978-1-78404-478-7 |cih=London |paşnav2=Davidson |pêşnav2=George W.}}</ref> === Felsefe === Şaristaniyên herêmê bandor li ser dînên îbrahîmî kiriye, bi taybetî jî bandora van şaristaniyan li ser Încîla îbranî çêbûye. Nirxên çandî û bandora wêjeyî şaristaniyan bi taybetî di [[Destpêkirin|pirtûka destpêkirinê]] de têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook to life in ancient Mesopotamia |paşnav=Bertman |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-518364-1 |cih=New York |series=Oxford scholarship online}}</ref> Giorgio Buccellati bawer kiriye ku koka felsefeyê dikare were şopandin heta şehrezayiya Mezopotamya ya destpêkê ku di hinek felsefeyên jiyanê, bi taybetî exlaq, di şêweyên diyalektîk, diyalog, helbestên destanî, folklor, dînî, helbest, berhemên nivîskî û di gotinên pêşiyan de hatiye dîtin. Aqil û rasyonelîteya babîlî ji çavdêriya ceribandiniyê (empîrîzmê) wêdetir pêş ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Epistemological Perspective on the Mesopotamian Wisdom Tradition |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |weşanger=Fondazione Università Ca’ Foscari |tarîx=2024-07-09 |isbn=978-88-6969-777-7 |cih=Venice |url=https://doi.org/10.30687/978-88-6969-776-0/001}}</ref> Ramanên babîlî jî li ser ontolojiya pergalên vekirî ava bûne ku bi aksîyomên ergodîk re hevaheng bû. Mantîq heta radeyekê di astronomî û bijîşkiya babîlî de hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Axioms and Babylonian thought: A reply |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-02 |doi=10.1080/01603477.2005.11051453}}</ref> == Çand == === Mîhrîcan === Li Mezopotamyaya kevnare her meh merasîm curbecur hatine lidarxistin. Mijara rîtûel û mîhrîcanên (festîval) her mehê ji herî kêm ji aliyê şeş faktorên giring ve dihatin destnîşankirin: # Qonaxa Heyvê (Dema ku heyv zêde dibû dihata wateya pirbûn û bereketê û heyva ku kêm dibe jî dihata wateya kêmbûn, tinebûnê û bi mîrîcanên cîhana binê Erdê ve girêdayî bû) # Qonaxa çerxa çandiniyê ya salane # Ekînoks û rojveger # Mîtolojiya herêmî û parêzvanên wê yên xwedayî # Serkevtina monarşê biserketî # Ekîto, an cejna sersalê (yekem heyva tijî ya piştî ekînoksa biharê) # Bîranîna bûyerên dîrokî yên taybetî (damezrandin, serkevtinên leşkerî, bêhnvedana perestgehê û hwd.) === Muzîk === Hinek stran ji bo xwedayan hatine nivîsandin lê gelek ji sitranên Mezopotamyayê wekê di çanda dengbêjiya kurdî ji bo danasîna bûyerên girîng hatine nivîsandin. Her çiqas muzîk û stran ji bo kêvxweşiya padîşahên Mezopotamyayê hatine gotin jî<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Li Mezopotamyayê muzîk |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-02 |doi=10.1080/00438243.1981.9979803}}</ref> mirovên asayî jî li malên xwe an li bazarên sûkan stranan gotine û li ber stranan lîstine kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sachs |pêşnav=Curt |paşnav2=Wellesz |pêşnav2=Egon |tarîx=1957 |sernav=The New Oxford History of Music, Vol. I: Ancient and Oriental Music |url=https://doi.org/10.2307/892085 |kovar=Notes |cild=15 |hejmar=1 |rr=97 |doi=10.2307/892085 |issn=0027-4380}}</ref> Di heman demê de mezinê mezopotamiyan ji zarokan xwe re sitranan gotine û zarokan wan jî mezin bûne û heman stranan ji zarokên xwe re gotine. Bi vî awayê heta ku nivîs li Mezopotamyayê pêş dikeve û belav dibe, stran wekê kevneşopiyeke devkî nifş bi nifş hatine veguhastin. Di heman demê de stranên mezopotamiyan bûne sedem ku bûyer û agahiyên giring ên ku li herêma qewimiye bi sedsalan nifş bi nifş were veguhastin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mirelman |pêşnav=Sam |tarîx=2009 |sernav=New Developments in the Social History of Music and Musicians in Mesopotamia |url=https://www.cambridge.org/core/journals/yearbook-for-traditional-music/article/abs/new-developments-in-the-social-history-of-music-and-musicians-in-ancient-iraq-syria-and-turkey/5BC97E96410317E56ADF229D46DA7B38 |kovar=Yearbook for Traditional Music |ziman=en |cild=41 |rr=12–22 |doi=10.1017/S0740155800004112 |issn=0740-1558}}</ref> === Jiiyana navmalbatî === Mezopotamya wekê ku di qanûnên li pey hev ên Urukagina, Lîpît Îştar û Hamurabî hatiye destnîşankirin, di dîroka xwe de her ku diçe zêdetir veguheriye civateke baviksalarî ku tê de mêr ji jinan pir bihêztir bûn. Wek mînak di serdema herî kevin a sumerî de "en" ku rahîbê serekeyê xwedabanûyên jin bû, rahîbê bilind ê xwedawendên mêr bû. Thorkild Jacobsen û zanistvanên din jî pêşniyar kirine ku civaka Mezopotamyaya destpêkê ji aliyê "konseyeke rûsipiyan" ve hatiye birêvebirin ku tê de nûnertiya jin û mêr bi awayekê wekhev bûn. Di heman de heman zanistvanan diyar kirine ku bi demê re her ku statuya jinan kêm bûye bi demê re statûya mêran jî her ku çûye zêde bûye.<ref name="Harris2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Harris |pêşnav=Rivkah |paşnav2=Bahrani |pêşnav2=Zainab |tarîx=2003 |sernav=Women of Babylon: Gender and Representation in Mesopotamia |url=https://doi.org/10.2307/3217861 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=123 |hejmar=1 |rr=199 |doi=10.2307/3217861 |issn=0003-0279}}</ref> Ji bo xwendina dibistanan tenê zarokên qiralan û kurên dewlemendan û kesên pispor, nivîskar, bijîşk, rêveberên perestgehan diçûn dibistanê.<ref name="Harris2003" /> Piraniya kurên kesên dewlemend pîşeya bavên wan fêrê wan dikirin an jî ji bo fêrbûna pîşeyekê din şagirtî dikirin. Zarokên qîz neçar bûn ku li malê bi dayikên xwe re bimînin ku fêrî karên malê û çêkirina xwarinê bibin û li zarokên biçûk binêrin. Hinek zarok di kutandina genim (dankut) an jî ji bo paqijkirina cihên ajalên malê alîkarî dikirin. Ji bo wê demê di dîrokê de neasayî bû ku jinên li Mezopotamyayê xwedî maf bûn ku jinan dikarin bibin xwedî milk û ger sedemeke wan ê baş hebûya, dikariyan ji hevjînê xwe cuda bibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Sumerians: their history, culture, and character |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=The Univ. of Chicago Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-226-45238-8 |çap=12. [pr.] |cih=Chicago}}</ref> == Huner == Hunera Mezopotamyayê ji hezarsala 4ê berê zayînê heta ku împeratorîya hexemenîşî ku di sedsala 6ê berê zayînê de herêm fetih kiriye, wekê hunera herî mezin, pêşketî û berfireh ê li rojavayê Ewrasyayê, bi hunera Misira Kevnar re reqabet kiriye. Girîngiya sereke hunera Mezopotamyayê li ser şêweyên peykersaziyên domdar ên ji kevir û axê bû. Her çiqas berhemên wênesaziyên kêm hatine dîtin jî lê diyar e ku wênesazî bi giranî ji bo şêwazên neqişandin ên geometrîk û şêwazên neqişandin ên nebatî hatiye bikar anîn. Di heman demê de piraniya peykeran li Mezopotamyaya hatine renge kirin. Di serdema protolîteratê de ku bajarê Urûkê di vê serdemê de bajareke serdest bû, berhemên pêşketî yên wekê vazoya warkayê û mohrên silindirî hatine hilberandin. Şêra Guennolê peykerê kevirê kisilî yê biçûk û berbiçav ê ji Elamê ye ku li dora salên 3000–2800 {{bz}} de hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The art and architecture of the ancient Orient |paşnav=Frankfort |pêşnav=Henri |weşanger=Penguin Books |tarîx=1970 |isbn=978-0-14-056107-4 |çap=4th rev. impression |cih=Harmondsworth, Eng. |series=The Pelican history of art}}</ref> Ev peykerên şêra Guennolê bi stîla nîv mirov û nîv şêr hatine çêkirin. Piştî demekê hejmarek fîgurên kahîn û perestvanan bi çavên mezin hene ku bi piranî ji tozên gêcê hatine çêkirin ku van fîguran di perestgehê de wekê wêneyên kultê yên xwedê xizmet dikirin lê bermahiyên van peykeran gelek kêm hatine dîtin.<ref name="Frankfort1989">{{Jêder-kitêb |sernav=The art and architecture of the ancient orient |paşnav=Frankfort |pêşnav=Henri |weşanger=Penguin |tarîx=1989 |isbn=978-0-14-056107-4 |cih=Harmondsworth |series=The Pelican history of art}}</ref> Peykerên ji serdema sumerî û akadî bi gelemperî bi çavên mezin û balkêş û bi rûyên dirêj ên mêran hatine çêkirin. Gelek şaheser li goristana qiraliyeta Urê hatine dîtin ({{nêzîkî}} 2650 {{bz}}) ku di nav wan de fîgureke beranê di nav deviyekê de, fîgureke gayekî sîfîr û fîgureke serê gayekî li ser yek ji lîrên Urê hene.<ref name="Frankfort1989"/> Stelên kevirî fîgurên pêşkêşên sondxwarinê an jî fîgurên pêşkêş kirin ên dibe ku serketinan bi bîr tînin û cejnan nîşan didin, di perestgehan de hatine dîtin ku berevajî fîgurên pêşkêş kirin ên fermîtir, nivîsên ku van fîguran rave bikin tune ne.<ref name="Frankfort1989"/> Stela perçe perçe ya Qermiçîyan mînakeke cureya neqşkirî ya destpêkê ye.<ref name="Frankfort1989"/> <gallery widths="170" heights="170"> Wêne:Rock Relief of Iddin-Sin, King of Simurrum, c. 2000 BC (detail).jpg|Qiral Îdîn-Sîn ê Keyaniya Sîmûrrum, bi kêrek û kevanek di destê wî de li ber xwedawenda Îştar dijminekî ditepisîne. Wêne:Genie benisseur (3565923284).jpg|Rolyefeke fîgureke baskdar Stele of Vultures detail 02.jpg|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê Samarra pottery - Oriental Institute Museum, University of Chicago - DSC06931.JPG|Parçeyên bi sêwiranên geometrîkî yên ji kelûpelên Samarrayê ku li [[Enstîtuya Rojhilatî ya Zanîngeha Şîkagoyê]] ye </gallery> == Cotkarî == [[Wêne:Fertile Crescent.svg|thumb|240px|Nexşeya herêma heyva berhemdar a li Mezopotamyayê ku herêmeke çandiniya mezopotamiyan bû]] Çandiniya avî bi çandên Samara û Hecî Mihemed li dora sala 5000ê {{bz}} ji çiyayên Zagrosê (ji Rojhilata Kurdistanê ber bi Başûrê Kurdistanê û Mezopotamyayê ve) ber bi başûr ve belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Earth and Its Peoples |paşnav=Bulliet |pêşnav=Richard |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-0-538-74438-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jvsVSqhw-FAC&pg=PA29 |paşnav2=Crossley |pêşnav2=Pamela |paşnav3=Headrick |pêşnav3=Daniel |paşnav4=Hirsch |pêşnav4=Steven |paşnav5=Johnson |pêşnav5=Lyman}}</ref> Ji serdema destpêkê ve heya serdema xanedaniya sêyem a Urê perestgehan xwedî sêyeka ji erdê berdest bûn lê bi demê re ji ber zêde bûna milkên qiralyetan û milkên din ên taybet ev rêje her ku çûye kêmtir bûye. Peyva Ensî ji bo danasîna kesê erkdar ên ku karê hemî aliyên çandiniya perestgehan organîze dikir dihat bikar anîn. Hatiye diyarkirin ku şêniyên gundî bi gelemperî di çandiniyê de, nemaze li erdên perestgehan an qesran xebitîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Babylonians |paşnav=Saggs |pêşnav=Henry W. F. |weşanger=California Univ. Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-520-20222-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley |series=Peoples of the past}}</ref> Erdnîgariya başûrê Mezopotamyayê wisa ye ku çandinî tenê bi avdanî û bi avdana gurr çêdibû ku vê yekê bandoreke kûr li ser pêşveçûna şaristaniya Mezopotamyaya destpêkê kiriye. Pêdiviya avdanê bûye sedem ku sumerî û paşê jî akadî bajarên xwe li kêleka çemên Dîcle û Firat û li ser şaxên van çeman ava bikin. Bajarên mezin ên wekê Ur û Urûk li ser şaxên Firatê ava bûne û hinek bajarên din, bi taybetî bajarê Lagaşê li ser şaxên Dîcleyê hatine avakirin.<ref name="Powell1995">{{Jêder-kovar |paşnav=Powell |pêşnav=Marvin A. |paşnav2=Roux |pêşnav2=Georges |tarîx=1995 |sernav=Ancient Iraq |url=https://doi.org/10.2307/605329 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=115 |hejmar=1 |rr=129 |doi=10.2307/605329 |issn=0003-0279}}</ref> Çemên avê ji bo masîvaniyê, ji bo ava vexwarin û hem jî ji bo avdana çandiniyê hatine bikaranîn û ji bo materyalên avahîsaziyê jî sûd ji ava çeman hatiye wergirtin. Bi avdanê re dabîn kirina xwarina li Mezopotamyayê dişibe karê cotkarî dabîn kirina xwarina li deştên Kanadayê.<ref name="Powell1995" /> Geliyên çemên Dîcle û Firatê beşa bakurê rojhilatê nîvbera heyva berhemdar pêk anîne ku geliyê çemê [[Urdun]]ê û çemê [[Nîl]]ê jî di nav de bû. Her çiqas erdên nêzîkî çeman berhemdar û ji bo çandiniyê baş bin jî, beşên erdên dûrtir ji avê hişk û bi piranî ji bo jiyana mirovan ne guncav bûn. Bi vî awayê pêşxistina avdanê ji bo şêniyên Mezopotamyayê gelek giring bû. Gelek caran çandinî xira bûye ku ji ber vê yekê çavkaniyên din ên xwarinê ku di nav de çêlek û berx hebûn hatine parastin. Bi demê re beşên herî başûrê Mezopotamyaya Sumerî ji zêdebûna şorbûna axê êş kişandiye ku di dawiyê de bûye sedema hilweşîna hêdî hêdî ya bajaran û rêveberiya navendî ya sumeriyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Erdnîgariya Kuweytê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Mezopotamya| ]] htoehs3vqf7ko9r1jnvwc1uk94eu02k 2062568 2062567 2026-06-18T10:08:17Z Penaber49 39672 /* */ 2062568 wikitext text/x-wiki {{ev gotar|di derbarê herêma Mezopotamyayê de ye ku herêmeke dîrokî yê di navbera çemên [[Firat]] û [[Dicle]] ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê Mezopotamyayê de ji kerema li [[Mezopotamya (cudakirin)]] binêrin}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=300|caption_align=center | align = right | direction =vertical | header=Mezopotamya | image1 = N-Mesopotamia and Syria Kurdish.svg | caption1 = Nexşeya erdnîgarî û bajarên Mezopotamyayê. | image2 = Jarmo to Ubaid 7000-4500.jpg | caption2 = Nexşeya korokromatîka belavbûna çandên Mezopotamyayê ye ku di nexşeyê de çanda çermo (bi xala rengê sor), çanda hassûna (bi rengê zer ê vekirî), çanda samarra (bi rengê binevşî), çanda xelefê (bi rengê kesk) û çanda Ubeyd (bi rengê zer a girtî) hatine destnîşankirin. | footer= }} '''Mezopotamya''' ({{Bi-grc|Μεσοποταμία|Mesopotamía}}) herêmeke dîrokî yê [[Rojavayê Asyayê]] ye ku di nav sîstema çemên [[Firat]] û [[Dîcle]]yê de li bakurê heyva berhemdar cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-29 |ziman=en |doi=10.1086/383004 }}</ref> Her çiqas Mezopotamyaya Jêrîn an Mezopotamyaya Başûr bi gelemperî di nav axa [[Iraq]]ê de be jî vê beşa Mezopotamyayê hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî vegirtiye nav xwe. Mezopotamyaya Jorîn an Mezopotamyaya Bakur deverên berfireh ên [[Kurdistan]]ê girtiye nav xwe ku ev dever ji hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û ji hinek deverên [[Başûrê Kurdistanê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/624382576 |sernav=Encyclopaedia of Islam. Second edition {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-29 |ziman=en }}</ref> Mezopotamya cihê pêşketina herî destpêka şoreşa neolîtîkê ye ku ji dora sala 10.000ê {{bz}} ve dest pê kiriye. Herêm wekê "îlhama hinek ji pêşketinên herî giring ên di dîroka mirovahiyê de hatiye destnîşankirin ku di nav de dîtîna çerxeyê, çandina berhemên genim ên pêşîn, pêşketina nivîsê, bîrkarî (matematîk), stêrnasî (astronomî) û çandinî" hene. Ji ber şaristaniyên yekem ên ku li Mezopotamyayê hatine avakirin Mezopotamya wekê dergûşa hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historyandpolicy.org/papers/policy-paper-13.html |sernav=Iraq, past, present and future: a thoroughly-modern mandate? |malper=www.historyandpolicy.org |roja-gihiştinê=2026-05-29 |ziman=en-GB |paşnav= |pêşnav= |roja-arşîvê=2010-12-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101208112958/http://www.historyandpolicy.org/papers/policy-paper-13.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêmê bi avakirina gelek bajaran re ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye avakirin pêş ketiye û serdemeke dirêj ji aliyê sumeran ve hatiye birêvebirin. [[Akadî]] ku gelekî semîtîk ên koçer ên nîvgirava erebî bûn ku ji aliyê rojava ve ber bi Mezopotamyayê ve koç bûne û bi qels bûna rêveberiyên bajarên sumeran, bi dagirkirina bajarên [[sumer]]an li Mezopotamyayê xanedaniya akadiyan ava kirine.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.oerproject.com/en/oer-materials/oer-media/html-articles/origins/unit3/rise-of-empires-akkadians-and-assyrians |sernav=Rise of Empires: Akkadians and Assyrians |malper=oerproject.com/ |roja-gihiştinê=2026-05-29 |ziman=en }}</ref> Li gorî çavkaniyên ku hatine berdest kirin hatiye diyar kirin ku akadî û komên din ên semîtîk ji ber birçîbûn û tunebûna li [[Nîvgirava Erebistanê|nîvgirava erebî]] ji ber sedema lêgerîna xwarinê ji nîvgirava erebî ber bi Mezopotamyayê ve koç bûne.<ref name=":0" /> [[Gutî]] gelekî proto [[hind û îranî]] (li gorî hinek çavkaniyan dibe ku gelekî îzole bin) bûn ku di navbera salên 2141 {{bz}} – 2050 {{bz}} de bi qasê 91 salan li Mezopotamyayê hikumdarî kirine.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-05-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/mesopotamia |sernav=Mesopotamia - Map, Gods & Meaning |malper=HISTORY |tarîx=2017-11-30 |roja-gihiştinê=2026-05-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Gutî ku yek ji gelên xwemaliyên Zagrosê bûn ku gelek caran welatê wan ji aliyê gelên semîtîk ên wekê akadî ve rastî êrîş û talankirinan dihatin. Li hemberî êrîşên akadiyan bi komkirina hêze xwe re gutiyan li dijî xanedaniya akadî şer dane destpêkirin û di dawiyê de xanedaniya akadiyan ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê hikum kiribûn rûxandine. Piştê hilweşîna xanedaniya akadiyan, bi qasê 91 salan deverên berfirehên ku Mezopotamya û [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] girtibû van xwe ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin.<ref name=":1" /> Li gorî lêkolînên zanyarên serdema nûjen dibe ku gutî jî wekê [[hurî]] û [[med]]iyan bav û kalên [[kurd]]ên nûjen bin.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ }}</ref><ref name="Maisel2018">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=ywPHEAAAQBAJ&pg=PT11&dq=Minorsky,+V.+(1927)&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjYo4aw-NKUAxWaBdsEHaBAFlUQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=Minorsky,%20V.%20(1927)&f=false }}</ref><ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819 }}</ref> == Etîmolojî == Peyva "Mezopotamya" ku behsa herêma di navbera her du çeman de dike ku koka xwe di peyvên yewnanî yên kevnare wergirtiye. Navê Mezopotamyayê ji yekkirina peyva "mesos" ku tê wateya "navîn" û ji peyva "potamos" ku tê wateya "çem" an "çeman" pêk hatiye.<ref>{{cite EB1911 |wstitle=Mesopotamia |volume=18 |pages=179–187 |first=Hope Waddell |last=Hogg}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji deşta Mezopotamyaya Jorîn, [[Hesîçe]], [[Rojavayê Kurdistanê]]]] [[Wêne:اهوار العراق ليلا.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji deverên şilek û dehlên Mezopotamyaya Jêrîn, [[Başûrê Kurdistanê]]]] Mezopotamya axa di navbera çemên Firat û Dîcleyê de digire nav xwe ku hinek deverên [[Kurdistan]]ê jî di nav de ye. Sinorên xwezayî yên Mezopotamyayê bi gelemperî wekê çiyayên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] (li rojhilat) û çiyayên [[Toros]]ê (li bakur), herêma peravê [[Kendava Farsê]] (li başûr) û destpêka sinorê erdnîgarî ya [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] (li rojava) hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian Grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=BRILL |tarîx=2003-05-28 |isbn=978-90-474-0340-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047403401 }}</ref> Ji ber ku qeraxên [[Dîcle]]yê pir caran asê û dijwar in, rêyên bejahî li Mezopotamyayê bi gelemperî li pey rêça çemê [[Firat]]ê diçin. Bi gelemperî keşûhewaya herêmê nîv-hişk e. Li bakurê herêmê rûbereke çola berfireh heye û li başûr jî herêmeke bi qasê 15.000 kîlometreçarçik deştên şilek, lagûn, deştên heriyê û dehlên qamîşan hene. Li deverê herî başûrê Mezopotamyayê çemê Firat û Dîcle tevlihev dibin û diherikin [[Kendava Farsê]]. Jîngeha hişk ji deverên bakur ên çandiniya bi baranê tê xwedîkirin heta başûr ku avdana çandiniyê li wir pir giring e diguhere.<ref name="Yoffee2015">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge World History: Volume 3, Early Cities in Comparative Perspective, 4000 BCE–1200 CE |paşnav=Yoffee |pêşnav=Norman |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2015-03-19 |isbn=978-1-316-29774-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SQS7BwAAQBAJ }}</ref> Ev avdanî ji aliyê asta bilind a ava binê erdê û bi helandina berfên ji deverên bilind ên çiyayên bakurê Zagrosê û ji deverên bilind ên [[Bakurê Kurdistanê]] ku çavkaniya çemên Dîcle û Firatê ku navê xwe didin herêmê pêk hatiye. Feydeya avdanê girêdayî şiyana seferberkirina keda temem a ji bo avakirin û parastina qenala avê ye û ev yek ji serdema herî destpêkê ve alîkariya pêşketina wargehên bajarî û pergalên navendî yên otorîteya siyasî kiriye. Çandiniya li seranserê herêmê bi ajalkariya koçerî ve hatiye temamkirin ku tê de koçerên di konan de di mehên havîn ên hişk de pez û bizin (paşê jî hêştir) li çêregehên çeman diçêrandin û di demsala zivistanê ya şil de jî ber bi çêregehên demsalî yên li qiraxa çolê ve dibirin. Bi gelemperî li herêmê kevir, metalên hêja û dar kêm in û ji ber vê yekê ji bo ku bikaribe van tiştan ji deverên derdorê bikire, di dîrokê de pişta xwe daye bazirganiya dûr û dirêj a berhemên çandiniyê.<ref name="Yoffee2015" /> Li deverên li başûrê herêmê, ji serdema pêşdîrokê ve çandeke masîgiriyê hebû. Ji ber gelek sedemên di dîrokên cihêreng de di sîstema çandî ya Mezopotamyayê de şikestinên vedorî (periyodîk) pêk hatine. Daxwazên ji bo hêza kedê hinek caran bûye sedema zêdebûna nifûsê ku sinorên kapasîteya hilgirtina ekolojîk a herêmê zêde kiriye û bervajî vê yekê jî bêaramiya avhewayê û bûyerên ekolojîk ên ku zirar daye çandiniya herêmê, bûye sedema hilweşîna hikûmeta navendî û kêmbûna nifûsê. Bi awayekî din lawaziya leşkerî ya li hember dagirkirina eşîrên koçer (koçerên semîtîk) ku ji ber bê aramiya avhewayê û ji tunebûna berhemên xwarinê ji çola erebî ber bi herêmê ve koçber bûne, bûye sedema hilweşîna bazirganiyê û paşguhkirina pergalên avdanê.<ref name=":0" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Pêşdîroka rojhilata nêzîk a kevnar di serdema paleolîtîka jêrîn de dest pê dike. Li wir nivîsandin bi nivîseke pîktografîka proto-mixî, di serdema Urûk IV de (nêzîkî dawiya hezarsala 4em a {{bz}}) derketiye holê. Tomarên belgekirî ya bûyerên dîrokî yên rastîn û dîroka kevnar a Mezopotamyaya Jêrîn di destpêka hezarsala sêyem a berê zayînê de bi tomarên mîxî yên padîşahên xanedaniyên destpêkê dest pê kiriye.<ref name="PhD2018">{{Jêder-malper |url=https://www.historyonthenet.com/mesopotamia |sernav=Mesopotamia: Overview and Summary Of An Ancient Civilization |malper=History |tarîx=2018-07-02 |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en-US |paşnav=Ph.D |pêşnav=Scott Rank }}</ref> Ev dîrok bi tevahî an bi hatina împeratoriya hexamenişî di dawiya sedsala 6em ê berê zayînê de, an jî bi hatina misilmanan û damezrandina xîlafetê di dawiya sedsala 7em a piştê zayînê de bi dawî dibe ku ji wê demê ve herêm wekê [[Iraq]] hatiye binavkirin ku hinek deverên [[Başûrê Kurdistanê]] jî di nav de ye. Di vê heyamê de Mezopotamya welatê hinek ji dewletên herî kevnar ên cîhanê bû, pir pêşketî û ji aliyê civakî ve jî welatekî tevlihev bû. Ligel qeraxê [[Nîl]] a [[Misira kevnare|Misira Kevnare]], şaristaniya geliyê [[Îndûs|Îndus]] a li nîvgirava [[Hindistan]]ê û [[Çemê Zer]] a li [[Çîna Kevnare]], Mezopotamyayê malavaniya yek ji çar şaristaniyên li deverê çeman kiriye ku nivîsandin lê hatiye îcad kirin. Mezopotamya ji bajarên giring ên dîrokî yên wekê Urûk, Nîpûr, Nînewa, Asûr û Babîl û her wiha xanedaniyên mezin ên herêmî yên wekê bajarê Erîdû<ref name="PhD2018" /> xanedaniya akadî, xanedana sêyem a Ur û xenadeniya gutiyan ku gelekî proto hind û ewropî bûn vedihewîne.<ref name="Stokes2009" /><ref name="Maisel2018" /><ref name="Speiser1930" /> Li herêmên jorîn ên Mezopotamyayê ([[Bakurê Kurdistanê]]) niştecihên wekê [[Qota Berçem|Qotê Berçem]] (li gundê [[Hîlar|Hîllarê]], [[Erxenî]] [[Amed]], [[Bakurê Kurdistanê]]) û [[Girê Mirazan]] (li gundê [[Xirabreşk]]ê, [[Riha]], [[Bakurê Kurdistanê]]) du şûnwarên niştecihbûna neolîtîkên navdar ên li Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-05-31 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Molleson |pêşnav=Theya |paşnav2=Arnold-Forster |pêşnav2=Theo |tarîx=2015 |sernav=A question of identity: Is the earliest Neolithic burial from Tell Abu Hureyra, Syria, possibly a foundation burial? |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_2015_num_41_1_5658 |kovar=Paléorient |cild=41 |hejmar=1 |rr=117–125 |doi=10.3406/paleo.2015.5658 }}</ref> Yek ji şûnwarên neolîtîk li Kurdistanê şûnwarên çanda [[Çermo|Cermo]] ye ku li [[Başûrê Kurdistanê|Başûrê Kurdistana]] îro ye. Lêkolînên arkeolojîk li şûnwarên [[Kurdistan]]ê rê dane ku pêşketinên çandî û teknolojîk ên [[Neolîtîk|serdema neolîtîkê]] werin ronîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/history/gobekli-tepe-the-worlds-first-temple-83613665/ |sernav=Girê Mirazan: The World’s First Temple? |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en |paşnav=Curry |pêşnav=Andrew }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en |doi=10.1126/sciadv.1700564 |pmc=5489262 |pmid=28782013 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dietrich |pêşnav=Laura |paşnav2=Meister |pêşnav2=Julia |paşnav3=Dietrich |pêşnav3=Oliver |paşnav4=Notroff |pêşnav4=Jens |paşnav5=Kiep |pêşnav5=Janika |paşnav6=Heeb |pêşnav6=Julia |paşnav7=Beuger |pêşnav7=André |paşnav8=Schütt |pêşnav8=Brigitta |tarîx=2019 |sernav=Cereal processing at Early Neolithic Girê Mirazan |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0215214 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=14 |hejmar=5 |rr=e0215214 |doi=10.1371/journal.pone.0215214 |issn=1932-6203 |pmc=6493732 |pmid=31042741 }}</ref> === Serdema sumeran {{nêzîkî}} 5500 – 1700 {{bz}} === {{Gotara bingehîn|Sumer}} [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Sumerî gel û civaka avakarê şaristaniyên Mezopotamyayê bûn<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-31 |roja-arşîvê=2013-11-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131105200811/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/ubai/hd_ubai.htm |sernav=The Ubaid Period (5500–4000 B.C.) {{!}} Essay {{!}} The Metropolitan Museum of Art {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en |paşnav=Authors: Department of Ancient Near Eastern Art }}</ref> ku sedemeke dirêj li Mezopotamyayê gelek şaristanî û bajar-dewlet ava kirine û yekem civak bûn ku li Mezopotamyayê gelek îcadên destpêkê ku di nav de dahênana nivîsandina mîxî hebû ku di dîroka mirovahiyê de yekemcar [[sumer]]iyan [[Nivîsa mîxî|nivîsa mixî]] dîtine û bikar anîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Writing and script : a very short introduction |paşnav=Robinson |pêşnav=Andrew |weşanger=Oxford ; New York : Oxford University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-956778-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/writingscriptver0000robi }}</ref> Di heman demê di nav îcadên din ên sumeran de zanistên wekê bijîşkî, stêrnasî (astronomî) û bîrkarî (matematîk) hebûn. Sumerî di warê falbazî, sêrbazî û mîtolojiyê de civaka yekem û civaka herî navdarê dîrokê bûn ku dîrokê de yekem li Mezopotamyayê hatiye dîtin. Her wiha sumeriyan dibistanan îcad kirine û têgehên "afirandin" û "tofan" cara yekem di nivîsarên sumerî de li Mezopotamyayê hatine dîtin. Di serdema sumeriyan de nêzikî 35 bajar hebûn ku ji van 35 bajaran nêzîkî 17e bajar, bajarê mezin bûn ku di nav de bajarên wekê Kîş, [[Nîppûr]], [[Kurda]], [[Zabalam]], [[Uma]], [[Lagaş]], [[Erîdû]] û bajarê [[Ur]]ê hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamia: The Invention of the City |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Penguin UK |tarîx=2002-08-29 |isbn=978-0-14-192711-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HUFdfwRpDykC&printsec=frontcover#v=onepage&q=eridu&f=false }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-nûçe |sernav=Nippur {{!}} Iraq, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Nippur |roja-gihiştinê=2026-05-31 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ur-Nanše ku li Lagaşê hatiye li ser desthilatê bi projeyên avahiyên ku wî di serdema daye avakirin hatiye naskirin. [[Urûkagina]] jî yek ji rêveberên sumerî bû bi reformên xwe yên nivîsandinên destpêkê hatiye naskirin. Di serdemên paşîn ê serdema sumeran de perestgeha [[Enlîl]] ku xwedawendê sereke yê sumeriyan bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The dictionary of mythology |paşnav=Coleman |pêşnav=J. A. |weşanger=Arcturus |tarîx=2015 |isbn=978-1-78404-478-7 |cih=London |paşnav2=Davidson |pêşnav2=George W. }}</ref> ji ber ku li cihê wî li bajarê Nîppûrê bû, di serdema sumeriyan de [[Nîppûr]] wekê paytexta dînî ya sumeriyan hatiye hesabkirin.<ref name=":2" /> Li dora sala 1700ê {{bz}} de ji ber êrîşên derve, koçberiya komên semîtîk ên koçber ku koçê Mezopotamyayê bibûn, bûyerên ekolojîk ên wekê hişkesaliya dijwar û şorbûna erdên çandiniya li Mezopotamyayê sumeriyan serxwebûna xwe ya siyasî winda kirine.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla }}</ref> Bi qels bûna sumeriyan re akadî ku komek koçber ên semîtîk bûn li Mezopotamyayê dibin desthilatdar. Sumerî bi qelsbûna desthilatdariya xwe ya navendî re di nav eşîrên din ên herêmê de asîmîle bûne û piştre jî winda bûne.<ref name="jchyla2021" /> === Serdema akadiyan {{nêzîkî}} 2334 – 2154 {{bz}} === {{Gotara bingehîn|Akadî}} Akadî gelekî semîtîk bûn ku ji nîvgirava erebî ji ber hişkesalî û ji sedemên birçîbûnê ber bi Mezopatamyayê be koçber bûne<ref name=":0" /> û di navbera sedsalên 24 û 22ê berê zayînê de di dema rêveberê akadî Sargon de gihîştine bilindeya xwe ya siyasî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chavalas |pêşnav=Mark W. |tarîx=2012 |sernav=''A History of the Ancient Near East ca. 3000–323 BC''. By Marc van de Mieroop. 2nd ed. Oxford: Blackwell Publishing, 2007. Pp. xxii + 341. $31.95 (paperback). |url=https://doi.org/10.1086/664504 |kovar=Journal of Near Eastern Studies |cild=71 |hejmar=1 |rr=117–118 |doi=10.1086/664504 |issn=0022-2968 }}</ref> Sargon rêveberê akadî bû ku xanedaniya akadî damezrandiye serdemeke dirêj li Mezopotamyayê serwerî kiriye.<ref name=":0" /> Piştê şerê li dijî gutî û gelên din ên xwemaliyên herêmê û êrîşên li ser Gutiumê, gutiyan bi komkirina hêza re li dijî akadiyan şer daye destpêkirin ku di li dora sala 2141ê {{bz}} de akadiyan têk birine û xanedaniya akadiyan hilweşandine. Piştê hilweşîna xanedaniya akadiyan, xanedaniya gutiyan a Mezopatamyayê ji aliyê gutiyan ve hatiye ava kirin.<ref name=":1" /><ref name=":3" /> === Serdema gutiyan {{nêzîkî}} 2141 – 2050 {{bz}} === {{Gotara bingehîn|Gutî}} [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|çep|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku li deverên berfireh ên Mezopotamyayê serwerî kiriye. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta xwe ya herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de ketiye bin kontrola gutiyan. Di serdema gutiyan de xanedaniya akadiyan hatiye hilweşandin û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de pêk hatiye, bûye nîşana bilindeya hêza gutiyan. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urûkê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Urûk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480 }}</ref> === Xanedaniya sêyem a Urê {{nêzîkî}} 2112 – 2004 {{bz}} === Xanedaniya sêyem a Urê piştê hilweşîna xanedaniya gutiyan yek ji xanedaniyên temen kurt ên Mezopotamyayê ye.<ref name="Mark2026">{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2026-04-28 |sernav=Shulgi of Ur: Greatest King of the Ur III Period |url=https://www.worldhistory.org/Shulgi_of_Ur/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Xanedaniya sêyem Urê wekê "dewleta nû ya sumerî" an jî "ronesansa sumerî" hatiye binavkirin ku li Mezopotamyayê hatiye damezrandin û nûnertiya dawî ya geşbûna mezin a şaristaniya sumeriyan kiriye. Dîroknasên ku vê serdemê lêkolîn kirine, xanedana sêyem a Urê bi gelemperî wekê "Ur III" hatiye kurtkirin. Di serdema xanedaniya sêyem a Urê de arşîva tabletên mezin hatiye berhevkirin ku ji vê serdemê zêdetirî 100.000 tabletên heriyên aborî û îdarî hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/comptabilites/1980?lang=en |sernav=Archives and Bookkeeping in Southern Mesopotamia during the Ur III period |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-31 }}</ref> Di vê serdemê de xanedaniya Urê bi kontrolên hişk hatiye birêvebirin ku heta çalakiyên aborî yên herî piçûk ku di nav de berhemên wekê ar, rûn û berhemên hunerî û mûçeyên karkeran, ji aliyê dewletê ve hatine tomar kirin. Xanedanî bi pergaleke parêzgehan hatiye birêvebirin (patesi) ku parêzgeh rasterast bi hikûmeta navendî ve girêdayî bûn û hatibûn dabeşkirin û ji aliyê "ensî" (waliyê sivîl) û "şagîn" (waliyê leşkerî) ku ji aliyê dewletê ve dihatin erkdar dirin, hatiye birêvebirin. Xanedaniya sêyem a Urê bi qasê 100 salan li Mezopotamyayê hikumdarî kiriye piştre jî bidawî bûye.<ref name="Mark2026" /> === Serdema piştê sumeriyan {{nêzîkî}} 2025 – 539 {{bz}} === Piştî hilweşîna Urê asûrî li bakur wekê hêzek siyasî derketine holê û babîlî jî li başûr bûne navendeke dînî û çandî. Di heman demê de [[Hurî]] û Amorî yên ku di destpêka hezarsala 2ê berê zayînê de gihîştin herêmê, bandorek giring li ser demografî û çandî ya herêmê kirine.<ref name=":4">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> Di heman demê de huriyan bandor li ser bûyerên siyasî yên Mezopotamyayê jî kirine ku bi damezrandina împaratoriya [[Mîtanî]] re li herêmê bûne hêzeke sereke.<ref name=":4" /> Hêzek din a bilindbûyî babîlên başûr bûn ku xanedana babîlên kevin ku xanedaneke piştê Amurru bû, bi padîşahê xwe yê pêncem a bi navê Hammurabî bibû yek ji hêzên herêmî. Di vê serdemê de împeratoriya hîtîtên kevin dest bi fetihên xwe yên li [[Anatolya]]yê kiriye û di dawiyê de, qiralê hîtîtan Mursîlî I di sala 1595ê berê zayînê de [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] fetih kiriye û bi vî awayî dawî li desthilatdariya babîliyan aniye. Di serdemên paşîn de [[kasîtî]] derketine pêş, hîtîtî li Anatolyayê hêza xwe xurt kirine û huriyan jî di bin serokatiya Mîtanî de hêzek siyasî ya nû ava kirine. Serdestiya [[mîtanî]]-[[Hurî|huriyan]] ku nêzîkî du sedsalan berdewam kiriye lawaz dibe rê li ber bilindbûna asûriyan vekiriye û di sedsala 13ê berê zayînê de, padîşahê asûrî Şalmaneserê I derdikeve pêş û li ser axa mîtanî-huriyan desthilatdariyeke nû yê asûrî ava kiriye. Di vê serdemê de padîşahê asûrî gelek kampanyayên dagirkirina herêmên derdorê daye daye destpêkirin. Di heman demê de careke din dîsa babîliyan li başûrê Mezopotamyayê serweriya ji nû ve bidest xistine. Ji xeynî Babîlê, [[Ûrartû]] û Medan jî wekê hêzên serbixwe pozîsyonên xwe parastine. Her çiqas asûrî demekê lawaz bûne jî, di bin serweriya Tukultī-Apil-Eşarra III (Tiglat-Pileser III) de dîsa dest bi dagirkirina herêmên bakurê Mezopotamyayê kirine û di encamê de padîşahê Ûrartuyê têk birine û bi van polîtîkayên xwe yên dagirkirina herêmê hêzên girîng ên wekê [[Babîl (bajar)|Babîl]] û [[Med]]an aciz kiriye. Piştê Sargon II û pozîsyona asûryayê bilindtir bûye ku asûrî êrîşê gelek erdên padişahiyên herêmê xistine bin destê xwe û her wiha bi seferên mezin Misir talan kirine. Di bilindeya berfirehbûna padîşahiya Neo-Asûrî de, Med û Babîl, bi hevalbendiya skîtan, li dijî asûriyan şer dane destpêkirin û di encama vê şerî de xanedaniya asûriyan hilweşandine. Piştê hilweşîna padîşahiya neo-asûrî, babîlî derketine pêş û serdemeke bi navê neo-babîlî dane destpêkirin. Neo-Babîl li ser hemî axa Asûryayê serdest bûne û gelek caran li dijî padîşahiyên cîran kampanyên berfireh kirine dane destpêkirin. Di vê demê de medan dawî li dewleta ûrartûyan aniye û heta çemê sor ber bi Anatolyayê ve berfireh bûye û [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ava kirine ku li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] bûye hêzeke mezin ê serekeyê herêmî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-31 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}</ref> Împeratoriya Neo-Babîl di sala 539ê berê zayînê de bi fetihkirina persan bi dawî bûye. == Ziman û nivîs == [[Wêne:Sumerian 26th c Adab.jpg|thumb|Tabletek nivîsa sumerî ku dîroka tabletê ji 3000 salê {{bz}} vedigere]] Zimanê herî kevin ê ku li Mezopotamyayê hatiye nivîsandin zimanê sumerî bû ku zimanekî jêgirtî yê lêzêdekirî bû. Piştê koçberên semîtîk li Mezopotamyaya destpêkê ligel zimanên sumerî, zimanên semîtîk jî hatine axaftin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/ancient/cultures/mesopotamia_gallery_03.shtml |sernav=BBC - History - Ancient History in depth: Mesopotamia |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en-GB }}</ref> Di heman de sobartoyî ku zimanekî Zagrosê ye û dibe ku zimaneke bi malbata zimanên huro-ûrartû ve girêdayî be, di navên kesane, çem û çiyayan û di hunerên cûrbecûr ên Mezopotamyayê de hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Finkelstein |pêşnav=J. J. |tarîx=1955 |sernav=Subartu and Subarians in Old Babylonian Sources |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1359052 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=9 |hejmar=1 |rr=1–7 |doi=10.2307/1359052 }}</ref> Zimanê semîtîk ên wekê zimanê akadî di dema xanedaniya akadiyan de û zimanê asûrî jî di dema xanedaniya asûriyan de bûye zimanê serdest lê zimanê sumerî ji bo armancên îdarî, dînî, edebî û zanistî hatiye parastin. Zaravayên cûda yên zimanê akadî heta dawiya serdema neo-babîliyan hatine bikaranîn. Aramiya kevin ku li Mezopotamyayê belav bibû, paşê bûye zimanê fermî yê rêveberiya parêzgehan despêka neo-asûrî û piştre jî bûye zimanê împeratoriya hexemenîşî ku zaravayên fermî wekê aramiya împeratorî hatibû binavkirin. Piştre zimanê akadî ji bikaranînê ketiye lê hem zimanê akadî û hem jî zimanê sumerî bi sedsalan di perestgehan de wekê zimanê dînî hatine bikaranîn. Nivîsarên dawî zimanê akadî ji dawiya sedsala yekemê {{pz}} ye. Di destpêka dîroka Mezopotamyayê de, li dora nîvê hezarsala 4ê berê zayînê de sumeriyan ji bo zimanê xwe nivîsa mîxî îcadkirine. Hatiye dîtin ku awayên standardkirî ya her nîşaneke nivîsa mîxî ji pîktograman hatiye pêşxistin. Nivîsên herî kevin 7 tabletên arkaîk ew ku li perestgeha É ya ku ji bo xwedawenda Înanna li Urûkê hatiye çêkirin hatine dîtin. Cihê ku ev tablet hatine ji aliyê arkeologan ve wekê perestgeha C hatiye binavkirin. Fêrbûna sîstema logografiya nivîsandina mîxî ya destpêkê bi salan berdewam kiriye. Ji ber vê yekê tenê hejmareke sinorkirî ji kesan wekê nivîskar hatine erkdar kirin ku ji bo fêrbûna sîstemê werin perwerdekirin. Heta ku di bin desthilatdariya Sargon de bikaranîna berfireh a nivîsa kitekitî nehatiye pejirandin, girseyên giring ên ji nifûsa Mezopotamyayê nedizanîn bixwînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Economic Inquiry into the Nonlinear Behaviors of Nations: Dynamic Developments and the Origins of Civilizations |paşnav=Guo |pêşnav=Rongxing |weşanger=Springer |tarîx=2017-02-06 |isbn=978-3-319-48772-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Nz8UDgAAQBAJ&pg=PA23 }}</ref> Arşîvên mezin ên nivîsan li qadên arkeolojîk ên dibistanên nivîsandin ên babîliya kevin hatine dîtin ku bi rêya wan xwendin û nivîsandin dihatin belavkirin. === Wêje === [[Wêne:Tablet XI or the Flood Tablet of the Epic of Gilgamesh, currently housed in the British Museum in London.jpg|thumb|Destana Gilgamêş ku helbesteke destanî ya ji Mezopotamyaya kevnare bû ku wekê kevintirîn wêjeya girîng a mayî hatiye dîtin]] Di dema xanedaniya babîliyan de li bajêran û li perestgehan pirtûkxane hebûn. Gotineke sumerî ya kevin digot ku "kesên ku dixwaze di dibistana nivîskaran de serkeftî be, divê ji bi sibehê ve re rabe." Di heman demê de hem jinan û hem jî mêran fêrê wendin û nivîsandinê dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Women, Crime and Punishment in Ancient Law and Society: Volume 1: The Ancient Near East |paşnav=Tetlow |pêşnav=Elisabeth Meier |weşanger=A&C Black |tarîx=2004-12-28 |isbn=978-0-8264-1628-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ONkJ_Rj1SS8C&pg=PA75 }}</ref> Beşek girîng ji wêjeya babîlî ji berhemên resen ên ji zimanê sumerî hatibûn wergerandin û demek dirêj zimanê rîtûelên dînî û şerîetê zimanê kevin ê sumerî hatiye bikaranîn. Ferhengok, rêziman û wergerên navristeyî ji bo bikaranîna xwendekaran hatibûn berhevkirin, her wiha şîroveyên li ser nivîsên kevintir û ravekirinên peyvan û hevokên nezelal hatine amadekirin. Hemî tîpên kitekitan hatine rêzkirin û nav li tîpan hatin danîn û lîsteyên berfireh hatinr amadekirin. Gelek berhemên wêjeyî yên babîlî di îro de jî têne lêkolînkirin. Yek ji wan wêjeya herî navdar destana Gilgamêş bû<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dictionary.com/browse/gilgamesh |sernav=the definition of gilgamesh |malper=www.dictionary.com |roja-gihiştinê=2026-06-01 |ziman=en }}</ref> ku di diwanzdeh pirtûkan de ye ku ji aliyê Sîn-lēqi-unninniyekî ve ji zimanê sumeriya resen hatiye wergerandin û li ser prensîbeke astronomîkî hatiye wergerandin. Her beşeke destana Gilgamêş çîroka serguzeşteke jiyana Gilgameş de vedihewîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ele que o abismo viu: Epopeia de Gilgámesh |url=https://books.google.com/books?id=OolDDwAAQBAJ }}</ref> == Zanist û teknolojî == === Bîrkarî (matematîk) === Matematîk û zanista Mezopotamyayê li ser bingeha pergala hêjmartina şêstîyî (bingeha 60an) hatiye avakirin ku ev pergala hêjmarê di roja îro de bûye çavkaniya saeta 60-deqeyî, roja 24-saetî û çembera 360-pileyî. Salnameya sumerî li ser bingeha salnameya heyv û rojê bû ku mehekê ji sê hefteyên heft rojî pêk dihatin. Ev şêweza bîrkariyê di çêkirina nexşeyên destpêkê de roleke girîng lîstiye. Teoremên babîliyan hebûn ku bi vê teoremê rûbera şiklan û rûbera cismên hişk pîvane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An introduction to the history of mathematics |paşnav=Eves |pêşnav=Howard |weşanger=Holt, Rinehart and Winston |tarîx=1969 |isbn=978-0-03-074550-8 |çap=3 |cih=New York }}</ref> Sumeran rûbera çemberê hesab kirine û qebareyên wekê geometrîkî yên wekê silindir û prîzmayan dîtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.quora.com/What-contributions-did-Sumerians-make-to-the-field-of-mathematics |sernav=What contributions did Sumerians make to the field of mathematics? }}</ref> === Stêrnasî (astronomî) === Li Mezopotamyayê ji serdema sumeriyan ve, rahîbên perestgehan hewl dane ku bûyerên rojane bi hinek pozîsyonên gerstêrk û stêrkan ve girêbidin. Sumeriyan bi çavdêriya tevgerên heyv û rojê salnameyên pêşîn çêkirine, pênc gerstêrkên ku bi çav têne dîtin (Merkur, Venûs, Mars, Jupiter, Saturn) lêkolîn kirine û bingehên astronomiyê danîne. Sumeriyan stêrkan bi çavdêriya ji qata jorîn a perestgehên ku wekê zîgurat tê zanîn kategorîze kirine. Di serdema sumeriyan de li Mezopotamyayê vedîtina gerstêrkan hatiye destpêkirin ku sumeriyan 5 gerstêrkên ku bi çavê tazî têne dîtin ji aliyê sumeriyan ve hatine çavdêrî kirin û hatine tomarkirin. Wan rêgehên gerstêrkan şopandine û wateyên mîtolojîk barê gerstêrkan kirine. Çavdêrî û tomarên sumeriyan di warên stêrnasî (astronomî) û astrolojiyê de ji aliyê babîliyan ve li ser heman bingehê hatine pêşxistin û bi tomarkirina nivîsandina li ser tabletan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://armaghplanet.com/ancient-astronomy-part-1.html |sernav=Ancient Astronomy (Part 1) – Astronotes |tarîx=2015-02-13 |roja-gihiştinê=2026-06-01 |ziman=en-GB }}</ref> Di heman demê de padîşahên Mezopotamyayê berê ku li ser mijarên dewletê, wek şer an birçîbûnê biryar bidin, nîşanên ezmanî (girtinên roj û heyvê û kometan) wekê peyamên xwedayan rave kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/edited-volume/62111/chapter-abstract/549101768?redirectedFrom=fulltext |sernav=Stêrnasiya Mezopotamyayê }}</ref> === Bijîşkî === [[Wêne:Medical recipe concerning poisoning. Terracotta tablet, from Nippur, Iraq, 18th century BCE. Ancient Orient Museum, Istanbul.jpg|thumb|240px|çep|Tableta reçeteyeke bijîşkî yê di derbarê jehrîbûnê de ku li bajarê Nîpûrê hatiye dîtin]] Nivîsarên herî kevin ên babîl ên li ser bijîşkiyê vedigerin serdema babîliya kevin ku dîroka van nivîsaran di nîvê yekem ê hezarsala 2ê berê zayînê de ne. Lêbelê nivîsara bijîşkî ya babîlî ya herî berfireh, Pirtûka Teşhîsê ye ku ji aliyê ummânū, an zanyarê sereke, Esagil-kin-apli yê Borsippayê ve di dema serweriya padîşahê babîlî Adad-apla-iddina (1069–1046 {{bz}}) de hatiye nivîsandin.<ref name="Horstmanshoff2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Magic and rationality in ancient Near Eastern and Graeco-Roman medicine |paşnav=Horstmanshoff |pêşnav=Herman Frederik Johann |weşanger=Brill |tarîx=2004 |isbn=978-90-04-13666-3 |cih=Leiden |paşnav2=Stol |pêşnav2=Marten |series=Studies in ancient medicine }}</ref><ref name="Stol1993">{{Jêder-kitêb |sernav=Epilepsy in Babylonia |paşnav=Stol |pêşnav=Marten |weşanger=Styx publications |tarîx=1993 |isbn=978-90-72371-63-8 |cih=Groningen |series=Cuneiform monographs }}</ref> Li gel bijîşkiya misirî ya hemdem, babîliyan têgehên teşhîsî, pêşbînî, venêrîna fîzîkî, enemas û reçeteyan destnîşan kirine.<ref name="Friedenwald1940">{{Jêder-kovar |paşnav=Friedenwald |pêşnav=Julius |paşnav2=Morrison |pêşnav2=Samuel |tarîx=1940 |sernav=THE HISTORY OF THE ENEMA WITH SOME NOTES ON RELATED PROCEDURES (Part I) |url=https://www.jstor.org/stable/44442727 |kovar=Bulletin of the History of Medicine |cild=8 |hejmar=1 |rr=68–114 |issn=0007-5140 }}</ref> Pirtûka destnîşanê rêbazên dermankirin û etiyolojiyê û bikaranîna empîrîzm, mantiq û aqilmendiyê di teşhîs, pêşbînî û dermankirinê de daye naskirin. Nivîs lîsteyeke nîşanên bijîşkî (semptom) û gelek caran çavdêriyên empîrîk ên berfireh digel qaîdeyên mantiqî yên ku di berhevkirina nîşanên çavdêrîkirî yên li ser laşê nexweşek bi teşhîs û pêşbîniya wê re têne bikar anîn vedihewîne.<ref name="Horstmanshoff2004"/> Nîşanên bijîşkî (semptom) û nexweşiyên nexweşek bi rêbazên dermankirinên wekê pêçan, melhem û bi dayîna heban dihatin dermankirin. Dema ku nexweşeke bi awayekî fîzîkî nehata dermankirin, bijîşkên babîlî gelek caran ji bo başkirina kesê/a nexweş ji bo ku nifiran xilas bibe û ji bo dûrxistina cinan serî li rîtûelên dînî dane. Pirtûka teşhîsê ya Esagil-kin-apli li ser komek mentiqî ya aksîyom û texmînan hatiye nivîsandin ku di nav de nêrîna nûjen jî hebû ku bi rêya venêrîna û vekolîna nîşanên bijîşkî û nexweşiya kesê/a nexweş, etîolojiya wî/wê, pêşveçûna wî/wê ya pêşerojê û şansên başbûna kesê/a nexweş hebû.<ref name="Friedenwald1940" /> Esagil-kin-apli cûrbecûr nexweşî keşf kiriye û nîşanên (semptom) wan di pirtûka xwe yê pirtûka teşhîsê de diyar kiriye ku di pirtûka wî de nîşanên gelek cureyên epîlepsiyê û nexweşiyên têkildar, digel teşhîs û pêşbînî ya nexweşiyan hatiye nivîsandin.<ref name="Stol1993"/> Hinek dermankirinên ku hatine bikar anîn dibe ku li ser taybetmendiyên zanîn ên pêkhateyên hatine bikar anîn hatine kirin. Dermankirinên din jî li ser taybetmendiyên sembolîk hatine kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarworks.gvsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1056&context=gvjh |sernav=Medicine and Doctoring in Ancient Mesopotamia }}</ref> === Teknolojî === Mezopotamya wekê dergûşa şaristaniyê û teknolojiya kevnar hatiye binavkirin ku bi îcadkirina çerxeyê pêşxistina nivîsandinê, matematîk, demjimêr û pergalên avdana pêşketî hebûne.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.fabriziomusacchio.com/weekend_stories/told/2025/2025-01-01-mesopotamian_technologies_and_sciences/ |sernav=Mesopotamian technologies and sciences: The foundations of human progress |malper=Fabrizio Musacchio |tarîx=2025-01-01 |roja-gihiştinê=2026-06-02 |ziman=en}}</ref> Ev herêma berhemdar a di navbera çemên Firat û Dîcleyê de navenda mezintirîn gavên teknolojîk ên di dîroka mirovahiyê de bû.<ref name=":5" /> Di nav îcad û teknolojiya gelên Mezopotamyayê de çêkirina metal û sîfîr, çêkirina cam û çirayan, tevnkirina qumaşan, kontrolkirina lehiyê, hilanîna avê (depo kirin) û avdanî hebûn. Her wiha mezopotamî yek ji civakên pêşîn ên serdema bronzê bûn. Di heman demê de mezopotamî ji çêkirin bikar anîna sîfîr, bronz û zêr pêş ketin û ber bi bikaranîna hesin ve çûne. Qesrên Mezopotamyayê bi sedan kîlogram ji van metalên pir biha hatibûn xemilandin. Her wiha sîfîr, bronz û hesinan ji bo zirx û ji bo çekên cûda yên wekî şûr, xencer û rim hatine bikaranîn.<ref name=":5" /> == Dîn û felsefe == === Dîn === [[Wêne:Lilith Periodo de Isin Larsa y Babilonia.JPG|thumb|240px|Rolyefa Burney, xanedana yekem ê babîliyan, li dora sala 1800ê {{bz}}]] Dînê Mezopotamyaya Kevnare yekem dîn bû ku hatiye tomar kirin. Mezopotamiyan bawer kirine ku [[Dinya (gerstêrk)|Dinya]] wekê dîskek dûz e, bi valahiyeke dorpêçkirî ye û jora Dinyayê jî bihuşt e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Mesopotamian Religion and Mythology: Selected Essays |paşnav=Lambert |pêşnav=W. G. |weşanger=Mohr Siebeck |tarîx=2016-03-17 |isbn=978-3-16-153674-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dTLWQddp8zwC&pg=PA111}}</ref> Di heman demê de mezopotamiyan bawer kirine ku av li her derê Dinyayê heye (jor, binî û kêlekan) û gerdûn ji vê deryaya mezin çêbûye. Dînê Mezopotamyayê xwedî baweriyeke pirxwedayî bû. Her çiqas baweriyên ku li jor hatine vegotin di nav mezopotamiyan de hevpar be jî, cudahiyên herêmî jî hebûn. Sumeriyan ji gerdûnê wekê an-ki binav kirine û ku ev nav ji berhevkirina navên xwedawend An û xwedabanû Kî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of cosmology: historical, philosophical, and scientific foundations ofmModern cosmology |weşanger=Routledge |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-67766-6 |cih=Abingdon New York |paşnavê-edîtor=Hetherington |pêşnavê-edîtor=Norriss S. |series=Routledge revivals}}</ref> Kurê van xwedawendan [[Enlîl]] bû ku xwedawendê bahoz û hewayê bû. Di heman demê de sumeriyan bawer kirine ku Enlîl xwedayê herî bihêz e ku xwedawendê sereke yê panteona sumeriyan bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The dictionary of mythology |paşnav=Coleman |pêşnav=J. A. |weşanger=Arcturus |tarîx=2015 |isbn=978-1-78404-478-7 |cih=London |paşnav2=Davidson |pêşnav2=George W.}}</ref> === Felsefe === Şaristaniyên herêmê bandor li ser dînên îbrahîmî kiriye, bi taybetî jî bandora van şaristaniyan li ser Încîla îbranî çêbûye. Nirxên çandî û bandora wêjeyî şaristaniyan bi taybetî di [[Destpêkirin|pirtûka destpêkirinê]] de têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook to life in ancient Mesopotamia |paşnav=Bertman |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-518364-1 |cih=New York |series=Oxford scholarship online}}</ref> Giorgio Buccellati bawer kiriye ku koka felsefeyê dikare were şopandin heta şehrezayiya Mezopotamya ya destpêkê ku di hinek felsefeyên jiyanê, bi taybetî exlaq, di şêweyên diyalektîk, diyalog, helbestên destanî, folklor, dînî, helbest, berhemên nivîskî û di gotinên pêşiyan de hatiye dîtin. Aqil û rasyonelîteya babîlî ji çavdêriya ceribandiniyê (empîrîzmê) wêdetir pêş ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Epistemological Perspective on the Mesopotamian Wisdom Tradition |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |weşanger=Fondazione Università Ca’ Foscari |tarîx=2024-07-09 |isbn=978-88-6969-777-7 |cih=Venice |url=https://doi.org/10.30687/978-88-6969-776-0/001}}</ref> Ramanên babîlî jî li ser ontolojiya pergalên vekirî ava bûne ku bi aksîyomên ergodîk re hevaheng bû. Mantîq heta radeyekê di astronomî û bijîşkiya babîlî de hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Axioms and Babylonian thought: A reply |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-02 |doi=10.1080/01603477.2005.11051453}}</ref> == Çand == === Mîhrîcan === Li Mezopotamyaya kevnare her meh merasîm curbecur hatine lidarxistin. Mijara rîtûel û mîhrîcanên (festîval) her mehê ji herî kêm ji aliyê şeş faktorên giring ve dihatin destnîşankirin: # Qonaxa Heyvê (Dema ku heyv zêde dibû dihata wateya pirbûn û bereketê û heyva ku kêm dibe jî dihata wateya kêmbûn, tinebûnê û bi mîrîcanên cîhana binê Erdê ve girêdayî bû) # Qonaxa çerxa çandiniyê ya salane # Ekînoks û rojveger # Mîtolojiya herêmî û parêzvanên wê yên xwedayî # Serkevtina monarşê biserketî # Ekîto, an cejna sersalê (yekem heyva tijî ya piştî ekînoksa biharê) # Bîranîna bûyerên dîrokî yên taybetî (damezrandin, serkevtinên leşkerî, bêhnvedana perestgehê û hwd.) === Muzîk === Hinek stran ji bo xwedayan hatine nivîsandin lê gelek ji sitranên Mezopotamyayê wekê di çanda dengbêjiya kurdî ji bo danasîna bûyerên girîng hatine nivîsandin. Her çiqas muzîk û stran ji bo kêvxweşiya padîşahên Mezopotamyayê hatine gotin jî<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Li Mezopotamyayê muzîk |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-02 |doi=10.1080/00438243.1981.9979803}}</ref> mirovên asayî jî li malên xwe an li bazarên sûkan stranan gotine û li ber stranan lîstine kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sachs |pêşnav=Curt |paşnav2=Wellesz |pêşnav2=Egon |tarîx=1957 |sernav=The New Oxford History of Music, Vol. I: Ancient and Oriental Music |url=https://doi.org/10.2307/892085 |kovar=Notes |cild=15 |hejmar=1 |rr=97 |doi=10.2307/892085 |issn=0027-4380}}</ref> Di heman demê de mezinê mezopotamiyan ji zarokan xwe re sitranan gotine û zarokan wan jî mezin bûne û heman stranan ji zarokên xwe re gotine. Bi vî awayê heta ku nivîs li Mezopotamyayê pêş dikeve û belav dibe, stran wekê kevneşopiyeke devkî nifş bi nifş hatine veguhastin. Di heman demê de stranên mezopotamiyan bûne sedem ku bûyer û agahiyên giring ên ku li herêma qewimiye bi sedsalan nifş bi nifş were veguhastin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mirelman |pêşnav=Sam |tarîx=2009 |sernav=New Developments in the Social History of Music and Musicians in Mesopotamia |url=https://www.cambridge.org/core/journals/yearbook-for-traditional-music/article/abs/new-developments-in-the-social-history-of-music-and-musicians-in-ancient-iraq-syria-and-turkey/5BC97E96410317E56ADF229D46DA7B38 |kovar=Yearbook for Traditional Music |ziman=en |cild=41 |rr=12–22 |doi=10.1017/S0740155800004112 |issn=0740-1558}}</ref> === Jiiyana navmalbatî === Mezopotamya wekê ku di qanûnên li pey hev ên Urukagina, Lîpît Îştar û Hamurabî hatiye destnîşankirin, di dîroka xwe de her ku diçe zêdetir veguheriye civateke baviksalarî ku tê de mêr ji jinan pir bihêztir bûn. Wek mînak di serdema herî kevin a sumerî de "en" ku rahîbê serekeyê xwedabanûyên jin bû, rahîbê bilind ê xwedawendên mêr bû. Thorkild Jacobsen û zanistvanên din jî pêşniyar kirine ku civaka Mezopotamyaya destpêkê ji aliyê "konseyeke rûsipiyan" ve hatiye birêvebirin ku tê de nûnertiya jin û mêr bi awayekê wekhev bûn. Di heman de heman zanistvanan diyar kirine ku bi demê re her ku statuya jinan kêm bûye bi demê re statûya mêran jî her ku çûye zêde bûye.<ref name="Harris2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Harris |pêşnav=Rivkah |paşnav2=Bahrani |pêşnav2=Zainab |tarîx=2003 |sernav=Women of Babylon: Gender and Representation in Mesopotamia |url=https://doi.org/10.2307/3217861 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=123 |hejmar=1 |rr=199 |doi=10.2307/3217861 |issn=0003-0279}}</ref> Ji bo xwendina dibistanan tenê zarokên qiralan û kurên dewlemendan û kesên pispor, nivîskar, bijîşk, rêveberên perestgehan diçûn dibistanê.<ref name="Harris2003" /> Piraniya kurên kesên dewlemend pîşeya bavên wan fêrê wan dikirin an jî ji bo fêrbûna pîşeyekê din şagirtî dikirin. Zarokên qîz neçar bûn ku li malê bi dayikên xwe re bimînin ku fêrî karên malê û çêkirina xwarinê bibin û li zarokên biçûk binêrin. Hinek zarok di kutandina genim (dankut) an jî ji bo paqijkirina cihên ajalên malê alîkarî dikirin. Ji bo wê demê di dîrokê de neasayî bû ku jinên li Mezopotamyayê xwedî maf bûn ku jinan dikarin bibin xwedî milk û ger sedemeke wan ê baş hebûya, dikariyan ji hevjînê xwe cuda bibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Sumerians: their history, culture, and character |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=The Univ. of Chicago Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-226-45238-8 |çap=12. [pr.] |cih=Chicago}}</ref> == Huner == Hunera Mezopotamyayê ji hezarsala 4ê berê zayînê heta ku împeratorîya hexemenîşî ku di sedsala 6ê berê zayînê de herêm fetih kiriye, wekê hunera herî mezin, pêşketî û berfireh ê li rojavayê Ewrasyayê, bi hunera Misira Kevnar re reqabet kiriye. Girîngiya sereke hunera Mezopotamyayê li ser şêweyên peykersaziyên domdar ên ji kevir û axê bû. Her çiqas berhemên wênesaziyên kêm hatine dîtin jî lê diyar e ku wênesazî bi giranî ji bo şêwazên neqişandin ên geometrîk û şêwazên neqişandin ên nebatî hatiye bikar anîn. Di heman demê de piraniya peykeran li Mezopotamyaya hatine renge kirin. Di serdema protolîteratê de ku bajarê Urûkê di vê serdemê de bajareke serdest bû, berhemên pêşketî yên wekê vazoya warkayê û mohrên silindirî hatine hilberandin. Şêra Guennolê peykerê kevirê kisilî yê biçûk û berbiçav ê ji Elamê ye ku li dora salên 3000–2800 {{bz}} de hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The art and architecture of the ancient Orient |paşnav=Frankfort |pêşnav=Henri |weşanger=Penguin Books |tarîx=1970 |isbn=978-0-14-056107-4 |çap=4th rev. impression |cih=Harmondsworth, Eng. |series=The Pelican history of art}}</ref> Ev peykerên şêra Guennolê bi stîla nîv mirov û nîv şêr hatine çêkirin. Piştî demekê hejmarek fîgurên kahîn û perestvanan bi çavên mezin hene ku bi piranî ji tozên gêcê hatine çêkirin ku van fîguran di perestgehê de wekê wêneyên kultê yên xwedê xizmet dikirin lê bermahiyên van peykeran gelek kêm hatine dîtin.<ref name="Frankfort1989">{{Jêder-kitêb |sernav=The art and architecture of the ancient orient |paşnav=Frankfort |pêşnav=Henri |weşanger=Penguin |tarîx=1989 |isbn=978-0-14-056107-4 |cih=Harmondsworth |series=The Pelican history of art}}</ref> Peykerên ji serdema sumerî û akadî bi gelemperî bi çavên mezin û balkêş û bi rûyên dirêj ên mêran hatine çêkirin. Gelek şaheser li goristana qiraliyeta Urê hatine dîtin ({{nêzîkî}} 2650 {{bz}}) ku di nav wan de fîgureke beranê di nav deviyekê de, fîgureke gayekî sîfîr û fîgureke serê gayekî li ser yek ji lîrên Urê hene.<ref name="Frankfort1989"/> Stelên kevirî fîgurên pêşkêşên sondxwarinê an jî fîgurên pêşkêş kirin ên dibe ku serketinan bi bîr tînin û cejnan nîşan didin, di perestgehan de hatine dîtin ku berevajî fîgurên pêşkêş kirin ên fermîtir, nivîsên ku van fîguran rave bikin tune ne.<ref name="Frankfort1989"/> Stela perçe perçe ya Qermiçîyan mînakeke cureya neqşkirî ya destpêkê ye.<ref name="Frankfort1989"/> <gallery widths="170" heights="170"> Wêne:Rock Relief of Iddin-Sin, King of Simurrum, c. 2000 BC (detail).jpg|Qiral Îdîn-Sîn ê Keyaniya Sîmûrrum, bi kêrek û kevanek di destê wî de li ber xwedawenda Îştar dijminekî ditepisîne. Wêne:Genie benisseur (3565923284).jpg|Rolyefeke fîgureke baskdar Stele of Vultures detail 02.jpg|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê Samarra pottery - Oriental Institute Museum, University of Chicago - DSC06931.JPG|Parçeyên bi sêwiranên geometrîkî yên ji kelûpelên Samarrayê ku li [[Enstîtuya Rojhilatî ya Zanîngeha Şîkagoyê]] ye </gallery> == Cotkarî == [[Wêne:Fertile Crescent.svg|thumb|240px|Nexşeya herêma heyva berhemdar a li Mezopotamyayê ku herêmeke çandiniya mezopotamiyan bû]] Çandiniya avî bi çandên Samara û Hecî Mihemed li dora sala 5000ê {{bz}} ji çiyayên Zagrosê (ji Rojhilata Kurdistanê ber bi Başûrê Kurdistanê û Mezopotamyayê ve) ber bi başûr ve belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Earth and Its Peoples |paşnav=Bulliet |pêşnav=Richard |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-0-538-74438-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jvsVSqhw-FAC&pg=PA29 |paşnav2=Crossley |pêşnav2=Pamela |paşnav3=Headrick |pêşnav3=Daniel |paşnav4=Hirsch |pêşnav4=Steven |paşnav5=Johnson |pêşnav5=Lyman}}</ref> Ji serdema destpêkê ve heya serdema xanedaniya sêyem a Urê perestgehan xwedî sêyeka ji erdê berdest bûn lê bi demê re ji ber zêde bûna milkên qiralyetan û milkên din ên taybet ev rêje her ku çûye kêmtir bûye. Peyva Ensî ji bo danasîna kesê erkdar ên ku karê hemî aliyên çandiniya perestgehan organîze dikir dihat bikar anîn. Hatiye diyarkirin ku şêniyên gundî bi gelemperî di çandiniyê de, nemaze li erdên perestgehan an qesran xebitîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Babylonians |paşnav=Saggs |pêşnav=Henry W. F. |weşanger=California Univ. Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-520-20222-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley |series=Peoples of the past}}</ref> Erdnîgariya başûrê Mezopotamyayê wisa ye ku çandinî tenê bi avdanî û bi avdana gurr çêdibû ku vê yekê bandoreke kûr li ser pêşveçûna şaristaniya Mezopotamyaya destpêkê kiriye. Pêdiviya avdanê bûye sedem ku sumerî û paşê jî akadî bajarên xwe li kêleka çemên Dîcle û Firat û li ser şaxên van çeman ava bikin. Bajarên mezin ên wekê Ur û Urûk li ser şaxên Firatê ava bûne û hinek bajarên din, bi taybetî bajarê Lagaşê li ser şaxên Dîcleyê hatine avakirin.<ref name="Powell1995">{{Jêder-kovar |paşnav=Powell |pêşnav=Marvin A. |paşnav2=Roux |pêşnav2=Georges |tarîx=1995 |sernav=Ancient Iraq |url=https://doi.org/10.2307/605329 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=115 |hejmar=1 |rr=129 |doi=10.2307/605329 |issn=0003-0279}}</ref> Çemên avê ji bo masîvaniyê, ji bo ava vexwarin û hem jî ji bo avdana çandiniyê hatine bikaranîn û ji bo materyalên avahîsaziyê jî sûd ji ava çeman hatiye wergirtin. Bi avdanê re dabîn kirina xwarina li Mezopotamyayê dişibe karê cotkarî dabîn kirina xwarina li deştên Kanadayê.<ref name="Powell1995" /> Geliyên çemên Dîcle û Firatê beşa bakurê rojhilatê nîvbera heyva berhemdar pêk anîne ku geliyê çemê [[Urdun]]ê û çemê [[Nîl]]ê jî di nav de bû. Her çiqas erdên nêzîkî çeman berhemdar û ji bo çandiniyê baş bin jî, beşên erdên dûrtir ji avê hişk û bi piranî ji bo jiyana mirovan ne guncav bûn. Bi vî awayê pêşxistina avdanê ji bo şêniyên Mezopotamyayê gelek giring bû. Gelek caran çandinî xira bûye ku ji ber vê yekê çavkaniyên din ên xwarinê ku di nav de çêlek û berx hebûn hatine parastin. Bi demê re beşên herî başûrê Mezopotamyaya Sumerî ji zêdebûna şorbûna axê êş kişandiye ku di dawiyê de bûye sedema hilweşîna hêdî hêdî ya bajaran û rêveberiya navendî ya sumeriyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Erdnîgariya Kuweytê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Mezopotamya| ]] g5gn7j0ojbrjmbi3virxbz4t86zl5f7 0 746 2062324 2015329 2026-06-17T21:35:03Z Guherto 41494 2062324 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe/ceribandin | Nav = Midyad | Navê_din = | Navê_fermî = Midyat | Wêne = Midyat (2013) old town 3.jpg | Wêne_sernav = Midyad a kevn | Welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | Dûgel = [[Tirkiye]] | Parêzgeh = [[Mêrdîn (parêzgeh)]] | Serbajar = Midyad | Qeymeqam = | Hejmara_nahiyan = 1 <!--- BINEBEŞ ----------------> | Hejmara_bajarokan = 7 | Hejmara_taxan = | Hejmara_gundan = 54 | Hejmara_mezran = | Gelhê_navçeyê = 113.960 <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | Gelhê_navçeyê_sal = [[2008]] | Gelhê_bajaran = | Gelhê_gundan = | Rûerd_navçe = 1.054 | Berbelavî_navçe = 108,1 | Gelhe_serbajar = 54.799 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | Gelhê_serbajarê_sal = [[2008]] | Rûerd_serbajar = | Bilindayî_serbajar = 1.000 | Koda_postayê = 47500 | Koda_telefonê = (+90) 482 | nexşeya_cihan = Bakurê Kurdistanê#Mêrdîn | koordînat = {{Koord|37|25|0|N|41|22|11|E|display=inline, title}} }} [[Wêne:Midyat (2013) overview.JPG|thumb|300px|rast| Bajarê nû û bajarê kevin (2013)]] '''Midyad''' ({{bi-tr|Midyat}}, {{bi-syc|ܡܕܝܕ}} ''Medyad''; bi suryaniya Midyadê: ''Miḏyôyo'') navçeyekî [[Bakurê Kurdistanê]] ye û yek ji navçeyên bi ser [[Mêrdîn (parêzgeh)|Parezgeha Mêrdînê]] ve ye. Li rojavayê Midyadê bajarokê [[Hezex]]ê, li başûrê [[Nisêbîn]], li rojava [[Mehsertê|Mehsert]] û li bakûrê Midyadê [[Kircews]] û [[Kirboran]] hene. Midyad navenda herêma [[Tor (herêm)|Torê]] ye ku bi taybetî di dîroka [[Xiristiyanî|Xiristiyaniyê]] de cihekî girîng digire. Ji Midyadê re ji ber zêdebûna dêrên bajêr ''Bajarê heft dêran'' jî tê gotin. == Civak == Li navenda bajêr û gundên derûdorê bi piranî [[kurd]] dijîn, lê hejmarek biçûk [[suryanî]] û [[ereb]] jî dijîn. Li vî bajerî ji aliyekî ve dengê naqosên dêra, ji aliyê din ve bangên melayan di heman demê de tên bihîstin. Îro Midyad ji du beşan pêk tê. Yek jê [[Êstil]] e ku piraniya şêniyên wê [[Mihelemî|Mihellemî]] ne, ya din jî Midyada kevn e ku piraniya şêniyên wê [[Mihelemî|mihellemî]] û [[kurd]]ên [[Sunî]] û [[aramî]] – [[suryanî]]yên [[Xirîstiyanî]] ne. Li gundên derdora Midyadê heta beriya çend salan gelek gundên [[Kurd]]ên [[Êzdî]] jî hebûn lê ji ber zextên li hemberî wan neçar mane kudi salên heştî û notî de warê xwe biterikînin û koçberî welatên [[Ewropa]]yê bibin. Ji ber heman sedeme piraniyê rûniştvanên [[Xirîstiyanî]] jî Midyad û gundên derûdorê terikandin û wan jî koçberî [[Rojava]]ya [[Tirkiyê]] - bi taybetî Stembolê - Ewropa û welatên din kirin. Îro hejmarek kem Xirîstiyanî û [[kurd]]ên - [[Êzdî]] li Midyadê û gundên derdorê wê mane. Li gor serjimartinên şêniyan di sala [[1997]]a de 61.378 kes li Midyadê dijiyan. == Dîroka Bajêr == Belgenameyên nivîskî yên pêşî derbarê Midyadê de digihêjin sedsala 13an B.Z. ev der herêmek e ku divê ji bo keyayên [[Asûr]]ê were talankirin. Aşûrnasîpalê Duyem bi gewzî di 879an de dibêje wî ev herêm xistiye bin desthilatdariya xwe. Midyad di serdema [[Hz. Omer]] de dikeve bin darazê [[Îslam]]ê de (640). == Ajalên herêma Midyadê == Li Midyadê wekî hemî deverên Kurdistan ê, xwedî hinek taybetmendiyên ajalên cude ne. Li herêmê Ajalên kedî û yên berî bi du beşa ne # yên Kedî; Mê=Mîh/Mêşin, Bizin, Çêlek, Qantir, Mirîşk, Şamî, Mehîn, Kevok, Qaz, # Yen Kedî; Nêr= Beran, Nêrî, Ga, Qantir, Dîk, Elok, Hesp, Kevok, Ordek, == Jiyana Civaknasî == == Wargehên Midyadê == == Pîşeyên Midyadê == Li Midyadê cûrbecûr kar û pîşeyên herêmê yên bi nav û deng hene: # Zîvkerî # Cumik # Kevirbirîn # Kurtankerî # Hekîmtî # Hosteyî ya kevira # Hedadî # Terzîti === Gundên Xirbe === [[Xirbê Ilto]], [[Dêrhadet]], [[Kûndelê]], [[Xerabê Fêro]], [[Qêsra Jêrî]], [[Qêsra Jorî]], [[Qûzre]], [[Xirbê Koçek]], [[Xirbê Diza]], [[Bamered]], [[Mamûsiva]] û [[Qiryasa]]. {{Bajar û gundên Midyadê}} {{bajar_kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|37|25|00|N|41|22|11|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Civakên siryanî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Midyad| ]] [[Kategorî:Mihelemî]] [[Kategorî:Tor]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Mêrdînê]] nmtci7ousswuq8bvhoed9em1rm8idfb 2062337 2062324 2026-06-17T21:47:03Z Guherto 41494 2062337 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe/ceribandin | Nav = Midyad | Navê_din = | Navê_fermî = Midyat | Wêne = Midyat (2013) old town 3.jpg | Wêne_sernav = Midyada kevn | Welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | Dûgel = [[Tirkiye]] | Parêzgeh = [[Mêrdîn (parêzgeh)]] | Serbajar = Midyad | Qeymeqam = | Hejmara_nahiyan = 1 <!--- BINEBEŞ ----------------> | Hejmara_bajarokan = 7 | Hejmara_taxan = | Hejmara_gundan = 54 | Hejmara_mezran = | Gelhê_navçeyê = 113.960 <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | Gelhê_navçeyê_sal = [[2008]] | Gelhê_bajaran = | Gelhê_gundan = | Rûerd_navçe = 1.054 | Berbelavî_navçe = 108,1 | Gelhe_serbajar = 54.799 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | Gelhê_serbajarê_sal = [[2008]] | Rûerd_serbajar = | Bilindayî_serbajar = 1.000 | Koda_postayê = 47500 | Koda_telefonê = (+90) 482 | nexşeya_cihan = Bakurê Kurdistanê#Mêrdîn | koordînat = {{Koord|37|25|0|N|41|22|11|E|display=inline, title}} }} [[Wêne:Midyat (2013) overview.JPG|thumb|300px|rast| Bajarê nû û bajarê kevin (2013)]] '''Midyad''' ({{bi-tr|Midyat}}, {{bi-syc|ܡܕܝܕ}} ''Medyad''; bi suryaniya Midyadê: ''Miḏyôyo'') navçeyekî [[Bakurê Kurdistanê]] ye û yek ji navçeyên bi ser [[Mêrdîn (parêzgeh)|Parezgeha Mêrdînê]] ve ye. Li rojavayê Midyadê bajarokê [[Hezex]]ê, li başûrê [[Nisêbîn]], li rojava [[Mehsertê|Mehsert]] û li bakûrê Midyadê [[Kircews]] û [[Kirboran]] hene. Midyad navenda herêma [[Tor (herêm)|Torê]] ye ku bi taybetî di dîroka [[Xiristiyanî|Xiristiyaniyê]] de cihekî girîng digire. Ji Midyadê re ji ber zêdebûna dêrên bajêr ''Bajarê heft dêran'' jî tê gotin. == Civak == Li navenda bajêr û gundên derûdorê bi piranî [[kurd]] dijîn, lê hejmarek biçûk [[suryanî]] û [[ereb]] jî dijîn. Li vî bajerî ji aliyekî ve dengê naqosên dêra, ji aliyê din ve bangên melayan di heman demê de tên bihîstin. Îro Midyad ji du beşan pêk tê. Yek jê [[Êstil]] e ku piraniya şêniyên wê [[Mihelemî|Mihellemî]] ne, ya din jî Midyada kevn e ku piraniya şêniyên wê [[Mihelemî|mihellemî]] û [[kurd]]ên [[Sunî]] û [[aramî]] – [[suryanî]]yên [[Xirîstiyanî]] ne. Li gundên derdora Midyadê heta beriya çend salan gelek gundên [[Kurd]]ên [[Êzdî]] jî hebûn lê ji ber zextên li hemberî wan neçar mane kudi salên heştî û notî de warê xwe biterikînin û koçberî welatên [[Ewropa]]yê bibin. Ji ber heman sedeme piraniyê rûniştvanên [[Xirîstiyanî]] jî Midyad û gundên derûdorê terikandin û wan jî koçberî [[Rojava]]ya [[Tirkiyê]] - bi taybetî Stembolê - Ewropa û welatên din kirin. Îro hejmarek kem Xirîstiyanî û [[kurd]]ên - [[Êzdî]] li Midyadê û gundên derdorê wê mane. Li gor serjimartinên şêniyan di sala [[1997]]a de 61.378 kes li Midyadê dijiyan. == Dîroka Bajêr == Belgenameyên nivîskî yên pêşî derbarê Midyadê de digihêjin sedsala 13an B.Z. ev der herêmek e ku divê ji bo keyayên [[Asûr]]ê were talankirin. Aşûrnasîpalê Duyem bi gewzî di 879an de dibêje wî ev herêm xistiye bin desthilatdariya xwe. Midyad di serdema [[Hz. Omer]] de dikeve bin darazê [[Îslam]]ê de (640). == Ajalên herêma Midyadê == Li Midyadê wekî hemî deverên Kurdistan ê, xwedî hinek taybetmendiyên ajalên cude ne. Li herêmê Ajalên kedî û yên berî bi du beşa ne # yên Kedî; Mê=Mîh/Mêşin, Bizin, Çêlek, Qantir, Mirîşk, Şamî, Mehîn, Kevok, Qaz, # Yen Kedî; Nêr= Beran, Nêrî, Ga, Qantir, Dîk, Elok, Hesp, Kevok, Ordek, == Jiyana Civaknasî == == Wargehên Midyadê == == Pîşeyên Midyadê == Li Midyadê cûrbecûr kar û pîşeyên herêmê yên bi nav û deng hene: # Zîvkerî # Cumik # Kevirbirîn # Kurtankerî # Hekîmtî # Hosteyî ya kevira # Hedadî # Terzîti === Gundên Xirbe === [[Xirbê Ilto]], [[Dêrhadet]], [[Kûndelê]], [[Xerabê Fêro]], [[Qêsra Jêrî]], [[Qêsra Jorî]], [[Qûzre]], [[Xirbê Koçek]], [[Xirbê Diza]], [[Bamered]], [[Mamûsiva]] û [[Qiryasa]]. {{Bajar û gundên Midyadê}} {{bajar_kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|37|25|00|N|41|22|11|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Civakên siryanî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Midyad| ]] [[Kategorî:Mihelemî]] [[Kategorî:Tor]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Mêrdînê]] 3df75lgx15vm7oaxplcukin8vzvfz6e 0 988 2062121 1919576 2026-06-17T12:33:17Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2062121 wikitext text/x-wiki '''Manî''' (216-276), [[pêxember]]ekî [[kurd]] ê {{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} sedsala 3'ya ye. Ola ku Manî saz kiribû, her çiqas îro ji holê rabûbe jî, di wê demê de alîgirên wê zaf bûn. Ola Manî li [[rojhilata Navîn]] derkete holê û bi rojava ve heta Atlantîkê, bi rojhilat ve jî heta [[Pasîfîk]]ê belav bûbû û ji hezar salan zêdetir dom kiribû. Ola ku Manî saz kiribû, sentezeke balkêş a olên din e. Manî [[Zerdeşt]], [[Buda]] û [[Îsa|Îsa Pêxember]] wekî pêxemberên rasteqîn dibîne lê li gorî angaşta wî, piştî wan, wî wehiyeke hevgirtîtir standiye. Di ola Manî de her çiqas hêmanên Bûdayî û Îsewî hebin jî (qene ji bo rojavayiyan) doktrîna herî balkêş ji dualîzma Zerdeştî hatiye standin. Manî daye hînkirin ku cîhan, ne ji aliyê xwedayekî ve tê birêvebirin, zaftir qada têkoşîna di navbera du hêzan de ye. Yek ji van “hêmana bed ku Manî ew bi tarî û daringê re wekehevî kiriye; ya dî "hêmana baş" ku bi ronahî û ruhê re wekehevî kiriye. Ji ber vê yekê ramanên xweda û şeytên ên di ola îsewî de tîne bîrê; lê di ola Maniyî de hêmanên baş û bed wekî xwediyên hêzên wekhev têne zanîn. Di encama vê baweriyê de bedbûna felsefeyî ya ku fîlozofên Îsewî û [[Cihû]] dixe nakokiyan, di felsefa Manî de nabe pirsgirêk. Li vê, ji bo bi kitekit ravekirina ola Manî cî tune. Lê divê bê xuyakirin ku di ola Manî de, ji ber ku ruhê mirov bi hêmana baş û laşê mirov jî bi hêmana bed re wekehev bûye, alîgirên ola Manî bawer dikin ku divê ew xwe ji bihevrebûna cinsî eger ji bo zêdebûnê be jî- dûr bigirin. Wekî din goştxwarin û şerabvexwarin jî hatibû qedexekirin. Dema mirov ji dûr ve li vê doktrînê dinêre, mirov dibêje ku divê alîgirên vê olê ne pirr bin. Lê ev qedexe ji bo endamên ji rêzê yên Dêra Maniyî derbas nedibûn. Ev qedexe tenê ji bo mirovên navê "bijartî" li wan hatibû danîn û hejmara wan hindik bû, hatibûn danîn. Endamên ji rêzê "banghinêr" dikarin bizewicin (ji xwe re dostik bigirin), bibin xwedî malbat, goşt bixwin û şerabê vexwin. Hinek peywirên ku diviyabû banghinêr bi cih bînin hebûn, divêt wan piştgirî dabûya bijarteyan, lê tevgera ehlaqî ya ku ji wan dihate xwestin bi qasî bêmantiqiyê ne dijwar bû. Ruhên bijarteyan li dû mirinê rasterast diçûn bihuştê; lê ev yek ji bo banghinêran demek digirt. Lê hinek rêolên Maniyî yên wekî Katharî bawer dikirin ku wê banghinêr jî wekî bijarteyan bi hêsanî herin bihuştê. Manî di sala 216'an de li [[Mezopotamya]]yê, ku ev der di wê demê de parçeyeke Keyîtiya Persan bû, hate dinê. Manî kurd bû û xizmê Arsacît an jî xizmê malbata serdest a Part bû. Her çiqas piraniya persiyan girêdayî ola Zerdeştî bin jî malbata Manî di bin bandora rêola Îsewî de bû. Di duwanzdeh saliya xwe de xeyalên olî dîtin û di bîst û çar saliya xwe de ola xwe ya nuh derxist. Dema di destpêkê de li welatê xwe bi ser neket çû bakurê rojavaya Sindê (Hind), li wê derê fermandarekî cîgayî hatiye ser ola wî. Manî sala 242'an vegeriya [[Kurdistan]]ê û Key [[Şapûrê I.]] ew qebûlî hizûra xwe kir. Şapûrî ola wî qebûl nekiribe jî di bin bandora Manî de maye û hiştiye ku ola xwe ya nû li Keyîtiya Persan belav bike. Manî, piştî vê destûrê sî salan, di dema Şapûrê I. û Hurmizê I. de, ola xwe da hînkirin û belav kir. Di wê demê de alîgirên ola Manî zêde bûn û Manî mîsyoner şandin welatên der û dor lê ji ber vê yekê dijminahiya rahîbên Zerdeştî zêde bû. (Di wê demê de, li Îranê ola fermî Zerdeştî bû.) Di sala 276'an de, gava Behramê I. bû key, Manî hate girtin û ew avêtin zindanê. Piştî bîst û şeş rojan, Manî di îşkencê de mir. Manî, bi zimanê persî pirtûkek û bi zimanê syriac (zimanekî nêzî zimanê aramaîk a di dema Hz Îsade ye.) jî gelek pirtûk nivîsandine. Ev ji bo ola Manîyî bûne pirtûkên zagonî. Her çiqas bi jiholêrabûna olê re ev pirtûk winda bûbin jî, hinek ji wan di sedsala 20. de hatine dîtin. Maniyî, ji rojên pêşî ve tevgereke mîsyonerî bû. Gava [[Pêxember]] Manî li heyatê bû, ola wî ji [[Hind]]ê heta [[Ewropa]]yê alîgir dîtin. Ola wî, piştî mirina wî jî gelekî belav bû. Li rojava heta Spanyayê, li rojhilat heta [[Çîn]]ê belav bû. Di sedsala 4. de gate dema xwe ya herî xweş û li rojavayê ji bo Îsewîtiyê bû reqîbeke giran. (Ezîz Augustînus Çar salan bûye endamê Maniyiyê.) piştî ku Îsewî bû ola fermî ya Romayê, Maniyiyan gelek tadayî dîtin û ola Manî di sala şeş sedan de, li rojava, hema bêje ji holê rabû. Lê li Mezopotamya û li Îranê hêza xwe domand. Ji wê ber bi Asya Navîn, Tirkistan û Çînê ve belav bû. Di sedsala 8. De bû ola fermî ya Ûyxuran. (Di wê demê de aliyeke mezin ya rojavaya Çînê û Moxolistan di destê Ûyxuran de bû.) Ji wê, li çî nê û Tayvanê belav bû. Lê di [[Sedsala 7'an]] de, dema [[misilman]]î bi pêş ket Mniyî jî bi paş ve çû. Di [[Sedsala 8'an]] de, dema xelîfeyên Ebasiyan li [[Bexda]]yê, bi zixtî li hember Maniyiyan derketin, Maniyî bandora xwe li Mezopotamya û li Îranê winda kir. di [[Sedsala 9'an]] de li [[Asya Navîn]] jî bi paş ket û di [[sedsala 13'an]] de, bi dagirkirina Moxolan bi temamê ji holê rabû. Lê [[Marco Polo]], di sala 1300'î de, li rojhilatê [[Çîn]]ê laqî komên Maniyiyan bûye. Li Ewropayê jî hinek rêolên ku ji Maniyiyê qetiyane xuya dibin. Di sedsala 7. de li Keyîtiya Bîzansê Paulusî xuya kirin. Di [[Sedsala 10'an]] de Bogomîlî ku gelek bihêz bûn, li balkanan derketin holê. Lê di nava wan rêolên ewropayî de ya herî girîng Kathasarî bû. Ji ber ku ew ji bajarê Albiyê bûn (Albî, li Fransayê kela wan a herî girîng bû.) ji wan re Albiyî jî tê gotin. Katharosiyan, di sedsala 12. de li Ewropayê, bi taybetî li başurê Frensayê, xwe wekî Îsewî didîtin lê desthilatdarên dêra Îsewiyan, ew wekî bêol didîtin. Papayê herî bihêz û nexweşbîn a serdema navîn, Papa Înnocentîusê III. li hemberî wan banga sefereke xaçparêz kir. sefer di sala 1209'î de dest pê kir; di sala 1244'î de bi mirina gelek Albiyan û wêranbûna başurê Frensayê, Albî têk çûn. Lê Katharosî heta sedsala 15. li Îtalyayê dom kiriye. Bandora her olê li ser jiyana alîgirên xwe heye. Ji ber vê yekê sazendeyê oleke piçûk jî, bi pirranî xwedî bandoreke mezin e. Dilqa kesayetiya Manî, di afirandina vê ola nû de gelek mezin e; olê saz kiriye, teolojiya wê bi pêş xistiye û zagonên ehlaqî bicî kirine. Raste ku zafê ramanên xwe ji ramanên kevn standiye; lê kesê ku ev raman veguhestine ramaneke nû û cuda, Manî ye. Bi şorindan gelek alîşgir dane hev. Rêxistina dêrê afirandiye. Pirtûka pîroz a olê nivîsandiye. Mirov, mirovekî wekî Manî ku tevgereke wisa li dû xwe hiştiye, zaf kêm dibîne. Heke Manî tune bûya, oleke wisa jî wê tune bûya. Ji ber vê yekê Manî ji gelek zana û daneran girîngtir e. == Çavkanî == Michalel H. Hart (En etkin 100)<br /> Raguhestin: Siya Zerdeşt Pencinarî {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avakerên dînan]] [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Jidayikbûn 216]] [[Kategorî:Mirin 274]] [[Kategorî:Nivîskarên berhemên winda]] [[Kategorî:Wênesazên îranî]] 9p5u6ilcadyxn77rtslj2pr9x2sbir1 0 1757 2062316 1968983 2026-06-17T21:28:29Z Guherto 41494 /* Navên meha çiriya pêşîn */ 2062316 wikitext text/x-wiki {{Çiriya pêşîn}} '''Çiriya pêşîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=228}}</ref> ('''kewçêr''' an '''cotmeh''' an '''çirî''' an jî '''çiriyê êkê'''<ref>http://ebookbrowse.com/ferhenga-kurd%C3%AE-kurd%C3%AE-kameran-bot%C3%AE-pdf-d424055780 (rûpela 21 emin, bi kurdiya bashur)</ref>), [[meh]]a dehem ya [[Salnameya Gregorî|gregoryen]] e. == Navên meha çiriya pêşîn == === Kewçêr === Ji çêrîna kewan hatiye hevedudanîkirin. Di vê mehê de kewên koçber ber bi zivistanwarên xwe ve difirin û bi şev diçêrin. Li gor wê, ev meh weha hatiye bi nav kirin. === Cotmeh === {{Beşa vala|tarîx=tebax 2024}} === Tişrîn/Teşrîn === Ev nav li [[Tor (herêm)|Torê]] tê şuxilandin û ji zimanê siryaniyên Torê tê. Ji vê heyvê re "tişrîna pêşî" tê gotin. == Bûyer == === Kurdistan === * Çiriya pêşîn a [[1882]] - [[Şêx Ubeydûllahê Nehrî]] ji terefê Osmaniyan surgunî [[Mekke]]yê bû. * [[1ê çiriya pêşîn]] [[1962]] - Rojnameya [[Dicle-Fırat]] li [[Stembol]]ê derket. * [[2ê çiriya pêşîn]] [[1908]] - [[Kurd Teavun ve Terakî Cemiyetî]] hate damezrandin. * [[9ê çiriya pêşîn]] [[1956]] - [[Şêx Mehmudê Berzencî]] çû ber dilovaniya Xwedê. * [[11ê çiriya pêşîn]] [[2007]] - Nîviskarê kurd [[Mehmed Uzun]] li Amedê çû rehmetê. * [[22ê çiriya pêşîn]] [[1984]] - Şaîrê kurd ê mezin [[Cîgerxwîn]] li Stockholmê çû ber dilovaniya Xwedê. * [[23ê çiriya pêşîn]] [[1897]] - Nîvîskarê kurd, bavê romana kurdî, [[Ereb Şemo]] ji dayik bû. * [[23ê çiriya pêşîn]] [[1913]] - Kovara "[[Hatevî]]" derket. Xwediyê wê [[Babanzade Ebdulezîz]] bû. * [[30ê çiriya pêşîn]] [[1918]] - [[Peymana Mondrosê]] hate îmzekirin * [[31ê çiriya pêşîn]] [[1985]] - Pisporê zimanê kurdî Prof. [[Qanadê Kurdo]] di 76 saliya xwe de çû ber dilovaniya Xwedê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|October}} {{Wîkîferheng-biçûk|kewçêr}} {{Meh}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Çiriya pêşîn| ]] [[Kategorî:Meh]] eg658zf2ripputrme0gcls3452x58q2 0 1758 2062317 1968984 2026-06-17T21:29:04Z Guherto 41494 2062317 wikitext text/x-wiki {{Çiriya paşîn}} '''Çiriya paşîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=228}}</ref> ('''sermawez''' an '''mijdar''' an '''teşrîn''' an jî '''çiriya duwê'''), [[meh]]a yanzdehem a salnameya gregoriyen e. Çiriya paşîn 30 roj dajo. == Navên meha çiriya paşîn == === Sermawez === === Mijdar === {{Beşa vala|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} === Tişrîn/Teşrîn === Ev nav li [[Tor (herêm)|Torê]] tê şuxilandin û ji zimanê siryaniyên Torê tê. Ji vê heyvê re "tişrîna talî" tê gotin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|November}} {{Wîkîferheng-biçûk|sermawez}} {{Meh}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çiriya paşîn| ]] [[Kategorî:Meh]] 58ykchq81uing4923codrjjn18usg4m 0 2594 2062318 1787298 2026-06-17T21:29:26Z Guherto 41494 2062318 wikitext text/x-wiki '''Open Systems Interconnection'''. Berî ku Organîzasyona-Standartkirina Navnetewî ([[ISO]]) û [[CCITT]] komunîkasyona navbera kompûtera terîfbike, hemû komunîkasyon bi [[Tor (komputer)|toren]] belawela û cîhazen ji terefe çêkerên cuda piranî lihevnehatî dihat pêkanîn. Bi alîkariya modelen OSI standartek ji bo çava tor bete bikeyskirin û xebitandin hat terîfkirin. Ji wan modelan re dibêjin OSI (Open System Interconnection). {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Komputer]] pixkpxp800v1phqq4a9q552ojj1yddl 0 2642 2062340 2037604 2026-06-17T22:00:27Z Guherto 41494 /* Wergerên Qur'anê */ 2062340 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pirtûk | nav = Quran<br />{{Ziman|ar|الْقُرْآن}} {{Transl|ar|al-Qurʾān}} | wêne = Birmingham Quran manuscript full.jpg | binwêne = Du pelgeyên destnivîsa Qurana Birminghamê, destnivîseke kevin a bi tîpên hîcazî li ser pergamenta bi karbonê hatiye nivîsandin - dîroka wê vedigere {{Derdora}} 568-645an ku bi temenê [[Muhemmed]] re hevdem e. | ziman = [[Zimanê erebî|Erebiya klasîk]] | dîroka_weşanê = 610 - 632 {{Pz}} }} {{Quran}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehiya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] ye (erebî: الله, Allah) ku ji [[Muhemmed]] re di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye şandin û destpêkirin. Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên [[ayet]]an (آيات) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe bi xwe referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe bi xwe referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekê [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxemberê îslamê Muhemmed e. Quran herwiha wekê modelek estetîkî ye ku ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: Arabisch-Deutsch |paşnav=H̱ūrī |pêşnav=ʿĀdil Tiyūdūr |weşanger=Gütersloher Verlagshaus G. Mohn |tarîx=1990 |rûpel=497 |isbn=978-3-579-00336-8 |cih=Gütersloh }}</ref> Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne xwendiye û ne jî nivîsiye. Ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna naverokê == === Sûre û ayet === {{Îslam}} [[Wêne:Sana'a1 Stanford '07 recto.jpg|thumb|150px|çep|Aliyê rastê yê destnivîsa duqatî ya Stanfordê '07. Qata jorîn ayetên 265–271 ên sûreya [[Beqere]] dihewîne. Qata duqatî lêzêdekirinên li nivîsara yekem a Quranê û cudahîyên ji Qurana nû nîşan dide.]] ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.missionislam.com/quran/revealationorder.htm |sernav=Revelation Order of the Quran |malper=www.missionislam.com |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.menalib.de/digitale-ressourcen/menadoc-suche/ |sernav=MENAdoc |malper=MENAlib - Webportal des FID Nahost-, Nordafrika- und Islamstudien |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=de-DE |rr=1-20 }}</ref> Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.masjidtucson.org/quran/appendices/appendix1verify.html |sernav=Appendix 1, One of the Great Miracles [74:35] |malper=www.masjidtucson.org |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== [[Wêne:Qur'an manuscript. Surat Al 'Imran, 85-88. (2).tif|thumb|200px|Perçeyek ji destnivîseke Quranê ya sedsala 14an bi nîşana juzê li qiraxa rastê]] Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spitaler |pêşnav=Anton |paşnav2=Paret |pêşnav2=Rudi |tarîx=1961 |sernav=Mohammed und der Koran. Geschichte und Verkundigung des arabischen Propheten |url=https://doi.org/10.2307/1569432 |kovar=Die Welt des Islams |cild=6 |hejmar=3/4 |rr=17 |doi=10.2307/1569432 |issn=0043-2539 }}</ref> Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === [[Wêne:African - Decorated Finispiece Containing a Colophon - Walters W556133B - Full Page.jpg|thumb|180px|Kolofona jûza nehan a rebîayekê ji sedsala 12an li Muzexaneya Hunerê ya Walters]] Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kapitel 5: Säkulares Recht und religiöses Recht in demokratischen Gesellschaften: Der Islam als Fallbeispiel |paşnav=Khalfaoui |pêşnav=Mouez |weşanger=Nomos Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG |tarîx=2022 |rûpel=210 |rr= |url=https://doi.org/10.5771/9783748922537-95 }}</ref> Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke ku nêzîkî du dehsalan berxwe daye hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de têne kirin. Sûreyên mekeyî zêdetir wekê wekê sûreyên mekeyî yên destpêk, sûreyên navîn û sûreyên paşîn hatine dabeş kirin. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ev nav di Quranê de bi qasî 70 caran derbas dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew wek mînak, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de derbas dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: eine Einführung |paşnav=Bobzin |pêşnav=Hartmut |weşanger=Beck |tarîx=2007 |rûpel=19 |isbn=978-3-406-43309-2 |çap=Orig.-Ausg., 7. Aufl |cih=München |series=Beck'sche Reihe C.-H.-Beck-Wissen }}</ref> {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}} Di kevneşopiya hînkirina îslamê de ev peyv wekê navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê ev peyv di demên berê Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hinek ayetan de ku ew jî ji serdema Mekeya navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Wekê mînak di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an li Muhammed guhdarî kirine û piştre wiha gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast nîşan dide û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirtiye ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekê guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') hatiye nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê,<ref name="Nöldeke1909">{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Qorans |paşnav=Nöldeke |pêşnav=Theodor |weşanger=Leipzig : Dieterich |tarîx=1909-38 |rûpel=225 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/geschichtedesqor01nluoft }}</ref> Quran di dawiyê de wekê pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê hatiye dîtin. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hê jî temam nebe jî, eşkere ye ku Quran berê wekê pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Di sûreyê de tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema heca xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.<ref name="Nöldeke1909" /> === Berhevkirina Quranê === [[Wêne:Uthman Koran-RZ.jpg|thumb|Quraneke ji sedsala 9an li [[Taşkend]]ê]] Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2015/07/quran-manuscript-22-07-15.aspx |sernav=Birmingham Qur'an manuscript dated among the oldest in the world |malper=University of Birmingham |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Blue koran sanaa.jpg|thumb|Destnivîsa Sanaa ya Quranê di bin ronahiya ultraviyole de, ku dikare nivîsa sernivîsandî ya nedîtî û guhertinên nivîsê eşkere bike]] Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê ya îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne.<ref name="saeed">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qurʼan: an introduction |paşnav=Saeed |pêşnav=Abdullah |weşanger=Routledge |sal=2008 |rûpel=62 |isbn=978-0-415-42124-9 |cih=London }}</ref> Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin."<ref name="Crone-2008">{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/mohammed_3866jsp/ |sernav=What do we actually know about Mohammed? |malper=Open Democracy |tarîx=10 hezîran 2008 |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2019 |paşnav1=Crone |pêşnav1=Patricia }}</ref> Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.<ref name="vogel">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Law and the Legal System of Saudí: Studies of Saudi Arabia |paşnav=Vogel |pêşnav=Frank E. |weşanger=Brill |tarîx=2000 |rr=4–5 |isbn=90-04-11062-3 |url=https://books.google.com/books?id=-PfDuvnHMGoC&q=vogel+islamic+law }}</ref> [[Wêne:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|thumb|[[Silêman (pêxember)|Silêman]], kurê [[Dawid]], padîşahê Cihûdayê, perestgeha xwe ava kir; ku îro jî mijara şerên mîrata navçandî ye, bi navê El-Eqsa,<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/al-isra/7 |sernav=Surah Al-Isra – 7 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2023-07-10 |ziman=en }}</ref> û li gorî [[Încîl]]ê ji bo jinên xwe yên pirneteweyî pûtên cûda li wir danîn.<ref>{{Bibleverse|1 Kings|11:1, 7–8|multi=yes}}</ref> Li vir ew bi kesayetiya efsanewî, [[Keybanûya Şebayê]] ku ji aliyê Edward Poynter ve di 1890ê hatiye çêkirin, re hevdîtin dike.]] Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî,<ref name="Bietenholz">{{Jêder-kitêb |sernav=Historia and fabula: myths and legends in historical thought from antiquity to the modern age |paşnav=Bietenholz |pêşnav=Peter G. |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-10063-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZFjXaCAWoOUC&pg=PA123 }}</ref> di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Khwadāynāmag The Middle Persian Book of Kings |paşnav=Hämeen-Anttila |pêşnav=Jaakko |weşanger=BRILL |tarîx=17 nîsan 2018 |isbn=978-90-04-27764-9 |jêgirtin=Many Mediaeval scholars argued against the identification, though. Cf., e.g., the discussion in al-Maqrizi, ''Khabar'' §§212-232. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Maqrīzī's al-Ḫabar ʻan al-bašar: vol. V, section 4: Persia and its kings, part I |paşnav1=Maqrīzī |pêşnav1=Aḥmad Ibn-ʿAlī al- |weşanger=Brill |tarîx=2018 |rr=279–281 |isbn=978-90-04-35599-6 |cih=Leiden Boston |paşnav2=Hämeen-Anttila |pêşnav2=Jaakko |series=Bibliotheca Maqriziana Opera maiora }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mapping Frontiers Across Medieval Islam: Geography, Translation and the 'Abbasid Empire |paşnav=Zadeh |pêşnav=Travis |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=28 sibat 2017 |rr=97–98 |isbn=978-1-78673-131-9 |jêgirtin= }}</ref> Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |sernav=A Critical Study of the Quran's Theory of Mythology (A Case Study on Mohammad Arkoun's Perspectives) |malper=Iraqi Open Access Journals |roja-gihiştinê=5 adar 2024 |jêgirtin= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250217194002/https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |roja-arşîvê=17 sibat 2025 |paşnav1=Fazeli |pêşnav1=Hamidreza |paşnav2=Tali Tabasi |pêşnav2=Marziyeh |paşnav3=Fazeli |pêşnav3=Alireza |paşnav4=Fararooei |pêşnav4=Shokrolla |rûpel=2 }}</ref> Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/17665835 |sernav=Quraish or Qorash (Q 106): From the perspectives of Qur'an and Bible |paşnav1=Celik |pêşnav1=Ercan }}</ref> === Afirandin û Xweda === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike.<ref name="watt">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?"<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |cih=New York |tarîx=2006 |paşnav=Saritoprak |pêşnav=Zeki |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |rr=33–40 |isbn=978-0-415-32639-1 |nivîsar=Allah |lînka-sernav=iarchive:quranencyclopedi2006unse |sernav= }}</ref> [[Wêne:Allah3.svg|thumb|Peyva 'Ellah' di [[Xweşnivîsî|xweşnivîsiya]] erebî de. Piraniya kesan ew wekî ji kurtkirina veqetandîya ardêya dawîn el- û ilāh "xwedayê" ku tê wateya "Xwedê" hatiye hesibandin.]] "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e.<ref name="Peters1">F.E. Peters, ''Islam'', r. 4, Princeton University Press, 2003</ref> Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan''<ref name="Yuskaev2017">{{Jêder-kitêb |sernav=Speaking Qur'an: An American Scripture |paşnav1=Yuskaev |pêşnav1=Timur R. |weşanger=Univ of South Carolina Press |tarîx=18 çiriya pêşîn 2017 |isbn=978-1-61117-795-4 |ziman=en |jêgirtin=Indeed, "Lord" is a direct translation of the Arabic word ''Rabb''. }}</ref> û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye.<ref name="EoQ">Denis Gril, ''Miracles'', Encyclopedia of the Qur'an, Brill, 2007.</ref> Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin.<ref name="Britannica">{{harvnb|Nasr|2007}}</ref> Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin.<ref name="youtube.com">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |sernav=bir söyleşide yaptığı ilgili açıklama |malper=[[YouTube]] |tarîx=15 tebax 2016 |roja-gihiştinê=15 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201205025925/https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |roja-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist.{{Sfn|Williams|2002}} Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin,{{Sfn|Cook|2024|p=140–141}} raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e.<ref name="youtube.com" /> === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir.{{sfn|Peters|2003|p=9}} Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye.<ref name="Glasse">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1991 |sernav=Kaaba |ensîklopedî=The Concise Encyclopedia of Islam |weşanger=HarperSanFrancisco, Suhail Academy |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |paşnav=Glassé |pêşnav=Cyril |rr=18–19 |isbn=0-0606-3126-0 |beş=Abraham }}</ref> [[Wêne:Edinburgh_Oriental_Manuscript_20_fol_9r.jpg|thumb|Asya û xulamên wê Mûsa yê pitik li [[Nîl]]ê dibînin, Camî' el-tewarîx; dibe ku çîrokeke dîndar<ref name="Ox1">{{Jêder-malper |url=http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |sernav=Moses |malper=Oxford Biblical Studies Online |roja-gihiştinê=2026-05-12 |roja-arşîvê=2022-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220424145528/http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> be ku şopa vegotinên [[Sargonê Mezin|Sargonê Akadî]] dişopîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Biblical World |paşnav1=Coogan |pêşnav1=Michael David |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-19-513937-2 |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&q=michael+d+coogan&pg=PR5 |paşnav2=Coogan |pêşnav2=Michael D. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Text, Artifact, and Image: Revealing Ancient Israelite Religion |paşnav=Rendsburg |pêşnav=Gary A. |weşanger=Brown Judaic Studies |sal=2006 |rûpel=204 |isbn=978-1-930675-28-5 |paşnavê-edîtor=Beckman |pêşnavê-edîtor=Gary M. |beş=Moses as Equal to Pharaoh |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101135455/https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file |roja-arşîvê=2015-01-01 |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Theodore J. |urlya-beşê=https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file }}</ref> Ew beşek ji efsaneyên damezrandina Îsraêliyan e ku bi berfirehî di Quranê de hatine vegotin.]] Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Third Way (magazine) |paşnav1=Ltd |pêşnav1=Hymns Ancient Modern |tarîx=May 1996 |rûpel=18 |url=https://books.google.com/books?id=u20z-dBo6SIC&pg=PA18 }}</ref><ref name="Keeler">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Abraham's children: Jews, Christians and Muslims in conversation |weşanger=T&T Clark |tarîx=2005 |paşnav=Keeler |pêşnav=Annabel |paşnavê-edîtor1=Solomon |pêşnavê-edîtor1=Norman |rr=55–66 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160429081221/https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&pg=PA55 |roja-arşîvê=29 nîsan 2016 |isbn=978-0-567-08171-1 |beş=Moses from a Muslim Perspective |paşnavê-edîtor2=Harries |pêşnavê-edîtor2=Richard |paşnavê-edîtor3=Winter |pêşnavê-edîtor3=Tim |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&q=Moses&pg=PA55 }}</ref> Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe,{{sfn|Bennett|1998|pp=18–19}}[[Sehabe|hevalên wî]],<ref name="Watt2024">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2024 |sernav=Muhammad |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |roja-gihiştinê=4 sibat 2023 |paşnav1=Watt |pêşnav1=William Montgomery |lînka-nivîskar1= |paşnav2=Sinai |pêşnav2=Nicolai |lînka-nivîskar2= }}</ref> an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye.<ref name="Watt2024" /> Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî,<ref name="toshihiko">{{Jêder-kitêb |sernav=Ethico-religious concepts in the Qur'an |paşnav=Izutsu |pêşnav=Toshihiko |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=6 hezîran 2007 |rûpel=184 |isbn=978-0-7735-2427-9 |çap=Repr. |sala-orîjînal=2002 }}</ref> di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir)<ref>Stephanie Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, The Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford, revised edition 2000, p. 2 {{ISBN|0-19-283589-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |sernav=Myths from Mesopotamia – Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others |roja-gihiştinê=2014-08-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140905020213/http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |roja-arşîvê=2014-09-05 }}</ref> nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Cole |pêşnav1=Juan |tarîx=2021 |sernav=Dyed in Virtue: The Qur'ān and Plato's Republic |url=https://grbs.library.duke.edu/index.php/grbs/article/view/16591 |kovar=Greek, Roman, and Byzantine Studies |cild=61 |rûpel=582 }}</ref> an [[Aysopos]] re wekhev dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Book of Proverbs and Arabic Proverbial Works |paşnav=Kassis |pêşnav=Riad Aziz |weşanger=Brill |sal=1999 |rûpel=51 |isbn=978-90-04-11305-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_zvXrQ7W7PEC&pg=PA51 }}</ref>{{Multiple image|total_width=300|image1=Berlin, Pertsch Persisch 1016 fol 32v Nimrud's fire doesn't hurt Ibrahim.jpg|alt1=|image2=Ibrahim's sacrifice of Emsaeil is stopped by Jibril delivering a sheep instead uncropped.jpg|alt2=|caption1=Mînîyatura îslamî (farisî) ya Cibraîl ku Îbrahîm ji agirê [[Nemrûd (key)|Nemrûd]] diparêze.|caption2=Qurbankirina kurê Îbrahîm. Vegotinên Quranê yên ku bandorê li nerînên Îslamî dikin: dij-pûtperestî, qurban, û sinetkirin.|direction=|align=left}}Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/amr-be-maruf |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica }}</ref> Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin.<ref>T. Izutsu, Ethico-Religious Concepts in the Qur'an, London, McGillQueen's University Press, 2002, r. 213</ref> Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike.<ref name="jecampo">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam |paşnav=Campo |pêşnav=Juan E. |weşanger=Facts On File |sal=2009 |rr=570–574 |isbn=978-0-8160-5454-1 }}</ref><ref name="rcmartin">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam and the Muslim world |paşnav=Esack |pêşnav=Farid |weşanger=Macmillan Reference |sal=2003 |rr=568–562 |isbn=978-0-02-865603-8 |çap=Online-Ausg. |paşnavê-edîtor=Martin |pêşnavê-edîtor=Richard C. |url=https://books.google.com/books?isbn=0028656032 }}</ref> Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e.<ref name="tsonn">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin,<ref>Sayyid Ahmad Khan: ''Islamic Modernism in India and Pakistan 1857–1964''. 1967, r. 49.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |sernav=Ek 15 – Dini Görevler: Tanrı'dan Bir Armağan |malper=Teslimolanlar |roja-gihiştinê=2021-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211105182152/http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://quranix.org/appendix/qrt/10 |sernav=10. How Can we Observe the Sala Prayers by Following the Quran Alone? - Edip-Layth - quranix.org |malper=quranix.org |roja-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne;<ref name="bucar">{{Jêder-kitêb |sernav=Creative Conformity: The Feminist Politics of U.S. Catholic and Iranian Shi'i Women |nivîskar=Elizabeth M. Bucar |weşanger=Georgetown University Press |sal=2011 |rûpel=118 |isbn=978-1-58901-752-8 |url=https://books.google.com/books?id=eQVxVEldP0sC&pg=PA118 }}</ref> Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin,<ref name="Hameed">{{Jêder-malper |url=https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |sernav=Is Hijab a Qur'anic Commandment? |tarîx=9 çiriya pêşîn 2003 |roja-gihiştinê=2023-06-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230404160153/https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |roja-arşîvê=4 nîsan 2023 |paşnav=Hameed |pêşnav=Shahul }}</ref> hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî.<ref name="Asra-2015">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Nomani |pêşnav1=Asra Q. |paşnav2=Arafa |pêşnav2=Hala |tarîx=21 kanûna pêşîn 2015 |sernav=Opinion: As Muslim women, we actually ask you not to wear the hijab in the name of interfaith solidarity |url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2015/12/21/as-muslim-women-we-actually-ask-you-not-to-wear-the-hijab-in-the-name-of-interfaith-solidarity/ |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2022 |rojname=Washington Post |ziman=en }}</ref> [[Wêne:PLATE8CX.jpg|thumb|Cilûbergên destpêkê yên jinên ereb; Ew dikare di têgihîştina hin tekezîyên têkildarî [[urf]]ê a Qur'anê de, wek me'ruf û munker û herwiha sinet û bîda li ser cil û bergên jinan ên bijarte, nîşanan peyda bike.]] Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=12 tîrmeh 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=29 kanûna paşîn 2022 }}</ref> û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​{{Sfn|Al-Jallad|2022|p=41–44, 68}} û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de.{{Sfn|Dost|2023}} === Wekê çavkaniyeke qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=2022-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=2022-01-29 }}</ref><ref name="tahir2009">{{Jêder-malper |url=http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/61846/1/Tahir%20Wasti.pdf |sernav=The Application of Islamic Criminal Law in Practice |malper=ndl.ethernet.edu.et |nivîskar=Tahir Wasti }}</ref> Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/en/al-baqarah/282 |sernav=Surah Al-Baqarah – 282 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2024-12-16 |ziman=en }}</ref><ref name="davidpowers">{{Jêder-kovar |paşnav1=Powers |pêşnav1=David S. |sal=1993 |sernav=Islamic Inheritance System: A Socio-Historical Approach |kovar=Arab Law Quarterly |cild=8 |hejmar=1 |rr=13–29 |doi=10.1163/157302593X00285 |jstor=3381490 }}</ref> Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crime and Punishment in Islamic Law: Theory and Practice from the Sixteenth to the Twenty-First Century |paşnav1=Peters |pêşnav1=Rudolph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006 |rr=53–55 |isbn=978-0-521-79670-5 }}</ref> Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tezîr têne pênase kirin nexwest.<ref name="tahir2009" /> Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. [[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[hedîs]]an ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin,<ref name="AutoN0-18">{{Jêder-kovar |paşnav1=Khasan |pêşnav1=Moh |tarîx=24 gulan 2021 |sernav=From Textuality to Universality: The Evolution of Ḥirābah Crimes in Islamic Jurisprudence |url=https://aljamiah.or.id/index.php/AJIS/article/view/59101 |kovar=Al-Jami'ah: Journal of Islamic Studies |ziman=en |cild=59 |hejmar=1 |rr=1–32 |doi=10.14421/ajis.2021.591.1-32 |issn=2338-557X |roja-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2024 |doi-access=free }}</ref> tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin. === Eskatolojî === Doktrîna roja dawî û eskatolojî (qedera dawî ya gerdûnê) dikare wekî duyem doktrîna mezin a Quranê were hesibandin.<ref name="watt2">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Tê texmînkirin ku bi qasî sêyeka yekê Quranê eskatolojîk e ku bi jiyana piştî mirinê di cîhana din de û bi roja darizandinê di dawiya demê de mijûl dibe.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Blackwell Companion to the Qur'an |weşanger=Blackwell |tarîx=2006 |paşnav=Buck |pêşnav=Christopher |çap=2a reimpr. |rûpel=30 |isbn=978-1-4051-1752-4 |nivîsar=Discovering (final destination) |lînka-sernav=iarchive:blackwellcompani00ripp 0 |veditors=Rippin A, etal |lînka-edîtor1= |sernav= }}</ref> Quran nemiriya xwezayî ya [[rih]]ê mirovan îdia nake, ji ber ku hebûna mirovan bi îradeya Xwedê ve girêdayî ye: dema ku ew bixwaze, ew dibe sedema mirina mirovan; û dema ku ew bixwaze, ew wî di vejîna bedenî de ji nû ve vedijîne. [[Wêne:Mortier, Situation du Paradise Terrestre, 1700 Cornell CUL PJM 1014 01.jpg|thumb|Nexşeya Pierre Daniel Huet (1700), cihê Baxçeyê Edenê.]] Di Quranê de baweriya bi jiyana piştî mirinê gelek caran bi baweriya bi Xwedê re tê behs kirin: "Baweriya xwe bi Xwedê û roja dawî bînin"<ref name="haleem">{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Qur'an: themes and style |paşnav=Haleem |pêşnav=Muhammad Abdel |weşanger=I.B. Tauris |sal=2005 |rûpel=82 |isbn=978-1-86064-650-8 |url=https://archive.org/details/understandingqur00abde/page/82 }}</ref> û tekez dikin ku tiştê ku ne gengaz tê hesibandin li ber çavên Xwedê hêsan e. Gelek [[sûre]] wekî 44, 56, 75, 78, 81 û 101 rasterast bi jiyana piştî mirinê ve girêdayî ne û mirovan hişyar dikin ku ji bo roja "nêzîk" a ku bi awayên curbecur tê behs kirin amade bin. Ew wekî 'Roja Qiyametê', 'Roja Dawî', 'Roja Vejînê', an jî bi tenê 'Saet' tê binavkirin. Kêm caran ew wekê 'Roja Cudakirinê' an jî 'Roja Civînê' jî tê binavkirin.<ref name="watt2" /> Her çiqas piraniya mijarên ku di eskatolojiya îslamî de wekî "nîşanên appkalîptîk" têne zanîn li ser çavkaniyên ne-quranî ne, hin referansên di Quranê de pir caran wekî termên apokalîptîk têne fêm kirin, wekên ''fitne'',<ref name=":6">Reeves, J. C. (2005). Trajectories in Near Eastern apocalyptic: a postrabbinic Jewish apocalypse reader (No. 45). Society of Biblical Lit. p. 109</ref><ref name=":5">Cook, (2002). Studies in Muslim apocalyptic, p. 269-306</ref> ''Debba'' (cinawarê dinê), û Gog û Mexûq.<ref name=":5" /> Di dema [[Împeratoriya Mongolî|fetihên mongolan]] de, îbn Ketîr bi tirk û mongolên dîrokî re wan peyaman nas kiriye.<ref name=":5" /> Nivîsên apokalîptîk pir caran kesayetiyên derveyî Quranê yên wekî Deccal û [[Mehdî]] nîşan didin.<ref name=":5" /><ref name="Farhang Dajjal 2017">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2017 |sernav=Dajjāl |ensîklopedî=Encyclopaedia Islamica |weşanger=Brill Publishers |cih=[[Leiden]] and [[Boston]] |paşnavê-edîtor1=Madelung |pêşnavê-edîtor1=Wilferd |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM_035982 |issn=1875-9823 |paşnavê-nivîskar=Farhang |pêşnavê-nivîskar=Mehrvash |paşnavê-terciman=Negahban |pêşnavê-terciman=Farzin |paşnavê-edîtor2=Daftary |pêşnavê-edîtor2=Farhad }}</ref> Tê bawer kirin ku Deccal dibe sedema rêwerdana şaş û li ser erdê dibe sedema kaosê, lê di dawiyê de ji aliyê Mehdî an [[Îsa]] ve tê rawestandin ku ji bihuştê vedigere erdê.<ref>Hamid, F.A. (2008). ''The Futuristic Thought of Ustaz Ashaari Muhammad of Malaysia'', p. 209, in I. Abu-Rabi' (ed.) [https://books.google.com/books?id=Sf6HxVjOLPsC ''The Blackwell Companion to Contemporary Islamic Thought'']. Malden: Blackwell Publishing, pp.195–212</ref><ref name="Cook 2021">{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Muslim Apocalyptic |paşnav=Cook |pêşnav=David |lînka-nivîskar= |weşanger=Gerlach Press |sal=2021 |rr=93–104 |isbn=978-3-95994-121-1 |cih=[[Berlin]] and [[London]] |sala-orîjînal=2002 |oclc=238821310 }}</ref> Dema ku dema roja qiyametê tê - ku bi awayekî helbestî tê vegotin - roj hildikişe, stêrk dikevin xwarê, derya dişewitin, çiya dihejînin, mirov ji tirsan direvin û jinên ducanî kurtasî dikin. ([[Tekwîr]] 1-7) Piştre meydanek tê danîn û padîşah an jî xudanê rojê; (māliki yawmi-d-dīn) tê û çokê xwe nîşan dide; awir tirsnak in, yên ku li meydanê kom bûne têne vexwendin ku secdeyê bikin;([[Qelem]] 42-43) pirsa ku tê pirsîn ev e ku çima zarokên jin ên bêguneh hatine kuştin.(Tekwîr 8-9) == Girîngiya di îslamê de == [[Wêne:Talismanic Shirt MET ISL108.jpg|thumb|180px|Cileke talîsmanîk, bakurê Hindistanê, Mûzexaneya Metropolî]] Quran dibêje, "Me Quran bi rastî şandiye û bi rastî jî hatiye xwarê"<ref>Binêre:* {{harvnb|Corbin|1993|page=12}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Quʼran as Text |paşnav=Wild |pêşnav=Stefan |weşanger=Brill |sal=1996 |rr=137, 138, 141, 147 |isbn=978-90-04-09300-3 |cih=Leiden |ref=none }}</ref> û di nivîsa xwe de pir caran îdia dike ku ew bi destê xwedayî hatiye destnîşankirin.<ref name="jenssen2001">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Encyclopedia of the Qurʾān |weşanger=Brill |cih=Leiden |tarîx=2001 |paşnav=Jenssen |pêşnav=H. |paşnavê-edîtor=McAuliffe |pêşnavê-edîtor=Jane Dammen |lînka-edîtor= |cild=1 |rr=127–35 |beş=Arabic Language |sernav= }}</ref> Quran behsa pêşnivîsek nivîskî dike ku axaftina Xwedê berî ku were şandin tomar dike, "tableta parastî" ku bingeha baweriya bi çarenûsê ye jî û misilman bawer dikin ku Quran di [[Şeva Qedrê]] de hatiye şandin an jî dest bi şandina wê kiriye.<ref name="tsonn2">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Ji aliyê misilmanên dîndar ve wekî "pîroziya pîrozan"<ref name="AGI1954:74">[[Quran#AGI1954|Guillaume, ''Islam'', 1954]]: r.74</ref> tê rêzgirtin, dengê wê hin kesan ber bi "hêsir û kêfxweşiyê"<ref name="meanings-iii">{{Jêder-kitêb |sernav=The Glorious Qur'an |paşnav1=Pickthall |pêşnav1=M.M. |weşanger=Iqra' Book Center |tarîx=1981 |rûpel=vii |cih=Chicago IL }}</ref> ve dibe, ew sembola fîzîkî ya baweriyê ye, nivîs pir caran wekî talîsman di bûyerên jidayikbûn, mirin û zewacê de tê bikaranîn. Bi kevneşopî, berî destpêkirina xwendina Quranê, destşuştin tê kirin, mirov ji [[Şeytan]]ê lanetkirî xwe dispêre Xwedê, û xwendin bi gotina navên Xwedê, ''Rehman'' û ''Rehîm'' bi hev re bi ''besmela'' tê zanîn destpê dike. Ji ber vê yekê, {{Quote|Divê ew qet di bin pirtûkên din de nebe, lê her tim li ser wan be, dema ku bi dengekî bilind tê xwendin divê mirov qet venexwe an cixare nekişîne, û divê bi bêdengî guh lê bê dayîn. Ew talîsmanek li dijî nexweşî û karesatan e.}}Li gorî Îslamê, Quran peyva Xwedê ye (''Kelām Allah''). Cewhera wê û gelo ew hatiye afirandin an na, bûye mijara nîqaşeke dijwar di navbera zanyarên dînî de;<ref name="WMP1897:54">[[Quran#WMP1897|Patton, ''Ibn Ḥanbal and the Miḥna'', 1897]]: p.54</ref><ref name="Ruthven-192">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam in the World |paşnav1=Ruthven |pêşnav1=Malise |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1984 |rûpel=192 |isbn=978-0-19-530503-6 |url=https://books.google.com/books?id=92lQfWj6_VIC&q=uncreated+quran&pg=PA192 |roja-gihiştinê=28 sibat 2019 }}</ref> û bi tevlêbûna desthilatdariya siyasî di nîqaşan de, hin zanyarên dînî yên misilman ên ku li dijî helwesta siyasî derketin, di serdema xelîfe Memûn û salên piştre de rastî zilma dînî hatin. Misilman bawer dikin ku nivîsara Quranê ya niha bi ya ku ji Muhemmed re hatiye şandin re li hev tê, û li gorî şîrovekirina wan a Quranê 15:9, ew ji gendeliyê tê parastin ("Bi rastî, em in ku Quran şandiye û bi rastî, em ê parêzvanên wê bin").<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and Indian Muslims |nivîskar1=Mir Sajjad Ali |weşanger=Kalpaz Publications |sal=2010 |rûpel=21 |isbn=978-81-7835-805-5 |nivîskar2=Zainab Rahman }}</ref> Misilman Quranê wekî nîşanek pêxembertiya Muhemmed û rastiya dînê dibînin. Ji ber vê sedemê, di civakên îslamî yên kevneşopî de, girîngiyek mezin ji zarokan re dihatiye dayîn ku Quranê jiber dikin, û ew kesên ku tevahiya Quranê jiber dikirin bi sernavê hafiz dihatin rûmetdar kirin. Heta îro jî, "bi milyonan mirov rojane serî li Quranê didin da ku kiryarên xwe rave bikin û xwestekên xwe rewa bikin"<ref name="Guessoum-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=Guessoum |pêşnav1=Nidhal |tarîx=June 2008 |sernav=ThE QUR'AN, SCIENCE, AND THE (RELATED)CONTEMPORARY MUSLIM DISCOURSE |url=https://www.academia.edu/1447032 |kovar=Zygon |cild=43 |hejmar=2 |rûpel=411+ |doi=10.1111/j.1467-9744.2008.00925.x |issn=0591-2385 |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 |doi-access=free }}</ref> an jî wê wekî çavkaniyeke zanistî dibînin.<ref name="SARDAR-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=SARDAR |pêşnav1=ZIAUDDIN |tarîx=21 tebax 2008 |sernav=Weird science |url=https://www.newstatesman.com/books/2008/08/quran-muslim-scientific |kovar=New Statesman |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 }}</ref> Misilman bawer dikin ku Quran peyvên rastîn ên Xwedê ne, kodek jiyanê ya temam,<ref name="Carroll-Q-H">{{Jêder-malper |url=https://www.world-religions-professor.com/quran.html |sernav=The Quran & Hadith |malper=World Religions |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2019 |paşnav1=Carroll |pêşnav1=Jill }}</ref> wehiya dawî ji bo mirovahiyê, berhemeke rêberiya îlahî ye ku bi rêya [[Cibrayîl]] ji [[Muhemmed]] re hatiye eşkerekirin.<ref name="LivRlgP338">{{Jêder-kitêb |sernav=Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths |paşnav=Fisher |pêşnav=Mary Pat |lînka-nivîskar= |weşanger=I. B. Tauris Publishers |tarîx=1997 |rûpel=338 |çap=Rev. |cih=London }}</ref><ref>Watton, Victor (1993), ''A student's approach to world religions: Islam'', Hodder & Stoughton, p. 1. {{ISBN|978-0-340-58795-9}}</ref><ref name="Lambert">{{Jêder-kitêb |sernav=The Leaders Are Coming! |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Gray |weşanger=WestBow Press |tarîx=2013 |rûpel=287 |isbn=978-1-4497-6013-7 |url=https://books.google.com/books?id=sV0mAgAAQBAJ&pg=PA287 }}</ref> Ji aliyekî din ve, di civaka misilmanan de tê bawerkirin ku têgihîştina wê ya tevahî tenê bi kûrahiyên ku di zanistên bingehîn û dînî de hatine bidestxistin mimkun e ku [[alim]] ([[Şiîtî|îmamên şiî]])<ref>{{harvnb|Corbin|1993|p=30}}</ref> dikarin wekî "warisên pêxemberan" bigihîjin wan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sunnah.com/abudawud:3641 |sernav=Book 26, Hadith 1 Chapter: Regarding the virtue of knowledge |tarîx=2024-08-31 }}</ref> Ji ber vê sedemê, xwendina rasterast a Quranê an sepandinên li ser wergerên wê yên rastîn wekî pirsgirêk têne hesibandin ji bilî hin koman wekî [[Qurantî|qurannas]] ku difikirin ku Quran pirtûkek bêkêmasî û zelal e; û [[tefsîr]]/[[fiqih]] têne pêş da ku têgihîştinên tê de rast bikin. Bi rêbazeke klasîk, zanyar dê ayetên Quranê di çarçoveya ku di wêjeya îslamî de wekî sebeb el-nuzul tê binavkirin, û herwiha ziman û zimannasiyê nîqaş bikin; dê wê ji fîlterên wekî muhkam û muteşabih, nasîx û betalkirî derbas bikin; dê îfadeyên girtî vekin û hewl bidin ku bawermendan rêber bikin. Di wergerên Quranê de standardîzasyon tune ye,<ref name="files.eric.ed.gov">{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1128456.pdf |sernav=Translation of the Holy Quran: A Call for Standardization }}</ref> û şîrove ji skolastîk a kevneşopî bigire heya têgihîştinên rastnivîs-[[Selefîtî|selefîst]] bigire heya ezoterîk-[[sofîtî]], heya şîrovekirina nû û laîk li gorî kûrahiya zanistî ya kesane û meylên zanyaran diguherin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |sernav=Postmodernism Approach in Islamic Jurisprudence (Fiqh) |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=2 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240830223711/https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |roja-arşîvê=30 tebax 2024 }}</ref> === Di îbadetê === {{Gotara bingehîn|Nimêj}} Sûreya [[Fatîhe|Fatîhê]], sûreya yekem a Quranê, di her rekatê nimêjê de û di hin caran de bi tevahî tê xwendin. Ev sûre ku ji heft ayetan pêk tê, sûreya Quranê ya herî zêde tê xwendin e:{{Deng|filename=Chapter 1, Al-Fatiha (Mujawwad) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|title=''Fatîhe''|pos=right|description=Vegotina Fatîhe|format=[[Mp3]]}}{{Quote|{{Script|Arab|بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِمَٰلِكِيَوْمِ ٱلدِّينِإِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُٱهْدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلْمُسْتَقِيمَصِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ ٱلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ}} |Bi Navê Xwedayê Dilovan, yê Taybetê Dilovan. [Hemî] pesn ji Xwedê re, Xudanê cîhanan —Bêhempa Dilovan, Taybetê Dilovan, Serwerê Roja Cezayê be. Em te dihebînin û em ji te alîkariyê dixwazin. Me ber bi rêya rast ve rêber bike —Riya wan kesên ku te qencî li wan kiriye, ne ya wan kesên ku xezeba [Xwe] çêkirine an jî yên ku rêya xwe winda kirine.}}Beşên din ên bijartî yê Quranê jî di duayên rojane de têne xwendin. Sûreya [[Îxlas]] di rêza duyem a xwendina Quranê de ye, ji ber ku li gorî gelek çavkaniyên pêşîn, Muhemmed gotiye ku Îxlas bi qasî sêyeka tevahiya Quranê ye.<ref>Seyyed Hossein Nasr (2015), ''The Study Quran'', HarperCollins, r. 1578.</ref> {{Quote|{{Script|Arab| قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ لَمۡ یَلِدۡ وَلَمۡ یُولَدۡ وَلَمۡ یَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ }}|Bêje, ˹Ey Pêxember, "Ew Xwedê ye-Yek û Neparçekirî; Xwedê-Parêzvanê ku hemû hewcedarê wî ne. Qet ne dûndana wî hene, û ne jî ji dayik bûye. Û tu kes bi Wî re nayê hember kirin."}}Rêzgirtina ji bo nivîsa Quranê ji bo gelek misilmanan elementek girîng a baweriya dînî ye, û Quran bi rêzdarî tê pêşwazîkirin. Li ser bingeha kevneşopiyê û şîrovekirineke rasteqîne ya Quranê 56:79 ("kes nikare dest bide ji bilî yên paqij"), hin misilmanan bawer dikin ku divê ew berî destdayîna nusxeyek Quranê bi avê ([[Destnimêj|wûdû]] an xusil) paqijkirineke ayînî bikin, her çend ev nêrîn ne gerdûnî ye. Nusxeyên kevnar ên Quranê di nav qumaşê de têne pêçandin û ji bo demek nediyar li cîhek ewle têne hilanîn, di mizgeft an goristana misilmanan de têne veşartin, an jî têne şewitandin û axa wan tê veşartin an jî li ser avê tê belavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2012/02/afghan_quran_burning_protests_what_s_the_right_way_to_dispose_of_a_quran_.html |sernav=Afghan Quran-burning protests: What's the right way to dispose of a Quran? |malper=Slate Magazine |tarîx=22 sibat 2012 }}</ref> Dema nimêjê, Quran tenê bi erebî tê xwendin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literacy and Development: Ethnographic Perspectives |paşnav=Street |pêşnav=Brian V. |lînka-nivîskar= |tarîx=2001 |rûpel=193 }}</ref> Di îslamê de, piraniya dîsîplînên rewşenbîrî, di nav de teolojiya îslamî, [[Felsefeya îslamê|felsefe]], [[Sofîtî|mîstîsîzm]] û [[fiqih]], bi Quranê re mijûl bûne an jî bingeha xwe di hînkirinên wê de digirin. Misilman bawer dikin ku xutbe an xwendina Quranê bi xelatên îlahî yên ku bi awayên curbecur wekî ''ajr'', [[Sewab|''sewab'']], an ''hesenat'' têne binavkirin, tê xelat kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch and Their Gods |paşnav1=Sengers |pêşnav1=Erik |tarîx=2005 |rûpel=129 }}</ref> === Di hunera îslamî de === Quran herwiha îlhama hunerên îslamî û bi taybetî hunerên quranî yên bi navê xemilandin û ronîkirinê daye. Quran qet bi wêneyên mecazî nehatiye xemilandin, lê gelek Quran bi şêweyên xemilandî yên li qiraxên rûpelê, an di navbera rêzan de an jî di destpêka sûreyan de pir hatine xemilandin. Ayetên îslamî di gelek medyayên din de, li ser avahiyan û li ser tiştên bi her mezinahî, wekî çirayên mizgeftê, karên metalî, seramîk û rûpelên yekane yên xemilandinê ji bo ''muraqqa'' an albûman xuya dibin. <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Brooklyn Museum - Calligraphy - 3.jpg|Xweşnivîs, sedsala 18an, Muzexaneya Brooklyn File:Quran inscriptions on wall, Lodhi Gardens, Delhi.jpg|Nivîsarên quranî, mizgefta Bara Gumbad, [[Delhî]], [[Hindistan]]. File:Mosque lamp Met 91.1.1534.jpg|Çirayeke mizgeftê ya tîpîk, ji cama enamelkirî, bi ayeta an-Nûr an jî "Ayeteke Ronahîyê" (24:35). File:Muhammad ibn Mustafa Izmiri - Right Side of an Illuminated Double-page Incipit - Walters W5771B - Full Page.jpg|Hunera xemilandina rûpelên Quranê, serdema osmanî. File:Mausolées du groupe nord (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6016470147).jpg|Ayetên Quranê, tirbeya Şahizinda, [[Semerkand]], [[Ûzbêkistan]]. File:4.8-17-1990-Guld-koranside-recto-og-verso.jpg|Pelên Qur'anê bi zêr hatine nivîsandin û bi mîyaka qehweyî hatine konturkirin, bi formateke horizontî ya ku li gorî xelîgrafiya kufîkî ya klasîk e ku di dema xelîfeyên destpêkê yên [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] de gelemperî bû. File:Quran rzabasi1.JPG|Qurana ji sedsala 9an di muzexaneya Reza Ebasî File:Shikastah script.jpg|Nivîsa ''Shikasta nastaliq'', sedsalên 18-19î </gallery> == Xwendin == [[Wêne:Men reading the Koran in Umayyad Mosque, Damascus, Syria.jpg|thumb|Zilam Quranê dixwînî, Mizgefta Emewî, [[Şam]]]] === Qanûnên xwendinê === {{Gotara bingehîn|Tecwîd}} Xwendina rast a Quranê mijara dîsîplînek cuda ye bi navê [[tecwîd]] ku bi hûrgilî diyar dike ka Quran çawa were xwendin, her hece çawa were bilêvkirin, hewcedariya balkişandina li ser cihên ku divê rawestin hebe, li ser elîsyonan, li ku derê divê bilêvkirin dirêj an kurt be, li ku derê divê tîp bi hev re werin dengdan û li ku derê divê ji hev cuda werin girtin, û hwd. Dikare were gotin ku ev dîsîplîn qanûn û rêbazên xwendina rast a Quranê lêkolîn dike û sê warên sereke vedihewîne: bilêvkirina rast a [[dengdar]] û [[dengdêr]] (vegotina fonemên Quranê), qaîdeyên rawestanê di xwendinê de û ji nû ve destpêkirina xwendinê, û taybetmendiyên muzîkal û melodîk ên xwendinê.<ref name="Routledge-2006">{{Jêder |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}:{{Bulleted list|"Art and the Qur'an" ji Tamara Sonn, rr. 71–81;|"Reading," ji Stefan Wild, rr. 532–35.}}</ref> Ji bo dûrketina ji bilêvkirina xelet, xwendevan bernameyek perwerdehiyê bi mamosteyekî pispor dişopînin. Du metnên herî populer ên ku wekî referans ji bo qaîdeyên tecwîdê têne bikaranîn Metn el-Cezerî ya [[Îbn Cezerî]]<ref name="ilm-gate-jazari">{{Jêder-malper |url=https://www.ilmgate.org/the-great-imam-of-qiraah-muhammad-ibn-al-jazari/ |sernav=The Great Imām of Qirā'ah: Muhammad Ibn al-Jazari |malper=IlmGate |tarîx=21 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=9 îlon 2020 |paşnav1=Thānawi |pêşnav1=Qāri Izhār }}</ref> û Tuhfet el-Etfal ya Silêman el-Cemzûrî ne. Xwendina çend xwendevanên misirî, wek [[Muhemmed Sidiq Minşewî|Minşewî]], Xûseyrî, [[Ebdulbasit Ebdussemed|Ebdulbasit]], Mistefa Îsmaîl, di pêşxistina şêwazên xwendinê yên heyî de pir bi bandor bûn.<ref name="big44">{{Jêder-kitêb |sernav=In Music and Play of Power in the Middle East |paşnav1=Frishkopf |pêşnav1=Michael |weşanger=Routledge |tarîx=28 kanûna pêşîn 2009 |isbn=978-0-7546-3457-7 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor1=Nooshin |pêşnavê-edîtor1=Laundan |beş=Mediated Qur'anic Recitation and the Contestation of Islam in Contemporary Egypt |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519171344/https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |roja-arşîvê=19 gulan 2020 |urlya-beşê=https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |via=pdfslide.net }}</ref>{{rp|83}} Başûrê Rojhilatê Asyayê bi xwendina asta cîhanî tê nasîn ku di populerbûna xwendevanên jin ên wek Maria Ulfah a [[Cakarta]]yê de diyar dibe.<ref name="Routledge-2006" /> Îro, girse salonên pêşbirkên xwendina Quranê yên giştî tijî dikin.<ref name="big43">{{Jêder-malper |url=https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |sernav=Best Quran Recitation Competition for Students Planned in Egypt |malper=iqna.ir |tarîx=4 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519023215/https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |roja-arşîvê=19 gulan 2020 }}</ref> Bi gelemperî du celebên xwendinê hene (li gorî leza xwendinê): * ''Murattal'' xwendinek bi leza navîn e, ji bo xwendin û pratîkê tê bikaranîn. * ''Mucewwad'' behsa xwendineke hêdîtir dike ku hunereke teknîkî ya bilind û modûlasyona melodîk bikar tîne, wekî di performansên giştî de ji hêla pisporên perwerdekirî ve. Ew ji bo temaşevanan tê rêve kirin û bi wan ve girêdayî ye, ji ber ku xwendevanê ''mucewwadê'' dixwaze guhdaran tevlî bike.<ref name="nelson">{{Jêder-kitêb |sernav=The art of reciting the Qur'an |paşnav=Nelson |pêşnav=Kristina |weşanger=American Univ. in Cairo Press |sal=2001 |isbn=978-977-424-594-7 |çap=New |cih=Cairo [u.a.] }}</ref> === Xwendinên guherbar === [[Wêne:Qur'an folio 11th century kufic.jpg|thumb|Rûpelê Quranê bi nîşanên dengdariyê]] Xwendinên guherbar ên Quranê cureyek ji guherbarên nivîsê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Textual Criticism and Qur'an Manuscripts |paşnav=Small |pêşnav=Keith E. |weşanger=Lexington Books |tarîx=2011 |rr=109–111 |isbn=978-0-7391-4291-2 }}</ref> Li gorî Melchert (2008), piraniya nakokiyan bi dengdêrên ku têne peyda kirin ve girêdayî ne, piraniya wan bi awayekî ne mimkun cudahîyên devokî nîşan didin û nêzîkî yek ji heşt nakokiyan bi danîna xalan li jor an jêr xêzê ve girêdayî ye.<ref name="Melchert">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2008 |sernav=The Relation of the Ten Readings to One Another |kovar=Journal of Quranic Studies |cild=10 |hejmar=2 |rr=73–87 |doi=10.3366/e1465359109000424 }}</ref> Nasser xwendinên guherbar di bin cureyên cuda de dabeş dike, di nav de dengdêrên navxweyî, dengdêrên dirêj, duqatbûn (şedetî), asîmîlasyon û alternatîf.<ref name="nasser">{{Jêder-kitêb |sernav=The Transmission of the Variant Readings of the Quran: The Problem of Tawatur and the Emergence of Shawdhdh |paşnav=Hekmat Nasser |pêşnav=Shady |weşanger=Brill Academic Pub |sal=2012 |isbn=978-90-04-24081-0 }}</ref> Destnivîsên pêşîn ên Quranê nîşan tunebûn, ji ber vê yekê gelek xwendina gengaz bi heman metna nivîskî dihatin vegotin. Zanyarê misilman ê sedsala 10ê ji [[Bexda]]yê, îbn Mucahîd, bi danîna heft xwendinên metnî yên qebûlkirî yên Quranê navdar e. Wî xwendinên curbecur û pêbaweriya wan lêkolîn kiriye û heft xwendevanên sedsala 8an ji bajarên [[Meke]], [[Medîne]], [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]ê hilbijartin. Îbn Mucahîd rave nekir çima wî heft xwendevan hilbijartin, li şûna şeş an deh, lê ev dibe ku bi kevneşopiyeke pêxemberî (gotina Muhemmed) ve girêdayî be ku radigihîne ku Quran di heft ''ehrufan'' de hatiye daketin. Îro, xwendinên herî populer ew in ku ji hêla Hafs (m. 796) û Warş (m. 812) ve têne veguheztin ku li gorî du ji xwendevanên îbn Mucahîd, Asim ibn Ebî el-Nejud (Kufe, m. 745) û Nafiʽ el-Medanî (Medîne, m. 785) ve têne vegotin. Qurana standard a [[Qahîre]]yê pergalek berfireh a nîşanên dengdêrên guherandî û komek sembolên zêde ji bo hûrguliyên piçûk bikar tîne û li ser xwendina Asim, xwendina Kufa ya sedsala 8an, hatiye damezrandin. Ev çap bûye standard ji bo çapkirinên nû ên Quranê.<ref name="melchert2">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2000 |sernav=Ibn Mujahid and the Establishment of Seven Qur'anic Readings |kovar=Studia Islamica |hejmar=91 |rr=5–22 |doi=10.2307/1596266 |jstor=1596266 }}</ref> Carinan, Quranek kevin lihevhatî bi xwendinek taybetî re nîşan dide. Destnivîsek sûrî ji sedsala 8an tê xuyang kirin ku li gorî xwendina zanyarê ereb îbn Emîr ed-Dîmeşkî hatiye nivîsandin.<ref name="dutton">{{Jêder-kovar |paşnav=Dutton |pêşnav=Yasin |sal=2001 |sernav=An Early Mushaf According To The Reading Of Ibn ʻAmir |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=3 |hejmar=2 |rr=71–89 |doi=10.3366/jqs.2001.3.1.71 }}</ref> Lêkolînek din destnîşan dike ku ev destnivîs dengê herêma [[Hims]]ê hildigire.<ref name="rabb">{{Jêder-kovar |paşnav=Rabb |pêşnav=Intisar |lînka-nivîskar= |sal=2006 |sernav=Non-Canonical Readings of the Qur'an: Recognition and Authenticity (The Ḥimṣī Reading) |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=8 |hejmar=2 |rr=88–127 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.84 }}</ref> Li gorî [[Îbn Teymiye]], nîşankerên dengbêjiyê yên ku dengên dengdêrên taybetî ([[hereke]]) nîşan didin, di jiyana [[sehabe]]yên dawîn de di metna Quranê de hatine zêdekirin. == Wergerên Qur'anê == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Wergerandina Quranê her tim pirsgirêk û dijwar bûye. Gelek kes dibêjin ku nivîsa Quranê nikare bi zimanekî an formeke din were hilberandin.<ref name="slate">{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/id/2204849/?from=rss |sernav=How To Read the Quran |malper=Slate |tarîx=20 çiriya paşîn 2008 |roja-gihiştinê=21 çiriya paşîn 2008 |paşnav=Aslan |pêşnav=Reza |lînka-nivîskar= }}</ref> Peyveke erebî dikare li gorî çarçoveyê xwedî gelek wateyan be, ev yek jî wergerandina rast dijwar dike.<ref name="Fatani-2006">{{Jêder |paşnav=Fatani |pêşnav=Afnan |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |rr=657–69 |beş=Translation and the Qur'an |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}</ref> Wekî din, yek ji mezintirîn zehmetiyên di têgihîştina Quranê de ji bo kesên ku zimanê wê nizanin, li hember guhertinên di karanîna zimannasî de di nav sedsalan de, wergerên semantîk (wateyan) in ku beşdariyên wergêr di nivîsa têkildar de li şûna yên rastîn vedihewînin. Her çend beşdariyên nivîskar pir caran di nav parantezan de têne danîn û cuda têne nîşandan jî, dibe ku meylên takekesî yên nivîskar di têgihîştina nivîsa sereke de jî derkevin pêş. Ev lêkolîn raman û heta xirabûnên<ref>{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED613311.pdf |sernav=Itineraries in the Translation History of the Quran: A guide for Translation Students |malper= |roja-gihiştinê=22 tebax 2024 |jêgirtin= |paşnav1=Al-Jarf |pêşnav1=Reima |rûpel=5 |cih=University of Tartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jspt.ir/article_167055_d4455677421c8d1c8ab05b048e5fb3a9.pdf |sernav=Ideologic Presuppositions Behind Translation: A Case Study of the Orientalist English Translations of the Quran |tarîx=2024-08-31 }}</ref> ku ji ber herêm, [[Mezhebên îslamê|mezheb]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |sernav=The ideological factor in the translation of sensitive issues from the Quran into English, Spanish and Catalan |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=22 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240822074223/https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |roja-arşîvê=22 tebax 2024 }}</ref> perwerde, bîrdozî û zanîna mirovên ku ew çêkirine çêdibin, dihewînin, û hewldanên gihîştina naveroka rastîn di hûrguliyên cildên şîroveyan de noq dibin. Ev xirabûn dikarin xwe di gelek warên bawerî û pratîkan de wekî hicab nîşan bidin. Bi rastî, her şîrovekirin û wergerandina nû ya Quranê bi xwezayî ji nû ve sazkirinek semantîkî ya nû ya wê vedihewîne. Kevneşopiya îslamî herwiha dibêje ku werger ji bo Negusê Habeşistanê û [[Împeratoriya Bîzansê|împeratorê bîzansî]] [[Hêraklês]] hatine kirin, ji ber ku her duyan jî nameyên ji Muhemmed wergirtine ku ayetên ji Quranê dihewînin.<ref name="Fatani-2006" /> Di sedsalên pêşîn de, destûrdayîna wergeran ne pirsgirêk bû, lê gelo mirov dikare wergeran di nimêjê de bikar bîne. Quran ji bo piraniya zimanên [[Afrîka|afrîkî]], [[asya]]yî û [[Ewropa|ewropî]] hatiye wergerandin.<ref name="leaman">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |sal=2006 |isbn=978-0-415-32639-1 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |url=https://archive.org/details/quranencyclopedi2006unse |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Wergera yekem ê Quranê [[Selmanê Farisî]] bû ku di sedsala heftem de sûreya [[Fatîhe]] wergerand [[Zimanê farisî|farisî]].<ref>An-Namawi, ''Al-Majmu{{'}}'', (Cairo: Matba'at at-Tadamun n.d.), 380.</ref> Wergereke din a Quranê di sala 884an de li Elwar (Sind, [[Hindistan]], niha [[Pakistan]]) bi fermana Ebduleh bîn Omer bîn Ebdulezîz li ser daxwaza Raja Mehrukê Hindû hate temam kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |sernav=English Translations of the Quran |xebat=Monthly Crescent |tarîx=July 2009 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140429213509/http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |roja-arşîvê=29 nîsan 2014 }}</ref> Yekem wergerên temam ên Quranê yên ku bi tevahî hatine îspatkirin, di navbera sedsalên 10 û 12an de bi zimanê [[Zimanê farisî|farisî]] hatine kirin. Qiralê semanî, Mensûr I (961–976), ferman da komek alimên ji [[Xorasan]]ê ku Tefsîr Teberî ku di destpêkê de bi zimanê [[Zimanê erebî|erebî]] bû, wergerînin farisî. Piştre, di sedsala 11an de, yek ji xwendekarên Ebû Mensûr Ebdulleh el-Ensarî [[tefsîr]]eke temam a Quranê bi farisî nivîsand. Di sedsala 12an de, Necmeddîn Ebû Hefs el-Nesefî Quran wergerand farisî.<ref>C.E. Bosworth. Encyclopedia of Islam 2nd ed, Brill. "Al-Tabari, Abu Djafar Muhammad b. Djarir b. Yazid", çap. 10, r. 14.</ref> Destnivîsên her sê pirtûkan mane û çend caran hatine weşandin. Di sala 1936an de, wergerên bi 102 zimanan dihatin zanîn.<ref name="Fatani-2006" /> Di sala 2010ê de, ''Hürriyet Daily News and Economic Review'' ragihand ku Quran bi 112 zimanan di 18em Pêşangeha Quranê ya Navneteweyî de li [[Tehran]]ê hatiye pêşkêş kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=More than 300 publishers visit Quran exhibition in Iran |rojname=Hürriyet Daily News and Economic Review |tarîx=12 tebax 2010 |url =http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=more-than-300-publishers-visit-koran-exhibition-in-iran-2010-08-12 |roja-gihiştinê=12 tebax 2010 }}</ref> Wergera Quranê ya Robert of Ketton a sala 1143an ji bo Peterê Renerable, ''Lex Mahumet pseudoprophete'', yekem wergera bo zimanekî rojavayî ([[Zimanê latînî|latînî]]) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: A Thousand Years of Faith and Power |paşnav=Bloom |pêşnav=Jonathan |weşanger=Yale University Press |sal=2002 |rûpel=[https://archive.org/details/isbn_9780300094220/page/42 42] |isbn=978-0-300-09422-0 |cih=New Haven |url=https://archive.org/details/isbn_9780300094220 |nivîskar2=Blair, Sheila |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Alexander Ross di sala 1649an de, ji wergera [[Zimanê fransî|fransî]] ya ''L'Alcoran de Mahomet'' (1647) ya Andre du Ryer, yekem wergera îngilîzî pêşkêş kir. Di sala 1734an de, George Sale yekem wergera akademîk a Quranê bo [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] çêkiriye; yek ji wan ji hêla Richard Bell ve di sala 1937an de, û yek jî ji aliyê Arthur John Arberry ve di sala 1955an de hatiye çêkirin. Her çend hemû ev wergêr ne ji aliyê misilmanan bûn jî, gelek werger ji aliyê misilmanan ve hatine çêkirin: wergerên inglîzî yên nû û navdar ên ji aliyê misilmanan ve wergera ''The Oxford World Classics'' a Muhammad Abdel Haleem, ''The Clear Quran'' a Mustafa Khattab, wergera Sahih International û gelekên din dihewîne. Wekî wergerên [[Încîl]]ê, wergêrên inglîzî carinan peyv û avahiyên inglîzî yên kevn li ser hevwateyên wan ên nû an kevneşopî tercîh kirine; bo nimûne, du wergêrên ku pir têne xwendin, Ebdulleh Yûsif Elî û [[Marmaduke Pickthall]], li şûna "you" ya gelemperîtir, pirjimar û yekjimar "ye" û "thou" bikar tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://readquranonline.info/surah003.html |sernav=Al-i-Imran (The Family of Imran) Part 1 |malper=Read Quran Online |roja-gihiştinê=21 çiriya paşîn 2010 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101118015724/http://www.readquranonline.info/surah003.html |roja-arşîvê=18 çiriya paşîn 2010 }}</ref> Wergera herî kevin a Gurmuxî ya Qurana Şerîf li gundê Lande yê navçeya Moga ya Puncabê, li [[Hindistan]]ê hatiye dîtin ku di sala 1911ê de hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Pal |pêşnav=Amaninder |tarîx=5 gulan 2016 |sala-orîjînal=4 April |sernav=Gurmukhi translation of Quran traced to Moga village |url=http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160506011533/http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |roja-arşîvê=6 gulan 2016 |roja-gihiştinê=26 tebax 2016 |xebat=The Tribune }}</ref> <gallery mode="packed" widths="200px" heights="200px"> Page from the Qur'an of Sultan Ibrahim (TKS EH 209).jpg|Nivîsara Quranê ya 1091ê bi tîpên qalind û werger û şîroveyên farisî bi tîpên siviktir.<ref>{{Cite web|author=Alya Karame|title=Qur'ans from the Eastern Islamic World between the 4th/10th and 6th/12th Centuries |url=https://era.ed.ac.uk/bitstream/handle/1842/28999/Karame2018%20text.pdf?sequence=2&isAllowed=y |website=The University of Edinburgh |page=109|language=en}}</ref> Wêne:Ilkhanid Quran.jpg|Qurana erebî bi wergera farisî ya xêzikî ya serdema îlxaniyan Wêne:Alcoran de Mahomet 1647.jpg|Yekem Qurana çapkirî bi zimanekî gelêrî yê ewropî: , André du Ryer, 1647 Wêne:Koran by Megerlein 1772.jpg|Rûpela sernavê ya yekem wergera almanî (1772) a Quranê Wêne:Chinese quran.jpg|Ayetên 33 û 34 ji sûreya [[Yasîn]] di vê wergera [[Zimanê çînî|çînî]] ya Quranê de </gallery> == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] * [[Çar pirtûk di îslamê de]] * [[Ehlê Pirtûkê]] * [[Qurantî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Projeyên din|commons=Yes|author=Yes|wikt=Yes|voy=|species=Yes}} * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/islamic Çend Quranên dîjîtal di Pirtûkxaneya Dîjîtal a Zanîngeha Cambridge de hene] * [http://openn.library.upenn.edu/Data/0031/html/2017_232_1.html 2017-232-1 al-Qurʼān. / القرآن at OPenn] {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] qfx26t5qngfeksjp2xoaev5n1bfoeq8 0 2775 2062447 1833917 2026-06-18T08:13:44Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062447 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo <!-- Ji bo stranbêjan: solo; koman: kom; enstrumantalîstan: enst --> | nav = | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = <!-- Ji bo ku wêne wek landscape mode xuya bike --> | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = <!-- Herî pêşî ev kom yan hunermend ji kû derketiye? Heke ji |cihê_jidayikbûnê cuda be --> | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | pîşe = | amûr = | salên_çalak = | şirketa_muzîkê = <!-- herwiha wek etîket tê nasîn, kîjan şirket albûmê difiroşe? --> | çalakiyên_têkildar = | malper = | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = | cureyê_muzîkê = }} '''Jan Axîn''' (jdb. sala 1973an, li [[Batman]]) hunermendekî kurd e. Ji biçukatiya xwe de muzîk, hest û remanên Kurdî di gîyanê wî de cihekî girîng girtin. Di muzîka Kurdî' de klasîkên mîna [[Mihemed Şêxo]], [[Tehsîn Tah]]a, [[Mehmed Arifê Cizrawî]] û [[Miradko]], li ser muzîka wî tesîr kirin. Ji biçûkatiya xwe de ji [[tembur]]ê hez kir û berhemên xwe bi tembura xwe afirand. Di sala [[1997]]' an de beşa perwerdehiyê xelas kir. Berî berhema xwe, di nava xebat û organîzasyonên muzîka Kurdî de cîh girt. Li ser vê bingeha xwurt muzîka xwe ava kir û bi muzîka nujen ya cîhanê neqişand. Di muzîka cîhanê de jî li kom û kesên mîna [[Pink Floyd]], [[Gary Moore]], [[Nirvana]], [[Bon Jovi]] û kesên mîna wan guhdarî kir. Bîr û baweriya wî eve ku muzîka Kurdî jî di nava muzîka cîhanê de êdî rola xwe bileyîze, ji ber ku muzîka Kurdî jî di keskesora vê cîhanê de rengekî taybet û bêhempa ye. == Dîskografî == Kaseta hunermend ya bi navê "Bajar", ji productîona bi navê Ares'ê derket. Ev kaset ji deh stranan pêk tê. Gotin û muzîkên neh stranan jî, ji aliyê Jan Axîn ve hatiye amadekirin. Jan Axîn di berhema xwe de enstrumanan bi tarza Rock bi kar aniye. Şêrîniya zimanê kurdî hîs kiriye û berhemên xwe li ser vê bingehê afirandiye. Em dikarin wekî mînakek binîşînin ku, helbesta Baba Tahîrê Uryan, ya bi navê "Delal", hezar sal berê hatiye nivîsandin. Lê Jan Axîn, vê helbesta klasîk bi muzikek nûjen biriqandiye. Wekî din cudatiya vê berhemê û taybetmendiya wê, ji helbestên ku di naveroka vê kasetê de hatine bikaranîn tê. Helbesta helbestvanê Frensî [[Louîs Aragon]], ya bi navê "Evîna bextewar tuneye" û ji helbestvanê Yewnanî [[Konstantînos Kawafîs]], helbesta bi navê "Bajar", bi melodiyên Kurdî hatine neqişandin û ev herdu stran, ji bo guhdarvanên [[muzîka kurdî]] jî, wê rêgaheke nû vebike. Ji bo strana "Kerîm lawo çekilmast" jî em dikarin bibêjin ku, di stranê de motîfên Rock, bi awayeke bingeh hatiye bikaranîn. Melodî di nav muzîkê de hatiye mehandin. Û her wiha stranên kasêtê, yên din jî, bi kirasê motîfên rock, li rihê gotin û melodiyên kurdî kiriye. Bi taybet strana "Keçikê bimeş" bi melodiyên kurdî yê otantîk, bes bi şêwazeke nu hatiye xwendin. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermend]] 6v7bi3wbsey2z8wv8a5zbraparlsvbf 2062448 2062447 2026-06-18T08:14:36Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062448 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo <!-- Ji bo stranbêjan: solo; koman: kom; enstrumantalîstan: enst --> | nav = | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = <!-- Ji bo ku wêne wek landscape mode xuya bike --> | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = <!-- Herî pêşî ev kom yan hunermend ji kû derketiye? Heke ji |cihê_jidayikbûnê cuda be --> | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | pîşe = | amûr = | salên_çalak = | şirketa_muzîkê = <!-- herwiha wek etîket tê nasîn, kîjan şirket albûmê difiroşe? --> | çalakiyên_têkildar = | malper = | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = | cureyê_muzîkê = }} '''Jan Axîn''' (jdb. sala 1973an, li [[Batman]]) hunermendekî kurd e. Ji biçukatiya xwe de muzîk, hest û remanên kurdî di giyanê wî de cihekî giring girtin. Di muzîka Kurdî' de klasîkên mîna [[Mihemed Şêxo]], [[Tehsîn Tah]]a, [[Mehmed Arifê Cizrawî]] û [[Miradko]], li ser muzîka wî tesîr kirin. Ji biçûkatiya xwe de ji [[tembur]]ê hez kir û berhemên xwe bi tembura xwe afirand. Di sala [[1997]]' an de beşa perwerdehiyê xelas kir. Berî berhema xwe, di nava xebat û organîzasyonên muzîka Kurdî de cîh girt. Li ser vê bingeha xwurt muzîka xwe ava kir û bi muzîka nujen ya cîhanê neqişand. Di muzîka cîhanê de jî li kom û kesên mîna [[Pink Floyd]], [[Gary Moore]], [[Nirvana]], [[Bon Jovi]] û kesên mîna wan guhdarî kir. Bîr û baweriya wî eve ku muzîka Kurdî jî di nava muzîka cîhanê de êdî rola xwe bileyîze, ji ber ku muzîka Kurdî jî di keskesora vê cîhanê de rengekî taybet û bêhempa ye. == Dîskografî == Kaseta hunermend ya bi navê "Bajar", ji productîona bi navê Ares'ê derket. Ev kaset ji deh stranan pêk tê. Gotin û muzîkên neh stranan jî, ji aliyê Jan Axîn ve hatiye amadekirin. Jan Axîn di berhema xwe de enstrumanan bi tarza Rock bi kar aniye. Şêrîniya zimanê kurdî hîs kiriye û berhemên xwe li ser vê bingehê afirandiye. Em dikarin wekî mînakek binîşînin ku, helbesta Baba Tahîrê Uryan, ya bi navê "Delal", hezar sal berê hatiye nivîsandin. Lê Jan Axîn, vê helbesta klasîk bi muzikek nûjen biriqandiye. Wekî din cudatiya vê berhemê û taybetmendiya wê, ji helbestên ku di naveroka vê kasetê de hatine bikaranîn tê. Helbesta helbestvanê Frensî [[Louîs Aragon]], ya bi navê "Evîna bextewar tuneye" û ji helbestvanê Yewnanî [[Konstantînos Kawafîs]], helbesta bi navê "Bajar", bi melodiyên Kurdî hatine neqişandin û ev herdu stran, ji bo guhdarvanên [[muzîka kurdî]] jî, wê rêgaheke nû vebike. Ji bo strana "Kerîm lawo çekilmast" jî em dikarin bibêjin ku, di stranê de motîfên Rock, bi awayeke bingeh hatiye bikaranîn. Melodî di nav muzîkê de hatiye mehandin. Û her wiha stranên kasêtê, yên din jî, bi kirasê motîfên rock, li rihê gotin û melodiyên kurdî kiriye. Bi taybet strana "Keçikê bimeş" bi melodiyên kurdî yê otantîk, bes bi şêwazeke nu hatiye xwendin. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermend]] mwu661o6hskpgyfyyn16ot7fzqrw54o 2062449 2062448 2026-06-18T08:15:07Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062449 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo <!-- Ji bo stranbêjan: solo; koman: kom; enstrumantalîstan: enst --> | nav = | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = <!-- Ji bo ku wêne wek landscape mode xuya bike --> | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = <!-- Herî pêşî ev kom yan hunermend ji kû derketiye? Heke ji |cihê_jidayikbûnê cuda be --> | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | pîşe = | amûr = | salên_çalak = | şirketa_muzîkê = <!-- herwiha wek etîket tê nasîn, kîjan şirket albûmê difiroşe? --> | çalakiyên_têkildar = | malper = | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = | cureyê_muzîkê = }} '''Jan Axîn''' (jdb. sala 1973an, li [[Batman]]) hunermendekî kurd e. Ji biçukatiya xwe de muzîk, hest û remanên kurdî di giyanê wî de cihekî giring girtin. Di [[muzîka kurdî]] de klasîkên mîna [[Mihemed Şêxo]], [[Tehsîn Tah]]a, [[Mehmed Arifê Cizrawî]] û [[Miradko]], li ser muzîka wî tesîr kirin. Ji biçûkatiya xwe de ji [[tembur]]ê hez kir û berhemên xwe bi tembura xwe afirand. Di sala [[1997]]' an de beşa perwerdehiyê xelas kir. Berî berhema xwe, di nava xebat û organîzasyonên muzîka Kurdî de cîh girt. Li ser vê bingeha xwurt muzîka xwe ava kir û bi muzîka nujen ya cîhanê neqişand. Di muzîka cîhanê de jî li kom û kesên mîna [[Pink Floyd]], [[Gary Moore]], [[Nirvana]], [[Bon Jovi]] û kesên mîna wan guhdarî kir. Bîr û baweriya wî eve ku muzîka Kurdî jî di nava muzîka cîhanê de êdî rola xwe bileyîze, ji ber ku muzîka Kurdî jî di keskesora vê cîhanê de rengekî taybet û bêhempa ye. == Dîskografî == Kaseta hunermend ya bi navê "Bajar", ji productîona bi navê Ares'ê derket. Ev kaset ji deh stranan pêk tê. Gotin û muzîkên neh stranan jî, ji aliyê Jan Axîn ve hatiye amadekirin. Jan Axîn di berhema xwe de enstrumanan bi tarza Rock bi kar aniye. Şêrîniya zimanê kurdî hîs kiriye û berhemên xwe li ser vê bingehê afirandiye. Em dikarin wekî mînakek binîşînin ku, helbesta Baba Tahîrê Uryan, ya bi navê "Delal", hezar sal berê hatiye nivîsandin. Lê Jan Axîn, vê helbesta klasîk bi muzikek nûjen biriqandiye. Wekî din cudatiya vê berhemê û taybetmendiya wê, ji helbestên ku di naveroka vê kasetê de hatine bikaranîn tê. Helbesta helbestvanê Frensî [[Louîs Aragon]], ya bi navê "Evîna bextewar tuneye" û ji helbestvanê Yewnanî [[Konstantînos Kawafîs]], helbesta bi navê "Bajar", bi melodiyên Kurdî hatine neqişandin û ev herdu stran, ji bo guhdarvanên [[muzîka kurdî]] jî, wê rêgaheke nû vebike. Ji bo strana "Kerîm lawo çekilmast" jî em dikarin bibêjin ku, di stranê de motîfên Rock, bi awayeke bingeh hatiye bikaranîn. Melodî di nav muzîkê de hatiye mehandin. Û her wiha stranên kasêtê, yên din jî, bi kirasê motîfên rock, li rihê gotin û melodiyên kurdî kiriye. Bi taybet strana "Keçikê bimeş" bi melodiyên kurdî yê otantîk, bes bi şêwazeke nu hatiye xwendin. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermend]] 1qojo9ad2sqoy9ha9za3x4antmmaq1f 2062451 2062449 2026-06-18T08:15:23Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062451 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo <!-- Ji bo stranbêjan: solo; koman: kom; enstrumantalîstan: enst --> | nav = | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = <!-- Ji bo ku wêne wek landscape mode xuya bike --> | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = <!-- Herî pêşî ev kom yan hunermend ji kû derketiye? Heke ji |cihê_jidayikbûnê cuda be --> | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | pîşe = | amûr = | salên_çalak = | şirketa_muzîkê = <!-- herwiha wek etîket tê nasîn, kîjan şirket albûmê difiroşe? --> | çalakiyên_têkildar = | malper = | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = | cureyê_muzîkê = }} '''Jan Axîn''' (jdb. sala 1973an, li [[Batman]]) hunermendekî kurd e. Ji biçukatiya xwe de muzîk, hest û remanên kurdî di giyanê wî de cihekî giring girtin. Di [[muzîka kurdî]] de klasîkên mîna [[Mihemed Şêxo]], Tehsîn Taha, Mehmed Arifê Cizrawî û Miradko, li ser muzîka wî tesîr kirin. Ji biçûkatiya xwe de ji [[tembur]]ê hez kir û berhemên xwe bi tembura xwe afirand. Di sala [[1997]]' an de beşa perwerdehiyê xelas kir. Berî berhema xwe, di nava xebat û organîzasyonên muzîka Kurdî de cîh girt. Li ser vê bingeha xwurt muzîka xwe ava kir û bi muzîka nujen ya cîhanê neqişand. Di muzîka cîhanê de jî li kom û kesên mîna [[Pink Floyd]], [[Gary Moore]], [[Nirvana]], [[Bon Jovi]] û kesên mîna wan guhdarî kir. Bîr û baweriya wî eve ku muzîka Kurdî jî di nava muzîka cîhanê de êdî rola xwe bileyîze, ji ber ku muzîka Kurdî jî di keskesora vê cîhanê de rengekî taybet û bêhempa ye. == Dîskografî == Kaseta hunermend ya bi navê "Bajar", ji productîona bi navê Ares'ê derket. Ev kaset ji deh stranan pêk tê. Gotin û muzîkên neh stranan jî, ji aliyê Jan Axîn ve hatiye amadekirin. Jan Axîn di berhema xwe de enstrumanan bi tarza Rock bi kar aniye. Şêrîniya zimanê kurdî hîs kiriye û berhemên xwe li ser vê bingehê afirandiye. Em dikarin wekî mînakek binîşînin ku, helbesta Baba Tahîrê Uryan, ya bi navê "Delal", hezar sal berê hatiye nivîsandin. Lê Jan Axîn, vê helbesta klasîk bi muzikek nûjen biriqandiye. Wekî din cudatiya vê berhemê û taybetmendiya wê, ji helbestên ku di naveroka vê kasetê de hatine bikaranîn tê. Helbesta helbestvanê Frensî [[Louîs Aragon]], ya bi navê "Evîna bextewar tuneye" û ji helbestvanê Yewnanî [[Konstantînos Kawafîs]], helbesta bi navê "Bajar", bi melodiyên Kurdî hatine neqişandin û ev herdu stran, ji bo guhdarvanên [[muzîka kurdî]] jî, wê rêgaheke nû vebike. Ji bo strana "Kerîm lawo çekilmast" jî em dikarin bibêjin ku, di stranê de motîfên Rock, bi awayeke bingeh hatiye bikaranîn. Melodî di nav muzîkê de hatiye mehandin. Û her wiha stranên kasêtê, yên din jî, bi kirasê motîfên rock, li rihê gotin û melodiyên kurdî kiriye. Bi taybet strana "Keçikê bimeş" bi melodiyên kurdî yê otantîk, bes bi şêwazeke nu hatiye xwendin. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermend]] d21uut28j71f65080qntxyfao0orthk 2062452 2062451 2026-06-18T08:16:01Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062452 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo <!-- Ji bo stranbêjan: solo; koman: kom; enstrumantalîstan: enst --> | nav = | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = <!-- Ji bo ku wêne wek landscape mode xuya bike --> | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = <!-- Herî pêşî ev kom yan hunermend ji kû derketiye? Heke ji |cihê_jidayikbûnê cuda be --> | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | pîşe = | amûr = | salên_çalak = | şirketa_muzîkê = <!-- herwiha wek etîket tê nasîn, kîjan şirket albûmê difiroşe? --> | çalakiyên_têkildar = | malper = | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = | cureyê_muzîkê = }} '''Jan Axîn''' (jdb. sala 1973an, li [[Batman]]) hunermendekî kurd e. Ji biçukatiya xwe de muzîk, hest û remanên kurdî di giyanê wî de cihekî giring girtin. Di [[muzîka kurdî]] de klasîkên mîna [[Mihemed Şêxo]], Tehsîn Taha, Mehmed Arifê Cizrawî û Miradko, li ser muzîka wî tesîr kirin. Ji biçûkatiya xwe de ji temburê hez kir û berhemên xwe bi tembura xwe afirand. Di sala 1997an de beşa perwerdehiyê xelas kir. Berî esera xwe, di nava xebat û organîzasyonên muzîka kurdî de cih girt. Li ser vê bingeha xwurt muzîka xwe ava kir û bi muzîka nujen ya cîhanê neqişand. Di muzîka cîhanê de jî li kom û kesên mîna [[Pink Floyd]], [[Gary Moore]], [[Nirvana]], [[Bon Jovi]] û kesên mîna wan guhdarî kir. Bîr û baweriya wî eve ku muzîka Kurdî jî di nava muzîka cîhanê de êdî rola xwe bileyîze, ji ber ku muzîka Kurdî jî di keskesora vê cîhanê de rengekî taybet û bêhempa ye. == Dîskografî == Kaseta hunermend ya bi navê "Bajar", ji productîona bi navê Ares'ê derket. Ev kaset ji deh stranan pêk tê. Gotin û muzîkên neh stranan jî, ji aliyê Jan Axîn ve hatiye amadekirin. Jan Axîn di berhema xwe de enstrumanan bi tarza Rock bi kar aniye. Şêrîniya zimanê kurdî hîs kiriye û berhemên xwe li ser vê bingehê afirandiye. Em dikarin wekî mînakek binîşînin ku, helbesta Baba Tahîrê Uryan, ya bi navê "Delal", hezar sal berê hatiye nivîsandin. Lê Jan Axîn, vê helbesta klasîk bi muzikek nûjen biriqandiye. Wekî din cudatiya vê berhemê û taybetmendiya wê, ji helbestên ku di naveroka vê kasetê de hatine bikaranîn tê. Helbesta helbestvanê Frensî [[Louîs Aragon]], ya bi navê "Evîna bextewar tuneye" û ji helbestvanê Yewnanî [[Konstantînos Kawafîs]], helbesta bi navê "Bajar", bi melodiyên Kurdî hatine neqişandin û ev herdu stran, ji bo guhdarvanên [[muzîka kurdî]] jî, wê rêgaheke nû vebike. Ji bo strana "Kerîm lawo çekilmast" jî em dikarin bibêjin ku, di stranê de motîfên Rock, bi awayeke bingeh hatiye bikaranîn. Melodî di nav muzîkê de hatiye mehandin. Û her wiha stranên kasêtê, yên din jî, bi kirasê motîfên rock, li rihê gotin û melodiyên kurdî kiriye. Bi taybet strana "Keçikê bimeş" bi melodiyên kurdî yê otantîk, bes bi şêwazeke nu hatiye xwendin. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermend]] jcoi7yjjaurgoh42wh4ldwf1qugpes1 2062453 2062452 2026-06-18T08:16:24Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062453 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo <!-- Ji bo stranbêjan: solo; koman: kom; enstrumantalîstan: enst --> | nav = | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = <!-- Ji bo ku wêne wek landscape mode xuya bike --> | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = <!-- Herî pêşî ev kom yan hunermend ji kû derketiye? Heke ji |cihê_jidayikbûnê cuda be --> | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | pîşe = | amûr = | salên_çalak = | şirketa_muzîkê = <!-- herwiha wek etîket tê nasîn, kîjan şirket albûmê difiroşe? --> | çalakiyên_têkildar = | malper = | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = | cureyê_muzîkê = }} '''Jan Axîn''' (jdb. sala 1973an, li [[Batman]]) hunermendekî kurd e. Ji biçukatiya xwe de muzîk, hest û remanên kurdî di giyanê wî de cihekî giring girtin. Di [[muzîka kurdî]] de klasîkên mîna [[Mihemed Şêxo]], Tehsîn Taha, Mehmed Arifê Cizrawî û Miradko, li ser muzîka wî tesîr kirin. Ji biçûkatiya xwe de ji temburê hez kir û berhemên xwe bi tembura xwe afirand. Di sala 1997an de beşa perwerdehiyê xelas kir. Berî esera xwe, di nava xebat û organîzasyonên muzîka kurdî de cih girt. Li ser vê bingeha xwurt muzîka xwe ava kir û bi muzîka nujen ya cîhanê neqişand. Di muzîka cîhanê de jî li kom û kesên mîna [[Pink Floyd]], [[Gary Moore]], [[Nirvana]], [[Bon Jovi]] û kesên mîna wan guhdarî kir. Bîr û baweriya wî eve ku muzîka kurdî jî di nava muzîka cîhanê de êdî rola xwe bilîze, ji ber ku muzîka Kurdî jî di keskesora vê cîhanê de rengekî taybet û bêhempa ye. == Dîskografî == Kaseta hunermend ya bi navê "Bajar", ji productîona bi navê Ares'ê derket. Ev kaset ji deh stranan pêk tê. Gotin û muzîkên neh stranan jî, ji aliyê Jan Axîn ve hatiye amadekirin. Jan Axîn di berhema xwe de enstrumanan bi tarza Rock bi kar aniye. Şêrîniya zimanê kurdî hîs kiriye û berhemên xwe li ser vê bingehê afirandiye. Em dikarin wekî mînakek binîşînin ku, helbesta Baba Tahîrê Uryan, ya bi navê "Delal", hezar sal berê hatiye nivîsandin. Lê Jan Axîn, vê helbesta klasîk bi muzikek nûjen biriqandiye. Wekî din cudatiya vê berhemê û taybetmendiya wê, ji helbestên ku di naveroka vê kasetê de hatine bikaranîn tê. Helbesta helbestvanê Frensî [[Louîs Aragon]], ya bi navê "Evîna bextewar tuneye" û ji helbestvanê Yewnanî [[Konstantînos Kawafîs]], helbesta bi navê "Bajar", bi melodiyên Kurdî hatine neqişandin û ev herdu stran, ji bo guhdarvanên [[muzîka kurdî]] jî, wê rêgaheke nû vebike. Ji bo strana "Kerîm lawo çekilmast" jî em dikarin bibêjin ku, di stranê de motîfên Rock, bi awayeke bingeh hatiye bikaranîn. Melodî di nav muzîkê de hatiye mehandin. Û her wiha stranên kasêtê, yên din jî, bi kirasê motîfên rock, li rihê gotin û melodiyên kurdî kiriye. Bi taybet strana "Keçikê bimeş" bi melodiyên kurdî yê otantîk, bes bi şêwazeke nu hatiye xwendin. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermend]] gf72q6l8u0zvnfld5jrrs92xwodwwcb 2062454 2062453 2026-06-18T08:16:52Z Kurê Acemî 105128 /* Dîskografî */ 2062454 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo <!-- Ji bo stranbêjan: solo; koman: kom; enstrumantalîstan: enst --> | nav = | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = <!-- Ji bo ku wêne wek landscape mode xuya bike --> | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = <!-- Herî pêşî ev kom yan hunermend ji kû derketiye? Heke ji |cihê_jidayikbûnê cuda be --> | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | pîşe = | amûr = | salên_çalak = | şirketa_muzîkê = <!-- herwiha wek etîket tê nasîn, kîjan şirket albûmê difiroşe? --> | çalakiyên_têkildar = | malper = | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = | cureyê_muzîkê = }} '''Jan Axîn''' (jdb. sala 1973an, li [[Batman]]) hunermendekî kurd e. Ji biçukatiya xwe de muzîk, hest û remanên kurdî di giyanê wî de cihekî giring girtin. Di [[muzîka kurdî]] de klasîkên mîna [[Mihemed Şêxo]], Tehsîn Taha, Mehmed Arifê Cizrawî û Miradko, li ser muzîka wî tesîr kirin. Ji biçûkatiya xwe de ji temburê hez kir û berhemên xwe bi tembura xwe afirand. Di sala 1997an de beşa perwerdehiyê xelas kir. Berî esera xwe, di nava xebat û organîzasyonên muzîka kurdî de cih girt. Li ser vê bingeha xwurt muzîka xwe ava kir û bi muzîka nujen ya cîhanê neqişand. Di muzîka cîhanê de jî li kom û kesên mîna [[Pink Floyd]], [[Gary Moore]], [[Nirvana]], [[Bon Jovi]] û kesên mîna wan guhdarî kir. Bîr û baweriya wî eve ku muzîka kurdî jî di nava muzîka cîhanê de êdî rola xwe bilîze, ji ber ku muzîka Kurdî jî di keskesora vê cîhanê de rengekî taybet û bêhempa ye. == Muzîka wî == Kaseta hunermend ya bi navê "Bajar", ji productîona bi navê Ares'ê derket. Ev kaset ji deh stranan pêk tê. Gotin û muzîkên neh stranan jî, ji aliyê Jan Axîn ve hatiye amadekirin. Jan Axîn di berhema xwe de enstrumanan bi tarza Rock bi kar aniye. Şêrîniya zimanê kurdî hîs kiriye û berhemên xwe li ser vê bingehê afirandiye. Em dikarin wekî mînakek binîşînin ku, helbesta Baba Tahîrê Uryan, ya bi navê "Delal", hezar sal berê hatiye nivîsandin. Lê Jan Axîn, vê helbesta klasîk bi muzikek nûjen biriqandiye. Wekî din cudatiya vê berhemê û taybetmendiya wê, ji helbestên ku di naveroka vê kasetê de hatine bikaranîn tê. Helbesta helbestvanê Frensî [[Louîs Aragon]], ya bi navê "Evîna bextewar tuneye" û ji helbestvanê Yewnanî [[Konstantînos Kawafîs]], helbesta bi navê "Bajar", bi melodiyên Kurdî hatine neqişandin û ev herdu stran, ji bo guhdarvanên [[muzîka kurdî]] jî, wê rêgaheke nû vebike. Ji bo strana "Kerîm lawo çekilmast" jî em dikarin bibêjin ku, di stranê de motîfên Rock, bi awayeke bingeh hatiye bikaranîn. Melodî di nav muzîkê de hatiye mehandin. Û her wiha stranên kasêtê, yên din jî, bi kirasê motîfên rock, li rihê gotin û melodiyên kurdî kiriye. Bi taybet strana "Keçikê bimeş" bi melodiyên kurdî yê otantîk, bes bi şêwazeke nu hatiye xwendin. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermend]] p4h5oi37bk7bht9gy0m6u497kmk4a9e 2062455 2062454 2026-06-18T08:17:31Z Kurê Acemî 105128 /* Muzîka wî */ 2062455 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo <!-- Ji bo stranbêjan: solo; koman: kom; enstrumantalîstan: enst --> | nav = | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = <!-- Ji bo ku wêne wek landscape mode xuya bike --> | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = <!-- Herî pêşî ev kom yan hunermend ji kû derketiye? Heke ji |cihê_jidayikbûnê cuda be --> | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | pîşe = | amûr = | salên_çalak = | şirketa_muzîkê = <!-- herwiha wek etîket tê nasîn, kîjan şirket albûmê difiroşe? --> | çalakiyên_têkildar = | malper = | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = | cureyê_muzîkê = }} '''Jan Axîn''' (jdb. sala 1973an, li [[Batman]]) hunermendekî kurd e. Ji biçukatiya xwe de muzîk, hest û remanên kurdî di giyanê wî de cihekî giring girtin. Di [[muzîka kurdî]] de klasîkên mîna [[Mihemed Şêxo]], Tehsîn Taha, Mehmed Arifê Cizrawî û Miradko, li ser muzîka wî tesîr kirin. Ji biçûkatiya xwe de ji temburê hez kir û berhemên xwe bi tembura xwe afirand. Di sala 1997an de beşa perwerdehiyê xelas kir. Berî esera xwe, di nava xebat û organîzasyonên muzîka kurdî de cih girt. Li ser vê bingeha xwurt muzîka xwe ava kir û bi muzîka nujen ya cîhanê neqişand. Di muzîka cîhanê de jî li kom û kesên mîna [[Pink Floyd]], [[Gary Moore]], [[Nirvana]], [[Bon Jovi]] û kesên mîna wan guhdarî kir. Bîr û baweriya wî eve ku muzîka kurdî jî di nava muzîka cîhanê de êdî rola xwe bilîze, ji ber ku muzîka Kurdî jî di keskesora vê cîhanê de rengekî taybet û bêhempa ye. == Dîskografî == {{Kontrola otorîteyê}} 3rk5qvikufnab5wrwgqln4dtyp7q2if 2062456 2062455 2026-06-18T08:18:42Z Kurê Acemî 105128 /* Dîskografî */ 2062456 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo <!-- Ji bo stranbêjan: solo; koman: kom; enstrumantalîstan: enst --> | nav = | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = <!-- Ji bo ku wêne wek landscape mode xuya bike --> | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = <!-- Herî pêşî ev kom yan hunermend ji kû derketiye? Heke ji |cihê_jidayikbûnê cuda be --> | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | pîşe = | amûr = | salên_çalak = | şirketa_muzîkê = <!-- herwiha wek etîket tê nasîn, kîjan şirket albûmê difiroşe? --> | çalakiyên_têkildar = | malper = | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = | cureyê_muzîkê = }} '''Jan Axîn''' (jdb. sala 1973an, li [[Batman]]) hunermendekî kurd e. Ji biçukatiya xwe de muzîk, hest û remanên kurdî di giyanê wî de cihekî giring girtin. Di [[muzîka kurdî]] de klasîkên mîna [[Mihemed Şêxo]], Tehsîn Taha, Mehmed Arifê Cizrawî û Miradko, li ser muzîka wî tesîr kirin. Ji biçûkatiya xwe de ji temburê hez kir û berhemên xwe bi tembura xwe afirand. Di sala 1997an de beşa perwerdehiyê xelas kir. Berî esera xwe, di nava xebat û organîzasyonên muzîka kurdî de cih girt. Li ser vê bingeha xwurt muzîka xwe ava kir û bi muzîka nujen ya cîhanê neqişand. Di muzîka cîhanê de jî li kom û kesên mîna [[Pink Floyd]], [[Gary Moore]], [[Nirvana]], [[Bon Jovi]] û kesên mîna wan guhdarî kir. Bîr û baweriya wî eve ku muzîka kurdî jî di nava muzîka cîhanê de êdî rola xwe bilîze, ji ber ku muzîka Kurdî jî di keskesora vê cîhanê de rengekî taybet û bêhempa ye. == Dîskografî == * Bajar (2001) * Evînên Şikestî (2005) * Zerîba (2018) {{Kontrola otorîteyê}} pkdp2onjwi07m2ugblhrnbamnvaojvh 2062457 2062456 2026-06-18T08:19:49Z Kurê Acemî 105128 /* Dîskografî */ 2062457 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo <!-- Ji bo stranbêjan: solo; koman: kom; enstrumantalîstan: enst --> | nav = | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = <!-- Ji bo ku wêne wek landscape mode xuya bike --> | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = <!-- Herî pêşî ev kom yan hunermend ji kû derketiye? Heke ji |cihê_jidayikbûnê cuda be --> | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | pîşe = | amûr = | salên_çalak = | şirketa_muzîkê = <!-- herwiha wek etîket tê nasîn, kîjan şirket albûmê difiroşe? --> | çalakiyên_têkildar = | malper = | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = | cureyê_muzîkê = }} '''Jan Axîn''' (jdb. sala 1973an, li [[Batman]]) hunermendekî kurd e. Ji biçukatiya xwe de muzîk, hest û remanên kurdî di giyanê wî de cihekî giring girtin. Di [[muzîka kurdî]] de klasîkên mîna [[Mihemed Şêxo]], Tehsîn Taha, Mehmed Arifê Cizrawî û Miradko, li ser muzîka wî tesîr kirin. Ji biçûkatiya xwe de ji temburê hez kir û berhemên xwe bi tembura xwe afirand. Di sala 1997an de beşa perwerdehiyê xelas kir. Berî esera xwe, di nava xebat û organîzasyonên muzîka kurdî de cih girt. Li ser vê bingeha xwurt muzîka xwe ava kir û bi muzîka nujen ya cîhanê neqişand. Di muzîka cîhanê de jî li kom û kesên mîna [[Pink Floyd]], [[Gary Moore]], [[Nirvana]], [[Bon Jovi]] û kesên mîna wan guhdarî kir. Bîr û baweriya wî eve ku muzîka kurdî jî di nava muzîka cîhanê de êdî rola xwe bilîze, ji ber ku muzîka Kurdî jî di keskesora vê cîhanê de rengekî taybet û bêhempa ye. == Dîskografî == * Bajar (2001) * Evînên Şikestî (2005) * Zerîba (2018) * Hêvîya Baranê (2026) {{Kontrola otorîteyê}} pg88vg1hdpytcnrhf7ghvebm0ghesui 2062458 2062457 2026-06-18T08:20:05Z Kurê Acemî 105128 /* Dîskografî */ 2062458 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo <!-- Ji bo stranbêjan: solo; koman: kom; enstrumantalîstan: enst --> | nav = | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = <!-- Ji bo ku wêne wek landscape mode xuya bike --> | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = <!-- Herî pêşî ev kom yan hunermend ji kû derketiye? Heke ji |cihê_jidayikbûnê cuda be --> | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | pîşe = | amûr = | salên_çalak = | şirketa_muzîkê = <!-- herwiha wek etîket tê nasîn, kîjan şirket albûmê difiroşe? --> | çalakiyên_têkildar = | malper = | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = | cureyê_muzîkê = }} '''Jan Axîn''' (jdb. sala 1973an, li [[Batman]]) hunermendekî kurd e. Ji biçukatiya xwe de muzîk, hest û remanên kurdî di giyanê wî de cihekî giring girtin. Di [[muzîka kurdî]] de klasîkên mîna [[Mihemed Şêxo]], Tehsîn Taha, Mehmed Arifê Cizrawî û Miradko, li ser muzîka wî tesîr kirin. Ji biçûkatiya xwe de ji temburê hez kir û berhemên xwe bi tembura xwe afirand. Di sala 1997an de beşa perwerdehiyê xelas kir. Berî esera xwe, di nava xebat û organîzasyonên muzîka kurdî de cih girt. Li ser vê bingeha xwurt muzîka xwe ava kir û bi muzîka nujen ya cîhanê neqişand. Di muzîka cîhanê de jî li kom û kesên mîna [[Pink Floyd]], [[Gary Moore]], [[Nirvana]], [[Bon Jovi]] û kesên mîna wan guhdarî kir. Bîr û baweriya wî eve ku muzîka kurdî jî di nava muzîka cîhanê de êdî rola xwe bilîze, ji ber ku muzîka Kurdî jî di keskesora vê cîhanê de rengekî taybet û bêhempa ye. == Dîskografî == * Bajar (2001) * Evînên Şikestî (2005) * Zerîba (2018) * Hêvîya Baranê (2026) == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} nbbe980esieo3hu6hkembx6u3ihy01g 2062459 2062458 2026-06-18T08:20:17Z Kurê Acemî 105128 2062459 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo <!-- Ji bo stranbêjan: solo; koman: kom; enstrumantalîstan: enst --> | nav = | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = <!-- Ji bo ku wêne wek landscape mode xuya bike --> | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = <!-- Herî pêşî ev kom yan hunermend ji kû derketiye? Heke ji |cihê_jidayikbûnê cuda be --> | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | pîşe = | amûr = | salên_çalak = | şirketa_muzîkê = <!-- herwiha wek etîket tê nasîn, kîjan şirket albûmê difiroşe? --> | çalakiyên_têkildar = | malper = | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = | cureyê_muzîkê = }} '''Jan Axîn''' (jdb. sala 1973an, li [[Batman]]) hunermendekî kurd e. Ji biçukatiya xwe de muzîk, hest û remanên kurdî di giyanê wî de cihekî giring girtin. Di [[muzîka kurdî]] de klasîkên mîna [[Mihemed Şêxo]], Tehsîn Taha, Mehmed Arifê Cizrawî û Miradko, li ser muzîka wî tesîr kirin. Ji biçûkatiya xwe de ji temburê hez kir û berhemên xwe bi tembura xwe afirand. Di sala 1997an de beşa perwerdehiyê xelas kir. Berî esera xwe, di nava xebat û organîzasyonên muzîka kurdî de cih girt. Li ser vê bingeha xwurt muzîka xwe ava kir û bi muzîka nujen ya cîhanê neqişand. Di muzîka cîhanê de jî li kom û kesên mîna [[Pink Floyd]], [[Gary Moore]], [[Nirvana]], [[Bon Jovi]] û kesên mîna wan guhdarî kir. Bîr û baweriya wî eve ku muzîka kurdî jî di nava muzîka cîhanê de êdî rola xwe bilîze, ji ber ku muzîka Kurdî jî di keskesora vê cîhanê de rengekî taybet û bêhempa ye. == Dîskografî == * Bajar (2001) * Evînên Şikestî (2005) * Zerîba (2018) * Hêvîya Baranê (2026) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} dlg2qcpa7tfe67d48jv8qojiwkf81ix 2062460 2062459 2026-06-18T08:20:26Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Hunermendên kurd]] 2062460 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo <!-- Ji bo stranbêjan: solo; koman: kom; enstrumantalîstan: enst --> | nav = | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = <!-- Ji bo ku wêne wek landscape mode xuya bike --> | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = <!-- Herî pêşî ev kom yan hunermend ji kû derketiye? Heke ji |cihê_jidayikbûnê cuda be --> | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | pîşe = | amûr = | salên_çalak = | şirketa_muzîkê = <!-- herwiha wek etîket tê nasîn, kîjan şirket albûmê difiroşe? --> | çalakiyên_têkildar = | malper = | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = | cureyê_muzîkê = }} '''Jan Axîn''' (jdb. sala 1973an, li [[Batman]]) hunermendekî kurd e. Ji biçukatiya xwe de muzîk, hest û remanên kurdî di giyanê wî de cihekî giring girtin. Di [[muzîka kurdî]] de klasîkên mîna [[Mihemed Şêxo]], Tehsîn Taha, Mehmed Arifê Cizrawî û Miradko, li ser muzîka wî tesîr kirin. Ji biçûkatiya xwe de ji temburê hez kir û berhemên xwe bi tembura xwe afirand. Di sala 1997an de beşa perwerdehiyê xelas kir. Berî esera xwe, di nava xebat û organîzasyonên muzîka kurdî de cih girt. Li ser vê bingeha xwurt muzîka xwe ava kir û bi muzîka nujen ya cîhanê neqişand. Di muzîka cîhanê de jî li kom û kesên mîna [[Pink Floyd]], [[Gary Moore]], [[Nirvana]], [[Bon Jovi]] û kesên mîna wan guhdarî kir. Bîr û baweriya wî eve ku muzîka kurdî jî di nava muzîka cîhanê de êdî rola xwe bilîze, ji ber ku muzîka Kurdî jî di keskesora vê cîhanê de rengekî taybet û bêhempa ye. == Dîskografî == * Bajar (2001) * Evînên Şikestî (2005) * Zerîba (2018) * Hêvîya Baranê (2026) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] 3bsg9gexp01ewcecpaywevmqj8zzear 2062461 2062460 2026-06-18T08:20:47Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Batmanê]] 2062461 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo <!-- Ji bo stranbêjan: solo; koman: kom; enstrumantalîstan: enst --> | nav = | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = <!-- Ji bo ku wêne wek landscape mode xuya bike --> | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = <!-- Herî pêşî ev kom yan hunermend ji kû derketiye? Heke ji |cihê_jidayikbûnê cuda be --> | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | pîşe = | amûr = | salên_çalak = | şirketa_muzîkê = <!-- herwiha wek etîket tê nasîn, kîjan şirket albûmê difiroşe? --> | çalakiyên_têkildar = | malper = | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = | cureyê_muzîkê = }} '''Jan Axîn''' (jdb. sala 1973an, li [[Batman]]) hunermendekî kurd e. Ji biçukatiya xwe de muzîk, hest û remanên kurdî di giyanê wî de cihekî giring girtin. Di [[muzîka kurdî]] de klasîkên mîna [[Mihemed Şêxo]], Tehsîn Taha, Mehmed Arifê Cizrawî û Miradko, li ser muzîka wî tesîr kirin. Ji biçûkatiya xwe de ji temburê hez kir û berhemên xwe bi tembura xwe afirand. Di sala 1997an de beşa perwerdehiyê xelas kir. Berî esera xwe, di nava xebat û organîzasyonên muzîka kurdî de cih girt. Li ser vê bingeha xwurt muzîka xwe ava kir û bi muzîka nujen ya cîhanê neqişand. Di muzîka cîhanê de jî li kom û kesên mîna [[Pink Floyd]], [[Gary Moore]], [[Nirvana]], [[Bon Jovi]] û kesên mîna wan guhdarî kir. Bîr û baweriya wî eve ku muzîka kurdî jî di nava muzîka cîhanê de êdî rola xwe bilîze, ji ber ku muzîka Kurdî jî di keskesora vê cîhanê de rengekî taybet û bêhempa ye. == Dîskografî == * Bajar (2001) * Evînên Şikestî (2005) * Zerîba (2018) * Hêvîya Baranê (2026) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Batmanê]] kvjwx2ccfee1ner5wate9zn7nh8mmkx 2062463 2062461 2026-06-18T08:20:58Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1973]] 2062463 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo <!-- Ji bo stranbêjan: solo; koman: kom; enstrumantalîstan: enst --> | nav = | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = <!-- Ji bo ku wêne wek landscape mode xuya bike --> | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = <!-- Herî pêşî ev kom yan hunermend ji kû derketiye? Heke ji |cihê_jidayikbûnê cuda be --> | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | pîşe = | amûr = | salên_çalak = | şirketa_muzîkê = <!-- herwiha wek etîket tê nasîn, kîjan şirket albûmê difiroşe? --> | çalakiyên_têkildar = | malper = | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = | cureyê_muzîkê = }} '''Jan Axîn''' (jdb. sala 1973an, li [[Batman]]) hunermendekî kurd e. Ji biçukatiya xwe de muzîk, hest û remanên kurdî di giyanê wî de cihekî giring girtin. Di [[muzîka kurdî]] de klasîkên mîna [[Mihemed Şêxo]], Tehsîn Taha, Mehmed Arifê Cizrawî û Miradko, li ser muzîka wî tesîr kirin. Ji biçûkatiya xwe de ji temburê hez kir û berhemên xwe bi tembura xwe afirand. Di sala 1997an de beşa perwerdehiyê xelas kir. Berî esera xwe, di nava xebat û organîzasyonên muzîka kurdî de cih girt. Li ser vê bingeha xwurt muzîka xwe ava kir û bi muzîka nujen ya cîhanê neqişand. Di muzîka cîhanê de jî li kom û kesên mîna [[Pink Floyd]], [[Gary Moore]], [[Nirvana]], [[Bon Jovi]] û kesên mîna wan guhdarî kir. Bîr û baweriya wî eve ku muzîka kurdî jî di nava muzîka cîhanê de êdî rola xwe bilîze, ji ber ku muzîka Kurdî jî di keskesora vê cîhanê de rengekî taybet û bêhempa ye. == Dîskografî == * Bajar (2001) * Evînên Şikestî (2005) * Zerîba (2018) * Hêvîya Baranê (2026) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Batmanê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1973]] hm2fvkeo3hez7p9j2c5m9p5aw5u6iyn 2062464 2062463 2026-06-18T08:21:19Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Muzîkvanên kurd]] 2062464 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo <!-- Ji bo stranbêjan: solo; koman: kom; enstrumantalîstan: enst --> | nav = | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = <!-- Ji bo ku wêne wek landscape mode xuya bike --> | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = <!-- Herî pêşî ev kom yan hunermend ji kû derketiye? Heke ji |cihê_jidayikbûnê cuda be --> | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | pîşe = | amûr = | salên_çalak = | şirketa_muzîkê = <!-- herwiha wek etîket tê nasîn, kîjan şirket albûmê difiroşe? --> | çalakiyên_têkildar = | malper = | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = | cureyê_muzîkê = }} '''Jan Axîn''' (jdb. sala 1973an, li [[Batman]]) hunermendekî kurd e. Ji biçukatiya xwe de muzîk, hest û remanên kurdî di giyanê wî de cihekî giring girtin. Di [[muzîka kurdî]] de klasîkên mîna [[Mihemed Şêxo]], Tehsîn Taha, Mehmed Arifê Cizrawî û Miradko, li ser muzîka wî tesîr kirin. Ji biçûkatiya xwe de ji temburê hez kir û berhemên xwe bi tembura xwe afirand. Di sala 1997an de beşa perwerdehiyê xelas kir. Berî esera xwe, di nava xebat û organîzasyonên muzîka kurdî de cih girt. Li ser vê bingeha xwurt muzîka xwe ava kir û bi muzîka nujen ya cîhanê neqişand. Di muzîka cîhanê de jî li kom û kesên mîna [[Pink Floyd]], [[Gary Moore]], [[Nirvana]], [[Bon Jovi]] û kesên mîna wan guhdarî kir. Bîr û baweriya wî eve ku muzîka kurdî jî di nava muzîka cîhanê de êdî rola xwe bilîze, ji ber ku muzîka Kurdî jî di keskesora vê cîhanê de rengekî taybet û bêhempa ye. == Dîskografî == * Bajar (2001) * Evînên Şikestî (2005) * Zerîba (2018) * Hêvîya Baranê (2026) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Batmanê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1973]] [[Kategorî:Muzîkvanên kurd]] 40j434enkuk8ofbewtwmiswuv47ypjc 2062471 2062464 2026-06-18T08:22:48Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062471 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo <!-- Ji bo stranbêjan: solo; koman: kom; enstrumantalîstan: enst --> | nav = | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = <!-- Ji bo ku wêne wek landscape mode xuya bike --> | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = <!-- Herî pêşî ev kom yan hunermend ji kû derketiye? Heke ji |cihê_jidayikbûnê cuda be --> | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | pîşe = | amûr = | salên_çalak = | şirketa_muzîkê = <!-- herwiha wek etîket tê nasîn, kîjan şirket albûmê difiroşe? --> | çalakiyên_têkildar = | malper = | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = | cureyê_muzîkê = }} '''Jan Axîn''' (jdb. sala 1973an, li [[Batman]]) hunermendekî kurd e. Ji biçukatiya xwe de muzîk, hest û remanên kurdî di giyanê wî de cihekî giring girtin. Di [[muzîka kurdî]] de klasîkên mîna [[Mihemed Şêxo]], Tehsîn Taha, Mehmed Arifê Cizrawî û Miradko, li ser muzîka wî tesîr kirin. Ji biçûkatiya xwe de ji temburê hez kir û berhemên xwe bi tembura xwe afirand. Di sala 1997an de dîplomek di beşa muzîkê di [[zanîngeha Dîcleyê]] wergirt. Berî esera xwe, di nava xebat û organîzasyonên muzîka kurdî de cih girt. Li ser vê bingeha xwurt muzîka xwe ava kir û bi muzîka nujen ya cîhanê neqişand. Di muzîka cîhanê de jî li kom û kesên mîna [[Pink Floyd]], [[Gary Moore]], [[Nirvana]], [[Bon Jovi]] û kesên mîna wan guhdarî kir. Bîr û baweriya wî eve ku muzîka kurdî jî di nava muzîka cîhanê de êdî rola xwe bilîze, ji ber ku muzîka Kurdî jî di keskesora vê cîhanê de rengekî taybet û bêhempa ye. == Dîskografî == * Bajar (2001) * Evînên Şikestî (2005) * Zerîba (2018) * Hêvîya Baranê (2026) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Batmanê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1973]] [[Kategorî:Muzîkvanên kurd]] 7ur2e5lxg8tgl1by3fe17fip8salgq0 2062475 2062471 2026-06-18T08:23:28Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062475 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo <!-- Ji bo stranbêjan: solo; koman: kom; enstrumantalîstan: enst --> | nav = Jan Axîn | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = <!-- Ji bo ku wêne wek landscape mode xuya bike --> | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = 1973 | cihê_jidayikbûnê = [[Batman]]<nowiki>, [[Bakurê Kurdistanê</nowiki> | jêder = <!-- Herî pêşî ev kom yan hunermend ji kû derketiye? Heke ji |cihê_jidayikbûnê cuda be --> | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | pîşe = | amûr = | salên_çalak = | şirketa_muzîkê = <!-- herwiha wek etîket tê nasîn, kîjan şirket albûmê difiroşe? --> | çalakiyên_têkildar = | malper = | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = | cureyê_muzîkê = }} '''Jan Axîn''' (jdb. sala 1973an, li [[Batman]]) hunermendekî kurd e. Ji biçukatiya xwe de muzîk, hest û remanên kurdî di giyanê wî de cihekî giring girtin. Di [[muzîka kurdî]] de klasîkên mîna [[Mihemed Şêxo]], Tehsîn Taha, Mehmed Arifê Cizrawî û Miradko, li ser muzîka wî tesîr kirin. Ji biçûkatiya xwe de ji temburê hez kir û berhemên xwe bi tembura xwe afirand. Di sala 1997an de dîplomek di beşa muzîkê di [[zanîngeha Dîcleyê]] wergirt. Berî esera xwe, di nava xebat û organîzasyonên muzîka kurdî de cih girt. Li ser vê bingeha xwurt muzîka xwe ava kir û bi muzîka nujen ya cîhanê neqişand. Di muzîka cîhanê de jî li kom û kesên mîna [[Pink Floyd]], [[Gary Moore]], [[Nirvana]], [[Bon Jovi]] û kesên mîna wan guhdarî kir. Bîr û baweriya wî eve ku muzîka kurdî jî di nava muzîka cîhanê de êdî rola xwe bilîze, ji ber ku muzîka Kurdî jî di keskesora vê cîhanê de rengekî taybet û bêhempa ye. == Dîskografî == * Bajar (2001) * Evînên Şikestî (2005) * Zerîba (2018) * Hêvîya Baranê (2026) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Batmanê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1973]] [[Kategorî:Muzîkvanên kurd]] 6it6f8v3eld3s168vxyqdmetwublaxe 2062477 2062475 2026-06-18T08:24:05Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062477 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo <!-- Ji bo stranbêjan: solo; koman: kom; enstrumantalîstan: enst --> | nav = Jan Axîn | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = <!-- Ji bo ku wêne wek landscape mode xuya bike --> | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = 1973 | cihê_jidayikbûnê = [[Batman]], [[Bakurê Kurdistanê]] | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | pîşe = | amûr = | salên_çalak = | şirketa_muzîkê = <!-- herwiha wek etîket tê nasîn, kîjan şirket albûmê difiroşe? --> | çalakiyên_têkildar = | malper = | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = | cureyê_muzîkê = }} '''Jan Axîn''' (jdb. sala 1973an, li [[Batman]]) hunermendekî kurd e. Ji biçukatiya xwe de muzîk, hest û remanên kurdî di giyanê wî de cihekî giring girtin. Di [[muzîka kurdî]] de klasîkên mîna [[Mihemed Şêxo]], Tehsîn Taha, Mehmed Arifê Cizrawî û Miradko, li ser muzîka wî tesîr kirin. Ji biçûkatiya xwe de ji temburê hez kir û berhemên xwe bi tembura xwe afirand. Di sala 1997an de dîplomek di beşa muzîkê di [[zanîngeha Dîcleyê]] wergirt. Berî esera xwe, di nava xebat û organîzasyonên muzîka kurdî de cih girt. Li ser vê bingeha xwurt muzîka xwe ava kir û bi muzîka nujen ya cîhanê neqişand. Di muzîka cîhanê de jî li kom û kesên mîna [[Pink Floyd]], [[Gary Moore]], [[Nirvana]], [[Bon Jovi]] û kesên mîna wan guhdarî kir. Bîr û baweriya wî eve ku muzîka kurdî jî di nava muzîka cîhanê de êdî rola xwe bilîze, ji ber ku muzîka Kurdî jî di keskesora vê cîhanê de rengekî taybet û bêhempa ye. == Dîskografî == * Bajar (2001) * Evînên Şikestî (2005) * Zerîba (2018) * Hêvîya Baranê (2026) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Batmanê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1973]] [[Kategorî:Muzîkvanên kurd]] n3364mxvy6r02lrzt5zlgz29v9sgrx6 2062478 2062477 2026-06-18T08:24:37Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062478 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo <!-- Ji bo stranbêjan: solo; koman: kom; enstrumantalîstan: enst --> | nav = Jan Axîn | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = <!-- Ji bo ku wêne wek landscape mode xuya bike --> | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = 1973 | cihê_jidayikbûnê = [[Batman]], [[Bakurê Kurdistanê]] | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | pîşe = [[Hunermend]]<br />Muzîkvan | amûr = | salên_çalak = | şirketa_muzîkê = <!-- herwiha wek etîket tê nasîn, kîjan şirket albûmê difiroşe? --> | çalakiyên_têkildar = | malper = | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = | cureyê_muzîkê = }} '''Jan Axîn''' (jdb. sala 1973an, li [[Batman]]) hunermendekî kurd e. Ji biçukatiya xwe de muzîk, hest û remanên kurdî di giyanê wî de cihekî giring girtin. Di [[muzîka kurdî]] de klasîkên mîna [[Mihemed Şêxo]], Tehsîn Taha, Mehmed Arifê Cizrawî û Miradko, li ser muzîka wî tesîr kirin. Ji biçûkatiya xwe de ji temburê hez kir û berhemên xwe bi tembura xwe afirand. Di sala 1997an de dîplomek di beşa muzîkê di [[zanîngeha Dîcleyê]] wergirt. Berî esera xwe, di nava xebat û organîzasyonên muzîka kurdî de cih girt. Li ser vê bingeha xwurt muzîka xwe ava kir û bi muzîka nujen ya cîhanê neqişand. Di muzîka cîhanê de jî li kom û kesên mîna [[Pink Floyd]], [[Gary Moore]], [[Nirvana]], [[Bon Jovi]] û kesên mîna wan guhdarî kir. Bîr û baweriya wî eve ku muzîka kurdî jî di nava muzîka cîhanê de êdî rola xwe bilîze, ji ber ku muzîka Kurdî jî di keskesora vê cîhanê de rengekî taybet û bêhempa ye. == Dîskografî == * Bajar (2001) * Evînên Şikestî (2005) * Zerîba (2018) * Hêvîya Baranê (2026) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Batmanê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1973]] [[Kategorî:Muzîkvanên kurd]] 1dryaxouwi46d7me7ku7en5zeixc29w 2062479 2062478 2026-06-18T08:25:17Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062479 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo <!-- Ji bo stranbêjan: solo; koman: kom; enstrumantalîstan: enst --> | nav = Jan Axîn | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = <!-- Ji bo ku wêne wek landscape mode xuya bike --> | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = 1973 | cihê_jidayikbûnê = [[Batman]], [[Bakurê Kurdistanê]] | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | pîşe = [[Hunermend]]<br />Muzîkvan | amûr = | salên_çalak = | şirketa_muzîkê = <!-- herwiha wek etîket tê nasîn, kîjan şirket albûmê difiroşe? --> | çalakiyên_têkildar = | malper = | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = | cureyê_muzîkê = [[Muzîka rock]] }} '''Jan Axîn''' (jdb. sala 1973an, li [[Batman]]) hunermendekî kurd e. Ji biçukatiya xwe de muzîk, hest û remanên kurdî di giyanê wî de cihekî giring girtin. Di [[muzîka kurdî]] de klasîkên mîna [[Mihemed Şêxo]], Tehsîn Taha, Mehmed Arifê Cizrawî û Miradko, li ser muzîka wî tesîr kirin. Ji biçûkatiya xwe de ji temburê hez kir û berhemên xwe bi tembura xwe afirand. Di sala 1997an de dîplomek di beşa muzîkê di [[zanîngeha Dîcleyê]] wergirt. Berî esera xwe, di nava xebat û organîzasyonên muzîka kurdî de cih girt. Li ser vê bingeha xwurt muzîka xwe ava kir û bi muzîka nujen ya cîhanê neqişand. Di muzîka cîhanê de jî li kom û kesên mîna [[Pink Floyd]], [[Gary Moore]], [[Nirvana]], [[Bon Jovi]] û kesên mîna wan guhdarî kir. Bîr û baweriya wî eve ku muzîka kurdî jî di nava muzîka cîhanê de êdî rola xwe bilîze, ji ber ku muzîka Kurdî jî di keskesora vê cîhanê de rengekî taybet û bêhempa ye. == Dîskografî == * Bajar (2001) * Evînên Şikestî (2005) * Zerîba (2018) * Hêvîya Baranê (2026) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Batmanê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1973]] [[Kategorî:Muzîkvanên kurd]] dwvi7dg0e0p3t370ajao5fd4wyqqczw 2062480 2062479 2026-06-18T08:26:14Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062480 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo <!-- Ji bo stranbêjan: solo; koman: kom; enstrumantalîstan: enst --> | nav = Jan Axîn | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = <!-- Ji bo ku wêne wek landscape mode xuya bike --> | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = 1973 | cihê_jidayikbûnê = [[Batman]], [[Bakurê Kurdistanê]] | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | pîşe = [[Hunermend]]<br />Muzîkvan | amûr = | salên_çalak = | şirketa_muzîkê = <!-- herwiha wek etîket tê nasîn, kîjan şirket albûmê difiroşe? --> | çalakiyên_têkildar = | malper = | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = | cureyê_muzîkê = [[Muzîka rock]] }} '''Jan Axîn''' (jdb. sala 1973an, li [[Batman]]) hunermendekî kurd e. Ji biçukatiya xwe de muzîk, hest û remanên kurdî di giyanê wî de cihekî giring girtin. Di [[muzîka kurdî]] de klasîkên mîna [[Mihemed Şêxo]], Tehsîn Taha, Mehmed Arifê Cizrawî û Miradko, li ser muzîka wî tesîr kirin. Ji biçûkatiya xwe de ji temburê hez kir û eserên xwe bi tembura xwe afirand. Di sala 1997an de dîplomek di beşa muzîkê di [[zanîngeha Dîcleyê]] wergirt. Berî esera xwe, di nava xebat û organîzasyonên muzîka kurdî de cih girt. Li ser vê bingeha xwurt muzîka xwe ava kir û bi muzîka nujen ya cîhanê neqişand. Di muzîka cîhanê de jî li kom û kesên mîna [[Pink Floyd]], [[Gary Moore]], [[Nirvana]], [[Bon Jovi]] û kesên mîna wan guhdarî kir. Bîr û baweriya wî eve ku muzîka kurdî jî di nava muzîka cîhanê de êdî rola xwe bilîze, ji ber ku muzîka Kurdî jî di keskesora vê cîhanê de rengekî taybet û bêhempa ye. == Dîskografî == * Bajar (2001) * Evînên Şikestî (2005) * Zerîba (2018) * Hêvîya Baranê (2026) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Batmanê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1973]] [[Kategorî:Muzîkvanên kurd]] cas544hcs1dcpbr8uskc65n9fnp0b63 2062481 2062480 2026-06-18T08:27:01Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062481 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo <!-- Ji bo stranbêjan: solo; koman: kom; enstrumantalîstan: enst --> | nav = Jan Axîn | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = <!-- Ji bo ku wêne wek landscape mode xuya bike --> | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = 1973 | cihê_jidayikbûnê = [[Batman]], [[Bakurê Kurdistanê]] | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | pîşe = [[Hunermend]]<br />Muzîkvan | amûr = | salên_çalak = | şirketa_muzîkê = <!-- herwiha wek etîket tê nasîn, kîjan şirket albûmê difiroşe? --> | çalakiyên_têkildar = | malper = | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = | cureyê_muzîkê = [[Muzîka rock]] }} '''Jan Axîn''' (jdb. sala 1973an, li [[Batman]]) hunermendekî kurd e. Ji biçukatiya xwe de muzîk, hest û remanên kurdî di giyanê wî de cihekî giring girtin. Di [[muzîka kurdî]] de klasîkên mîna [[Mihemed Şêxo]], Tehsîn Taha, Mehmed Arifê Cizrawî û Miradko, li ser muzîka wî tesîr kirin. Ji biçûkatiya xwe de ji temburê hez kir û eserên xwe bi tembura xwe afirand.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://biyografi.kurtcebilgi.com/jan-axin-biyografisi/ |sernav=Jan Axin Biyografisi |malper=Kürtçe Bilgi - KurtceBilgi.Com |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr-TR |paşnav=Bilgi |pêşnav=Kürtçe}}</ref> Di sala 1997an de dîplomek di beşa muzîkê di [[zanîngeha Dîcleyê]] wergirt. Berî esera xwe, di nava xebat û organîzasyonên muzîka kurdî de cih girt. Li ser vê bingeha xwurt muzîka xwe ava kir û bi muzîka nujen ya cîhanê neqişand. Di muzîka cîhanê de jî li kom û kesên mîna [[Pink Floyd]], [[Gary Moore]], [[Nirvana]], [[Bon Jovi]] û kesên mîna wan guhdarî kir. <ref name=":0" /> Bîr û baweriya wî eve ku muzîka kurdî jî di nava muzîka cîhanê de êdî rola xwe bilîze, ji ber ku muzîka Kurdî jî di keskesora vê cîhanê de rengekî taybet û bêhempa ye. == Dîskografî == * Bajar (2001) * Evînên Şikestî (2005) * Zerîba (2018) * Hêvîya Baranê (2026) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Batmanê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1973]] [[Kategorî:Muzîkvanên kurd]] kk19f8nh9n6uoldmbxp9ydfo1vz0x61 2062482 2062481 2026-06-18T08:27:12Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062482 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo <!-- Ji bo stranbêjan: solo; koman: kom; enstrumantalîstan: enst --> | nav = Jan Axîn | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = <!-- Ji bo ku wêne wek landscape mode xuya bike --> | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = 1973 | cihê_jidayikbûnê = [[Batman]], [[Bakurê Kurdistanê]] | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | pîşe = [[Hunermend]]<br />Muzîkvan | amûr = | salên_çalak = | şirketa_muzîkê = <!-- herwiha wek etîket tê nasîn, kîjan şirket albûmê difiroşe? --> | çalakiyên_têkildar = | malper = | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = | cureyê_muzîkê = [[Muzîka rock]] }} '''Jan Axîn''' (jdb. sala 1973an, li [[Batman]]) hunermendekî kurd e. Ji biçukatiya xwe de muzîk, hest û remanên kurdî di giyanê wî de cihekî giring girtin. Di [[muzîka kurdî]] de klasîkên mîna [[Mihemed Şêxo]], Tehsîn Taha, Mehmed Arifê Cizrawî û Miradko, li ser muzîka wî tesîr kirin. Ji biçûkatiya xwe de ji temburê hez kir û eserên xwe bi tembura xwe afirand.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://biyografi.kurtcebilgi.com/jan-axin-biyografisi/ |sernav=Jan Axin Biyografisi |malper=Kürtçe Bilgi - KurtceBilgi.Com |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr-TR |paşnav=Bilgi |pêşnav=Kürtçe}}</ref> Di sala 1997an de dîplomek di beşa muzîkê di [[zanîngeha Dîcleyê]] wergirt. Berî esera xwe, di nava xebat û organîzasyonên muzîka kurdî de cih girt. Li ser vê bingeha xwurt muzîka xwe ava kir û bi muzîka nujen ya cîhanê neqişand. Di muzîka cîhanê de jî li kom û kesên mîna [[Pink Floyd]], [[Gary Moore]], [[Nirvana]], [[Bon Jovi]] û kesên mîna wan guhdarî kir.<ref name=":0" /> Bîr û baweriya wî eve ku muzîka kurdî jî di nava muzîka cîhanê de êdî rola xwe bilîze, ji ber ku muzîka Kurdî jî di keskesora vê cîhanê de rengekî taybet û bêhempa ye. == Dîskografî == * Bajar (2001) * Evînên Şikestî (2005) * Zerîba (2018) * Hêvîya Baranê (2026) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Batmanê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1973]] [[Kategorî:Muzîkvanên kurd]] 8udbsboepyya9r56iqoxnat2i83kpaq 2062483 2062482 2026-06-18T08:27:30Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062483 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo <!-- Ji bo stranbêjan: solo; koman: kom; enstrumantalîstan: enst --> | nav = Jan Axîn | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = <!-- Ji bo ku wêne wek landscape mode xuya bike --> | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = 1973 | cihê_jidayikbûnê = [[Batman]], [[Bakurê Kurdistanê]] | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | pîşe = [[Hunermend]]<br />Muzîkvan | amûr = | salên_çalak = | şirketa_muzîkê = <!-- herwiha wek etîket tê nasîn, kîjan şirket albûmê difiroşe? --> | çalakiyên_têkildar = | malper = | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = | cureyê_muzîkê = [[Muzîka rock]] }} '''Jan Axîn''' (jdb. sala 1973an, li [[Batman]]) hunermendekî kurd e. Ji zarokatiya wî de, ew muzîk, hest û remanên kurdî di giyanê wî de cihekî giring girtin. Di [[muzîka kurdî]] de klasîkên mîna [[Mihemed Şêxo]], Tehsîn Taha, Mehmed Arifê Cizrawî û Miradko, li ser muzîka wî tesîr kirin. Ji biçûkatiya xwe de ji temburê hez kir û eserên xwe bi tembura xwe afirand.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://biyografi.kurtcebilgi.com/jan-axin-biyografisi/ |sernav=Jan Axin Biyografisi |malper=Kürtçe Bilgi - KurtceBilgi.Com |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr-TR |paşnav=Bilgi |pêşnav=Kürtçe}}</ref> Di sala 1997an de dîplomek di beşa muzîkê di [[zanîngeha Dîcleyê]] wergirt. Berî esera xwe, di nava xebat û organîzasyonên muzîka kurdî de cih girt. Li ser vê bingeha xwurt muzîka xwe ava kir û bi muzîka nujen ya cîhanê neqişand. Di muzîka cîhanê de jî li kom û kesên mîna [[Pink Floyd]], [[Gary Moore]], [[Nirvana]], [[Bon Jovi]] û kesên mîna wan guhdarî kir.<ref name=":0" /> Bîr û baweriya wî eve ku muzîka kurdî jî di nava muzîka cîhanê de êdî rola xwe bilîze, ji ber ku muzîka Kurdî jî di keskesora vê cîhanê de rengekî taybet û bêhempa ye. == Dîskografî == * Bajar (2001) * Evînên Şikestî (2005) * Zerîba (2018) * Hêvîya Baranê (2026) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Batmanê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1973]] [[Kategorî:Muzîkvanên kurd]] tal7ci1j2n6f396i4bj1zq4w51o0q3y 2062484 2062483 2026-06-18T08:27:42Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062484 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo <!-- Ji bo stranbêjan: solo; koman: kom; enstrumantalîstan: enst --> | nav = Jan Axîn | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = <!-- Ji bo ku wêne wek landscape mode xuya bike --> | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = 1973 | cihê_jidayikbûnê = [[Batman]], [[Bakurê Kurdistanê]] | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | pîşe = [[Hunermend]]<br />Muzîkvan | amûr = | salên_çalak = | şirketa_muzîkê = <!-- herwiha wek etîket tê nasîn, kîjan şirket albûmê difiroşe? --> | çalakiyên_têkildar = | malper = | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = | cureyê_muzîkê = [[Muzîka rock]] }} '''Jan Axîn''' (jdb. sala 1973an, li [[Batman]]) hunermendekî kurd e. Ji zarokatiya wî de, muzîk, hest û remanên kurdî di giyanê wî de cihekî giring girtin. Di [[muzîka kurdî]] de klasîkên mîna [[Mihemed Şêxo]], Tehsîn Taha, Mehmed Arifê Cizrawî û Miradko, li ser muzîka wî tesîr kirin. Ji biçûkatiya xwe de ji temburê hez kir û eserên xwe bi tembura xwe afirand.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://biyografi.kurtcebilgi.com/jan-axin-biyografisi/ |sernav=Jan Axin Biyografisi |malper=Kürtçe Bilgi - KurtceBilgi.Com |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr-TR |paşnav=Bilgi |pêşnav=Kürtçe}}</ref> Di sala 1997an de dîplomek di beşa muzîkê di [[zanîngeha Dîcleyê]] wergirt. Berî esera xwe, di nava xebat û organîzasyonên muzîka kurdî de cih girt. Li ser vê bingeha xwurt muzîka xwe ava kir û bi muzîka nujen ya cîhanê neqişand. Di muzîka cîhanê de jî li kom û kesên mîna [[Pink Floyd]], [[Gary Moore]], [[Nirvana]], [[Bon Jovi]] û kesên mîna wan guhdarî kir.<ref name=":0" /> Bîr û baweriya wî eve ku muzîka kurdî jî di nava muzîka cîhanê de êdî rola xwe bilîze, ji ber ku muzîka Kurdî jî di keskesora vê cîhanê de rengekî taybet û bêhempa ye. == Dîskografî == * Bajar (2001) * Evînên Şikestî (2005) * Zerîba (2018) * Hêvîya Baranê (2026) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Batmanê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1973]] [[Kategorî:Muzîkvanên kurd]] 5anhishuceqwxa5uz4chciytvmrn6kz 2062485 2062484 2026-06-18T08:27:57Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062485 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo <!-- Ji bo stranbêjan: solo; koman: kom; enstrumantalîstan: enst --> | nav = Jan Axîn | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = <!-- Ji bo ku wêne wek landscape mode xuya bike --> | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = 1973 | cihê_jidayikbûnê = [[Batman]], [[Bakurê Kurdistanê]] | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | pîşe = [[Hunermend]]<br />Muzîkvan | amûr = | salên_çalak = | şirketa_muzîkê = <!-- herwiha wek etîket tê nasîn, kîjan şirket albûmê difiroşe? --> | çalakiyên_têkildar = | malper = | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = | cureyê_muzîkê = [[Muzîka rock]] }} '''Jan Axîn''' (jdb. sala 1973an, li [[Batman]]) hunermendekî kurd e. Ji zarokatiya wî de, muzîk, hest û remanên kurdî di giyanê wî de cihekî giring girtin. Di [[muzîka kurdî]] de klasîkên mîna [[Mihemed Şêxo]], Tehsîn Taha, Mehmed Arifê Cizrawî û Miradko, li ser muzîka wî tesîr kirin. Ji biçûkatiya xwe de ji temburê hez kir û eserên xwe bi tembura xwe afirand.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://biyografi.kurtcebilgi.com/jan-axin-biyografisi/ |sernav=Jan Axin Biyografisi |malper=Kürtçe Bilgi - KurtceBilgi.Com |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr-TR |paşnav=Bilgi |pêşnav=Kürtçe}}</ref> Di sala 1997an de dîplomek di beşa muzîkê di [[zanîngeha Dîcleyê]] wergirt. Berî esera xwe, di nava xebat û organîzasyonên muzîka kurdî de cih girt. Li ser vê bingeha xwurt muzîka xwe ava kir û bi muzîka nujen ya cîhanê neqişand. Di muzîka cîhanê de jî li kom û kesên mîna [[Pink Floyd]], [[Gary Moore]], [[Nirvana]], [[Bon Jovi]] û kesên mîna wan guhdarî kir.<ref name=":0" /> Bîr û baweriya wî eve ku muzîka kurdî jî di nava muzîka cîhanê de êdî rola xwe bilîze, ji ber ku muzîka Kurdî jî di keskesora vê cîhanê de rengekî taybet û bêhempa ye. == Dîskografî == * Bajar (2001) * Evînên Şikestî (2005) * Zerîba (2018) * Hêvîya Baranê (2026) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Batmanê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1973]] [[Kategorî:Muzîkvanên kurd]] czcildeqkqfz6z0zzl5jv4js6z4qrur 2062532 2062485 2026-06-18T09:32:18Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062532 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo <!-- Ji bo stranbêjan: solo; koman: kom; enstrumantalîstan: enst --> | nav = Jan Axîn | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = <!-- Ji bo ku wêne wek landscape mode xuya bike --> | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = 1973 | cihê_jidayikbûnê = [[Batman]], [[Bakurê Kurdistanê]] | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | pîşe = [[Hunermend]]<br />Muzîkvan | amûr = | salên_çalak = | şirketa_muzîkê = <!-- herwiha wek etîket tê nasîn, kîjan şirket albûmê difiroşe? --> | çalakiyên_têkildar = | malper = | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = | cureyê_muzîkê = [[Muzîka rock]] }} '''Jan Axîn''' (jdb. sala 1973an, li [[Batman]]) hunermendekî kurd e. Ji zarokatiya wî de, muzîk, hest û remanên kurdî di giyanê wî de cihekî giring girtin. Di [[muzîka kurdî]] de klasîkên mîna [[Mihemed Şêxo]], Tehsîn Taha, Mehmed Arifê Cizrawî û Miradko, li ser muzîka wî tesîr kirin. Ji biçûkatiya xwe de ji temburê hez kir û eserên xwe bi tembura xwe afirand.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://biyografi.kurtcebilgi.com/jan-axin-biyografisi/ |sernav=Jan Axin Biyografisi |malper=Kürtçe Bilgi - KurtceBilgi.Com |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr-TR |paşnav=Bilgi |pêşnav=Kürtçe}}</ref> Di sala 1997an de dîplomek di beşa muzîkê di [[zanîngeha Dîcleyê]] wergirt. Berî esera xwe, di nava xebat û organîzasyonên muzîka kurdî de cih girt. Li ser vê bingeha xwurt muzîka xwe ava kir û bi muzîka nujen ya cîhanê neqişand. Di muzîka cîhanê de jî li kom û kesên mîna [[Pink Floyd]], [[Gary Moore]], [[Nirvana]], [[Bon Jovi]] û kesên mîna wan guhdarî kir.<ref name=":0" /> Bîr û baweriya wî eve ku muzîka kurdî jî di nava muzîka cîhanê de êdî rola xwe bilîze, ji ber ku muzîka Kurdî jî di keskesora vê cîhanê de rengekî taybet û bêhempa ye. == Dîskografî == * Bajar (2001) * Evînên Şikestî (2005) * Zerîba (2018) * Hêvîya Baranê (2026) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1973]] [[Kategorî:Kesên ji Batmanê]] [[Kategorî:Muzîkvanên kurd]] 78zmtlyndsmrz43q83vd2upk7zul9q1 0 2915 2062239 1984453 2026-06-17T17:52:16Z Guherto 41494 Min kelîmeya berê (hereket, xelk) vegerand ji ber ku bê sebeb hatibû guhertin ([[Special:Diff/708543/709683|lînk]], [[Bikarhêner:Avestaboy]]) 2062239 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat | nav = Komara Kurdistanê | navê_fermî = Komarî Kurdistan | navê_kurdî = | al = Flag of the Republic of Mahabad.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = COA of the Republic of Mahabad.png | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = | sirûda_netewî = "[[Ey Reqîb]]" | cîh = LocationRepublicofKurdistan.png | cîh_sernav = | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_tev = | paytext = [[Mehabad]] | koordînat_paytext = | bajarê_mezin = | sîstema_siyasî = [[Komar]] | serok_cure = Serokkomar | serok_nav = [[Qazî Mihemed]] | serok_cure1 = Serokwezîr | serok_nav1 = [[Hecî Baba Şêx]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 66.274 | av = | gelhe = | gelhe_sal = | berbelavî = | serxwebûn = [[22ê kanûna paşîn]] [[1946]] - [[17ê kanûna pêşîn]] [[1946]]<ref>{{Tr}} [http://www.firatnews.com/index.php?rupel=nuce&nuceID=74619 Kürtlerin 11 ay süren tarihi sevinci: Mahabad Cumhuriyeti]</ref> | TBH_giştî = | TBH/mirov = | TBH_sal = | dirav = | dem = | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = | nexşe = | nexşe_sernav = }}'''Komara Kurdistanê''' yan jî '''Komara Kurdistanê ya Mehabadê'''<ref>[http://www.enstituyakurdi.com/kurdistan/weje/pexsan/pexsan/dirok/2015/01/17/roja-17011946-dawiya-komara-mehabad-u-rojanekirina-nirxandineke/ Roja 17/01/1946: Dawiya Komara Mehabadê û Rojanekirina Nirxandinekê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214034539/http://www.enstituyakurdi.com/kurdistan/weje/pexsan/pexsan/dirok/2015/01/17/roja-17011946-dawiya-komara-mehabad-u-rojanekirina-nirxandineke/ |date=2016-02-14 }} enstituyakurdi.com</ref> komareke kurd bû ku bi serbajariya bajarê [[Mehabad]]ê di 22ê [[çile]]ya sala 1946an de ji aliyê damezranêr û serokê wî ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve hatiye ragihandin. Berê ragihandina Komara Mehabadê di çiriya pêşîn (sermawez) a sala 1945an de bi teşwîq û piştgiriya Sovyetê li Îranê Hikûmeta Azerbaycanê hat damezrandin. Demek piştî damezrandina [[Hikûmeta Azerbaycan a Îranê]], di 22ê çileya sala 1946an de li [[Qada Çarçira]] ya [[Mehabad (bajar)|Mehabadê]], di bin garantoriya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst]] de, avakirina Komara Kurdistanê ya Mehabadê hate ragihandin. Lijneya Wezîran ji sêzdeh kesan hate avakirin û Qazî Mihemed wek serokomar hate hilbijartin. Di nav sînorê komarê de bajarên [[Sine]], [[Şino]] û [[Miyanduaw]] hebûn û paytexta komarê bajarê [[Mehabad (bajar)|Mehabadê]] bû. Komara Mehabadê ku tenê 11e mehan dewam kir, di dema rêveberiya xwe de di warê sazîbûnê de serkevtinek mezin bi dest xist. Hinek ji van avakirina bingehên artêşê yên nûjen ên girêdayî Komarê, avakirina rêxistinên îdarî û rêveberî, avakirina dadgehan, berhevkirina bac, avakirina xezîneyê, çareserkirina pirsgirêkên tenduristî û perwerdeyê bûn. Serokwezîrê komarê [[Hecî Baba Şêx]], Wezîrê Berevanî û Fermandarê Giştî yê Artêşê [[Husên Xanî Sêyfî Qazî]], Wezîrê Navxwe [[Mihemed Emîn Muînî]], Wezîrê Aborî [[Ehmed Îlahî]] Wezîrî, Wezîrê Ragihandinê [[Kerîm Ehmediyan]], Wezîrê Çandiniyê [[Menaf Kerîmî]], Wezîrê Kar [[Xreq Heydil]] Si, Wezîrê Bazirganî [[Hecî Mistefa Davudî|Hecî Mistefa Dawûdî]], Wezîrê Rewşenbîrî [[Mehmûd Welîzade]], Wezîrê Tenduristiyê [[Seyîd Mihemed Eyûbiyan]], Wezîrê Dewletê [[Ebdulrehman Îlxanîzade]], Wezîrê Dadê [[Mela Husên Mecdî]] hatin hilbijartin. Bi vekişîna Artêşa Rûsyayê ji nû ve paytexta komarê, bajarê Mehabadê ji aliyê dewleta Îranê ve di 17ê kanûna sala 1946an de hatiye dagirkirin û Komara Kurdistanê ya Mehabadê ji aliyê dewleta Îranê ve hate rûxandin. == Berî avabûnê == {{Gotara bingehîn|Dîroka Rojhilatê Kurdistanê}} Piştî encamdana serhildanên [[Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî|Şêx Ubeydullahê Nehrî]] û [[Serhildana Simkoyê Şikak|Simkoyê Şikak]], di nava kurdên rojhilat de kêmasiya zana û rewşenbîran dihate niqaşkirin. [[Huseynê Mukriyanî]] ku ji Mehabadê ye, bi rêya zanayê [[Îran]]î Ahmed Kesrewî Tebrîzî hereketa [[nazî|naziyan]] û fikra naziyan ya di derbarê yekitiya nijadê aryanan de xwend û hinekî xwe nêzîk jî dît bo vê îdeolojiyê. Li sala 1937an de Mukriyanî bi rêya komeleya Dengê Kurdan ku wî avakiriye, kovara [[Şûle (kovar)|Şûle]] derxist. Di vê kovarê de di nivîsareke xwe de behsa neteweyê kurd dike ku kurd jî ji qewmên aryan in û divê wek almanan kurd jî împeratoriya xwe ava bikin. Fikrên Mukriyanî di navbera rewşenbîrên kurdên rojhilat de her dihatin niqaşkirin û tesîra xwe jî li rewşenbîran kir.<ref>B.P. Logashev, Turkmeni Irana , Moskva; İzdatelstvo Vostoçnoy Literaturi ,1976, r96</ref><ref>İran'da etnopolitik hareketler, Gülara Yenisey, r131</ref> [[Wêne:Qazi Muhammed wearing Kurdish clothes.jpg|200px|thumb|Qazî Mihemed bi cilên kurdî]] Sepanên Reza Şah li [[Rojhilata Kurdistanê]] nerazîbûnên mezin li navbera kurdan de peyda dikir. Ji bo modernîzekirina Îranê gelek serokeşîrên deverê ji welêt hatin dûrxistin. Ji bo modernîzekirina Îranê cilûbergên kurdî qedexe kirin. Sepanên wiha nerazîbûnên mezin li navbera serokeşîr û kesayetên kurd peyda kirin. Ev jî bû sedema dijberiya Reza Şah. [[Şêx Seyîd Tahayê Hekarî]] neviyê Şêx Ubeydullah zindanî kiribû û li wir mir. Gelek serokeşîrên Bextiyariyan û Loran jî darve kiribûn. Li van salan [[Brîtanî]] [[Başûrê Kurdistanê]], yanî [[Îlam]], [[Loristan]] û [[Kirmaşan]], Sovyetan jî [[Bakurê Kurdistanê]] dagir kiribûn. Navenda Kurdistanê jî bi taybetî herêma mukriyan di bin desthilata kurdan de bû. Li sala 1941ê de şahê Îranê [[Reza Şah]] bi derbeyekê ket. Di vî wextî de li her derê Îranê di bin kaosê de ye. Şûna Riza Şah, kurê wî [[Muhemmed Reza Pehlewî]] dibe desthilat. Di vî wextî de serokeşîr û serkêşên kurdan yên li sirgûnê dizivirin welêt û li herêmên xwe û herêmên li eşîrên wan lê dikirin bin destê xwe û berpirsiyar û karmendên şahê Îranê ji herêmên derdixistin. Heta li wê demê li derdora Urmiyê gelek tesîran van eşîran çêbû ku gelek kar û xebatên nebaş dikirin. Wê demê wekî her derê Îranê li Kurdistanê jî kaoseke mezintir hebû.<ref>B.P. Logashev, Turkmeni Irana , Moskva; İzdatelstvo Vostoçnoy Literaturi ,1976, r248</ref> Li Mehabadê ji aliyê hindek rewşenbîrên kurd ve [[Komeley Jiyanewey Kurdistan]] hate avakirin. Vê komeleyê nêzîkî sê salan xebatên xwe nepenî kirin. Her wisa li Mehabadê dagirkirina Sovyetan hebû. Leşkerên Îranê çekên xwe berdan û hemû vegerîn bajarên xwe. Piştî paqijkirina hêzên çekdarî li herêma [[Mukriyan]], wek çekdarî tenê hêzên eşîrî man. Li herêma [[Seqiz]] û [[Bane]] serokeşîrê [[Begzadeyan]] [[Heme Reşîd Xan]] bû fermanrewayê herêmê. Bajarê [[Serdeşt]]ê ket bin destê kurê [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], [[Şêx Letîf]]. Li Mehabadê jî hemû barê bajar ket ser milê Qazî Mihemed û brayê wî [[Ebulqasim Sedir Qazî]]. Qazî Mihemed ji bo ku eşîr Mehabadê dagir nekin, li gel serokeşîrên din hevdîtin pêkanî û biryarên hevpar dan ku zererê nadin hevdu .<ref>Jiyan û Têkoşîna Pêşewa Qazî Muhamed-Seîd Hûmayûn,r:40</ref> Hêzên rûsî bi giştî bi şêwirmendiya [[Partiya Komûnîst ya Azerbaycanê]] Îran dagir kiribûn. Bi alikariya tirkên Azerbaycana Sovyet, Azerbaycana Îranê jî hate dagir kirin. Gelek axa Azerbaycana Îranê dikeve nava Rojhilata Kurdistanê, ji ber vê sedemê jî tirkên Azerbaycanê (ecem) mecbûr man ku ji kurdan alîkariyê bixwazin. Sekreterê yekem yê Partiya Komûnîst ya Azerbaycanê [[Mîr Cefer Baxirov]] di daxuyaniyeke xwe de wiha dibêje: "Pirsgirêka kurdî, nuqteya qelstirîn ya Îran û Tirkiyê ye û sîlehê xweşik yê Brîtanî e. Divê ev xal çi wextan ji bîran me neçe. Divê li nav ecemên başûr û kurdan de têkiliyên xurt werin avakirin. Her çi be bila bibe, divê li gel kurdan zimanekî hevpar were avakirin. Xebatên me yên di nav kurdan de, divê kurd guhê xwe nedin îstîxbaratên derve û divê ji bo ku kurd ji serxwebûna xwe çek nehilgirin".<ref>Soğuk savaşın İlk Çatışması, İran Azerbaycanı, r:55</ref> Di payîza sala 1941ê de Brîtanî dixwazin li serokeşîrên herêma Mukriyan hevdîtinan bikin, ji bo vê hevdîtinê jî kesên navdarên bajarên Seqiz, Mehabad, Bane û [[Bokan]]ê vedixwînin Bokanê ku hevdîtinan bikin. Lê berî ku Brîtanî bên hevdîtinan bikin, Sovyetan bi rêya zanîna îstîxbarî digehin cihê hevdîtinê û berî Brîtanî li gel serokeşîrên kurd hevdîtinê dikin. [[Efser]]ên rûsî [[Selîm Atakşîov]] û hevalê wî [[Caferov]] û kurd di vê hevdîtinê de amade bûn. Ji aliyê kurdan ve jî [[Ebulqasim Sedir Qazî]] û serokeşîrên kurd amade bibûn. Li vê derê efserên sovyetî, van kurdan vedixwînin Bakûyê ji bo hevdîtinan li gel Mîr Cefer Baxirov.<ref>Jiyan û Têkoşîna Pêşewa Qazî Muhamed-Seîd Hûmayûn,r:42</ref> Jixwe paşî 18ê çiriya paşîn a 1941ê eşîra tirk Şahsevenî, 20ê çiriya paşîn rewşenbîrên Tebrîzê û 27ê çiriya paşîn de jî nêzî 30 serokeşîrên kurd çûn [[Bakû]]yê û li gel Mîr Cefer Baxirov re hevdîtin kirin. Piştî vegera serokeşîrên kurd, Qazî Mihemed tevî serokeşîrên Mameşan û Mengur ji bo ku çareserkirin û aştîdanan navbera gelên kurd û ecem çûn [[Urmiye]]yê. Ji xwe vê pêngavê paşî tesîra xwe nîşan da ku ti caran li herêmê di navbera kurd û eceman de şer û pêvçûn rûneda.<ref>Jiyan û Têkoşîna Pêşewa Qazî Muhamed-Seîd Hûmayûn,r:43</ref> Piştî dagirkirina rûsan a Îran û Rojhilata Kurdistanê, tevlîhevî û kêşeyên mezin li herêmê qewimîn. Di nav vê kaosê de dewleta [[Tirkiye]] jî xwest ku bi hinceta ku kurd zilmê li eceman (tirkên Azerbaycanê) dikin xwestin bikevin nav xaka Rojhilata Kurdistanê. Her wisa balyozê rûsî yê wê demê digot ku tirk dixwazin Azerbaycanê dagir bikin û tevlî Tirkiyeyê bikin<ref>Soğuk Savaşın İlk Çatışması İran Azerbaycanı, Cemil Hasanlı, r. 59</ref>. == Avabûna PDKê == Li wî wextî desthilata Îranê bi taybetî li rojavayê Îranê nemabû, rojavayê Îranê ketibû bin desthilata kurd û azerbaycaniyan. Di vê demê de rûsî jî ketin rojavaya Îranê. Hatina rûsî bo kurd û azerbaycaniyan bû sîwanek li dijî Şahê Îranê. Li sala 1942an de li Mehabadê ku di bin desthilata rûsî de bû bi navê [[Niştiman (kovar)|Nîştiman]] kovarek bi beşdarbûna 11 kesan ava bû.<ref>G.Lenczowski, Russia and the West in İran 1918-1948. New York: Ithaca,1949,r.249</ref> Niştiman di demek din dibe rojnameya fermî ya [[Komeley Jiyanewey Kurdistan]]ê. Di Niştimanê de xwestekên reformê her wisa li ser şerê eşîran û serokên eşîran nivîsar tên nivîsîn. Ji bo yekîtiya kurdan kêmasî û astengiyên eşîran tên gengeşekirin.<ref>D. McDowell, Modern History of Kurds, London, Tauris 2000, r. 238</ref> Piştî li Azerbaycana Îranê Partiya Demokratîk ya Azerbaycanê hate avakirin, baa kurdan jî ket Sovyetan ku alîkariya kurdan jî bikin. Hindek rewşenbîr û serokeşîrên kurd ji Mîr Cefer Baxirov xwestibû ku li Mehabadê jî wek Tebrîzê dibistaneke heft salî were vekirin, nexweşxaneyeke 25-30 cihrazanî were vekirin ku xizmeta gel bike. Her wisa xwestin ku hindek xwendekar kurd li xwendingehên leşkerî û sivîl de bixwînin ku paşî werin xizmeta Kurdistanê bikin.<ref>Soğuk Savaşın İlk Çatışması İran Azerbaycanı, Cemil Hasanlı, r. 153</ref> Li sala 1945an de Komele belav bû, piştî belavbûnê bi pêşengiya [[Qazî Muhemmed|Qazî Mihemed]] [[Partiya Demokratîk a Kurdistana Îranê]] hate avakirin. Di bernameya partiyê de ji bo kurdan xweserî, bi zimanê dayikê perwerdehî, fermîbûna zimanê kurdî hwd hebûn.<ref>Qasimlo, Kurdistana Îranê, r.30</ref> Di bernameya PDKÎ de xalên girîng ev in<ref>The Political Development of the Kurds in Iran: Pastoral Nationalism- F. Koohi-Kamali-r:106</ref>: # Kurd dê serbixwe bin di nava xaka Îranê de, di kar û xebatên xwe yên herêmên kurdan de dê serbixwe bin # Ji bo karên rêvebirinê dê kurdî were serbest kirin û di kar û xebatan de kurdî dê were bikaranîn # Rêvebirên dewletê yên li vê derê dê ji nav xelkê deverê were hilbijartin # Bi lezgînî endamên Konseya Deverî ya Kurdistanê bi dûçûna qanûnên hilbijartinê dê werin hilbijartin ku kar û xebatên deverê bikin # Bi qanûneke giştî, pirsgirêkên di navbera xwedî-ax û rênçberan de dê werin çareser kirin û ji bo paşerojê rolên wan dê bên aşkera kirin # Partiya Demokratîk ya Kurdistanê dê kedeke taybet xerc bike ku birayetî yekbûnê di navbera gelê Azerbaycanê û gelên din yê Azerbaycanê (asûrî,ermenî, hwd) de pêk bîne # Partiya Demokratîk ya Kurdistanê dê bixebite ku aramiyê ji bo xelkê Kurdistanê pêk bîne # Em hêvîdarin ku gelên di Îranê de dijîn dê ji bo azadiya xwe û aramiya xwe bi hev re bixebitin Piştî Almanyayê xwe teslîm kir di şerê cihanê yê duyem de, Îran jî ber bi guherîne ve diçû, ji ber ku hêzên emperyalîst ji ber parastina Îranê ji Almanyayê ketibûn Îranê. Êdî wextê vekêşana hêzên van dewletan hatibû ku meclîsa Îranê jî ev dixwast. Sovyetan jî ji bo piştî vekişînê hêza wana siyasî bimîne, xebatên xwe li Azerbaycanê û Kurdistanê bi awayekê propagandî dewam kir. Tirk û Kurd bihêz dikirin ku li van deran herêmên xweser ên di bin tesîra Sovyetan de bimîne, ava bikin. 28ê îlona 1945ê de Mir Cefer Baxirov ji Stalîn re raporekê dişîne, di raporê de wiha dibêje: {{Jêgirtin|Ji ber ku me hemû hêza xwe daye Bakurê Îranê ji bo lêgerîna petrolê, xebatên Azerbaycana Îranê û Kurdistanê me zêde bala xwe nedaye hereketên cudaxwaz li Gîlanê, Xorasanê û Mazenderanê.|çavkanî=Cemil Hasanlı, ''Soğuk Savaşın İlk Çatışması İran Azerbaycanı'', r. 153}} == Avabûna komarê == [[Wêne:Mustafa Barzani in Mahabad Kurdish Republic.jpg|250px|thumb|Merasîma daxuyandina Komara Kurdistanê]] [[Wêne:Proclamation of the Republic of Mahabad.jpg|250px|thumb|Merasîma bilindkirina alaya Kurdistanê]] [[Wêne:Repulic of Mahabad - flag in Bukan.jpg|250px|thumb|Merasîma bilindkirina alaya Kurdistanê li Bokanê]] Di nava sedsala 20an de, piştî hikûmeta Başûrê Kurdistanê ku [[Şex Mehmûd Berzencî]] li Silêmaniyê îlan kir, Komara Kurdistanê ya Mehabadê di warê dewletbûyinê de ji bo kurdan bû tecrûbeyeke duyem. Lê belê, hin welat ji bo berjewendiyên xwe Komara Mehabadê feda kirin. Di [[22ê kanûna paşîn]] a 1946an de, bi alîkariya Yekîtiya Sovyetê, li [[Meydana Çwarçira]] ya Mehabadê, Komara Mehabadê ji aliyê Qazî Mihemed ve hate îlankirin. Li ser avabûna Komara Kurdistanê McDowell wiha dibêje: {{Jêgirtin|Di dawiya sala 1945an de desthilata Tehranê li Azerbaycanê kontrola xwe winda kir, leşkerên girêdayî Partiya Demokratîk a Azerbaycanê leşkerên Îranê ji Azerbaycanê derxistin. Piştî vê derxistinê Hikûmeta Neteweyî ya Azerbaycanê kontrola xwe li hemû rojhilatê Azerbaycanê kir. Di vê rewşê de Qazî Mihemed jî mecbûr ma ku li rojavayê Azerbaycanê serxwebûna xwe îlan bike. Di 15ê kanûna pêşîn a 1945ê de bi merasîmeke biçûk [[Hikûmeta Xelkê Kurd]] hate avakirin. Hikûmeteke 13 endam hate avakirin û di 22ê kanûna paşîn 1946an de bi serokkomariya Qazî Mihemed li Mehabad, Bokan, Nexede û Şinoyê, Komara Mehabadê hate avakirin. Partiya Demokratîk ya Azerbaycanê nedixwast bêyî wan kurd serxwebûna xwe îlan bikin û ji ber vê Qazî Mihemed ji aliyê Partiya Demokratîk ya Azerbaycanê hate vexwandin ji bo ku jê re bêjin: "Hûn dikarin hikûmeteke herêmî ya girêdayî PDAyê ava bikin." Lê ji bo ku Sovyetan alîkarî dida Qazî Muhemmed, PDA mecbûr ma û hebûna kurdan a xweser qebûl kir. Paşî ji bo ku yekîtiya Azerbaycanî û kurdan 23ê nîsanê de di navbera kurd û azerbaycaniyan de hevpeymaneke aşitî hate destnîşankirin.|çavkanî=McDowell, ''Modern History of Kurds'', London, Tauris 2000, r. 242}} Di roja bangewazîrikirina Komara Kurdistanê de gelek kesên navdar, serokeşîr, nas, gundî û bajarî li dor komîteya navendî û pêşewa Qazî Mihemed berhev bûn. Li ser kombûna van kes û karan Wezîrê Perwerdehiyê Mîrza Menaf Kerîmî wiha bibîrtîne: {{Jêgirtin|Serokên eşîran ku ji herêmên curbecur hatibûn ev bûn; #Makû û Ararat: Birêz [[Emerxanê Celîlî]], [[Şêx Hesen]], [[Şêx Key]], [[Hesenê Dilayî]], [[Ebdula Mîlan]] û Fexrî #Soma Bradost û Mîrgewer: Birêz Seyîd Ebdula Geylanîzade, Emerxan Şerîfî, Îrfan Şerîfî, Tahirxan Simko, Ebas Fenek, Qotas Axa, Şêro Mihemedî, Hacî Wutman Evdî, Hesen Nilo, Temirxan, Mirdad Nûrko, Hesen Hinare, Zubeyd, Ezo, Seyîd Seîd û Fehîm #Şino: Birêz Mûsaxan Zerza, Qerenî Axa Zerza, Mîrza Seîd, Qazî Mihemed Xidirî, Kak Hemze #Soldoz: Birêz Ehmed Kak Xidir, Qasim Pîrotî, Mihemed Emîn Pîrotî, #Lacan: Birêz Ebdula Qadirî, Mamend Pîrotî, Huseyn Mihemedî, Pîrot Mîreşîran, Hemze Nelosî #Pîranşar: Birêz Mihemed Emîn Axa, Qerenî Axa #Miyanduaw: Birêz Mihemed Huseyn Seyf Qazî #Bûkan: Birêz Ebdurrehman Şerefkendî, Reşîd Elîzade #Hoza Mengur: Birêz Îbrahîm Edhem, Mam Hesen Afan, Kak Silêman, Kak Hemze, Mihemed Emîn Axa, Selîm Oceq #Hoza Herkî: Birêz Reşîd Beg û Zêro Beg ,, Begzade Nurî Beg, #Hoza Gurikê Seqîz: Birêz Mihemed Axa, Îbrahîm Axa #Hoza Gurikê Serdeşt: Birêz Kak Esed Axa #Hoza Dihbekirî ya Şarwêran: Birêz Cafer Kerîmî, Qehreman Mihemedî #Hoza Dihbekirî ya Bûkan: Birêz Îlhanîzade Mihemedî, Ezîz Axayê Gultepe, Seyîdên Hîdayetî, Hacî Kend #Hoza Feyzulabegî ya Bûkan û Seqîz: Birêz Mihemed Feyzulabegî, Elîxan Şêrzad, Ehmedxan Faruqî, Ebdula Xan, Hesen Xan Feyzulabegî #Seqîz:Birêz Elîxan Fatih, Mihemed Xan, Ehmed Xan Şêxî, Ş3ex Sidîq Esedyarî, Resûl Axayê Mehmûdî, Elî Ciwanmêdî, Mihemed Reşîd Xan Xidirî, Qadir Xanzade #Hozên Ciwanro, Hewraman û Barzanî #Şêxên Kulîce di bin serokatiya Şêx Hesen Şems Burhan de.|çavkanî=Jiyan û Têkoşîna Pêşewa Qazî Muhamed. Seîd Hûmayûn, r. 57}} 13 wezîrên ku di komara Mehabadê de cih girtin, piştî demekê [[destûra bingehîn]] a komarê zelal kirin. Her çiqas Komara Mehabadê heta demeke kin berdewam kir jî, di wê demê de bû navenda siyaset û ronahiyê. Komara ku li Mehabadê hate sazkirin, alaya neteweyî ya Kurdistanê hilda û gel jî artêşa welêt sazkir. Hikûmeta Komarê herwiha rêxistinên aborî, civakî, edebî, hunerî û leşkerî jî saz kirin. Rojname û kovar derketin. Sîstema birêvebir ya Komarê jî hate sazkirin. Hate hewldan ku sistema perwerde û ziman were pêşxistin. [[Zimanê kurdî]] bi fermî hate qebûlkirin. Şanoya kurd hate sazkirin. Ji bo jin di aliyê siyasî û civakî de pêşbikevin, di 14ê adarê de, [[Komîteya Jinan]] hate sazkirin. Jina Qazî Mihemed, [[Mîna Qazî]] di xebatên jinan de roleke aktîv leyist, seroka Komîteya Jinan bû. Herwiha hewl hate dayîn ku têkiliyên diplomasî jî werin xurtkirin. Bi kurtahî, herçend temenê Komara Mehabadê kin be jî, Mehabad di vê demê de bû navenda siyaset û rewşenbiriyê. Di 23ê nîsana 1946ê de di navbera kurd û azeriyan de peymaneke dostînî hate destnîşankirin. Temsîla kurdan di bin rêberiya Qazî Mihemed, ya azeriyan jî di bin rêberiya Cefer Pîşeverî de bû. Gelek kesên navdar û serokeşîr di vê peymanê de hebûn. Li Tebrîzê ev peyman hate destnîşan kirin<ref>Jiyan û Têkoşîna Pêşewa Qazî Muhamed. Seîd Hûmayûn, r:78</ref>. 9ê tîrmeha sala 1946ê de Pêşewa tevî 30 kesan geştekê dike bo [[Tehran]]ê ku ji bo maf û xwestinên kurdan li gel rêvebirina Taranê gengeşe bike. Lê di vê hevdîtinê de armanca rêvebiriya Taranê ew bû ku kurd û azeriyan li dijî hev bikarbînin û dawiya her du komaran bi destê wan bînin. Di van rojên li Taranê de Pêşewa Qazî Mihemed hevdîtinek li gel pêşewayê [[Serhildanên Agiriyê]], [[Îhsan Nûrî Paşa]] re jî di mala Îhsan Nûrî de hevdîtin kiribûn. Piştî têkçûna serhildanên Agiriyê, Îhsan Nûrî Paşa çûbû Taranê û li wir nîştecî bibû. Di vê hevdîtinê de xwarzayê Qazî Mihemed, Seîd Hûmayûn jî hazir bû, di derbarê mala Îhsan Nûrî Paşa de wiha dibêje: {{Jêgirtin|Di mala Îhsan Nûrî Paşa de alaya Kurdistanê bi dîwar ve hilawistî bû, her weha li ser maseya karê wî arma partiya [[Xoybûn]] daçikandî bû.|çavkanî=Jiyan û Têkoşîna Pêşewa Qazî Muhamed. Seîd Hûmayûn, r:82}} Her weha Seîd Hûmayûn dibêje ku hûrgiliyên hevdîtinên Qazî Mihemed, Îhsan Nûrî Paşa û balyozê Brîtanyayê di bîranînên Dr. [[Haşim Şîrazî]] de tomarkirî ne. Piştî van hevdîtinan Pêşewa vedigere Tebrîz û ji wir jî diçe Mehabadê. Piştî Mehabadê diçe nîştecihên kurmancîaxêv li herêma bakurê Kurdistana îranê. Li herêmên Urmiye, Mako, Selmas û Xoy li gel serokeşîr û mezinên bajêran ve hevdîtin kirin. Li her deran diçûyê çi kurd be çi azerî çi jî ermenî bi coş dihate pêşwazîkirin. == Jiyana civakî == {{Gotara bingehîn|Hesenê Qizilcî}} Piştî dagirkirina Îranê ji hemû gelên Îranî ve fersendên mezin çêbûn. Neteweyên wekî kurd û azeriyan di jiyana xwe ya civakî de zimanê xwe yê dayikî li her derê bikardianin. Ji bo belavbûn û biqîmetbûna zimanê dayikê fersendên mezin çêbûn. Zimanê dayikê li nav berhemên hunerî de dihate bikaranîn. Piyesa kurdî a bi navê Dayika Niştiman bi coş ve ji aliyê gel ve hate seyr kirin. Operaya kurdî hate ava kirin Bi dûçûna Ebdulrehman Qasimlo li Kurdistanê ev pêşketin çêbûn; {{Jêgirtin|Zimanê kurdî di rêvebirina dewletê de û dibistanan de bû zimanê fermî. Gelek berhemên kurdî derketin, bo mînak: Kurdistan(Organa PDKê), Halala(Ji bo jinan), Grûgelî Mindalan(ji bo zarokan). Yekemîn şanoya kurdî hate leyistin. Jinên kurd di warê siyasetê û civakê de cara yekemîn rolên hilgirtin|çavkanî=A. R. Ghassemlou (Ebdulrehman), “Kurdistan in Iran, r:107}} Sovyetan dixwast ku li Tebrîzê zaningehekê ava bikin û 80 kontenjan ji bo kurdan soz dabûn. Her wisa ji bo weşana pirtûkan makineyeke metbeeyê ji kurdan re şandibû <ref>Tarih Boyunca Kürtlerde Dîplomasî, Faik Bulut, Evrensel Basım Yayın, 2015,r:224</ref> 10ê adara 1946ê Sovyetan ji kurdan re stastonek radyoyê şand, radyoya mahabadê dest bi weşana kurdî kir. Her wiha maşînek jî wek xelat hate dayîn ji Qazî Mihemed re <ref>Tarih Boyunca Kürtlerde Dîplomasî, Faik Bulut, Evrensel Basım Yayın, 2015,r:227</ref> == Hikûmeta Komara Kurdistan == [[Wêne:Kurdish Mahabad Republic Was Established in 1947 - The President Ghazi Muhammad In The Middle.jpg|300px|thumb|Çend wezîrên Komara Kurdistanê li gel Qazî Mihemed]] # Serokkomar: [[Qazî Muhemmed|Qazî Mihemed]] # Serokwezîr: [[Hecî Baba Şêx]] # Wezîrê Karên Navxwe:[[Muhemmed Emîn Muînî]] # Wezîrê Darayiyê: [[Ehmed Elahî]] # Wezîrê Şer û Parastin: [[Seyfî Qazî]] # Wezîrê Karên Derve: [[Ebdurehman Îlhanîzade]] (Mohtedî) # Wezîrê Rêyan: [[Îsmaîl Îlhanîzade]] # Wezîrê Posta, Telefon û Telegraf: [[Kerîm Ehmedeyn]] # Wezîrê Perwerdehiyê: [[Menaf Kerîmî]] # Wezîrê Kar : [[Xelîl Xûsrevî]] # Wezîrê Ticaretê: [[Hecî Mistefa Davudî]] # Wezîrê Tenduristiyê: [[Seyyîd Muhemmed Eyyûbiyan]] # Wezîrê Dadê: [[Mela Husên Mecdî]] # Wezîrê Çandiniyê: [[Mehmûd Welîzade]] # Wezîrê Danasînê: [[Sidiq Heyderî]] Hêjayî gotinê ye ku çend ku Komara Kurdistanê xwedî hikûmetekê jî bûye, gelek kar û barên Komara Kurdistanê ji aliyê komiteya navendî ya [[Partiya Demokratîk a Kurdistana Îranê|PDK-Î]] dihate kirin<ref name="ReferenceA">The Republic of Kurdistan: The making of Kurdih İdentity in İran: Abbas Vali</ref>. === Xebatên Hikûmeta Kurdistanê === # Fermîkirina zimanê kurdî di dibistan û rêvebirina dewletê de # Perwerdehiya mecbûrî ji bo zarokan û belaş amadekirina du taxim bergên fermî ji bo xwendekaran # Sazkirina polên perwerdehiyê ji bo temendaran û kampanya têkoşînê ji xwendinê # Sazkirin û rêvebirina çapxaneyê ji bo çapkirina rojname, kovar û pirtukan # Weşandina çend rojname û kovaran bi zimanê kurdî. Wek rojnameya Kurdistan û kovarên Helale, Hawara Niştiman, Girûgalî Zarokên Kurd hwd. # Sazkirina hêza Pêşmerge # Sazkirina komîteya jinan û parastina mafê wekheviya jin û mêran # Pêkanîna ewlekarî û aramiyê di hemû herêmên azad de # Berfirehkirina cihên zanistî # Pêkanîna pêwendiyên bazirganî digel dugelên cîran # Ragihandina daxwazên gelê kurd bo cîhanê, wek di konferansa Potsdamê û danasîna gelê kurd bo cîhanê<ref>Jiyan û Têkoşîna Pêşewa Qazî Muhamed. Seîd Hûmayûn, r:141</ref> # Navendeke edebî ya bi kurmancî li Mahabadê hatibû ava kirin <ref>Kürdistan Tarihi, M.S. Lazarev-Ş.X. Mıhoyan, Weşanên Avestayê, r:274</ref> === Artêşa Komara Kurdistan === [[Wêne:Qazi Muhammed with military leaders.jpg|thumb|çep|Qazî Mihemed di gel leşkeran]] [[Wêne:Mustafa Barzani in Mahabad establishing Kurdish government.jpg|thumb|General Mistefa Barzanî û serdarên Komara Kurdistanê]] [[Wêne:Mustafa Barzani as Military commander in Mahabad in 1947.jpg|thumb|General Mistefa Barzanî]] Heta ku Komara Kurdistanê hatiye ava kirin, hêzên kurdî bênîzam bûn. Hêzên kurdî bênîzamî tevdigerîn û têkilî û haya wan bi hev nebû. Ji ber van sedeman hêza pêşmerge 17ê kanûna pêşîn a sala 1945ê de hate damezirandin.Zêro Beg Herkî ji aliyê sovyetê bû general û 4 kesên Kurd di bin wezareta berevaniyê de bi fermana Qazî Mihemed bûn general<ref>Jiyan û Têkoşîna Pêşewa Qazî Muhamed. Seîd Hûmayûn, r:52</ref>. Bi dûçûna Wadie Jwaideh jî 5 mareşal hebûn, ew her çarên li xwarê û serokê hoza Herkîyan Zêro Beg jî general bû; # [[Mihemed Huseyn Seyf Qazî]] : Wezîrê Berevaniyê, her wisa serkanê hêza pêşmerge bû. # Mela [[Mistefa Barzanî]]: Serokê hoza Barzaniyan # Mihemed Reşîdxan Qadirxanzade : Serokê hoza Begzadeyên [[Bane]]yê # Emer Xan Şikak :Serokê hoza Şikakan # Zêro Beg Herkî: Serokê Hoza Herkî Sîdan Artêşa Komara Kurdistan ji du beşa pêk tê. Beşa Yekem leşkerên perderweyî ne, hejmara wan 3 hezar [[pêşmerge]] bûn. 2 hezar ji wan suwarî bûn û 1 hezar ji wan jî peyayî bûn. Beşa duyem ji leşkerên eşîran pêk dihat ku hejmara nêzîkî 15 hezar kesan bû<ref>The Kurdish Republic of 1946: William Eagleton</ref>. Perwerdeya van peşmergeyan li salên 1940an de ji aliyê leşkerên pîlebilind yên ji Artêşa Îraqê veqetîn re dihate dayîn<ref name="ReferenceA"/>. Di payîza sala 1942yê de ji aliyê Sovyetan ve ji bo 400 kesan ku navên wan nivîsî bûn, tifingek birno û 100 gule hatin dayîn <ref name="ReferenceB">Jiyan û Têkoşîna Pêşewa Qazî Muhamed. Seîd Hûmayûn, r:43</ref>. Peyva '''pêşmerge''' yekemîn car di artêşa Komara Kurdistanê de tê bikaranîn. Bi dûçûna Mehmûd Axa; ev nav ji aliyê bavê wî, Seyfî Qazî hatiye bikaranîn. Wextê Komara Kurdistanê û Komara Azerbaycanê ava dibin, gelek caran şerên van herdu dewletên otonom, bi dewleta Îranê re çêdibin. Bi dûçûna hîkayeta Mehmûd Axa dibêje; di nav şerekê wiha de leşkerekê kurd tê cem Seyfî Qazî û jê re dibêje; azerî bi sedan kes diçin şer lê em bi dehan kes diçin şer û ji wan bêhtir serdikevin û gazinda xwe ya vê rewşê anî ziman. Seyfî Qazî jî jê re dibêje ku azerî leşkerên kurdan wek pêşmerge dibîne ku bi soranî tê wateya kesên diçin mirinê.<ref>https://www.rudaw.net/turkish/interview/21122019</ref> == Aborî == Aboriya Komara Kurdistan li ser bac û şirketa Terakkî ve birêvediçû. Di nav bajarên girêdayî Kurdistanê ve bac dihatin standin. Ji bo bac standinê du komîsyon hatibûn ava kirin. Komîsyonekê li navendên bajaran ji ticaran bac disitandin,komîsyona din jî li gundewaran ji xwedanên axê bac disitandin. Şîrketa Terakkî jî ji aliyê komîteya navendî ya [[Partiya Demokratîk a Kurdistana Îranê|PDK-Î]] dihate rêvebirin û li ser navê Komara Kurdistan ticaret dikir. Dahateyên aboriyê bi giştî li ser bazirganiyê bû û bazirganî jî bi giştî li ser firotina cigareyan bû, bo dewleta Sovyetan<ref>The Kurds in İran, The Past, Present and Future-Kerim Yildiz and Tanyel B.Taysi, r:17</ref> Sovyetan jî alîkariya ekonomîk hem bi ticaretê hem bi alîkariya pere dikir. == Rûxana komarê == Bi dûçûna hevpeymana li Çileya 1942an de ji aliyê Îran-Sovyet û İngilîzan hatiye destnîşan kirin diviyabû ku İngilîz û Sovyet piştî şerê cîhanî, di 6 mehan de ji Îranê derbikevin. Lê berî vekişînê Sovyetan li gel Îranê hevpeymanek dî destnîşan kiribû ku têkiliyên sovyet û îranê ên aborî dê her dewam bikin û her wisa hatibû gotin ku pirsgirêka Azerbaycanê(Kurdistan jî di nav de) pirsgirêka navxweyî Îranê ye û divêt îran bi awayek aştiyane vê pirsgirêkê çareser bike.24ê adara 1946ê de leşkerên Sovyetan dest bi vekişandinê kirin. Dema vekişîna hêzên Sovyetan li rojavayê Îranê xelas bû hêzên leşkerî yên Îranê kanûna pêşîn a 1946an de bi alikariya hêzên DYAyê êrîş bir ser Azerbaycan û Kurdistanê<ref>McDowell,Modern History of Kurds,London,Tauris 2000, r.242</ref>. Hêjayî gotinê ye ku givaşa DYA tesîrbar bû li ser vekişîna Sovyetan. Piştî îlankirina Komarê, Yekîtiya Sovyetê desteka ku dida Qazî Mihemed û Azeriyan paşve hêdî hêdî kişand û dest bi vekişîna leşkerên xwe kirin. Ev vekişîn atmosfereke sar di navbera gelên Kurd û Azerî de. Her çend reşbînî ketibe nav van her du gelan de jî, hê jî hêviya wan hebû ku pirsgirêkên wan werin çareser kirin. Piştî vekişîna Sovyetan, Kurd û azeriyan li derê Tahranê dida ku pirsgirêkên wan werin çareser kirin. Bi serokatiya Pîşeverî di nav heyetê de Seyfî Qazî jî hebû ku nûnerê Kurdan bû, çûn Tahranê û 13ê xizîrana 1946ê de hevpeymanek di navbera heyetê û hikûmeta îranê de hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê <ref>Soğuk Savaşın İlk Çatışması İran Azerbaycanı, Cemil Hasanlı, r. 450</ref>; * Dahatûyên li Azerbaycanê û Kurdistanê tên kom kirin dê %75ê li herêmê bimîne, %25 jî dê biçe Tahranê. * Leşkerên Azerbaycanê û kurdistanê dê wek jandarmayên hikûmeta îranê werin bicîh kirin. * Ostanên sêyemîn û çaremîn yên Îranê wek Azerbaycan dê werin binav kirin. Ostana sêyemîn; Herêmên Tebrîz û Erdebîl, ostana çaremîn; Xoy, Urmiye, Mahabad, Merexe û Bîcar dihundirîne. * Xwendina van herêman de bi sê zimanan were kirin: Kurdî, Farisî, Azerî Her çend ev hevpeyman hatibe destnîşan kirin jî, hikûmeta Îranê li ser gotina xwe nema û serokwezîrê Îranê Kavam di 21ê çiriya paşîn a 1946ê de got ku ji bo ewlehiya hilbijartinên 7ê kanûna pêşîn li Îranê, dê leşkerên Îranê biçin her derê Îranê. 4ê kanûna pêşîn a 1946an de hêzên Îranê êriş li ser Azerbaycanê dan destpê kirin. Di 14ê kanûna pêşîn a sala [[1946]]an de, hêzên Artêşa Îranê Paytexta [[Azerbaycan]]ê bi destxistin û ber bi Mehabadê ve meşiyan. Hêzên Rejîma Îranê, bi desteka [[Brîtanya]], di 17ê kanûna pêşîn a sala 1946an de, Komara Kurdistanê ya li Mehabadê hilweşand.20ê kanûna pêşîn de hemû Kurdistan û Azerbaycan hate dagir kirin. Serokê Azerbaycanê Pîşeverî ber bi Sovyetan ve reviya lê Qazî Mihemed soza anî cih. Li Mehabadê di merasîma sazkirina Komara Kurdistanê de, Qazî Mihemed wiha sond xwaribû:{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} {{Jêgirtin|Bi mezinahiya Xwedê, rumetiya Qur'ana Kerîm, li ser welat û ala min, ez sond diwxim, heta dilopa dawî ya xwîna min û nefesa min a dawî, bi can û malê xwe, di rêya azadiyê de, ji bo alên me li azamanan pêl bidin, ez'ê têbikoşim}} Piştî rûxandina Komara Azerbaycanê ji layê dewleta Îranê ve bi awayeke xerab, di nav Komara Kurdistanê de jî tirs çêbû. Komîteya Navendî ya PDKê kom bi serokatiya Pêşewa û biryara teslîmbûnê da. Pêşewa nedixwast ew hovîtiyên li Azerbaycanê çêbûn li Kurdistanê jî çêbin. Soz da gelê xwe ku heta dawiyê ew dê li Mahabadê bimîne û ku zerar negihîje Kurdistanê dê bixebite. Jixwe serok û rêberên Azerbaycanê revîbûn û bi fedaîyên azerî gelek berxwedan çênebû û hovîtiyek mezin li bajarê Tebrîzê rûda.Piştî biryara Komiteya Navendî ya PDKê, General Mistefa Barzanî roja 17ê kanûna pêşîn 1946ê de ji Pêşewa xatira xwe xwast. Dema di hevdîtina Pêşewa ala Kurdistanê ku li ser maseya karê wî bû, pêça, ramûsa û da destê Mele Mistefa û got: {{Jêgirtin|Ala Kurdistanê li bal xwe biparêze! Hêvîdarim hûn nahêlin ev ala han bikeve axê|çavkanî=Jiyan û Têkoşîna Pêşewa Qazî Muhamed. Seîd Hûmayûn, r:104}} Paşî Mele Mistefa û hêza wî ji Seqiz ber bi hidûdê başûrê Kurdistanê rêketin. Her wisa gelek eşîrên piştgirî didan Komarê ji komarê veqetîn. Piştî ku hate zanîn Kurdistan nikare xwe li dijî dewleta Îranê biparêze; Serokayetiya Komara Kurdistanê li Miyandûabê xwe teslîmî General Humayunî kirin. Berî ku darvekirina Pêşewa Qazî Mihemed jê re tê xwestin ku dixwaze çi bibêje, ew jî axiftinên dawî vedibêje: {{Jêgirtin|Hûn niha Qazî Mihemedekî dikûjin. Lê sibê dê ji her dilopeke xwîna min gelek Qazî Mihemed rabin û di vê riyê de dê bimeşin|çavkanî=Jiyan û Têkoşîna Pêşewa Qazî Muhamed. Seîd Hûmayûn, r:123}} Qazî Mihemed, Wezîrê Parastinê [[Seyfî Qazî]] û birayê wî [[Ebulqasim Sedir Qazî]] ku nûnerê Mahabadê bû di parlamena Îranê de, li meydana Çarçira ku lê Komara Mehabadê hatibû îlankirin, di 31ê adara [[1947]]an de hatin dardekirin. Gelek rêvebir û berpirsiyarên Komara Kurdistanê an hatin darvekirin an jî hatin zindanîkirin. Piştî vî wextî rêvebirina Şah, bihêztir lêhat û li sala 1949ê de gelek alîgirên PDKê hatin girtin û zindanî kirin. Hêjayî gotinê ye ku piştî van darvekirinan li Urumabada girêdayî Loristanê li dijî van darvekirinan nerazîbûnên mezin li sala 1947ê hatin nîşandan <ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:503</ref> === Sedemên rûxanê === Ji bo sedemên rûxana komarê nivîskar Fereshteh Koohi Kamali wiha dibêje: {{Jêgirtin|Divê pêşiyê em vê bêjin ku eşîrperestiya Kurdan çawa ku di avakirina komarê de rolek girîng lîstiye her wisa di rûxana komarê de jî rolek mezin lîstiye. Têkilî û hevrikiyên serokeşîrên astengiyeke mezin derdixist pêşiya hereketa netewî. Di dîroka Kurdan de asayî ye ku yek an çend eşîr ku ji bo menfietê xwe hevkariyê li gel hêzên derve bikin. Sedema duyemîn jî ewe ku rêvebiriya komarê ji layê tecrûbe ve gelek kêmasî hebûn. Her çend ev komar kêm jiya be jî gelek girîng e. Di dîroka Kurdistana Îranê de yekemîn care ku hiş û hêcana netewî derxist holê. Her wisa rêvebir ji serokeşîran derneketibûn ji nav rewşenbîr û arîstokratan de derketibûn.|çavkanî=Fereshteh Koohi Kamali, ''The Development of Nationalism in Iranian Kurdistan'', r. 179}} Olga Jigalina jî li ser xalek dî disekîne û dibêje ku Komara Kurdistanê encax %25ê hemû Kurdistana Îranê be, ev jî tê wê wateyê ku hemû Kurd di nav komarê de nîn in. Ev parçebûna Kurdan ji bo Îranê rewş asantir dikir. Her wisa dema hêzên Îranê ji bakurê Mahabadê hatin. Hêjayî gotinê ye ku ew jî Kurd bûn<ref>Olga Jigalina, Nasionalnoye Dvijeniya Kurdov v İrane, (1918-1947gg), Moskva: İzdatelstvo Nauka, 1998, r145</ref>. Lê divêt ev jî bê zanîn ku sebeba beşdarbûna hemû Kurdan ne tenê girêdayî kurdan bûn. İngilîzan Sîne û Kirmaşan dagir kiribûn û têkiliya van deveran bi herêma Mukriyan re nemabû. Hêjayî gotinê ye ku Îbrahîm Nadirî ku bi eslê xwe ji Kirmaşanê bû ji bo xîzmetkirina Kurdistana serbixwe de hatibû Mahabadê û bibû cîgirê wezîrê perwerdehiyê. Her wisa gelek kurdên din jî ji Kirmaşan û deverên din hatibûn Mahabadê<ref>Jiyan û Têkoşîna Pêşewa Qazî Muhamed. Seîd Hûmayûn, r:109</ref>. Bi dûçûna -xwarzayê Pêşewa Qazî Mihemed û her wisa her dem li gel Qazî bû-, Seîd Hûmayûn sedemên têkçûne du ne, yek sedemên derveyî ne û sedemên din jî navxweyî ne; {{Jêgirtin|Sedemên girêdayî derveyî welêt #Pêşveçûna siyaseta DYA û Brîtanyayê ku wan nedixwast Îran parçe bibe #Piştî hevpeymana Sovyetan li gel Îranê ku nefta bakurê Îranê dê derbixîne #Ji ber tirsa DYA û Brîtanyayê, Sovyetan nediwêrî alikariyeke zêde li kurd û azeriyan bike. Sedemên girêdayî navxweyî welêt jî ev in #Nêzîkbûna têkiliyên rêjima Îranê li gel DYA û Brîtanyayê #Kêm tecrûbeya kurd û azeriyan di derbarê rêvebirina xoseriyê da #Kêmbûna pispor û zanayan di warên siyasî, aborî, civakî #Nebûna kadroyên karzan di derbarê leşkeriyê de #Nesaziya aboriya Kurdistan #Nakokiyên di navbera eşîran de #Têkçûna Komara Azerbaycanê bi awayeke asan #Tirsa kuştin û hovitiyên li Tebrîzê rûdan li Mahabadê jî rûbide |çavkanî=Jiyan û Têkoşîna Pêşewa Qazî Muhamed. Seîd Hûmayûn, r:57}} Ingilîzan başûrê Kurdistanê, Sovyetan jî bakurê Kurdistanê dagir kiribûn. Navenda kurdistanê jî bi taybetî herêma mukrîyan di bin desthilata kurdan de bû. Ji ber vê parçebûnê jî di Kurdistana Îranê de yekitîyeke sîyasî nehatibû ava kirin. == Têkiliyên kurd û azeriyan == {{Gotara bingehîn|Kurdistana Sor}} {{Gotara bingehîn|Kurdên Azerbaycanê}} Bingeh û tirsa di navbera van herdu neteweyan de digehe [[şerê cîhanî yê yekem]]. Piştî şerê cîhanî yê yekem [[Peymana Sevrê]] dewletên Ewropayî dixwastin Dewleta Kurdistanê û Ermenîstanê ava bibe li nav axa Osmanîyan. Lêkolîner Robert Olson dibêje ku dewletên rojavayî dixwastin dewletên kurd û ermenan bikin herêmeke tampon di navbera gelên nijad-turan re<ref>KürtMeselesi ve Türkiye-iran İlişkileri, Robert Olson,r:24</ref>. Bi taybetî dixwastin tamponek hebe di navbera tirkan û ecemên Îranê de. Di vî wextî de têkiliyên Kurd û Eceman, Kurd û Tirkiyê, Tirkiye û Eceman balê dikşîne. Tirkiye ji ber tirsa pirsgirêka xwe ya Kurd û gefên Rûsî ku dixwastin li bakur-rojhilatê tirkiyê, hindek parçeya Gurcistanê, hindek jî parçeyên Ermenistanê ye, nedixwast bi aşkerayî alikarî an jî desteka Ecemên Îranê bike. Hikûmeta Azerbaycanê bi alikariya Azerbaycana Sovyetan gelek axa Kurdistana Îranê dagir kiriye. Serokê mîsyona Azerbaycana Sovyetê M.C. Baxirov jî dixwast Kurdistanekê di nav Azerbaycana Îranê de ava bikin lê xuya bû ku plana Sovyetan ew bû ku Kurdistaneke xweser wek Azerbaycanê ava bikin. Di raportekê de ku ji Tebrîzê bo M.C. Baxirov re hatiye şandin wiha dibêje: {{Jêgirtin|Têkiliyên Azerbaycaniyan û Kurdan li derdorên Urmiyê û Nexede xerabtir dibin. Hindek serokên Kurdan li [[Nexede]] ku nifûsa wê %70 Tirk in, hetta ji ber çendek Kurdan li Urmiye dixwazin hikûmeta xwe ava bikin. Bi dûçûna agahiyên dawî, komên girêdayî serokeşîrên Kurd Nuru Beg û Zero Beg li Urmiyê givaşê li ser gel zêde dikin ku beşdarî Partiya Demokrata Kurdistanê bibin. Her çend serokên Kurd sloganên Azadiya Kurdan, Kurdistana Mezinbikarbînin jî piştgirên tund yên feodalîzmê ne. |çavkanî =Cemil Hasanlı, ''Soğuk Savaşın İlk Çatışması İran Azerbaycanı'', r. 275}} Lê Qazî Mihemed wek Baxirov û siyasetmedarên Azerbaycanî nedifikirî, Qazî dixwast ku Kurd jî wek her netewekî azad bijîn li ser rûyê erdê. Piştî ku li Bakuyê Qazî Mihemed û heyeta wî li gel Baxirov hevdîtin kirî, vegerî welat û xwast pirsgirêkên devera kurdnişîn û azerînişîn çareser bike. Jixwe li herêma Urmiyeyê dest bi hevdîtina kir. Bi serokeşîrên Mengur û Mameşan ve çû Urmiyeyê. Dest bi hevdîtinan kir li gel eşîrên Kurd ên herêma Urmiyeyê. Ji eşîra xwest ku dest ji destdirêjahiyê berdin û ji kesayetên herêmê xwest ku aştî di navbera kurd û azeriyan de hebe <ref name="ReferenceB"/>. Di encama van hevdîtinan de heta Komara Kurdistan û Komara Azerbaycanê hatine rûxandin jî çi şer û pevçûn di navbera kurd û azeriyan de çênebû. Lê hêjayî gotinê ye ku ji ber germahiya biryara dagirkirina Îranê bo van herdu herêman, wext nema ku ev herdu gel li dijî hev xebatê bikin. Di avakirina herdu komaran de ferqek girîng heye ku ji bo Komara Azeriyan reforma axê û pirsgirêkên karkeran yekemîn pirsgirêk bû lê ji bo kurdan pêşvebirina neteweyetiya kurdî girîngtir bû. Jixwe li deverên kurdî pêkhateyên senayiyê û endûstriyê kêm hebûn lê li Azerbaycanê ev pêkhate gelek hebûn. Her wisa di navbera kurd û azeriyan de pirsgirêkên hidûdî jî hebûn ku heta herdu komar hatin rûxandin jî hidûdên van herdu deveran berçav nebûn. Jixwe Hikûmeta Azerbaycanê û Sovyetan, Kurdistan di nav Azerbaycanê de dihesiband. Hem ji ber vê dîtinê hem jî ji tirsa dagirkirina Îranê ev xal negihişt radeyeke cidî. Wextê Qazî Mihemed li Tebrîzê li [[Miyanduaw]]ê şer di navbera kurd û azeriyan derdikeve. Li ser 23 nîsana 1946ê di navbera van herdu gelan de [[Peymana Dostînî û Hevkariyê]] tê destnîşan kirin <ref>Tarih Boyunca Kürtlerde Dîplomasî, Faik Bulut, Evrensel Basım Yayın, 2015,r:228</ref>. Bi taybetî li [[Xoy]], [[Urmiye]], [[Selmas]], [[Makû]] pirsgirêk di navbera kurd û azeriyan de çêdibû. == Rêzçawaniya avabûna komarê == * [[Komeley Azadixwazî Kurdistan]] >> [[Komeley Jiyanewey Kurdistan]] >> [[Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] >> [[Komara Kurdistanê ya Mehabadê]] == Kronolojî == * Li dawiya sala 1941ê de nêzî 30 serokeşîr û rêberên kurd diçin serdana Sovyetan * 22 gulana 1942yê Sovyetan li Urmiye, bi serokeşîrê Herkiyan Reşîd Beg û Kemal Beg; bi serokeşîrê Begzadeyan Nurî Beg û bi serokeşîrên Şikakan hedîtin kirin <ref>Tarih Boyunca Kürtlerde Dîplomasî, Faik Bulut, Evrensel Basım Yayın, 2015,r:217</ref>. * 16ê îlona 1942yê ji aliyê rewşenbîrên Mahabadê ve [[Komeley Jiyanewey Kurdistan]] hate ava kirin. * Li sala 1943yê [[Ebulqasim Sedir Qazî]] ji parlamena Îranê tê hilbijartin * 3yê îlona sala 1945ê rêberên Komeley Jiyanewey Kurdistan seredana Tebrîzê kirin ku Partiya Komûnîst ya Azerbaycanê-TUDEH ê navê xwe guherand û kir [[Hikûmeta Neteweyî ya Azerbaycanê|Partiya Demokrat ya Azerbaycanê]] * 3yê çiriya pêşîn a 1945ê Komeleyê navê xwe wek [[Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] guherand * 12ê kanûna pêşîn a 1945ê ala Kurdistanê li bînayetên bajarê Mahabadê hate hilawîstin * 22 kanûna paşîn a 1946ê Komara Kurdistanê hate ragihandin == Binêre == * [[Keyaniya Kurdistanê]] * [[Komara Agiriyê]] * [[Komara Kurdî ya Laçînê|Komara Laçînê]] * [[Şoreşa Rojhilata Kurdistanê]] (2016-...) == Wêje == * ''The Republic of Kurdistan. Fifty Years Later.'' in: ''International Journal of Kurdish Studies.'' Library, Brooklin NY 11.1997, 1 & 2. {{ISSN|0885-386X}} * William Eagleton, Jr.: ''The Kurdish Republic of 1946''. Oxford University Press, London 1963. * Moradi Golmorad: ''Ein Jahr autonome Regierung in Kurdistan, die Mahabad-Republik 1946 - 1947'' in: ''Geschichte der kurdischen Aufstandsbewegungen von der arabisch-islamischen Invasion bis zur Mahabad-Republik'', Bremen 1992, ISBN 3-929089-00-9 * M. Khoubrouy-Pak: ''Une république éphémère au Kurdistan'', Paris u.a. 2002, ISBN 2-7475-2803-0 * David A. McDowall: ''Modern History of the Kurds'', I. B. Tauris, 1996 (Current revision at May 14, 2004). ISBN 1-86064-185-7 * Susan Meiselas: ''Kurdistan In the Shadow of History'', Random House, 1997. ISBN 0-679-42389-3 * Archie Roosevelt, Jr.: ''The Kurdish Republic of Mahabad.'' in: ''Middle East Journal.'' Washington DC 1947,1 (July), pp. 247-69. {{ISSN|0026-3141}} * ''[http://i-cias.com/e.o/kurdistan_republic.htm Kurdish Republic of Mahabad.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060317103140/http://i-cias.com/e.o/kurdistan_republic.htm |date=2006-03-17 }}'' in: ''Encyclopedia of the Orient.'' * ''The Kurds: People without a country.'' in: ''[http://www.britannica.com/worldsapart/3_timeline_print.html Encyclopedia Britannica.]'' * Yassin, Burhaneddin A., ''Vision or Realty: The Kurds in the Policy of the Great Powers, 1941-1947'', Lund University Press, Lund/Sweden, 1995. {{ISSN|0519-9700}}, ISBN 91-7966-315-X Lund University Press. ou ISBN 0-86238-389-7 Chartwell-Bratt Ltd. * Kerim Hûsami: ''Komara Demokratîk a Kurdistan - Mahabad'', Jîna Nû Förlaget, Uppsala 1986. ISBN 91-970747-6-4 == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1946an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1946an de hilweşiyan]] [[Kategorî:Dîroka Îranê]] [[Kategorî:Dîroka Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Komara Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Sedsala 20an li Îranê]] [[Kategorî:Sedsala 20an li Kurdistanê]] [[Kategorî:Welatên berê yên li rojavayê Asyayê]] [[Kategorî:Welatên demkurt]] oih6odusxobz9frsbr7jeba2pwd88kh 0 3390 2062358 2033455 2026-06-17T22:30:12Z Guherto 41494 2062358 wikitext text/x-wiki '''Weşanên Avesta''' yek ji weşanxaneyên ku bi kurdî û li ser kurdan pirtûkan diweşîne. Di sala [[1995]]an ji aliyê rojnamevan [[Abdullah Keskin]], Rûken Bagdu û Songul Keskin ve hat damezrandin. Di sala [[1996]]an de bi awayekî fermî dest bi xebatê kir û di sala [[1997]]an de bi awayekî Lîmîted Şîrket xebatên xwe domand. Di Weşanên Avesta de gelek pirtûkên kurdî derketin. Di sala [[2003]]an de helbestên [[Cegerxwîn]] ji nû ve hatin weşandin. Navenda Avestayê li Stembolê ye her wiha li Amedê jî nûnergeh û pirtûkxaneyeke Avestayê heye. == Girêdanên derve == * [http://www.avestakitap.com/ Malpera Weşanên Avestayê] * [http://www.netkurd.com/nuce_bixwine.asp?id=10955 Hevpeyivîn bi Abdullah Keskin re, Hevpeyvîn: Husên Duzen, 24 sibat 2008, NETKURD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080226112802/http://www.netkurd.com/nuce_bixwine.asp?id=10955 |date=2008-02-26 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Weşanxane]] bhl2nvfy574k8roohk9u1segosnym00 2062430 2062358 2026-06-18T06:50:36Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062430 wikitext text/x-wiki '''Weşanên Avesta''' yek ji weşanxaneyên ku bi kurdî û li ser kurdan pirtûkan diweşîne. Di sala 1995an ji aliyê rojnamevan [[Abdullah Keskin]], Rûken Bagdu û Songul Keskin ve hat damezrandin. Di sala 1996an de bi awayekî fermî dest bi xebatê kir û di sala 1997an de bi awayekî Lîmîted Şîrket xebatên xwe domand. Di Weşanên Avesta de gelek pirtûkên kurdî derketin. Di sala 2003an de helbestên [[Cegerxwîn]] ji nû ve hatin weşandin. Navenda Avestayê li Stembolê ye her wiha li Amedê jî nûnergeh û pirtûkxaneyeke Avestayê heye. == Girêdanên derve == * [http://www.avestakitap.com/ Malpera Weşanên Avestayê] * [http://www.netkurd.com/nuce_bixwine.asp?id=10955 Hevpeyivîn bi Abdullah Keskin re, Hevpeyvîn: Husên Duzen, 24 sibat 2008, NETKURD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080226112802/http://www.netkurd.com/nuce_bixwine.asp?id=10955 |date=2008-02-26 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Weşanxane]] nbt6ha2ddj0fciu7xbidgew378lwasi 0 3582 2062325 1946491 2026-06-17T21:36:57Z Guherto 41494 2062325 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Tor}} {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | wêneyê_asoyê = Tur Abdin Carte.jpg }} {{Agahîdank êl û eşîr | nav = Gelê Mihelemî (Hoza Mihellemîyan) | wêne = | binwêne = | hoz = | serekeşîr = | esil = [[Ereb]] û [[suryanî]] | ziman = [[Zaravayê mihelemî]] | herêm = [[Mêrdîn]], [[Belavbûna mihellemiyan|Herêma mihelemiyan]],[[Tor (herêm)|Herêma Torê]] | belavbûn = [[Mêrdîn]],[[Nisêbîn]], [[Stewr]], [[Batman]], [[Sêrt]], [[Midyad]], [[Qamişlo]], [[Amûdê]], [[Edene]], [[Şam]], [[Izmîr]], [[Stembol]], [[Ewropa]], [[Heleb]], [[Mûsil]] û [[Lubnan]] | gelhe = | ol = [[Îslam]] û [[xiristiyanî]] | ocax = | pîr = | ziyaretgeh = }} '''Mihelemî''' yan jî '''erebên mihelemî''' yan jî '''erebên mardelî''' (bi [[Zimanê suryanî|sûryanî]] ܡܚܠܡܝ̈ܐ, ''Mḥallamāye'', bi zimanê [[erebî]]: المحَلَّمِيّة, ''al-mhallamiya'' bi maneya '''"gelê mihelemî"'''), gelekî [[erebî]] ye ji [[Ereb|erebên Banû Hilal]] û [[ereb|erebên Banû Şeybanin]].{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Esasê xwe ji herêma [[Tor (herêm)|Tur Abdînê]] ne (li [[Mezopotamya|welatê Mezopotamyayê]]) a ku bi navê [[Belavbûna mihellemiyan|herêma mihelemiyan]] tê naskirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} [[Wêne:Al-Jazira.svg|rast|thumb|300x300px|Cihên Belavbûna hoz û eşîrên gelê mihelemî le Cizîrê (Mezopotamya jorîn) û parêzgehên xwe (Diyar Bakr)]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Gelê mihelemî ji eşîrên wekî [[qertmîn]]î, [[saîedî]], [[salaxî]], [[omerî]], [[zînî]], [[Rajdê|raşdî]], [[mîxaşnî]], [[xatûnî]], [[jarudî]], [[kosê]], [[sûrkî]], [[perîxanî]] û [[ramanlî]] pêk tên.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Mihelemî li Tirkiyeyê == [[Mêrdîn]], [[Mehsert]]e, [[Stewrê]], [[Midyat]], [[Nisêbîn]], [[Qoser]], [[Diyarbekir]], [[Silîva]], [[Bismil]], [[Riha]], [[Sêrt]], [[Batman]], [[Xetay]], [[Stembol]] û [[Enqere]].{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Mihelemî li Sûriyê == [[Qamişlo]] û bi taybetî li taxa [[Qedûr Bek]], taxa [[Mehmeqiya]], taxa [[Xerbî]], taxa [[Hileliye]], taxa [[Başîriye]], taxa [[Korniş]], taxa [[Westa]] û her weha li hemû Gund û bajarên parêzgeha [[Hesîçe]], [[Dêrik]], [[Rimêlan]], [[Tirbespî]], [[Girkê Legê]], [[Til Koçer]], [[Amûde]], [[Dirbêsî]], [[Serê Kaniyê]] û [[Heleb]]ê, [[şêx maqsûd]], [[Eşrafiye]] û [[Şam]]ê. == Mihelemî li Iraqê == Bi taybetî li bajarê [[Mûsil]] dijîn. Lê belê mihelemî yên ku li [[Başiqa]] û [[Bahzanî]] dijîn bi eslê xwe mihelemî yên ku li ser dînê [[êzidî]] ne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Mihelemî li Libnanê == Li [[Beyrut]] û [[Trablus]] û [[Eddahiya]] û [[Elbikaa]] û [[Burc Hamûd]] dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Mihelemî li Almanyayê == Li [[Berlîn]], [[Bremen]], [[Essen]], [[Hamburg]], [[Düsseldorf]] û gelek bajarên din dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Her weha li hemî [[Ereb|welatên erebî]] û [[Holenda]] û [[Belçîka]] û [[Fransa]] û [[Swêd]] û [[Norwêc]] û [[Fînlenda]] û [[Danîmark]] û [[Awisturya]] mehelmî hene.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{ku}} https://www.youtube.com/watch?v=RIgyddxiPQA {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Mêrdîn]] [[Kategorî:Mihelemî| ]] nm4j64i55bfs00kt0bzv8zvcl53mwk3 2062331 2062325 2026-06-17T21:40:12Z Guherto 41494 2062331 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | wêneyê_asoyê = Tur Abdin Carte.jpg }} {{Agahîdank êl û eşîr | nav = Gelê Mihelemî (Hoza Mihellemîyan) | wêne = | binwêne = | hoz = | serekeşîr = | esil = [[Ereb]] û [[suryanî]] | ziman = [[Zaravayê mihelemî]] | herêm = [[Mêrdîn]], [[Belavbûna mihellemiyan|Herêma mihelemiyan]],[[Tor (herêm)|Herêma Torê]] | belavbûn = [[Mêrdîn]],[[Nisêbîn]], [[Stewr]], [[Batman]], [[Sêrt]], [[Midyad]], [[Qamişlo]], [[Amûdê]], [[Edene]], [[Şam]], [[Izmîr]], [[Stembol]], [[Ewropa]], [[Heleb]], [[Mûsil]] û [[Lubnan]] | gelhe = | ol = [[Îslam]] û [[xiristiyanî]] | ocax = | pîr = | ziyaretgeh = }} '''Mihelemî''' yan jî '''erebên mihelemî''' yan jî '''erebên mardelî''' (bi [[Zimanê suryanî|sûryanî]] ܡܚܠܡܝ̈ܐ, ''Mḥallamāye'', bi zimanê [[erebî]]: المحَلَّمِيّة, ''al-mhallamiya'' bi maneya '''"gelê mihelemî"'''), gelekî [[erebî]] ye ji [[Ereb|erebên Banû Hilal]] û [[ereb|erebên Banû Şeybanin]].{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Esasê xwe ji herêma [[Tor (herêm)|Tur Abdînê]] ne (li [[Mezopotamya|welatê Mezopotamyayê]]) a ku bi navê [[Belavbûna mihellemiyan|herêma mihelemiyan]] tê naskirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} [[Wêne:Al-Jazira.svg|rast|thumb|300x300px|Cihên Belavbûna hoz û eşîrên gelê mihelemî le Cizîrê (Mezopotamya jorîn) û parêzgehên xwe (Diyar Bakr)]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Gelê mihelemî ji eşîrên wekî [[qertmîn]]î, [[saîedî]], [[salaxî]], [[omerî]], [[zînî]], [[Rajdê|raşdî]], [[mîxaşnî]], [[xatûnî]], [[jarudî]], [[kosê]], [[sûrkî]], [[perîxanî]] û [[ramanlî]] pêk tên.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Mihelemî li Tirkiyeyê == [[Mêrdîn]], [[Mehsert]]e, [[Stewrê]], [[Midyat]], [[Nisêbîn]], [[Qoser]], [[Diyarbekir]], [[Silîva]], [[Bismil]], [[Riha]], [[Sêrt]], [[Batman]], [[Xetay]], [[Stembol]] û [[Enqere]].{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Mihelemî li Sûriyê == [[Qamişlo]] û bi taybetî li taxa [[Qedûr Bek]], taxa [[Mehmeqiya]], taxa [[Xerbî]], taxa [[Hileliye]], taxa [[Başîriye]], taxa [[Korniş]], taxa [[Westa]] û her weha li hemû Gund û bajarên parêzgeha [[Hesîçe]], [[Dêrik]], [[Rimêlan]], [[Tirbespî]], [[Girkê Legê]], [[Til Koçer]], [[Amûde]], [[Dirbêsî]], [[Serê Kaniyê]] û [[Heleb]]ê, [[şêx maqsûd]], [[Eşrafiye]] û [[Şam]]ê. == Mihelemî li Iraqê == Bi taybetî li bajarê [[Mûsil]] dijîn. Lê belê mihelemî yên ku li [[Başiqa]] û [[Bahzanî]] dijîn bi eslê xwe mihelemî yên ku li ser dînê [[êzidî]] ne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Mihelemî li Libnanê == Li [[Beyrut]] û [[Trablus]] û [[Eddahiya]] û [[Elbikaa]] û [[Burc Hamûd]] dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Mihelemî li Almanyayê == Li [[Berlîn]], [[Bremen]], [[Essen]], [[Hamburg]], [[Düsseldorf]] û gelek bajarên din dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Her weha li hemî [[Ereb|welatên erebî]] û [[Holenda]] û [[Belçîka]] û [[Fransa]] û [[Swêd]] û [[Norwêc]] û [[Fînlenda]] û [[Danîmark]] û [[Awisturya]] mehelmî hene.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{ku}} https://www.youtube.com/watch?v=RIgyddxiPQA {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Mêrdîn]] [[Kategorî:Mihelemî| ]] pvmvwvg46tox0zr4tfic62myoqpcc47 2062338 2062331 2026-06-17T21:52:48Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062338 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | wêneyê_asoyê = Tur Abdin Carte.jpg }} {{Agahîdank êl û eşîr | nav = Gelê Mihelemî (Hoza Mihellemîyan) | wêne = | binwêne = | hoz = | serekeşîr = | esil = [[Ereb]] û [[suryanî]] | ziman = [[Zaravayê mihelemî]] | herêm = [[Mêrdîn]], [[Belavbûna mihellemiyan|Herêma mihelemiyan]],[[Tor (herêm)|Herêma Torê]] | belavbûn = [[Mêrdîn]],[[Nisêbîn]], [[Stewr]], [[Batman]], [[Sêrt]], [[Midyad]], [[Qamişlo]], [[Amûdê]], [[Edene]], [[Şam]], [[Izmîr]], [[Stembol]], [[Ewropa]], [[Heleb]], [[Mûsil]] û [[Lubnan]] | gelhe = | ol = [[Îslam]] û [[xiristiyanî]] | ocax = | pîr = | ziyaretgeh = }} '''Mihelemî''' yan jî '''erebên mihelemî''' yan jî '''erebên mardelî''' (bi [[Zimanê suryanî|sûryanî]] ܡܚܠܡܝ̈ܐ, ''Mḥallamāye'', bi zimanê [[erebî]]: المحَلَّمِيّة, ''al-mhallamiya'' bi maneya '''"gelê mihelemî"'''), gelekî [[erebî]] ye ji [[Ereb|erebên Banû Hilal]] û [[ereb|erebên Banû Şeybanin]].{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Esasê xwe ji herêma [[Tor (herêm)|Tur Abdînê]] ne (li [[Mezopotamya|welatê Mezopotamyayê]]) a ku bi navê [[Belavbûna mihellemiyan|herêma mihelemiyan]] tê naskirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} [[Wêne:Al-Jazira.svg|rast|thumb|300x300px|Cihên Belavbûna hoz û eşîrên gelê mihelemî le Cizîrê (Mezopotamya jorîn) û parêzgehên xwe (Diyar Bakr)]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Gelê mihelemî ji eşîrên wekî [[qertmîn]]î, [[saîedî]], [[salaxî]], [[omerî]], [[zînî]], [[Rajdê|raşdî]], [[mîxaşnî]], [[xatûnî]], [[jarudî]], [[kosê]], [[sûrkî]], [[perîxanî]] û [[ramanlî]] pêk tên.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Mihelemî li Tirkiyeyê == [[Mêrdîn]], [[Mehsert]]e, [[Stewrê]], [[Midyat]], [[Nisêbîn]], [[Qoser]], [[Diyarbekir]], [[Silîva]], [[Bismil]], [[Riha]], [[Sêrt]], [[Batman]], [[Xetay]], [[Stembol]] û [[Enqere]].{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Mihelemî li Sûriyê == [[Qamişlo]] û bi taybetî li taxa [[Qedûr Bek]], taxa [[Mehmeqiya]], taxa [[Xerbî]], taxa [[Hileliye]], taxa [[Başîriye]], taxa [[Korniş]], taxa [[Westa]] û her weha li hemû Gund û bajarên parêzgeha [[Hesîçe]], [[Dêrik]], [[Rimêlan]], [[Tirbespî]], [[Girkê Legê]], [[Til Koçer]], [[Amûde]], [[Dirbêsî]], [[Serê Kaniyê]] û [[Heleb]]ê, [[şêx maqsûd]], [[Eşrafiye]] û [[Şam]]ê. == Mihelemî li Iraqê == Bi taybetî li bajarê [[Mûsil]] dijîn. Lê belê mihelemî yên ku li [[Başiqa]] û [[Bahzanî]] dijîn bi eslê xwe mihelemî yên ku li ser dînê [[êzidî]] ne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Mihelemî li Libnanê == Li [[Beyrut]] û [[Trablus]] û [[Eddahiya]] û [[Elbikaa]] û [[Burc Hamûd]] dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Mihelemî li Almanyayê == Li [[Berlîn]], [[Bremen]], [[Essen]], [[Hamburg]], [[Düsseldorf]] û gelek bajarên din dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Her weha li hemî [[Ereb|welatên erebî]] û [[Holenda]] û [[Belçîka]] û [[Fransa]] û [[Swêd]] û [[Norwêc]] û [[Fînlenda]] û [[Danîmark]] û [[Awisturya]] mehelmî hene.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{ku}} https://www.youtube.com/watch?v=RIgyddxiPQA {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Eşîrên Kurdistanê]] [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Komên etnîk li Libnanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Mêrdîn]] [[Kategorî:Mihelemî| ]] lvetvplk6125h7u7vasgcjhp7akz323 0 4090 2062311 1914080 2026-06-17T21:24:19Z Guherto 41494 2062311 wikitext text/x-wiki {{Rêzimana xelet|tarîx=hezîran 2024}} '''WLAN''' ('''w'''ireless '''l'''ocal '''a'''rea '''n'''etwork) teknolojiyeke ji bo çêkirina [[Tor (komputer)|torên]] bêqeblo ên di neqeba router, [[komputer]], telefon, û gelek cihazên dî de. == Di Kompîtûren Sermase û Serlingde WLAN == Kompîturén Serling taybetîyén wireless kû li ser xwe amade dike bi saya wan li Tor a Cîhanî re Té girédan. Lé belé Kompîtûren Sermasede Gelek Caran Bi arîkarîya Qerteki Hundurde WLAN'é re té girédan. == Çeşîdén WLAN'é == Peer to Peer(P2P)<br /> Bridge (Pir)<br /> Roaming<br /> {{Kontrola otorîteyê}} {{Teknolojî-şitil}} [[Kategorî:Îcadên amerîkî]] [[Kategorî:Teknolojî]] jcft12oz3ctgqjfn08vtf8y13sa9ira 0 4392 2062326 2015297 2026-06-17T21:37:18Z Guherto 41494 2062326 wikitext text/x-wiki {{bi zazakî|Farqîn}} {{Agahîdank navçe | nav = Silîvan (Meya Farqîn) | navê_din = | navê_fermî = Silvan | wêne = Farqîn.jpg | sernavê_wêne = Dîmenek ji Farqînê | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Diyarbekir (parêzgeh)]] | serbajar = Farqîn | qeymeqam = | demonîm = [[farqînî]], [[silîvî]] | hejmara_nahiyeyan = 3 <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 2 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 83 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 87. 639<ref name="tuik">[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=21&p_yil=2008&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env tuik, 2008]</ref> <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2020]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 1.379 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 62,5 | nifûsa_serbajarê = 42.736 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 835 | koda_postayê = 21640 | koda_telefonê = (+90) 412 | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê#Diyarbekir | koordînat = {{Koord|38|8|30|N|41|0|25|E|display=inline, title}} }} '''Farqîn''' an '''Silîvan''' (1928: فارقين / ''Farqine'' (Farqîn, navend), Sîlvan (qeza); 1946: ''Silvan'') bajêr û navçeya [[Amed]]ê ye. Navê wê yê [[Tirkî]] ''Silvan'' e. == Nav == Silîvan (Meya Farqîn) Farqîn Kurtkirina [[Meyafarqîn]] an [[Mafarqîn]] an jî [[Mayyafarqîn]] e ku navê bajarê di nav kelê de ye. Li Rojhilat gundê [[Qulfa]]yê, li nîvroyê Rojhilat [[Gundê Reşo]] an li Bakurê Rojava [[Şifqet]] ji aliyê îdarî ve girêdayê Farqînê bin jî Farqîn nîn in. === Silvan === Di çaryeka dawîn a [[1800]]î de ku Farqîn bû baregehê qeymeqamiyê, bi Tirkî navê ''Silvan'' lê hate danîn. Silvan dejenere bûyiya navê [[Silîvan]] e ku îro bi tenê Tirk bi kar tînin û di nivîsên [[Tirkî]] an fermî de bi kar tê. === Silîvan === Di nav gel de bi piranî "n" ya dawî dikeve û wek Silîva tê bikar anîn; herwekî [[Botan]], [[Xerzan]] û [[Şikak]]an. Silîvan navê yek ji sê federasyonên eşîrên Kurmancên e: [[Xelîkan]], [[Milan]], [[Zîlan]] û [[Silîvan]]. Ji zozanên xwe yên li [[Sîpana Xelatê]] heta germiyanên xwe yên li Rojhilat û Bakurê rêzeçiyayên [[Qerejdax]]-[[Mêrdîn]]-[[Tor (herêm)|Torê]] wek bergeh dane ber xwe, lê wanderên danîne û dêmanî bûne. Di danîna [[Hengên Hemîdiye|hengên Hemîdiyê]] de seltenet vê taybetiyê daye berçavê xwe û li wê gorê ji Milan [[Brahîm Paşa]], ji Zîlan [[Kor Huseyn Paşa]], ji Silîvan jî [[Seyfedîn Paşa]] (Sêvdîn/Sêrdîn) kiriye paşayê wan herêmên. Di wê demê de Farqîn hem biye baregeha qeymeqamiyê û hem jî ya Sêfedîn Paşa ku li navçê bi navê [[Sêrdîn Paşa]] tê nasîn. === Tigranocerta - Tigranokerta - Tigranakert === Li gor hin çavkaniyan Farqîn beriya zayînê bi navê Tîgranocerta hatiye avakirin. [[Tîgranê Mezin]] di sala 80ê beriya zayînê de Farqînê avakiriye û navê xwe daye vê bajarê. Bajar bi navê Tigranokerta (Tigranocerta) hatiye naskirin. Di vê demê de hejmara niştecihên Farqînê digihije derûdora 300.000î. Farqîn dibe navenda siyasî û aboriyê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Lê bermayiyên ji serdema Neolitik û Xorriyan didine xuyakirin ku bajar ji vê dîroka tê gotin pir kevntir e. === Martîropolîs === Di sala 410an a piştî zayînê de [[metran]]ê Farqînê Mar Marutha, ji Îranê 40 şehîdên Xiristiyan tîne û li Farqînê bi derindêzekî mazin niştin dike. Ji bunî van şehîdan nave bajar dibe Martîropolîs, anku ''Bajarê Şehîdan''. Farqîn di vê demê da dibe garnîzoneke leşkerî yê herêmê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} === Yustîniyanpolîs === Împeratorê Bîzansê [[Yustîniyan I]] di 527an a piştî zayînê de dertê ser text. [[Keleha Farqînê]] tamîr dike û tîne şeklê iro. Navê bajêr tê guherandin û dibe Yustîniyanopolîs.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} === Meyafariqîn - Meyafarqîn - Farqîn === [[Ewliya Çelebî]] ji bo navê Farqînê û avakirina Farqînê ewe dinîvîse: "Bajar di navbera çemê Farqînê û cemê [[Êlih]]ê de hatiye avakirin. An ku Farqîn bi daxweza Hz. Cercîs, bi aliyê Hindîk ve hatiye avakirin."{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Ji bo ku li ber çemê Farqînê hatiye avakirin. Jê ra gotine Kelehy Farqînê. Derûdora wî bi av û ber biye navê wê dane Meyafarqîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} == Erdnîgarî == Meyafarqîn, li ser rêya [[Amed]]ê û [[Sêrt]]ê ye. Li qontara [[Çiyayê Elbatê]] de hatiye avakirin ku ev çiya heta 1500 mêtroyî bilind dibe. ji hemû herême re Silîvan tê gotin. Lêbelê Tirk ji bajêr re Sîlvan dibêjin. Derûdora bajêr bi kêlekê hatiye girtin. ji Rojavayê bajêr Amed û navçeya [[Hezro]]yê, ji başûr navçeya [[Bismil]], ji Bakûr navçeyên [[Licê]] û [[Pasûr]]ê, ji rojhilat ve jî bajarê [[Êlih]]ê cîranên Farqînê ne. Rûberê Farqînê nêzîkî 1400&nbsp;km çarçik e. Erazî bi giranî bi kurtik û mesîl e. Çiyayên Elbatê ji seranserê deştê ve bajêr ji rojhilat ber bi rojava ve dibire. Deşta Farqînê bi giranî bê şênayî û dar û ber in lê di aliyê çiyan de, cî bi cî darên maz, berû û yên fêkiyan hene. Avhewaya herêmê havînan germ û ziwa, zivistanan jî serma, şilî û şepelî ye. [[Wêne:Farqîn (Silvan).JPG|thumb|250px|Farqîn, 2009]] [[Wêne:Farqîn 2009.jpg|thumb|250px|Farqîn, 2009]] [[Wêne:Farqîn 2009 3.jpg|thumb|250px|Farqîn, 2009]] Niha bi giştî 75 gund û 82 mezra li ser Farqînê ne û bajar bi xwe ji 11 [[Tax]]an pêk tê. * [[Taxa Rezan]] * [[Taxa Bahçelievlerê]] * [[Taxa Camiyê]] * [[Taxa Kelê]] * [[Taxa Konakê]] * [[Taxa Kevirspî]] (Feridun) * [[Taxa Selahedîn]] * [[Taxa Mescîd]] * [[Taxa Tekelê]] * [[Taxa Yenişehirê]] * [[Taxa Bilind]] == Dîrok == Li gor çavkaniyekê, Farqîn di dema [[asûrî|asûriyan]] de hatiye avakirin û mîna ''Miferket'' an ''Mifirkert'' hatiye bi navkirin. Li gor efsaneyekê jî, bajar di dema [[urartû|urartuyan]] de ji aliyê [[Marusu Layuta]] ve hatiye avakirin. Îdîayeke din jî ku ev bajar ji aliyê dewleta [[Tîgranê Mezin|Tîgran]] ve hatiye avakirin û yek ji bajarên herî mezin û girîng a dema [[helen]]îstîkî bûye û navê bajêr [[Kerta]] bûye. Dewleta Tîgran a Ermeniyan beriya zayinê di sala 77an de hatiye avakirin. Li gor [[Moltke]] jî, bajarê bi navê [[Tîgranokerta]] ku ji aliyê [[Tîgranê Mezin]] ve beriya zayinê di salên 80'yî de hatiye avakirin û Meyafarqîn heman bajar e. Ev bajarê bi navê Tîgranokerta cara yekem ji aliyê kumandarê romayî [[Lukulûs]] (''Lucullus'') ve, paşê jî di dema kumandarê [[Neron]], [[Korbulo]] (''Corbulo'', 7-67 p.z.) ve tê dagîrkirin û bajar heta dawiya sedsala VII an jî girîngiya xwe diparêze. Li gor dîroknas [[Ibn el-Ezreq]]ê Farqînî jî, piştî şerê navbera [[Rromî]] û [[Sasanî|Sasaniyan]] (387 p.z.) Pîskoposekî Farqînî bi navê [[Mar Maruthan]], bi destûra împeratorê [[Bîzans]]ê û zoranê Îranê [[Yezdîgirt]], şehîdên [[Xiristiyan]] li vê herêmê vedişêre û bajarek li ser ava dike û navê [[Martyropolis]] an ku, ''Bajarê Şehîdan'' lê dike. Bajar, di sedsala VIan de, yek ji wargehên leşkerî yên herî girîng ê Împeratorê Bîzansî [[Justinianus]] bûye. Bermayiyên ji serdema neolitiklerini ve hatine dîtin û gelen daneyên berçav didine xuyan ku Farqîn an jî ya rasttir Silîvan, ji demên neolîtîk ve, ji ber ku li nêzî ava Batmanê û Tîjleyê cih digire, ciheke şaristaniyê ya mirovahiyê ye. Ji peykerên (tabletên) sûmerî heta yên Asûrî em tê digihîjin ku derûdora herêma Silîvan, li gel Amedê(Amîda) û Xerzan (Arzanane) û bi hev re hatiye nivîsin. Û ev her sê heremana, an ku qeraxên Tîjle û şaxên wê, ji demên nayên zanîn heta dema me cihekî kevnar ê mirovahiyê ye. Divê mirov ev her sê herêm bi hev re binirxîne, ji lew re girêdahiyê hev in û gelê wan jî yek e. Sûmerî wan weke XOR - RÎ, KUR -TÎ û KAR-DA bi nav kiriye. Welatê wan re jî gotiye: KARDAKA. Asûrî jî wan re gotiye "KAR-DU û welatê wan jî wek BET-KARDU (Mala Kardan) bi nav kiriye. Sûrên Amedê anegorî nêrîn û lêkolînên zanyarê fransî Grousset, hê di dema Xorriyan de an ku berê 5 hezar sal hatine avakirin. Û em baş dizanin ev daneyeke dîroka nivîskî ye. Ka berê de çend sal Xorrî li van deveran hikim kiriye ne diyar e. Û dîsa anegorî zanîna kevnare, Xorrî ji Amedê heta Rihayê û Hekariya desthilatdar bûn. Cihekî mîna Silîvan kevnar, ne pêkan e ku bê keleh an jî bê parastin hiştibin. Mina Xerzan (Xerabajar a îroyîn). Di serdema Îslamiyetê de, bajar cara yekem ji aliyê fermandarên [[Xelîfe Omer iyaz bin Ganem]] ve hatiye girtin. Di wê demê de bajar bi navê Meyafarqîn hatiye bi navkirin. Paşê bajar ketiye destê [[Hemdanî]], [[Biweyhî]] û [[Merwanî|Merwaniyan]]. === Serdema Merwaniyan 983-1085 === Dewleta Merwaniyan ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve tê damezirandin. Di pey mirina [[Edudedewle]] de 983 p.z. (372ê koçî), Baz Meyafarqînê dike bin desthilatdariya xwe û ev xanedaniya Kurdan ji sed salî bêtir li ser piyan dimîne. Xanedanê duyem ê Merwaniyan [[Mumehidedewle]] (997-1011 p.z.) ye. Mumehidedewle dîwarên kela Meyafarqînê tamîr dike û navê xwe li ser dide nivîsandin. Li dema Merwaniyan de demeke dûr û dirêj Amed bi xwe bi Meyafarqînê ve hatiye girêdan ango paytêx Meyafarqîn bûye. Di serdema Merwaniyan de çand û huner li Meyafarqînê gelek bi pêş dikeve. Bi taybetî [[Nesredewle]] (1011-1061 p.z.), ji her deverên ku destên wî digihîjinê, hunermend û nivîskaran tîne û dike bin xizmeta xanedaniya xwe. li vê dewletê de her çendî bandor û motîvên Îslamî zêdebin jî, dewleta Kurdan a herî temendirêj e. Lewra Kurd wê demê bi giranî Misilman bûne û ew dem serdema pêşketina Misilmaniyê bûye. === Serdema Selçûqiyan 512-1118 === Bajarên li derûdora Amedê û Amed bi xwe jî, di sala 1085an an de dikeve destê [[Selçûqî|Selçûqiyan]]. Di pey de Meyafarqîn di destê Merwaniyan de ma heta ku bajar û deverên mayî yên Amed di 1085an de ketin destê Selçûqiyan. Êrîşa bi ser Merwaniyan ve, ji aliyê [[Ibn Cehîr|Fexredewle Ibn Cehîr]] ve tê birêvebirin. [[Ibn Cehîr]], yek ji wezîrên kevin ê dewleta Merwaniyan e. ji bo zêr û dewlemendiyên dewleta Merwaniyan a mezin bi dest bixe, siltanê Selçûqiyan [[Melik Şah]] îqna dike û li gel hêzên Selçûqiyan êrîş dibe bi ser Meyafarqînê. === Serdema Ertuqiyan 1118 === Piştî mirina siltanê Selçûqiyan Mihemed bin Melik Şah 1118 [[Necmedîn Îl-Xazî|Necmedîn Îl-Xaziyê Ertuqî]], di 19ê sala 1118an de dikeve bajarê Meyafarqînê û bajar dike bin desthilatdariya xwe. Piştî ku Îl-Xazî di sala 1122'yan de dimre, kurê wî [[Temurtaş]] dikeve dewsa wî û li ser bajarên [[Mêrdîn]] û Meyafarqînê sî sal desthilatdariya xwe didomîne. Piştî mirina Temurtaş jî, di 1152an de, Meyafarqîn demeke kurt di bin destê Ertuqiyan de dimîne. === Serdema eyûbiyan 1185-1260 === Meyafarqîn, di sala 1185an de, ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve tê vegirtin. Selahedîn, Meyafarqînê di 1195an de dispêre birayê xwe [[Seyfedîn]] û bajar 165 sal ji aliyê Eyûbiyan ve tê birêvebirin, ta ku di sala 1260an de bajar dikeve bin dagîrkeriya [[Mongol]]an. Piştê ku Seyfedînê birayê Selahedîn diçe Misrê Farqin dikeve destê kurê wî. Dema Eyyûbiyê Meyafarqînê dest pê dike. Ku ji wan ra dibejin Eyyûbiyê Mezopotamya yê. li dema Eyyûbiyê Meyafarqînê da herem dibe navenda çand û Aboriye. Farqîn dibe paytêxtê herêmê. === Serdema Mongolan 1259 === Di sala 1257an de zoranê Meyafarqînê [[Melik Kamil]], bîryara dagîrkirina bajarê Amedê digire, lewra ew sal mongolan [[Anatolya]]yê dagir kirine, artêşa siltan [[Izedîn Key Kawûsê Duyem]] di şer de têk çûye û artêşa ku bajarê Amedê diparêze jî derketiye seferê. Melik Kamil, pismamê xwe wî [[Melik Musammir]] û ji pêgirtiyên xwe [[Necmedîn Mûxter]] dide ser artêşa xwe û heman salê bi ser Amedê ve dişîne. Piştî ku bajar tê girtin, Melik Kamil [[Sefyedîn bin Mucelî]] mîna ''[[Subaşî]]'' (karê ewlekariyê dike û di dema aştiyê de jî bac berhev dike) dişîne Amedê. [[Hulagû]]yê mongol, ango Tirkê [[Îlxanî]] bi vê yekê dihise û daxwez dike ku bajar paşve bidine siltanê Selçûqiyan [[Qiliç Arslanê Çarem]] û ew bi xwe jî bê û li gel wî bi ser [[Bexda]]yê ve bigire. Lê Melik Kamil li vê daxweziya Hulagû guhdarî nake. Hulagû jî, piştî ku di sala 1258an de Bexdayê dagîr dike, kurê xwe [[Yeşmût]] bi ser Meyafarqînê ve dişîne. Meyafarqîn du sal, berxwedaneke pir mezin dide li dij mongolan. Beriya ku mongol bikevine Meyafarqînê, herêmên li derûdora Farqînê talan û wêran dikin. Bajar di sala 1259an de, di bin fermandariya Yaşmûtê Mongol de, dikeve destê Hulagû. Hulagû, piştî ku bajar digire, hemû rêvebirên Eyûbiyan dide kuştin û bajar talan û wêran dike. Paşê, bajêr di dema sefera artêşên [[Tîmûrleng]] a bi ser Amedê ve, ev bajarê xirabe dikeve bin desthilatdariya Tîmur. Piştî [[şerê Çaldiranê]] jî bajar dikeve bin destê [[Osmanî|Osmaniyan]]. == Mîrên Meyafarqînê == Eslê mîrên Meyafarqînê jî digihêje [[Mîr Şêx Ehmedê kurê Emîr Izedîn]]. Ew pismamên mîrê Pasûrê ne. Yekemîn kesê ji vê malbata han ê wezîfeya mîrektiyê girtiye, [[Behlûl Beg|Behlûl Begê kurê Elwend Begê kurê Mîr Şêx Ehmed]] e. Behlûl Beg gelek mêrxas, destvekirî û merd bû. Berê ew û birayê xwe [[Omer Beg]] bi hev re di bin xizmeta [[Îskender Paşayê Mîrêmîran]] ê Amedê de bûn. Piştî kuştina Behlûl Beg, kurê wî [[Emîr Xan Beg]] kar û barên welêt bi rê ve birin. Piştî kuştina Emir Xan Beg jî, birayê wî [[Omer Begê kurê Behlûl Beg]] bû desthilatdarê Meyafarqînê. Lê karê desthilatdariyê jê nedihat û di vî karî de kêm ket. Ji ber vî qasî, li ser daxweza Mîrêmîran ê Amedê û defterdarê wî, Dîwana [[sultan Mihemed Xan]] (1595-1603) rêvebiriya kar û barên mîrektiya eşîrên Kurdan û Meyafarqînê da [[Îbrahîm Begê Aqsaqê kurê Cîhangîr Beg]]. == Cihên taybet ên Farqînê == === Keleha Farqînê === [[Wêne:Kela Farqînê 2.jpg|thumb|250px|Keleha Farqînê]] [[Wêne:Dergehê Qulfayê Farqîn.jpg|thumb|250px|Dergehê Qulfayê, yek ji dergehên Farqînê ye.]] [[Kela Farqînê|Keleha Farqînê]] li gor [[Ewliya Çelebî]], bi kêmayî bi qasî keleha Amedê kevn e. Daneyên çavkaniyên kevnar didine duyan ku, Sûrên Silîvan jî mîna yên Amedê hê di dema Xorriyan de û ji hêla wan ve hatine lêkirin. Bermahiyên avahî û daneyên kevnar, ev têz piştrast dike. Dîsa Ibnul Ezrak ê Farqînî di pirtûka xwe a "Dîroka kurdên Merwanî" de destnîşan dike ku, ev sûr pir kevnar bûne lê Merwanî careka din û jinûve ew zexm û xurt kirine û hema bibêje jinûve ava kirine. Sûrên Farqînê du qat hatine avakirin û di navbera her du sûran de rêyeke fireh hebûye. Stûrî û firehiya sûra hundir 4,5 m û ya derve jî 1,93 m ye. Sûra derve neha hindik be jî, ji aliyê deriyê Amedê ve tê dîtin. Kele çargoşe ye. Ji rojhilat ber bi rojava ve 600 m, ji bakûr ber bi başur ve jî 500 m, bi giştî 2200 m dirêjayiya kelê ye. 50 birc û kulek di kelê de hene. Dirêjiya bircan ji der ve 10,5 m û berên wan jî 7 m ne. Bilindahiya wan li seriya 25 m ne. Di navbera du bircan de dîwarek ji bo destekê heye. Mesafeya di navbera du bircan de ji 20 m zêdetir e. Neha ji xeynî çend bircan ku ew jî texrîb bûne, bircên kelê û kel bi xwe jî nemaye, lewra him dewletê ji bo avakirina qişleyên eskerî û saziyên dewletê û him jî gelê herêmê, bi taybet jî dewlemendên Farqînê ji bo avakirina xaniyan kevirên kelê jê birin û bi kar anîn. Bêyî ku li sira di wan keviran de veşarî bihizirin û bikine xem û derd ji xwe re! Kevirên ku pê kelê avakirine, dirûvê [[kevirê Maltayê]] dide, spî û hişk in. Kevir bi hostatiyeke mezin hatine şekirin, ango birîn. [[Ewliya Çelebî]] ji bo avakirina kelê weha dibêje: "Ev kele di navbera çemê Şatê û Batmanê de ye û li ser daxwaza Hz. Cercîs, ji aliyê pêgirtiyê wî Melîk Handîk ve hatiye avakirin." Li gor çavkaniyan neh dergehên kelê hebûne. Çar ji van li başûr, du li bakûr, du li rojava û yek jê jî li rojhilatê bajêr bûye. Ji van dergehan ên ku neha têne zanîn ev in: [[Dergehê Meyxanê]], [[Dergehê Boşatê]], [[Dergehê Qulfayê]], [[Dergehê Taxa Jêrîn]] û [[Dergehê Amedê]]. Li ser dîwarên kelê nivîstekên ji dema eyûbî, ertuqî û merwaniyan hene. Herî zêde di dema Hulagû de, kela Farqînê hatiye rûxandin. Di sala 532'yan de jî ji aliyê împeratorê bîzansî [[Yustîniyan I]] ve hatiye restore û qewîkirin. === Şikeftên Hesûnê === [[Wêne:Shikeftên Hesûnê.jpg|thumb|250px|Şikeftên Hesûnê]] [[Şikeftên Hesûnê]] ber bi rojavayê bajêr ve, nêzîkî 8 km li derveyê bajêr e. Li ser rêya di navbera Farqînê û Batmanê de, dema mirov ber bi Batmanê ve diçe, li ser mile çepê dikeve. Ev di rastiya xwe de bajarekî ji şikeftan e. Wisa xuya ye ku bi kolana zinaran ev şikeft hatine avakirin. Di qontra çiyê de, beriya ku mirov bigihêje şikeftan xirabeyên [[hemam]]ekê hene. Ev avahî ji kirêc û tûxlayan hatiye avakirin û di rengê mîmariya romayiyan de ye. Hinek li seriya vê avahiyê, çalek heye ku av lê kom dibe û dibe gol ango hewiz. Hinek li jortir jî [[dêr]]ek heye. Bilindahiya vê dêrê heft mêtro ye. Mîhraba dêrê mina nîvdaîreyekê ye. Dêr li ser sê kemberan hatiye avakirin. Sir û sêra di van şikeftan de veşarî mirovan serxweş dikin û dibine serdema kevirî. Di deriyên teng de mirov dikeve hundirê şikeftan lê dema mirov dikeve hundir, ode û salonên mezin, di nav hev de, du tebeq û yekpare derdikevin pêşberî mirovan. Herweha dêreke mezin jî di nava şikeftan de heye ku salon û mîhraba dêrê di nav zinaran de ne, lê aşkere ye ku ev dêr pir piştî avakirina vî bajarê zinarîn, piştî hatina ola xirîstiyaniyê, hatiye veguhestin û wekî dêr hatiye bikaranîn. Ji herî jora çiya ber bi jêr ve, li ser zinaran cih hatine vedan. Ava berf û baranê ji van cihan diherike û li jêr, li sarincan kom dibe. Zinarên vî çiyayên ku ev şikeft lê hatine kolan û vedan ji kevirên nerm û gewr têne pê. === Temtemburk === [[Temtemburk]] navê sê şikeftan e. Ev şikeft li ser çiyayên Elbatê, li ser rast û çepê rêya [[Boşat]]ê ne û her yek ji wan odeyek e. Ev şikeft jî mîna şikeftên Hesûnê bi dest hatine çêkirin lê dîroka kolan û vedana van şikeftan nayê zanîn. Herweha navê Temtemburkê jî!.. Ji van her sê şikeftan, di ya herî mezin de du ciyên razanê ji kevir hatine çêkirin. Mirov bi pêplûkên ku di zinaran de hatine neqişandin ber bi van şikeftan ve hildikişe. Wisa tê texmînkirin ku ev şikeft ji bo di dema şer de mirov xwe biparêzin û lê bisitirin hatine çêkirin. === Kela Boşatê === [[Kela Boşatê]] li bakûrê Farqînê ye û ew herêm xwedî gelek berhemên dîrokî ye. Di demên berê de ev kele mîna zîndan hatiye bikaranîn. Taybetiya vê kelê ew e ku li ser zinarekî hatiye avakirin û dagîrkirina kelê pir dijwar û zehmet e. === Minareya Qot === [[Wêne:Minareya Qot a Farqînê.jpg|thumb|250px|Minareya Qot a Farqînê]] Ev minare 400–500 m li başûrê rojavayê bajêr e. Ji dema eyûbiyan maye û ji aliyê sê birayan ([[Melik Ewhed Eyûb]], [[Melik Eşref Mûsa]] û [[Melik Muzefer Xazî]]) ve hatiye avakirin. Minare pênc qat e. Di demên berê de mîna rasatxane jî hatiye bikaranîn. Herweha demek zingila dêrê jî lê hatiye daleqandin. Sedema ku dibêjin [[minareya qot]], li gor tê gotin, ev minare ji pênc qatan hîn bilindtir bûye û paşê xerabûye. Lê di demên dawî de hatiye restorekirin û neha nayê dîtin ku ev minare berê xerabûye. Pira Mala Badê Carinan pişaftin wisa mêjî dişo û bîra mêjî tevlihev dike ku mirov nizane çi dibêje. Lewre bîra mirov, bîra mirovê bindest şolî ye. Navê Pira Mala Badê kirine / yan jî bûye Malabadî û em nafikirin ku kîjan rast e! Lê ku mirov hebikî li ser bifikire, ku peyv kodên çand û dîrok û ziman in, aşkera ye ku Pir+a+Mala+Bad+ê, Pira (malbat, eşîr, azbet..) a ku navê wan Bad e ku her kes dizane; Bad Kurê Dostik, avakarê Dewleta Merwaniyan û pêşkêş û bavikê eşîra Badikan e ku ev eşîr hê jî li herêma Mûş-Çewlik û Silîva zindî ye. Yanî Malabadî şolîkirina hiş e. Dîsa li gorî dîrokê di sala 1147an ji aliyê Begîtiya Artukluyan ve hatiye çêkirin, lê ez ne bawer im. Hûn ê bibêjin çima? Artuklu çima wê navê Mala Badê lê bikin? Û serdestan xwestine ku avahîsaziya kurdan înkar bikin. Ku mirov bifikire ku dewleta Merwaniyan di 1085an de hilweşiya be jî bandora wê domiyaye. Bi vê mebestê dixwazim du çîrokên têkildarî Pira Mala Badê bi we re parve bikim. Yek; Bad, evîndarê keçikeke ku li aliyê din ê çem dijî ye. Li ser çem pira tune ye. Bad nikare xwe bigihîne dildara xwe. Her roj her yek ji aliyekî, bi bangewaziyê bi hev re dipeyîvin. Arê evînê dilê wan diperitîne. Rojekê keçik li avê dixe û bêyî ku bigihîje cem Bad, dibe dilopek ji pêlên avê û di avê de winda dibe, lêgerîna Bad tu encamê nade. Radibe diçe cem Mîrê Silîva û dibêje “were em pirekê çêkin ku dildar bi rehetî herin cem hev.” Mîr hurmetkarê evînê ye. Zilamên Mîr dest bi çêkirina pirê dikin, lê heta nîvî tên kember zêde bilind dibe, hev dikarin çêbikin. Mîr bangî Bad dike, dibêje, “ma tu dikarî pirê biqedînî?” Bad wisa bersivê didê, “ku ez pirê biqedînim ez destê te yê rastê di zendê wî de jêbikim, dijberê wê tu destê min jêbike.” Wisa li hev dikin û Bad pira nîvco bi tena serê xwe, bi hêza evîna dildariyê, diqedîne û destên Mîr jê dike û navê pirê dikin “Mala Bad” ango Pira Mala Bad, Pira Mala Badê… Tê gotin ku ew nîgar-rismê destê jêkirî ku li nîvê pirê ye, sembola destê Mîr ê jêkirî ye. Dudo; Piştî 9 qirn î çêkirina vê pirê, êşeke xemdar î serîbilind jiya li ser vê pirê. Rindexana keça Mihemedê Eliyê Ûnis piştî bi binketina Serhildana Sasonê ya di sala 1926an de dîl dikeve destên artêşa tirk û fermandarek ji ber xweşikiya wê serxweş dibe û dixwaze dest biavêjê. Rindexana xweşik a şervan a birîndar a biaqil wisa dibêje; “Ez hêsîrê we me, hûn dikarin her tiştî bi min bikin, lê di nav sînorên xaka malbata min de ev nabe, hûn destdirêjiyê bikin ez ê xwe bikujim. Çemê Êlihê sînorê me ye, piştî wê derê tu dikarî têkildarî min bibî.” Dema ku tên ser Pira Mala Badê, Rindexan dixwaze cara dawîn li xaka bav û kalên xwe binêre û ew jî destûrê didinê. Û hêdîka dimeşe ser pirê û xwe diavêje bextê pêlên çemê pîroziya axa xwe. Beriya ku xwe bavêje, dibêjin wisa qîriyaye; “Ez im rinda Rindexan Keça mîr û axa û çiyan Ey tirkê tacik Karê we çi ye li van ciyan Rinda bûye namdar Ez dimirim, birîndar û bê zar Teslim nabim destên neyar û naçim bê ar.” Divê peyamên çanda xaka me ya pîroz bibin delîl û ronahiya me. Bi hêviya zelalkirina bîra kurdewar a dilê serhildêr ê şoreşger, welatparêz, demokrat û evîndarê mirovahiyê… // Feratê Dengizî // === Mizgefta Selahedînê Eyûbî === [[Wêne:Mizgefta Selahedînê Eyûbî 7.jpg|thumb|250px|Mizgefta Selahedînê Eyûbî]] Îbn'ul Ezrak dibêje ku temîra mizgeftê di dema Artuqiyan de bîye. Avakirina mizgeftê di dema Merwanî'yan da ye. Her çendî mizgeft bi vî navî tê nasîn jî, mizgeft ji dema ertuqiyan (1152-1157) maye. Lê di dema eyûbiyan de jî hin tişt li ser hatine zêdekirin. Di nav gel de ''Camiya Ecem'' jî tê gotin lê nayê zanîn ku ji ber çi sedemê weha tê gotin. Camî ji kevir û qubeya wê ji tuxlayan hatiye çêkirin. Çapa qubeya camiyê 13,50 m ye. === Keleha Zembîlfiroş === [[Wêne:Kela Zembîlfirosh Farqîn 7.jpg|thumb|250px|Keleha Zembîlfiroş]] [[Keleha Zembîlfroş]], keleha herî kevn a Farqînê ye. Tê gotin ku di dema Tîgranê Mezin de hatiye restorekirin û mezinkirin. Pişt re [[Mar Marutha|Marûta]] (Marûsa) kela mezin avakiriye. Keleha Zembîlfiroş navê xwe ji destana [[Gulxatûn]] û kurê mîrê Hekarê Zembîlfroş digre. Ji ber vê destanê, yek ji cihên ku herî zêde li Farqînê navdar e û li seranserê [[Kurdistan]]ê hatiye nasîn û bûye malê hemû gelê kurd jî, ev kele û ev destan e. Lê mixabin ku neha ji wê ezameta kela bi nav û deng zêde tiştek li paş nemaye. === Keleha Mala Mîran === Keleha Mîra, di waxta Hemdani'yan da hatiye avakirin u seraya Hemdanî'yane. Heta dema Nasruddewle jî seraya Mervanî'ya buye. Piştê ku Nasruddewle dibe hukimdar dev jivir berdide. Li şuna Kela Zembilfroş seray kî bi nav u deng ava dike. Di dawiyê de 500 sal derbas dibe herem dikeve destê Osmaniyan. Kişandina axa serê Kelê jî nezî 100 sal berê biye. 12 gundên mîr hebiye. Pal temam biye. Gundekî deyndar maye. Efsaneyek Balûl beg heye. Di nava Balûl beg u Zilanê Jorîn da çiye. Ev kele, di dema [[Selîmê Duyem]] padîşahê osmaniyan de, ji aliyê Behlûl Beg ve tê avakirin. Behlûl Beg ev kele, ji bo parastina xwe ya li dij piştgiriyên [[sefewî|sefewiyan]] bi milê xelkê ava dike. Di nava bajêr de, girek çargoşe û ji axa ku bi pişta gelê Farqînê hatiye kişandin, ava dike. Derdora vî girî bi dîwaran diparêze. Girek wisa bilind ava dike ku ji ser banê koşka mîr ku ew jî li ser vî girî tê avakirin, dema mirov li derdorê dinêre, çaraliyê bajêr û derveyê bajêr tê dîtin. Parastina vî girî û kelê hêsan, dagîrkirin û bidestxistina gir jî ew çend dijwar e. Lewra hevraziya gir nêzî 45 dereceyî ye. Gir hîn heye û hin xanî û avahî jî li ser hene lê ew jî her wekî kela Zembîlfroş ji bêxwedîtiyê, wê mezinahî û ezameta xwe wenda kiriye. == Ziyaretên Farqînê == === Ziyareta Bavodînê === Tê gotin ku ew kesê li wir hatiye veşartin û mezelê wî bûye mîna ziyaret, kesekî bi navê [[Bahedîn]] e û mezinek ji mala merwaniyan e. === Mêreniyê === Li gundê [[Mêreniyê]] ye. Gund navê xwe ji vê ziyaretê girtiye. Tê gotin ku kesên felc dibin, dev û rûyên wan xwar dibin, şimikek heye li ziyaretê, wê şimikê di dev û rûyên ew kesên nexweş didin û nexweş pê baş dibin. Tê gotin ku kesê mezelê wî li vir e û bûye ziyaret, ne şêx e lê mîrekî kurd e. === Şêx Xelîl === Ev ziyaret li gundê [[Pîleka]] ye. === Ziyareta Erqenîsê === Ev ziyaret li gundê [[Boşat]]ê ye. [[Erqenîs]] bi xwe kaniyeke pir cemidî ye. Zarokên ku bi sorikan dikevin an kesên zerikî ne diçin ser wê kaniyê xwe bi wê avê dişon û jê vedixwin û pê re baş dibin. === Şêx Zeydîn === Ev ziyaret jî li Boşatê ye. === Ziyareta Zêvetirkê === Li çiyayê Hafa [[Zerbiya]], li kêleka [[Hesûn]]ê ye. Ji vir tiştên antîk û hin dîwar û bermayên bajarekî derdikevin. Xuya ye ciyê bajarekî kevn e ku di bin erdê de maye. === Dara Hiznaxiyê === [[Wêne:Dara Hiznaxiyê Farqîn 2009.jpg|thumb|250px|Dara Hiznaxiyê]] Du-sê kîlometre li dervayî Farqînê, li ser rêya Diyarbekirê ye. Darek e û kesek li wir hatiye veşartin. Paşê ew bûye ziyaret û bêtir bi wî darî hatiye nasîn. Lê li gor tê gotin ew kes jî ne şêx bûye. Kesekî bi navê [[Hesnewî]] bûye û kumandarekî, lehengekî kurd bûye. === Ziyareta Cimşa === Di navbera [[Bêzwan]]ê û [[Başqe]]yê de ye. === Girkûvî === Di navbera [[Tîrkevanka Miqûrê|Tîrkevankê]] û [[Dêrika Miqûrê]] de ye. Kesên ku tawî û bawî dibin, diçin ser vî ziyaretî û pişta xwe di kêlika mezel didin da ku şifayê bibînin. === Şêx Meazê Cebelî === Ev ziyaret li herêma [[Badika]], di navbera Kemûkê û Aliya de ye. Bêtir bi navê “Ser Hivde” tê nasîn. Dibêjin ku ev kes Sehabî bûye û bi navê “Kurê Pîrê” hatiye nasîn. Di şerê sehabiyan de, di 17ê adarê de şehîd ketiye. Loma jî her sal di 17ê adarê de, bi hezaran kes diçûne ser vê ziyaretê û ziyaret dibû mîna festîvalek. Kesên diçûn Ser Hivde, piştî serdana mezelê Şêx, şahî dikin, govend û lîstikên curbecur dilîzin, qurban serjê dikin û keç û xort li wir hevûdu dibînin, bi hev şa dibin û gelek keç û xort wê rojê ji ser ziyaretê bi hev re direvin. Paşê dibe qiyamet, heytehol lê mîna agirê kayê, zû vedimire û şahî didome, ta ku deng û hewara reva keç û xortekî din were bibe. [[Wêne:Pira Malabadî ya nû bendav.jpg|thumb|250px|Bendava Batmanê.]] Neha li wê herêmê bendavek hatiye çêkirin û ji bilî wê ziyaretê, hemû herêm di bin avê de maye û girê ku ziyaret lê ye, mîna giravek di nav avê de xuya dike, lewra ciyê ziyaret lê ye bilind e. Bi van bendavên ku li Kurdistanê hatine avakirin û dê hîn bêne avakirin, ne tenê çand û dîroka me ji me tên dizîn, herweha kêf û şahiyên me, kenê li rûyê zarokan, tîra evînê ya ji kevana dilê xort û keçan tê avêtin û tîreja evînê ya di çavên şermok de veşarî jî di nav golên bendavan de difetisin. === Şêx Emînê Bêzwanê === Li gundê Bêzwanê ye ku neha ev gund jî di bin avê de maye. === Qarça Palê === Li gundê [[Herşen]]ê ye. Gora Mele Xelîlê Teraşî li wir e. 1ê gulana mîladî (ku dibêjin hesabê kurmancî) û dibe 14ê gulana mîladî, gel diçe ser ziyareta Mele Xelîlê Teraşî û qurban serjê dikin û daxwaziyên xwe jê dikin. === Ziyareta Siniya === Nêzî gundê [[Babina]] ye. Li hêla [[Licê]] gundek heye ku ji wan re dibêjin [[sinî]]. Ev ne kurd in û ne jî misilman in. Kes nizane ji kîjan dînî ne û ew ziyareta çi ye ku her dema biharê ji [[Sinê]] tên û tewaf dikin? === Şêx Xelîl === Ev ziyaret li nav bajarê Farqînê ye. Ziyaret di nav goristaneke mezin de ye. Gelê Farqînê miriyên xwe bi piranî li wê goristanê diveşêrin û ji wê goristanê re jî dibêjin “Mezelên Şêxelîlê”. Şêxelîl navê mezela ye. Ciyê ku kaba wî xerabiye tê gotin ku mezelê sahabe tê daye. Farqîn beriya Amedê ket destê îslamê. Di 639an de wexta ku Farqîn tê sendin. Ewil li vir limêj tê kirin. Li Anadolê da mescîda yekem vira ye. Piştê Farqînê Amed dikeve destê îslamê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} == Kaniyên Farqînê == [[Wêne:Hesûn, Farqîn (Silvan).JPG|thumb|250px|Dîmenek ji Hesûnê.]] === Kaniya Mezin === Ji Zuxrê Boşatê berjêr di qontara çiyê de ye. Mirov bi hêsanî dikare bêje ku 60% ji farqîniyan li [[kaniya Mezin]] hînê avjeniyê bûne. Ava ku ji çiya diherikî û ya ku ji axê bi xwe diza, li wir golek çekiribû. Ev gol bi dîwarên beton û keviran ji hev hatibûne veqetandin û yek jê ne zêde mezin û kûr bû, ya din hinek mezintir û kûrtir bû. Zarokên ku melevaniyê nizanibûn, pêşî xwe di ya piçûk de hîn dikirin û paşê diketine hemza kûrtir û mezintir. Li ser Kaniya Mezin stran jî hatiye gotin. Em beşek jê li vir binivîsin: {{Jêgirtin|Kaniya Mezin kaniya dilan Nazewcim nazewcim Teşt û sênî li nava milan Nazewcim nazewcim Keçê çavê te kor be Nazewcim nazeycim Bi min re heye sebra dilan Wellahî nazewcim...}} === Kaniya Navîn === Li kêleka Kaniya Mezin e. Ava bajêr a ji bo vexwarinê ji vê kaniyê li bajêr tê belavkirin. Paşê ava Kaniya Mezin jî li ser hatiye zêdekirin. === Qolek === Kaniya Qolek, di navbera Moşrîtê û Kaniya Navîn de ye. === Moşrît === Li taxa Kevirspî (taxa Ferîdon) ye. Ev her çar kanî jî di qontara çiyayê Elbatê de û li pey hev in. === Kaniya Xanikê === Li binya qişleya eskeriyê, li ser riya Qulfayê, li taxa Zazo ye. === Kaniya Zazo === Ev nêzîkî kaniya Xanikê ye. Ev her du kanî jî li taxa Kevirspî ne ku demên dawî li wir qişleyên eskerî hatine avakirin. Kanî di quntara heman çiyayî de ne lê hinek ji yên din bi dûr dikevin. Li biniya Zuxrê Qurniya (Qula Hemîdo) ne. Rêya ku diçe gundên Ferhendê, Kurbeytê û Taxikê jî ji wir derbas dibe. === Kaniya Tungê === Di navbera mala Yumnî Beg û Kaniya Mezin de ye. === Kaniya Xuro === Li ser riya Diyarbekrê ya kevn, li hember nexweşxaneya Farqînê li taxa Selahedîn e. Li ser vê kaniyê lihevhatiye weha ye: {{Jêgirtin|Kaniya Xuro qinê minê mala gewrê kêç ketinê mala Şêx Cafer ziyaret e min bibinê.}} === Kaniya Nûrê === Li taxa Kelê nêzîkî [[mizgefta Qere Behlûl Beg]] e. === Kaniya Dergeh === [[Wêne:Kaniya Dergeh Farqîn.jpg|thumb|250px|Kaniya Dergeh a Farqînê.]] Di binê sûrê de ye, li [[taxa Selahedîn]] e. === Kaniya Massê === Li [[taxa Selahedîn]], li kêleka [[Kaniya Dergeh]] ye. === Kaniya Hecîcarkê === Li ser rêya [[Korît]] e. Berê xwe bide aşê Nebo, bexçê ziretê li milê rastê dimîne û ew jî li milê çepê nêzîkî aşê Nebo ye. == Mala Ezîzan == [[Wêne:Mala Ezîzoxlî Farqîn.jpg|thumb|250px|Mala Ezîzoxlî]] Nêzîkî 450 sal berê du birayên bi navên [[Feqe Elî]] û [[Mele Feyat]] ji ber nexweşiya ku di navbera wan û pismamê wan de rû dide, ji Colemêrgê tên Farqînê û xwe li mîrê merwanan digrin. Ew jî mîrekên aliyê [[Culemêrg|Colemêrgê]] bûne û girêdayê mîrê merwanan bûne. Wê demê eşqiyayek hebûye bi navê [[Grûzê Şeblerî]] û wî bînê li mala mîra çikandiye. Ji ber ku pir cengawer û jêhatiye bûye, tu kes nikaribûye Grûz bigire. Rojek tê ku pez û dewarên mala mîra ji xwe re bibe, Feqe Elî jî li wir e û bi Grûz re şer dike. Feqe Elî şûr davêjê û goşê kirasê Grûz dibire. Li ser vê yekê [[Grûzê Şeblerî|Grûzê Şevlerî]] dibêje: “Heta neha şûrê tu kesî nêzî min nebûye, çawa vî kesî kirasê min birî?” Dibêje: “Pismam bisekine, ez bi te re şer nakim, xuyaye ez extiyar bûme” û diçe malê tobe dike û li ser postê xwe rûdinê û berê xwe dide Xwedê. Mala mîr jî vê yekê sah dikin û radibin ji herdu birayan re dibêjin: “Ên ku divê mal û milkên me biparêzin hûn in” û yekî dişînine [[Ferhend]]ê û ê din jî dişînine [[Boşat]]ê. Piştî ku mala mîr êdî bê hêz dibin, ev gund û gelek gundên din ji mala Ezîzan û zarokên wan re dimîne. Mala Ezîzan bi sê navan têne naskirin: [[Mala Elî Axa]], [[Mala Yumnî Beg]] û [[Mala Huseyn Axa]]. Ev her sê jî ji nesla Mele Feyat û Feqe Elî ne. Pismamê wan jî hene li [[Mîranga]], [[Mala Mecîdkeyayê Herşenî]], hinek ji wan li [[Tilmîn]]ê ne û hinek ji wan jî li [[Bilbil]]ê ne. Lê ji van ên ku pêş ketine Mala Elî Axa, Mala Huseyn Axa û Mala Mehrem Beg bavê Yumnî beg in. Mala Ezîzan torinê Feyat'in. Yumnî Beg ji mala ustun'a ye. Yumnî beg kurê sadik begê kure Abdulah bege. Mala Ustun'â digîjin Feq Eli. Qesra wan li dêrê Boşatê ye. == Kepolî == Mezinê eşîra Şêxdoda ne. Bavê Mahmud Kepolî Mehemed axa di sala 1925 an di tevgera [[Şêx Seîd]] de, li Amedê hatebi darvekirin. Ew bineciyê Farqînê yên herî kevn in. Niha ew xwedî ax in û çend gunden wan hene. == Siyapoş == Wisa tê texmînkirin ku [[Siyahpoş]] bi eslê xwe ji Rojhilatê Kurdistanê bûye. 230-240 sal berê miriye. Li Farqînê mezin bûye û li Farqînê rehmet kiriye. Hemû berhemên wî li Farqînê ne. Pir feqîr û perîşan bûye. Du - sê tûtikê (mirîşkên) wî hebûne xelkê Narikê ew dizîne. Siyapoş ji gundiyên Narikê hez nekiriye. Di sala 1963 yan de gora Siyapoş ku li gundekî Farqînê Kurbeytê ye, ji aliyê Mele Ebdilkerîm Ceyhan û Şêx Mîsbahê Silîvî ve ji nû ve hatiye çêkirin û navê wî bi tîpên erebî li ser kêlika gora wî hatiye nivîsîn. Siyapoş li ser bûyera gundiyên herêma Narikê û mirîşkên xwe van çarînan dinivîse. {{Jêgirtin|Ehlê Narik ehlê nar in Bi dev dost in bi dil neyar in Sê mirêşkên Siyapoş hebûn Ew jî xwar in.}} Narik, bi tenê ne navê gundek, navê herêmeke çiyayî ye: Başimtê, Ferhendê, Boşatê, Heldayê Sêdeqnê, Baqûz, Kufrê... Gundê Seyfilmilûk jî ku Siyapoş li ser nivîsiye, li ser rêya Bismilê ye. Gora Seyfilmilûk bi xwe jî li wî gundî ye û navê wî li gund danîne. Ku mirov diçe Bismilê, di navbera Bismilê û gundê Seyfilmilûk de çem heye, çemê Diyarbekirê. Piştî ku mirov ji Diyarbekirê derdikeve bi 10&nbsp;km yan gundê Seyfilmilûk li wir e. “Mihbetê kuştî Siyapoş şubhetê Seyfilmilûk lew li ser me ferz û eyn e secdeya pûtxaneyê”. == Destana Siyamendê Silîvî == Destaneke evînî ya hêla Farqînê ye. "[[Siyamendê Silîvî]] xwediyê [[tîr]] û [[kevan]]ê zîv î". Biraziyê keyayê gundekî Farqînê ye û gurî ye. Lê mîna cinan e. Jêhatî û çavvekirî. Ji ber evîna xwe [[Xecê]], bi çiyayê [[Sîpana Xelatê]] ve direvîne. Dawiya vê destanê jî, mîna gelek destanên evînî yên din, bi mirina her du evîndaran bi dawî dibe. Bi giranî [[Siyabend]] tê gotin û wisa tê zanîn. Mîna nav ne şaş e lê rastiya navê ku di destan de derbas dibe Siyamend e. Lewra di nav gel de ev nav xera jî dibe. Mîna ''Siyahmed'', ''Siyamet'' û hwd jî têne gotin. Ev destan mîna pirtûk hatiye çapkirin û wergerandine tirkî jî. Herweha fîlmek wî jî bi tirkî hatiye çêkirin. Di fîlmê de [[Tarik Akan]] rola Siyamend, [[Mine Çayiroglu]] jî ya Xecê dilîze. == Rewşa dawî == === Nifûs === Mîna gelek deverên Bakûrê Kurdistanê, li Farqînê jî bi taybet di navbera salên 1990 û 1993 yan de, di encama êrîşên dewletê û hîzbullahê de, bi sedan kesên bê çek, sivîl û welatparêz hatine kuştin. Ev kes bi piranî û giranî bineciyên Farqînê bûn û xwedî çandeke bajarvaniyê bûn. Di navbera van salan de gelek kes jî ji tirsa mirinê, êrîş û zextên dewletê ji Farqînê bar kirin. Hinek ji wan li Amedê bi cî bûn lê piraniya wan li bajarên tirkiyê yên mîna Stembol, Enqere, Edene, Mersîn û hwd. belav bûn. Piştî demekê, ji gundên derûdorê koçberî çêbûn û bajar car din bi wan hate dagirtin. Niha kesekî ku heya10-15 sal berê jî li Farqînê dijiya û bi dê û bav her kesî dinasî biçe Farqînê, dê ne kes wî/wê ne jî ew dê kesekî binase. Li gor hejmarên dawî, hejmara şêniyên Farqînê 64.100 kes in. Ji vê 33.502 mêr, 30.634 jî jin in. Hejmara ciwanan bi giştî 29.432 ye. Bi piranî jî bê kar û ser û ber in. An koçî metropolên tirkiyê dikin an jî dema xwe li qehwexaneyan dikujin. === Çandinî === Li gel potansiyela xwe ya dîrokî û çandî, bajarê Farqînê xwedî potansiyeleke mezin a çandiniyê ye. Ji %80 nifûsa bajêr, bi pez û dewar û çandiniyê debara xwe dikin. Li herêmê bi piranî genim, ceh, nîsk û nok têne çandin. Zeviyên ku dikarine bêne çandin bi giştî 88 hezar hektar in. Jı van 35 hezar hektar genim, 19 hezar hektar nîsk, 11 hezar hektar ceh e. Li gel vê yekê jî, bi tenê fabrîkayeke arvan heye. Nîskên ku têne çandin, bi giranî difroşin fabrîkayên Dîlokê. Ji % 60 genimê ku tê çandin jî, ji aliyê Ofîsa Hilberînên ji Axê (TMO) ya dewletê ve tên kirîn. === Hatiniya ji ajelan === Salê 416 hezar ton goşt, 360 hezar ton şîr, 121 hezar û 666 ton penîr û 5800 ton jî hingiv tê hilberandin. === Bazirganî === [[Wêne:Çarshiya Silîva 2010.JPG|thumb|250px|Dîmenek ji çarşiya Silîvanê]] Niha li farqînê 1.602 dikanên ku girêdayê Odeya Esnaf û Sinetkaran in, 414 beqal in û 104 jî qehwexane ne. Şer, êrîşên dewletê, kuştina bi sedan kesên sivîl û bê guneh û koçberî û rakirina tekela Farqînê, bisînorkirina hilberîna titunê ji aliyê dewletê ve û polîtîkayên dewletê ku li hemû kurdistanê derbas dibe, ji gelek aliyan ve pişt li Farqînê şikand. Lê Farqîn bi zeviyên xwe yên dewlemend, bi deşt û çiyayên xwe, bi dewlemendiya çanda xwe ya kevn û bi dewlemendiyên serax û binaxên xwe ve, mîna gelek deverên Kurdistanê, xwedî potansiyeleke mezin e û dikare j nû ve û hîn xurtir li ser van îmkan û potansiyelan şîn bibe. Lê divê xwedî jê re hebin, em hemû xwedî lê derbikevin! == Gundên Farqînê == GUND Û MEZRAYÊN FARQÎNÊ 1-Aslo, 2-Avanek, 3-Babina, 4-Badikanê Kêşê, 5-Bameydanê, 6-Baqûz, 7-Başboyik, 8-Başimt, 9- Başnîq, 10-Başqa, 11-Bavodîn, 12-Bayîk, 13-Belawela, 14-Bereket, 15-Bexça, 16-Bêzwan, 17-Bilbil, 18-Boşat, 19-Çekûya, 20-Çîçika, 21-Çirikê, 22-Cirnoqî, 23-Cûmat, 24-Dasina, 25-Dêrik, 26-Dêrikaemêreşo 27-Dêrikamiqûrê, 28-Dêrûn, 29-Deyika, 30-Dîda, 31-Elebengî, 32-Emera, 33-Emerka, 34-Etşa, 35-Ezdîn, 36-Fêra, 37-Ferhend, 38-Fişat, 39- Garisî, 40- Germîtkoy, 41-Gilgilo, 42-Girbilok, 43-Girikêboto, 44-Girkinyat, 45-Golemîra, 46- Gormez, 47-Gulîzera, 48-Gundêcano, 49-Gundêreşo, 50-Gundik, 51-Gundikêîbrahîm, 52-Gurêşa 53-Hacîca, 54-Hecîçerkez, 55-Hecîreş, 56-Helda, 57-Hêlîn, 58-Herşen, 59-Hesendeliyê, 60-Heşter, 61-Hevder, 62-Heydereka, 63-Hilêlî, 64-Hogira, 65-Hokan, 66-Huseyna, 67-Kalikî, 68-Kanîqul, 69-Kanîspî, 70-Kejika, 71-Kelaxa, 72-Kelê, 73-Kemûkê, 74-Kenika, 75-Kepo, 76-Kilêsî, 77-Korît, 78-Kufrê, 79-Kurbeyt, 80-Kurêşa, 81-Malabadê, 82-Malaelîkê, 83-Malahirmo, 84-Malaomera, 85-Meleetmanka, 86-Mêrgawaş, 87-Mezirkahêvo, 88-Mîranga, 89-Mîreliya, 90-Mistika, 91-Pîleka, 92-Pîrema, 93-Pîrexala, 94-Pîrhesamê, 95-Qasimî, 96-Qazoxa, 97-Qereeliya, 98-Qeremûs, 99-Qewşan, 100-Qeyçanê, 101-Qeyîk, 102-Qizlal, 103-Qoca, 104-Qulfa, 105-Qurtê, 106-Remdanka, 107-Reşikê, 108-Sabe, 109-Salika, 110-Selmik, 111-Sextê, 112-Sêdeqnê, 113-Siloqê, 114-Siltêniyê, 115-Sora, 116-Sotêniyê, 117-Sûsa, 118-Şêlima, 119-Şemrex, 120-Şevlera, 121-Şêxdawudan, 122-Şivqet, 123-Talî, 124-Taxik, 125-Tewerz, 126-Tilmîn, 127-Tirbespî, 128-Tîrkevank, 129-Weysika, 130-Weysikanê Jêrî, 131-Weysikanê Jorî, 132-Xapa, 133-Xerabgurya, 134-Xirba, 135-Zerbiya, 136-Zêrê, 137-Zinzinê, 138-Zorava. (Çavkaniya bi taybet navên gundên Silîvan û gelek agahiyên derbarê Silîvanê de ku li vir hatine nivîsîn, bi temamî Şêx Mîsbahê Silîvî ye!) M.F.A. == Girêdanên derve == * Arda, Mahabad Felat, [http://www.amidakurd.net/qunciknivis/meyafarq%C3%AEn_sil%C3%AEvan Malpera Amîda Kurd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210518021648/https://www.amidakurd.net/qunciknivis/meyafarq%C3%AEn_sil%C3%AEvan |date=2021-05-18 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Farqînê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|38|08|30|N|41|00|25|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Civakên ermenî yên berê li Parêzgeha Diyarbekîrê]] [[Kategorî:Civakên siryanî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Farqîn| ]] [[Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Diyarbekirê]] b0rr0346ysv1wec9uzr4qzmu1wg9pny 0 4509 2062143 2062067 2026-06-17T12:43:19Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: {{[[Şablon:Çk|Çk]]}} kir {{[[Şablon:Çk|subst:Çk]]}} 2062143 wikitext text/x-wiki '''Kab'''<ref>[[Hüseyn Deniz]] (1992). Welat, 4:1992, r. 14</ref> [[hestî|hestiyê]] kaba [[mih|miyê]] ye. Bi van kaban lîstikeke bi heman navî heye. Mîna lîstika [[zar]]ê tê lîstin. === Galerî === <gallery> Wêne:Kap-Diz.jpg|Diz Wêne:Kap-Ker.jpg|Ker Wêne:Kap-Mîr.jpg|Mîr Wêne:Kap-Sofi.jpg|Sofî </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Lîstik]] g4fofwf23f75tvfvmo6bsivy402gyc9 0 4586 2062327 1835246 2026-06-17T21:37:38Z Guherto 41494 2062327 wikitext text/x-wiki '''Zêw''' [[cejn]]ên ji bo pîrozkirina salvegera mirin yan jidayikbûna kesên wek [[şêx]]an in. Mirov di rojeke taybet de diçine ser [[ziyaret]]ên van kesan û wan bi bîr tînin. Wek mînak em dikarin navê zêwa [[Hêştrek]]ê bikin; Hêştrek gundekî [[Midyad]]ê ye. Li vir dîsa [[derwêş]], [[dengbêj]] û [[mitirb]] jî kom dibûn û heryekî hunera xwe pêşkêş dikir. Li herêma [[Tor (herêm)|Torê]] (Turabdîn) zêw mîna [[şêhr]]an belav in. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Cejn]] 364s0rmsbggi6rkmm5hwkg7htnamc3p 0 6657 2062266 2061983 2026-06-17T19:27:11Z Penaber49 39672 2062266 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Balevbûna kurdan li Kurdistanê | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | nexşe mezinî2 = | }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva "Kurdistan" cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de tê parvekirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Peyvnasî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistan yê selcûqiyan === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' tê wateya "welatê kurdan" û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], "Kurdistan" lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=330|caption_align=center | align = right | direction = vertical | header=Erdnîgariya Kurdistanê | image1 = Mountains of Kurdistan,.,.jpg | caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide. | image2 = Jezirah 0001.jpg | caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide | footer= }} Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Volume I |paşnav=Sinclair |pêşnav=T. A. |weşanger=Pindar Press |tarîx=1989-12-31 |isbn=978-0-907132-32-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EK1EBAAAQBAJ&pg=PA272 }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendürek Volcano (Eastern Anatolia, Turkey): I. Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring ên stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku deverên çiyayî yek ji deverên çiyayî û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û deverên berbi rojava ve vedigerin deştên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat çiyayî ne û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. <gallery mode="packed-hover"> Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]] </gallery> Welatê kurdan Kurdistan îro welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armaca bidestxistin û kontrolkirina welat û êlên Kurdan gelek êl ji Kurdistanê hatin durxistin û li deverên dûrî Kurdistanê hatin bicihkirin, weke mînak [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] û gelekên din. Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û warên kurdan gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatin bicihkirin, weke erebkirina [[başûrê Kurdistanê]] ji aliyê [[rejîma Sedam]], [[Kembera erebî]] li [[Rojavayê Kurdistanê]] di van dehsalên dawî de û bicihkirina bi milyonan [[tirk]] û [[tirkoman]] li bakurê Kurdistanê. Ji ber vê rewşê gelek nexşeyên Kurdistanê jî aliyê gelek kes û rêxistinên ne kurd hatin çêkirin û belavkirin, bêgûman heryek bi armancên xwe ên polîtik û şaşagahdarkirina kurdan û raya giştî. Di gelek ji van nexşeyan da, beşên mezin ji Kurdistanê ji Kurdistanê hatine veqetandin û wiha tê nîşandan kû ne Kurdistanin. Ji aliyê piraniya rêxistinên kurdan nexşeya Kurdistanê ku li jor hatiye bicihkirin weke rasttirîn nexşe, kû piraniya herêmên kurdan di nav xwe de digrê, tê dîtin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 250 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Tirkiyê]] de ye. Bakurê Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara kurdan ve beşê herî mezin ê Kurdistanê ye. Kurdistan welatekî çiyayî ye. Li çiyayên wê [[zozan]] û warên bilind hene. Dema mirov bi jor ve, li nexşeya bakurê Kurdistanê dinerê, rêza çiyayên [[Toros]] ên Başûr, Kurdistanê ji rojava ve, ber bi rojhilat ve dike du cih. Toros ji Rojavayê Kurdistanê, ji bajarê [[Gurgum]]ê ve dest pê dikin û ber bi rojhilatê ve heta herêma Colemêrgê diçin. Ji wê pê de jî, [[Zagros]] dest pê dikin. Li herêma [[Colemêrg]]ê çiya bilind, gur û tûjik in. Bilindahiya wan digêje 4000 metreyî. Toros ji aliyê Avhewa ve, [[Başûrê Kurdistanê]] ji hevdu diqetîne. Wê dike du cih: Bakur û başûrê Torosan. ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} Başûrê Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îraq]]ê de ye. Piştî ruxandina rejîma [[Sedam Huseyîn]] beşeke mezin ji başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] vê tê birêvebirin. <gallery> Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî ê Başûrê Kurdistanê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî Wêne:Autonome Region Kurdistan (Karte).png|thumb|Başûrê Kurdistanê li gor [[Otonomî|Otonomiya]] 1970'î </gallery> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îran]]ê de ye. Jimara nîştecihên vê perçeya Kurdistanê, zêdetirî 10.000.000 kes e ku nîzêkî 1.500.000 kurd li herêma [[Xorasan]] dijîn. ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye. Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe. {{-}} == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} [[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]] Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê. Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin. Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman. [[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]] Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû. Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye. Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man. [[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad ("Axa Kurdan") lêkirî yê (sedsala 11em).]] [[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]] Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine. Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de. Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya "[[Îtihad û Tereqî]]" ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne. Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar "rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe" bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate. == Aborî == {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Zimanê kurdî == {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} {{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}} {{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}} Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî <tt>KUR</tt> e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê. Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin: * [[Kurmancî]] * [[Soran]] * [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]] * [[Goran]] Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje. Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye. <ref name="Mehmed Uzun 1992">Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.</ref> <ref name="Mûrad Ciwan 1992">Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn, Swêd 1992</ref> <ref name="Ziya Gökalp 1992">Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.</ref> <ref name="Emîr Hesenpûr 1992">Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.</ref> === Kurmancî, kurdiya bakur === {{Gotara bingehîn|Kurmancî}} [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]] [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]] Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin. Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4">Kovara Fêrname hejmar: 4</ref> ==== Rêzimana kurmancî ==== Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.".<ref>Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han</ref> Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne. Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike. Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}</ref> e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye. Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne. Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye. Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin. === Soranî === {{Gotara bingehîn|Soranî}} Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn. === Kirmanckî / zazakî === {{Gotara bingehîn|Zazakî}} Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin. === Goranî / hewramî === {{Gotara bingehîn|Hewramî}} {{Multiple image | align = right | header = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]]) | header_align = center | width = 120 | image1 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg | caption1 = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto'' | image2 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg | caption2 = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto'' }} [[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. === Xwarîn (kurdiya başûrî) === {{Gotara bingehîn|Xwarîn}} [[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin. Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye<ref>Kovara Fêrname, hejmar: 4</ref> === Lekî === {{Gotara bingehîn|Lekî}} Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> === Lorî / bextiyarî === {{Gotara bingehîn|Lorî}} [[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.<ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> == Dîn == {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} {{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}} Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî. Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin. == Civak == Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne. {| class="wikitable sortable alternate" |- !Pêkhateya neteweyî<br> ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) <ref>Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> !% |- |[[Kurd]] || 85,9% |- |[[Tirk]] ||5,3% |- |[[Ereb]] || 3,6% |- |[[Ecem]] || 3,1% |- |[[Fars]] || 2,9% |- |[[Asûrî]] || 2,2% |- |[[Ermen]] || 1,5% |- |[[Tirkmen]] || 1,4% |- |Neteweyên din || 4,1% |- |} == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Ala == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&nbsp;cm bibe, firehî jî 60&nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.<ref>{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide. '''Ramana rengan ji eve:''' * ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin. * ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê * ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005</ref> == Cihên dîrokî == {{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Galerî == === Galeriya xelk û bajaran === <gallery mode="nolines"> Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê) Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]] Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd) Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye. </gallery> === Galeriya wêneyan === <gallery mode="nolines"> Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]]) Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]] Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]] </gallery> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] hc5lhlfso63whl9oelf3gr6vbqzytnj 2062421 2062266 2026-06-18T05:40:32Z Penaber49 39672 2062421 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Balevbûna kurdan li Kurdistanê | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | nexşe mezinî2 = | }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva "Kurdistan" cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de tê parvekirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Peyvnasî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistan yê selcûqiyan === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' tê wateya "welatê kurdan" û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], "Kurdistan" lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=330|caption_align=center | align = right | direction = vertical | header=Erdnîgariya Kurdistanê | image1 = Mountains of Kurdistan,.,.jpg | caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide. | image2 = Jezirah 0001.jpg | caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide | footer= }} Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Volume I |paşnav=Sinclair |pêşnav=T. A. |weşanger=Pindar Press |tarîx=1989-12-31 |isbn=978-0-907132-32-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EK1EBAAAQBAJ&pg=PA272 }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendürek Volcano (Eastern Anatolia, Turkey): I. Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring ên stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku deverên çiyayî yek ji deverên çiyayî û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û deverên berbi rojava ve vedigerin deştên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat çiyayî ne û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. <gallery mode="packed-hover"> Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]] </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armaca bidestxistin û kontrolkirina welat û êlên Kurdan gelek êl ji Kurdistanê hatin durxistin û li deverên dûrî Kurdistanê hatin bicihkirin, weke mînak [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] û gelekên din. Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û warên kurdan gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatin bicihkirin, weke erebkirina [[başûrê Kurdistanê]] ji aliyê [[rejîma Sedam]], [[Kembera erebî]] li [[Rojavayê Kurdistanê]] di van dehsalên dawî de û bicihkirina bi milyonan [[tirk]] û [[tirkoman]] li bakurê Kurdistanê. Ji ber vê rewşê gelek nexşeyên Kurdistanê jî aliyê gelek kes û rêxistinên ne kurd hatin çêkirin û belavkirin, bêgûman heryek bi armancên xwe ên polîtik û şaşagahdarkirina kurdan û raya giştî. Di gelek ji van nexşeyan da, beşên mezin ji Kurdistanê ji Kurdistanê hatine veqetandin û wiha tê nîşandan kû ne Kurdistanin. Ji aliyê piraniya rêxistinên kurdan nexşeya Kurdistanê ku li jor hatiye bicihkirin weke rasttirîn nexşe, kû piraniya herêmên kurdan di nav xwe de digrê, tê dîtin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 250 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Tirkiyê]] de ye. Bakurê Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara kurdan ve beşê herî mezin ê Kurdistanê ye. Kurdistan welatekî çiyayî ye. Li çiyayên wê [[zozan]] û warên bilind hene. Dema mirov bi jor ve, li nexşeya bakurê Kurdistanê dinerê, rêza çiyayên [[Toros]] ên Başûr, Kurdistanê ji rojava ve, ber bi rojhilat ve dike du cih. Toros ji Rojavayê Kurdistanê, ji bajarê [[Gurgum]]ê ve dest pê dikin û ber bi rojhilatê ve heta herêma Colemêrgê diçin. Ji wê pê de jî, [[Zagros]] dest pê dikin. Li herêma [[Colemêrg]]ê çiya bilind, gur û tûjik in. Bilindahiya wan digêje 4000 metreyî. Toros ji aliyê Avhewa ve, [[Başûrê Kurdistanê]] ji hevdu diqetîne. Wê dike du cih: Bakur û başûrê Torosan. ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} Başûrê Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îraq]]ê de ye. Piştî ruxandina rejîma [[Sedam Huseyîn]] beşeke mezin ji başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] vê tê birêvebirin. <gallery> Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî ê Başûrê Kurdistanê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî Wêne:Autonome Region Kurdistan (Karte).png|thumb|Başûrê Kurdistanê li gor [[Otonomî|Otonomiya]] 1970'î </gallery> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îran]]ê de ye. Jimara nîştecihên vê perçeya Kurdistanê, zêdetirî 10.000.000 kes e ku nîzêkî 1.500.000 kurd li herêma [[Xorasan]] dijîn. ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye. Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe. {{-}} == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} [[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]] Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê. Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin. Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman. [[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]] Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû. Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye. Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man. [[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad ("Axa Kurdan") lêkirî yê (sedsala 11em).]] [[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]] Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine. Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de. Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya "[[Îtihad û Tereqî]]" ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne. Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar "rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe" bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate. == Aborî == {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Zimanê kurdî == {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} {{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}} {{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}} Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî <tt>KUR</tt> e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê. Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin: * [[Kurmancî]] * [[Soran]] * [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]] * [[Goran]] Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje. Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye. <ref name="Mehmed Uzun 1992">Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.</ref> <ref name="Mûrad Ciwan 1992">Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn, Swêd 1992</ref> <ref name="Ziya Gökalp 1992">Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.</ref> <ref name="Emîr Hesenpûr 1992">Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.</ref> === Kurmancî, kurdiya bakur === {{Gotara bingehîn|Kurmancî}} [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]] [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]] Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin. Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4">Kovara Fêrname hejmar: 4</ref> ==== Rêzimana kurmancî ==== Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.".<ref>Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han</ref> Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne. Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike. Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}</ref> e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye. Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne. Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye. Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin. === Soranî === {{Gotara bingehîn|Soranî}} Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn. === Kirmanckî / zazakî === {{Gotara bingehîn|Zazakî}} Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin. === Goranî / hewramî === {{Gotara bingehîn|Hewramî}} {{Multiple image | align = right | header = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]]) | header_align = center | width = 120 | image1 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg | caption1 = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto'' | image2 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg | caption2 = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto'' }} [[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. === Xwarîn (kurdiya başûrî) === {{Gotara bingehîn|Xwarîn}} [[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin. Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye<ref>Kovara Fêrname, hejmar: 4</ref> === Lekî === {{Gotara bingehîn|Lekî}} Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> === Lorî / bextiyarî === {{Gotara bingehîn|Lorî}} [[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.<ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> == Dîn == {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} {{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}} Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî. Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin. == Civak == Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne. {| class="wikitable sortable alternate" |- !Pêkhateya neteweyî<br> ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) <ref>Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> !% |- |[[Kurd]] || 85,9% |- |[[Tirk]] ||5,3% |- |[[Ereb]] || 3,6% |- |[[Ecem]] || 3,1% |- |[[Fars]] || 2,9% |- |[[Asûrî]] || 2,2% |- |[[Ermen]] || 1,5% |- |[[Tirkmen]] || 1,4% |- |Neteweyên din || 4,1% |- |} == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Ala == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&nbsp;cm bibe, firehî jî 60&nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.<ref>{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide. '''Ramana rengan ji eve:''' * ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin. * ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê * ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005</ref> == Cihên dîrokî == {{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Galerî == === Galeriya xelk û bajaran === <gallery mode="nolines"> Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê) Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]] Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd) Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye. </gallery> === Galeriya wêneyan === <gallery mode="nolines"> Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]]) Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]] Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]] </gallery> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] gtjobyihzotlygtwms9bj675boadmr7 2062422 2062421 2026-06-18T05:46:04Z Penaber49 39672 2062422 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Balevbûna kurdan li Kurdistanê | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | nexşe mezinî2 = | }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva "Kurdistan" cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de tê parvekirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Peyvnasî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistan yê selcûqiyan === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' tê wateya "welatê kurdan" û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], "Kurdistan" lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=330|caption_align=center | align = right | direction = vertical | header=Erdnîgariya Kurdistanê | image1 = Mountains of Kurdistan,.,.jpg | caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide. | image2 = Jezirah 0001.jpg | caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide | footer= }} Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Volume I |paşnav=Sinclair |pêşnav=T. A. |weşanger=Pindar Press |tarîx=1989-12-31 |isbn=978-0-907132-32-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EK1EBAAAQBAJ&pg=PA272 }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendürek Volcano (Eastern Anatolia, Turkey): I. Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring ên stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku deverên çiyayî yek ji deverên çiyayî û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û deverên berbi rojava ve vedigerin deştên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat çiyayî ne û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. <gallery mode="packed-hover"> Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]] </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armaca bidestxistin û kontrolkirina welat û êlên Kurdan gelek êl ji Kurdistanê hatin durxistin û li deverên dûrî Kurdistanê hatin bicihkirin, weke mînak [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] û gelekên din. Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û warên kurdan gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatin bicihkirin, weke erebkirina [[başûrê Kurdistanê]] ji aliyê [[rejîma Sedam]], [[Kembera erebî]] li [[Rojavayê Kurdistanê]] di van dehsalên dawî de û bicihkirina bi milyonan [[tirk]] û [[tirkoman]] li bakurê Kurdistanê. Ji ber vê rewşê gelek nexşeyên Kurdistanê jî aliyê gelek kes û rêxistinên ne kurd hatin çêkirin û belavkirin, bêgûman heryek bi armancên xwe ên polîtik û şaşagahdarkirina kurdan û raya giştî. Di gelek ji van nexşeyan da, beşên mezin ji Kurdistanê ji Kurdistanê hatine veqetandin û wiha tê nîşandan kû ne Kurdistanin. Ji aliyê piraniya rêxistinên kurdan nexşeya Kurdistanê ku li jor hatiye bicihkirin weke rasttirîn nexşe, kû piraniya herêmên kurdan di nav xwe de digrê, tê dîtin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 250 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê ye ku di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de ye. Bakurê Kurdistanê ji aliyê erdnîgarî û hejmara kurdan ve beşa herî mezin ê Kurdistanê ye û yek ji herêmên çiyayî yên Kurdistanê ku herêm xwedî [[zozan]], çiya û deştên bilind e. Dema mirov bi jor ve, li nexşeya bakurê Kurdistanê dinerê, rêza çiyayên [[Toros]] ên Başûr, Kurdistanê ji rojava ve, ber bi rojhilat ve dike du cih. Toros ji Rojavayê Kurdistanê, ji bajarê [[Gurgum]]ê ve dest pê dikin û ber bi rojhilatê ve heta herêma Colemêrgê diçin. Ji wê pê de jî, [[Zagros]] dest pê dikin. Li herêma [[Colemêrg]]ê çiya bilind, gur û tûjik in. Bilindahiya wan digêje 4000 metreyî. Toros ji aliyê Avhewa ve, [[Başûrê Kurdistanê]] ji hevdu diqetîne. Wê dike du cih: Bakur û başûrê Torosan. ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} Başûrê Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îraq]]ê de ye. Piştî ruxandina rejîma [[Sedam Huseyîn]] beşeke mezin ji başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] vê tê birêvebirin. <gallery> Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî ê Başûrê Kurdistanê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî Wêne:Autonome Region Kurdistan (Karte).png|thumb|Başûrê Kurdistanê li gor [[Otonomî|Otonomiya]] 1970'î </gallery> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îran]]ê de ye. Jimara nîştecihên vê perçeya Kurdistanê, zêdetirî 10.000.000 kes e ku nîzêkî 1.500.000 kurd li herêma [[Xorasan]] dijîn. ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye. Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe. {{-}} == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} [[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]] Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê. Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin. Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman. [[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]] Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû. Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye. Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man. [[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad ("Axa Kurdan") lêkirî yê (sedsala 11em).]] [[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]] Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine. Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de. Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya "[[Îtihad û Tereqî]]" ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne. Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar "rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe" bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate. == Aborî == {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Zimanê kurdî == {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} {{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}} {{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}} Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî <tt>KUR</tt> e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê. Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin: * [[Kurmancî]] * [[Soran]] * [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]] * [[Goran]] Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje. Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye. <ref name="Mehmed Uzun 1992">Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.</ref> <ref name="Mûrad Ciwan 1992">Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn, Swêd 1992</ref> <ref name="Ziya Gökalp 1992">Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.</ref> <ref name="Emîr Hesenpûr 1992">Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.</ref> === Kurmancî, kurdiya bakur === {{Gotara bingehîn|Kurmancî}} [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]] [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]] Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin. Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4">Kovara Fêrname hejmar: 4</ref> ==== Rêzimana kurmancî ==== Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.".<ref>Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han</ref> Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne. Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike. Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}</ref> e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye. Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne. Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye. Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin. === Soranî === {{Gotara bingehîn|Soranî}} Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn. === Kirmanckî / zazakî === {{Gotara bingehîn|Zazakî}} Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin. === Goranî / hewramî === {{Gotara bingehîn|Hewramî}} {{Multiple image | align = right | header = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]]) | header_align = center | width = 120 | image1 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg | caption1 = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto'' | image2 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg | caption2 = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto'' }} [[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. === Xwarîn (kurdiya başûrî) === {{Gotara bingehîn|Xwarîn}} [[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin. Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye<ref>Kovara Fêrname, hejmar: 4</ref> === Lekî === {{Gotara bingehîn|Lekî}} Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> === Lorî / bextiyarî === {{Gotara bingehîn|Lorî}} [[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.<ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> == Dîn == {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} {{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}} Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî. Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin. == Civak == Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne. {| class="wikitable sortable alternate" |- !Pêkhateya neteweyî<br> ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) <ref>Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> !% |- |[[Kurd]] || 85,9% |- |[[Tirk]] ||5,3% |- |[[Ereb]] || 3,6% |- |[[Ecem]] || 3,1% |- |[[Fars]] || 2,9% |- |[[Asûrî]] || 2,2% |- |[[Ermen]] || 1,5% |- |[[Tirkmen]] || 1,4% |- |Neteweyên din || 4,1% |- |} == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Ala == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&nbsp;cm bibe, firehî jî 60&nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.<ref>{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide. '''Ramana rengan ji eve:''' * ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin. * ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê * ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005</ref> == Cihên dîrokî == {{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Galerî == === Galeriya xelk û bajaran === <gallery mode="nolines"> Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê) Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]] Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd) Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye. </gallery> === Galeriya wêneyan === <gallery mode="nolines"> Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]]) Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]] Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]] </gallery> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] l4kn63xobser80ha8wdlxwnviz5fk5z 2062423 2062422 2026-06-18T06:02:20Z Penaber49 39672 2062423 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Balevbûna kurdan li Kurdistanê | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | nexşe mezinî2 = | }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva "Kurdistan" cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de tê parvekirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Peyvnasî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistan yê selcûqiyan === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' tê wateya "welatê kurdan" û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], "Kurdistan" lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=330|caption_align=center | align = right | direction = vertical | header=Erdnîgariya Kurdistanê | image1 = Mountains of Kurdistan,.,.jpg | caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide. | image2 = Jezirah 0001.jpg | caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide | footer= }} Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Volume I |paşnav=Sinclair |pêşnav=T. A. |weşanger=Pindar Press |tarîx=1989-12-31 |isbn=978-0-907132-32-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EK1EBAAAQBAJ&pg=PA272 }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendürek Volcano (Eastern Anatolia, Turkey): I. Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring ên stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku deverên çiyayî yek ji deverên çiyayî û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û deverên berbi rojava ve vedigerin deştên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat çiyayî ne û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. <gallery mode="packed-hover"> Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]] </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armaca bidestxistin û kontrolkirina welat û êlên Kurdan gelek êl ji Kurdistanê hatin durxistin û li deverên dûrî Kurdistanê hatin bicihkirin, weke mînak [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] û gelekên din. Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û warên kurdan gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatin bicihkirin, weke erebkirina [[başûrê Kurdistanê]] ji aliyê [[rejîma Sedam]], [[Kembera erebî]] li [[Rojavayê Kurdistanê]] di van dehsalên dawî de û bicihkirina bi milyonan [[tirk]] û [[tirkoman]] li bakurê Kurdistanê. Ji ber vê rewşê gelek nexşeyên Kurdistanê jî aliyê gelek kes û rêxistinên ne kurd hatin çêkirin û belavkirin, bêgûman heryek bi armancên xwe ên polîtik û şaşagahdarkirina kurdan û raya giştî. Di gelek ji van nexşeyan da, beşên mezin ji Kurdistanê ji Kurdistanê hatine veqetandin û wiha tê nîşandan kû ne Kurdistanin. Ji aliyê piraniya rêxistinên kurdan nexşeya Kurdistanê ku li jor hatiye bicihkirin weke rasttirîn nexşe, kû piraniya herêmên kurdan di nav xwe de digrê, tê dîtin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 250 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê ye ku di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de ye. Bakurê Kurdistanê ji aliyê erdnîgarî û hejmara kurdan ve beşa herî mezin ê Kurdistanê ye û yek ji herêmên çiyayî yên Kurdistanê ku herêm xwedî [[zozan]], çiya û deştên bilind e. Dema mirov bi jor ve, li nexşeya bakurê Kurdistanê dinerê, rêza çiyayên [[Toros]] ên Başûr, Kurdistanê ji rojava ve, ber bi rojhilat ve dike du cih. Toros ji Rojavayê Kurdistanê, ji bajarê [[Gurgum]]ê ve dest pê dikin û ber bi rojhilatê ve heta herêma Colemêrgê diçin. Ji wê pê de jî, [[Zagros]] dest pê dikin. Li herêma [[Colemêrg]]ê çiya bilind, gur û tûjik in. Bilindahiya wan digêje 4000 metreyî. Toros ji aliyê Avhewa ve, [[Başûrê Kurdistanê]] ji hevdu diqetîne. Wê dike du cih: Bakur û başûrê Torosan. ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} Başûrê Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îraq]]ê de ye. Piştî ruxandina rejîma [[Sedam Huseyîn]] beşeke mezin ji başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] vê tê birêvebirin. <gallery> Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî ê Başûrê Kurdistanê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî Wêne:Autonome Region Kurdistan (Karte).png|thumb|Başûrê Kurdistanê li gor [[Otonomî|Otonomiya]] 1970'î </gallery> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îran]]ê de ye. Jimara nîştecihên vê perçeya Kurdistanê, zêdetirî 10.000.000 kes e ku nîzêkî 1.500.000 kurd li herêma [[Xorasan]] dijîn. ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye. Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe. {{-}} == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} [[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]] Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê. Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin. Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman. [[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]] Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû. Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye. Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man. [[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad ("Axa Kurdan") lêkirî yê (sedsala 11em).]] [[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]] Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine. Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de. Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya "[[Îtihad û Tereqî]]" ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne. Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar "rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe" bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate. == Aborî == {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Zimanê kurdî == {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} {{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}} {{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}} Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî <tt>KUR</tt> e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê. Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin: * [[Kurmancî]] * [[Soran]] * [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]] * [[Goran]] Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje. Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye. <ref name="Mehmed Uzun 1992">Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.</ref> <ref name="Mûrad Ciwan 1992">Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn, Swêd 1992</ref> <ref name="Ziya Gökalp 1992">Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.</ref> <ref name="Emîr Hesenpûr 1992">Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.</ref> === Kurmancî, kurdiya bakur === {{Gotara bingehîn|Kurmancî}} [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]] [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]] Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin. Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4">Kovara Fêrname hejmar: 4</ref> ==== Rêzimana kurmancî ==== Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.".<ref>Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han</ref> Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne. Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike. Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}</ref> e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye. Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne. Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye. Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin. === Soranî === {{Gotara bingehîn|Soranî}} Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn. === Kirmanckî / zazakî === {{Gotara bingehîn|Zazakî}} Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin. === Goranî / hewramî === {{Gotara bingehîn|Hewramî}} {{Multiple image | align = right | header = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]]) | header_align = center | width = 120 | image1 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg | caption1 = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto'' | image2 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg | caption2 = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto'' }} [[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. === Xwarîn (kurdiya başûrî) === {{Gotara bingehîn|Xwarîn}} [[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin. Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye<ref>Kovara Fêrname, hejmar: 4</ref> === Lekî === {{Gotara bingehîn|Lekî}} Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> === Lorî / bextiyarî === {{Gotara bingehîn|Lorî}} [[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.<ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> == Dîn == {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} {{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}} Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî. Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin. == Civak == Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne. {| class="wikitable sortable alternate" |- !Pêkhateya neteweyî<br> ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) <ref>Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> !% |- |[[Kurd]] || 85,9% |- |[[Tirk]] ||5,3% |- |[[Ereb]] || 3,6% |- |[[Ecem]] || 3,1% |- |[[Fars]] || 2,9% |- |[[Asûrî]] || 2,2% |- |[[Ermen]] || 1,5% |- |[[Tirkmen]] || 1,4% |- |Neteweyên din || 4,1% |- |} == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Ala == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&nbsp;cm bibe, firehî jî 60&nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.<ref>{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide. '''Ramana rengan ji eve:''' * ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin. * ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê * ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005</ref> == Cihên dîrokî == {{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Galerî == === Galeriya xelk û bajaran === <gallery mode="nolines"> Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê) Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]] Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd) Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye. </gallery> === Galeriya wêneyan === <gallery mode="nolines"> Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]]) Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]] Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]] </gallery> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] r088mg4pp10c4xmxgnt7w8a3bk7yhwk 2062424 2062423 2026-06-18T06:04:07Z Penaber49 39672 2062424 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Balevbûna kurdan li Kurdistanê | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | nexşe mezinî2 = | }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva "Kurdistan" cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de tê parvekirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Peyvnasî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistan yê selcûqiyan === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' tê wateya "welatê kurdan" û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], "Kurdistan" lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=330|caption_align=center | align = right | direction = vertical | header=Erdnîgariya Kurdistanê | image1 = Mountains of Kurdistan,.,.jpg | caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide. | image2 = Jezirah 0001.jpg | caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide | footer= }} Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Volume I |paşnav=Sinclair |pêşnav=T. A. |weşanger=Pindar Press |tarîx=1989-12-31 |isbn=978-0-907132-32-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EK1EBAAAQBAJ&pg=PA272 }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendürek Volcano (Eastern Anatolia, Turkey): I. Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring ên stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û deverên berbi rojava ve vedigerin deştên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat çiyayî ne û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. <gallery mode="packed-hover"> Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]] </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armaca bidestxistin û kontrolkirina welat û êlên Kurdan gelek êl ji Kurdistanê hatin durxistin û li deverên dûrî Kurdistanê hatin bicihkirin, weke mînak [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] û gelekên din. Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û warên kurdan gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatin bicihkirin, weke erebkirina [[başûrê Kurdistanê]] ji aliyê [[rejîma Sedam]], [[Kembera erebî]] li [[Rojavayê Kurdistanê]] di van dehsalên dawî de û bicihkirina bi milyonan [[tirk]] û [[tirkoman]] li bakurê Kurdistanê. Ji ber vê rewşê gelek nexşeyên Kurdistanê jî aliyê gelek kes û rêxistinên ne kurd hatin çêkirin û belavkirin, bêgûman heryek bi armancên xwe ên polîtik û şaşagahdarkirina kurdan û raya giştî. Di gelek ji van nexşeyan da, beşên mezin ji Kurdistanê ji Kurdistanê hatine veqetandin û wiha tê nîşandan kû ne Kurdistanin. Ji aliyê piraniya rêxistinên kurdan nexşeya Kurdistanê ku li jor hatiye bicihkirin weke rasttirîn nexşe, kû piraniya herêmên kurdan di nav xwe de digrê, tê dîtin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 250 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê ye ku di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de ye. Bakurê Kurdistanê ji aliyê erdnîgarî û hejmara kurdan ve beşa herî mezin ê Kurdistanê ye û yek ji herêmên çiyayî yên Kurdistanê ku herêm xwedî [[zozan]], çiya û deştên bilind e. Dema mirov bi jor ve, li nexşeya bakurê Kurdistanê dinerê, rêza çiyayên [[Toros]] ên Başûr, Kurdistanê ji rojava ve, ber bi rojhilat ve dike du cih. Toros ji Rojavayê Kurdistanê, ji bajarê [[Gurgum]]ê ve dest pê dikin û ber bi rojhilatê ve heta herêma Colemêrgê diçin. Ji wê pê de jî, [[Zagros]] dest pê dikin. Li herêma [[Colemêrg]]ê çiya bilind, gur û tûjik in. Bilindahiya wan digêje 4000 metreyî. Toros ji aliyê Avhewa ve, [[Başûrê Kurdistanê]] ji hevdu diqetîne. Wê dike du cih: Bakur û başûrê Torosan. ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} Başûrê Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îraq]]ê de ye. Piştî ruxandina rejîma [[Sedam Huseyîn]] beşeke mezin ji başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] vê tê birêvebirin. <gallery> Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî ê Başûrê Kurdistanê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî Wêne:Autonome Region Kurdistan (Karte).png|thumb|Başûrê Kurdistanê li gor [[Otonomî|Otonomiya]] 1970'î </gallery> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îran]]ê de ye. Jimara nîştecihên vê perçeya Kurdistanê, zêdetirî 10.000.000 kes e ku nîzêkî 1.500.000 kurd li herêma [[Xorasan]] dijîn. ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye. Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe. {{-}} == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} [[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]] Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê. Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin. Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman. [[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]] Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû. Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye. Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man. [[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad ("Axa Kurdan") lêkirî yê (sedsala 11em).]] [[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]] Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine. Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de. Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya "[[Îtihad û Tereqî]]" ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne. Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar "rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe" bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate. == Aborî == {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Zimanê kurdî == {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} {{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}} {{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}} Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî <tt>KUR</tt> e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê. Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin: * [[Kurmancî]] * [[Soran]] * [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]] * [[Goran]] Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje. Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye. <ref name="Mehmed Uzun 1992">Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.</ref> <ref name="Mûrad Ciwan 1992">Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn, Swêd 1992</ref> <ref name="Ziya Gökalp 1992">Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.</ref> <ref name="Emîr Hesenpûr 1992">Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.</ref> === Kurmancî, kurdiya bakur === {{Gotara bingehîn|Kurmancî}} [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]] [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]] Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin. Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4">Kovara Fêrname hejmar: 4</ref> ==== Rêzimana kurmancî ==== Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.".<ref>Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han</ref> Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne. Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike. Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}</ref> e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye. Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne. Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye. Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin. === Soranî === {{Gotara bingehîn|Soranî}} Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn. === Kirmanckî / zazakî === {{Gotara bingehîn|Zazakî}} Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin. === Goranî / hewramî === {{Gotara bingehîn|Hewramî}} {{Multiple image | align = right | header = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]]) | header_align = center | width = 120 | image1 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg | caption1 = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto'' | image2 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg | caption2 = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto'' }} [[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. === Xwarîn (kurdiya başûrî) === {{Gotara bingehîn|Xwarîn}} [[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin. Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye<ref>Kovara Fêrname, hejmar: 4</ref> === Lekî === {{Gotara bingehîn|Lekî}} Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> === Lorî / bextiyarî === {{Gotara bingehîn|Lorî}} [[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.<ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> == Dîn == {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} {{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}} Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî. Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin. == Civak == Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne. {| class="wikitable sortable alternate" |- !Pêkhateya neteweyî<br> ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) <ref>Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> !% |- |[[Kurd]] || 85,9% |- |[[Tirk]] ||5,3% |- |[[Ereb]] || 3,6% |- |[[Ecem]] || 3,1% |- |[[Fars]] || 2,9% |- |[[Asûrî]] || 2,2% |- |[[Ermen]] || 1,5% |- |[[Tirkmen]] || 1,4% |- |Neteweyên din || 4,1% |- |} == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Ala == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&nbsp;cm bibe, firehî jî 60&nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.<ref>{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide. '''Ramana rengan ji eve:''' * ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin. * ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê * ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005</ref> == Cihên dîrokî == {{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Galerî == === Galeriya xelk û bajaran === <gallery mode="nolines"> Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê) Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]] Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd) Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye. </gallery> === Galeriya wêneyan === <gallery mode="nolines"> Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]]) Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]] Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]] </gallery> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] bsn5udxw68iolvq0ra82lbe2kxaqo6q 2062425 2062424 2026-06-18T06:07:14Z Penaber49 39672 2062425 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Balevbûna kurdan li Kurdistanê | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | nexşe mezinî2 = | }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva "Kurdistan" cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de tê parvekirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Peyvnasî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistan yê selcûqiyan === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' tê wateya "welatê kurdan" û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], "Kurdistan" lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=330|caption_align=center | align = right | direction = vertical | header=Erdnîgariya Kurdistanê | image1 = Mountains of Kurdistan,.,.jpg | caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide. | image2 = Jezirah 0001.jpg | caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide | footer= }} Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Volume I |paşnav=Sinclair |pêşnav=T. A. |weşanger=Pindar Press |tarîx=1989-12-31 |isbn=978-0-907132-32-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EK1EBAAAQBAJ&pg=PA272 }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendürek Volcano (Eastern Anatolia, Turkey): I. Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring ên stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û deverên berbi rojava ve vedigerin deştên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. <gallery mode="packed-hover"> Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]] </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armaca bidestxistin û kontrolkirina welat û êlên Kurdan gelek êl ji Kurdistanê hatin durxistin û li deverên dûrî Kurdistanê hatin bicihkirin, weke mînak [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] û gelekên din. Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û warên kurdan gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatin bicihkirin, weke erebkirina [[başûrê Kurdistanê]] ji aliyê [[rejîma Sedam]], [[Kembera erebî]] li [[Rojavayê Kurdistanê]] di van dehsalên dawî de û bicihkirina bi milyonan [[tirk]] û [[tirkoman]] li bakurê Kurdistanê. Ji ber vê rewşê gelek nexşeyên Kurdistanê jî aliyê gelek kes û rêxistinên ne kurd hatin çêkirin û belavkirin, bêgûman heryek bi armancên xwe ên polîtik û şaşagahdarkirina kurdan û raya giştî. Di gelek ji van nexşeyan da, beşên mezin ji Kurdistanê ji Kurdistanê hatine veqetandin û wiha tê nîşandan kû ne Kurdistanin. Ji aliyê piraniya rêxistinên kurdan nexşeya Kurdistanê ku li jor hatiye bicihkirin weke rasttirîn nexşe, kû piraniya herêmên kurdan di nav xwe de digrê, tê dîtin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 250 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê ye ku di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de ye. Bakurê Kurdistanê ji aliyê erdnîgarî û hejmara kurdan ve beşa herî mezin ê Kurdistanê ye û yek ji herêmên çiyayî yên Kurdistanê ku herêm xwedî [[zozan]], çiya û deştên bilind e. Dema mirov bi jor ve, li nexşeya bakurê Kurdistanê dinerê, rêza çiyayên [[Toros]] ên Başûr, Kurdistanê ji rojava ve, ber bi rojhilat ve dike du cih. Toros ji Rojavayê Kurdistanê, ji bajarê [[Gurgum]]ê ve dest pê dikin û ber bi rojhilatê ve heta herêma Colemêrgê diçin. Ji wê pê de jî, [[Zagros]] dest pê dikin. Li herêma [[Colemêrg]]ê çiya bilind, gur û tûjik in. Bilindahiya wan digêje 4000 metreyî. Toros ji aliyê Avhewa ve, [[Başûrê Kurdistanê]] ji hevdu diqetîne. Wê dike du cih: Bakur û başûrê Torosan. ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} Başûrê Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îraq]]ê de ye. Piştî ruxandina rejîma [[Sedam Huseyîn]] beşeke mezin ji başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] vê tê birêvebirin. <gallery> Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî ê Başûrê Kurdistanê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî Wêne:Autonome Region Kurdistan (Karte).png|thumb|Başûrê Kurdistanê li gor [[Otonomî|Otonomiya]] 1970'î </gallery> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îran]]ê de ye. Jimara nîştecihên vê perçeya Kurdistanê, zêdetirî 10.000.000 kes e ku nîzêkî 1.500.000 kurd li herêma [[Xorasan]] dijîn. ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye. Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe. {{-}} == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} [[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]] Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê. Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin. Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman. [[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]] Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû. Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye. Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man. [[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad ("Axa Kurdan") lêkirî yê (sedsala 11em).]] [[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]] Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine. Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de. Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya "[[Îtihad û Tereqî]]" ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne. Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar "rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe" bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate. == Aborî == {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Zimanê kurdî == {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} {{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}} {{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}} Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî <tt>KUR</tt> e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê. Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin: * [[Kurmancî]] * [[Soran]] * [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]] * [[Goran]] Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje. Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye. <ref name="Mehmed Uzun 1992">Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.</ref> <ref name="Mûrad Ciwan 1992">Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn, Swêd 1992</ref> <ref name="Ziya Gökalp 1992">Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.</ref> <ref name="Emîr Hesenpûr 1992">Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.</ref> === Kurmancî, kurdiya bakur === {{Gotara bingehîn|Kurmancî}} [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]] [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]] Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin. Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4">Kovara Fêrname hejmar: 4</ref> ==== Rêzimana kurmancî ==== Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.".<ref>Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han</ref> Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne. Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike. Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}</ref> e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye. Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne. Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye. Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin. === Soranî === {{Gotara bingehîn|Soranî}} Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn. === Kirmanckî / zazakî === {{Gotara bingehîn|Zazakî}} Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin. === Goranî / hewramî === {{Gotara bingehîn|Hewramî}} {{Multiple image | align = right | header = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]]) | header_align = center | width = 120 | image1 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg | caption1 = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto'' | image2 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg | caption2 = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto'' }} [[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. === Xwarîn (kurdiya başûrî) === {{Gotara bingehîn|Xwarîn}} [[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin. Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye<ref>Kovara Fêrname, hejmar: 4</ref> === Lekî === {{Gotara bingehîn|Lekî}} Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> === Lorî / bextiyarî === {{Gotara bingehîn|Lorî}} [[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.<ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> == Dîn == {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} {{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}} Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî. Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin. == Civak == Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne. {| class="wikitable sortable alternate" |- !Pêkhateya neteweyî<br> ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) <ref>Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> !% |- |[[Kurd]] || 85,9% |- |[[Tirk]] ||5,3% |- |[[Ereb]] || 3,6% |- |[[Ecem]] || 3,1% |- |[[Fars]] || 2,9% |- |[[Asûrî]] || 2,2% |- |[[Ermen]] || 1,5% |- |[[Tirkmen]] || 1,4% |- |Neteweyên din || 4,1% |- |} == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Ala == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&nbsp;cm bibe, firehî jî 60&nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.<ref>{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide. '''Ramana rengan ji eve:''' * ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin. * ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê * ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005</ref> == Cihên dîrokî == {{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Galerî == === Galeriya xelk û bajaran === <gallery mode="nolines"> Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê) Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]] Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd) Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye. </gallery> === Galeriya wêneyan === <gallery mode="nolines"> Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]]) Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]] Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]] </gallery> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] h8lp7jkwhsbbkmi0y8k89311ourmqlz 2062427 2062425 2026-06-18T06:33:44Z Penaber49 39672 /* Bakurê Kurdistanê */ 2062427 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Balevbûna kurdan li Kurdistanê | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | nexşe mezinî2 = | }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva "Kurdistan" cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de tê parvekirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Peyvnasî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistan yê selcûqiyan === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' tê wateya "welatê kurdan" û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], "Kurdistan" lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=330|caption_align=center | align = right | direction = vertical | header=Erdnîgariya Kurdistanê | image1 = Mountains of Kurdistan,.,.jpg | caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide. | image2 = Jezirah 0001.jpg | caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide | footer= }} Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Volume I |paşnav=Sinclair |pêşnav=T. A. |weşanger=Pindar Press |tarîx=1989-12-31 |isbn=978-0-907132-32-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EK1EBAAAQBAJ&pg=PA272 }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendürek Volcano (Eastern Anatolia, Turkey): I. Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring ên stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û deverên berbi rojava ve vedigerin deştên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. <gallery mode="packed-hover"> Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]] </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armaca bidestxistin û kontrolkirina welat û êlên Kurdan gelek êl ji Kurdistanê hatin durxistin û li deverên dûrî Kurdistanê hatin bicihkirin, weke mînak [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] û gelekên din. Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û warên kurdan gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatin bicihkirin, weke erebkirina [[başûrê Kurdistanê]] ji aliyê [[rejîma Sedam]], [[Kembera erebî]] li [[Rojavayê Kurdistanê]] di van dehsalên dawî de û bicihkirina bi milyonan [[tirk]] û [[tirkoman]] li bakurê Kurdistanê. Ji ber vê rewşê gelek nexşeyên Kurdistanê jî aliyê gelek kes û rêxistinên ne kurd hatin çêkirin û belavkirin, bêgûman heryek bi armancên xwe ên polîtik û şaşagahdarkirina kurdan û raya giştî. Di gelek ji van nexşeyan da, beşên mezin ji Kurdistanê ji Kurdistanê hatine veqetandin û wiha tê nîşandan kû ne Kurdistanin. Ji aliyê piraniya rêxistinên kurdan nexşeya Kurdistanê ku li jor hatiye bicihkirin weke rasttirîn nexşe, kû piraniya herêmên kurdan di nav xwe de digrê, tê dîtin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê ye ku di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de ye. Bakurê Kurdistanê ji aliyê erdnîgarî û hejmara kurdan ve beşa herî mezin ê Kurdistanê ye û yek ji herêmên çiyayî yên Kurdistanê ku herêm xwedî [[zozan]], çiya û deştên bilind e. Dema mirov bi jor ve, li nexşeya bakurê Kurdistanê dinerê, rêza çiyayên [[Toros]] ên Başûr, Kurdistanê ji rojava ve, ber bi rojhilat ve dike du cih. Toros ji Rojavayê Kurdistanê, ji bajarê [[Gurgum]]ê ve dest pê dikin û ber bi rojhilatê ve heta herêma Colemêrgê diçin. Ji wê pê de jî, [[Zagros]] dest pê dikin. Li herêma [[Colemêrg]]ê çiya bilind, gur û tûjik in. Bilindahiya wan digêje 4000 metreyî. Toros ji aliyê Avhewa ve, [[Başûrê Kurdistanê]] ji hevdu diqetîne. Wê dike du cih: Bakur û başûrê Torosan. ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} Başûrê Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îraq]]ê de ye. Piştî ruxandina rejîma [[Sedam Huseyîn]] beşeke mezin ji başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] vê tê birêvebirin. <gallery> Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî ê Başûrê Kurdistanê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî Wêne:Autonome Region Kurdistan (Karte).png|thumb|Başûrê Kurdistanê li gor [[Otonomî|Otonomiya]] 1970'î </gallery> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îran]]ê de ye. Jimara nîştecihên vê perçeya Kurdistanê, zêdetirî 10.000.000 kes e ku nîzêkî 1.500.000 kurd li herêma [[Xorasan]] dijîn. ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye. Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe. {{-}} == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} [[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]] Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê. Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin. Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman. [[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]] Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû. Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye. Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man. [[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad ("Axa Kurdan") lêkirî yê (sedsala 11em).]] [[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]] Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine. Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de. Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya "[[Îtihad û Tereqî]]" ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne. Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar "rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe" bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate. == Aborî == {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Zimanê kurdî == {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} {{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}} {{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}} Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî <tt>KUR</tt> e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê. Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin: * [[Kurmancî]] * [[Soran]] * [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]] * [[Goran]] Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje. Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye. <ref name="Mehmed Uzun 1992">Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.</ref> <ref name="Mûrad Ciwan 1992">Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn, Swêd 1992</ref> <ref name="Ziya Gökalp 1992">Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.</ref> <ref name="Emîr Hesenpûr 1992">Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.</ref> === Kurmancî, kurdiya bakur === {{Gotara bingehîn|Kurmancî}} [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]] [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]] Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin. Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4">Kovara Fêrname hejmar: 4</ref> ==== Rêzimana kurmancî ==== Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.".<ref>Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han</ref> Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne. Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike. Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}</ref> e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye. Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne. Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye. Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin. === Soranî === {{Gotara bingehîn|Soranî}} Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn. === Kirmanckî / zazakî === {{Gotara bingehîn|Zazakî}} Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin. === Goranî / hewramî === {{Gotara bingehîn|Hewramî}} {{Multiple image | align = right | header = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]]) | header_align = center | width = 120 | image1 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg | caption1 = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto'' | image2 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg | caption2 = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto'' }} [[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. === Xwarîn (kurdiya başûrî) === {{Gotara bingehîn|Xwarîn}} [[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin. Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye<ref>Kovara Fêrname, hejmar: 4</ref> === Lekî === {{Gotara bingehîn|Lekî}} Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> === Lorî / bextiyarî === {{Gotara bingehîn|Lorî}} [[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.<ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> == Dîn == {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} {{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}} Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî. Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin. == Civak == Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne. {| class="wikitable sortable alternate" |- !Pêkhateya neteweyî<br> ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) <ref>Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> !% |- |[[Kurd]] || 85,9% |- |[[Tirk]] ||5,3% |- |[[Ereb]] || 3,6% |- |[[Ecem]] || 3,1% |- |[[Fars]] || 2,9% |- |[[Asûrî]] || 2,2% |- |[[Ermen]] || 1,5% |- |[[Tirkmen]] || 1,4% |- |Neteweyên din || 4,1% |- |} == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Ala == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&nbsp;cm bibe, firehî jî 60&nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.<ref>{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide. '''Ramana rengan ji eve:''' * ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin. * ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê * ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005</ref> == Cihên dîrokî == {{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Galerî == === Galeriya xelk û bajaran === <gallery mode="nolines"> Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê) Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]] Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd) Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye. </gallery> === Galeriya wêneyan === <gallery mode="nolines"> Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]]) Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]] Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]] </gallery> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] 5kbvhpldp2aet3jmg7033cy0dxypwjf 2062428 2062427 2026-06-18T06:35:24Z Penaber49 39672 /* Erdnîgarî */ 2062428 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Balevbûna kurdan li Kurdistanê | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | nexşe mezinî2 = | }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva "Kurdistan" cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de tê parvekirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Peyvnasî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistan yê selcûqiyan === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' tê wateya "welatê kurdan" û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], "Kurdistan" lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=250|caption_align=center | align = right | direction = vertical | header=Erdnîgariya Kurdistanê | image1 = Mountains of Kurdistan,.,.jpg | caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide. | image2 = Jezirah 0001.jpg | caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide | footer= }} Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Volume I |paşnav=Sinclair |pêşnav=T. A. |weşanger=Pindar Press |tarîx=1989-12-31 |isbn=978-0-907132-32-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EK1EBAAAQBAJ&pg=PA272 }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendürek Volcano (Eastern Anatolia, Turkey): I. Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring ên stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û deverên berbi rojava ve vedigerin deştên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. <gallery mode="packed-hover"> Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]] </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armaca bidestxistin û kontrolkirina welat û êlên Kurdan gelek êl ji Kurdistanê hatin durxistin û li deverên dûrî Kurdistanê hatin bicihkirin, weke mînak [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] û gelekên din. Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û warên kurdan gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatin bicihkirin, weke erebkirina [[başûrê Kurdistanê]] ji aliyê [[rejîma Sedam]], [[Kembera erebî]] li [[Rojavayê Kurdistanê]] di van dehsalên dawî de û bicihkirina bi milyonan [[tirk]] û [[tirkoman]] li bakurê Kurdistanê. Ji ber vê rewşê gelek nexşeyên Kurdistanê jî aliyê gelek kes û rêxistinên ne kurd hatin çêkirin û belavkirin, bêgûman heryek bi armancên xwe ên polîtik û şaşagahdarkirina kurdan û raya giştî. Di gelek ji van nexşeyan da, beşên mezin ji Kurdistanê ji Kurdistanê hatine veqetandin û wiha tê nîşandan kû ne Kurdistanin. Ji aliyê piraniya rêxistinên kurdan nexşeya Kurdistanê ku li jor hatiye bicihkirin weke rasttirîn nexşe, kû piraniya herêmên kurdan di nav xwe de digrê, tê dîtin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê ye ku di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de ye. Bakurê Kurdistanê ji aliyê erdnîgarî û hejmara kurdan ve beşa herî mezin ê Kurdistanê ye û yek ji herêmên çiyayî yên Kurdistanê ku herêm xwedî [[zozan]], çiya û deştên bilind e. Dema mirov bi jor ve, li nexşeya bakurê Kurdistanê dinerê, rêza çiyayên [[Toros]] ên Başûr, Kurdistanê ji rojava ve, ber bi rojhilat ve dike du cih. Toros ji Rojavayê Kurdistanê, ji bajarê [[Gurgum]]ê ve dest pê dikin û ber bi rojhilatê ve heta herêma Colemêrgê diçin. Ji wê pê de jî, [[Zagros]] dest pê dikin. Li herêma [[Colemêrg]]ê çiya bilind, gur û tûjik in. Bilindahiya wan digêje 4000 metreyî. Toros ji aliyê Avhewa ve, [[Başûrê Kurdistanê]] ji hevdu diqetîne. Wê dike du cih: Bakur û başûrê Torosan. ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} Başûrê Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îraq]]ê de ye. Piştî ruxandina rejîma [[Sedam Huseyîn]] beşeke mezin ji başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] vê tê birêvebirin. <gallery> Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî ê Başûrê Kurdistanê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî Wêne:Autonome Region Kurdistan (Karte).png|thumb|Başûrê Kurdistanê li gor [[Otonomî|Otonomiya]] 1970'î </gallery> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îran]]ê de ye. Jimara nîştecihên vê perçeya Kurdistanê, zêdetirî 10.000.000 kes e ku nîzêkî 1.500.000 kurd li herêma [[Xorasan]] dijîn. ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye. Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe. {{-}} == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} [[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]] Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê. Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin. Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman. [[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]] Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû. Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye. Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man. [[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad ("Axa Kurdan") lêkirî yê (sedsala 11em).]] [[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]] Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine. Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de. Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya "[[Îtihad û Tereqî]]" ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne. Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar "rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe" bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate. == Aborî == {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Zimanê kurdî == {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} {{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}} {{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}} Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî <tt>KUR</tt> e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê. Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin: * [[Kurmancî]] * [[Soran]] * [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]] * [[Goran]] Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje. Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye. <ref name="Mehmed Uzun 1992">Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.</ref> <ref name="Mûrad Ciwan 1992">Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn, Swêd 1992</ref> <ref name="Ziya Gökalp 1992">Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.</ref> <ref name="Emîr Hesenpûr 1992">Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.</ref> === Kurmancî, kurdiya bakur === {{Gotara bingehîn|Kurmancî}} [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]] [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]] Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin. Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4">Kovara Fêrname hejmar: 4</ref> ==== Rêzimana kurmancî ==== Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.".<ref>Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han</ref> Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne. Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike. Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}</ref> e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye. Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne. Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye. Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin. === Soranî === {{Gotara bingehîn|Soranî}} Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn. === Kirmanckî / zazakî === {{Gotara bingehîn|Zazakî}} Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin. === Goranî / hewramî === {{Gotara bingehîn|Hewramî}} {{Multiple image | align = right | header = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]]) | header_align = center | width = 120 | image1 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg | caption1 = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto'' | image2 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg | caption2 = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto'' }} [[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. === Xwarîn (kurdiya başûrî) === {{Gotara bingehîn|Xwarîn}} [[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin. Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye<ref>Kovara Fêrname, hejmar: 4</ref> === Lekî === {{Gotara bingehîn|Lekî}} Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> === Lorî / bextiyarî === {{Gotara bingehîn|Lorî}} [[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.<ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> == Dîn == {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} {{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}} Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî. Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin. == Civak == Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne. {| class="wikitable sortable alternate" |- !Pêkhateya neteweyî<br> ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) <ref>Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> !% |- |[[Kurd]] || 85,9% |- |[[Tirk]] ||5,3% |- |[[Ereb]] || 3,6% |- |[[Ecem]] || 3,1% |- |[[Fars]] || 2,9% |- |[[Asûrî]] || 2,2% |- |[[Ermen]] || 1,5% |- |[[Tirkmen]] || 1,4% |- |Neteweyên din || 4,1% |- |} == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Ala == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&nbsp;cm bibe, firehî jî 60&nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.<ref>{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide. '''Ramana rengan ji eve:''' * ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin. * ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê * ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005</ref> == Cihên dîrokî == {{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Galerî == === Galeriya xelk û bajaran === <gallery mode="nolines"> Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê) Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]] Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd) Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye. </gallery> === Galeriya wêneyan === <gallery mode="nolines"> Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]]) Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]] Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]] </gallery> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] 96envyd29a0llpqbsdbc652o2616uvz 2062429 2062428 2026-06-18T06:38:20Z Penaber49 39672 2062429 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Balevbûna kurdan li Kurdistanê | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | nexşe mezinî2 = | }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva "Kurdistan" cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de tê parvekirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Peyvnasî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistan yê selcûqiyan === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' tê wateya "welatê kurdan" û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], "Kurdistan" lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center | align = right | direction = vertical | header=Erdnîgariya Kurdistanê | image1 = Mountains of Kurdistan,.,.jpg | caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide. | image2 = Jezirah 0001.jpg | caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide | footer= }} Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Volume I |paşnav=Sinclair |pêşnav=T. A. |weşanger=Pindar Press |tarîx=1989-12-31 |isbn=978-0-907132-32-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EK1EBAAAQBAJ&pg=PA272 }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendürek Volcano (Eastern Anatolia, Turkey): I. Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring ên stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û deverên berbi rojava ve vedigerin deştên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. <gallery mode="packed-hover"> Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]] </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armaca bidestxistin û kontrolkirina welat û êlên Kurdan gelek êl ji Kurdistanê hatin durxistin û li deverên dûrî Kurdistanê hatin bicihkirin, weke mînak [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] û gelekên din. Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û warên kurdan gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatin bicihkirin, weke erebkirina [[başûrê Kurdistanê]] ji aliyê [[rejîma Sedam]], [[Kembera erebî]] li [[Rojavayê Kurdistanê]] di van dehsalên dawî de û bicihkirina bi milyonan [[tirk]] û [[tirkoman]] li bakurê Kurdistanê. Ji ber vê rewşê gelek nexşeyên Kurdistanê jî aliyê gelek kes û rêxistinên ne kurd hatin çêkirin û belavkirin, bêgûman heryek bi armancên xwe ên polîtik û şaşagahdarkirina kurdan û raya giştî. Di gelek ji van nexşeyan da, beşên mezin ji Kurdistanê ji Kurdistanê hatine veqetandin û wiha tê nîşandan kû ne Kurdistanin. Ji aliyê piraniya rêxistinên kurdan nexşeya Kurdistanê ku li jor hatiye bicihkirin weke rasttirîn nexşe, kû piraniya herêmên kurdan di nav xwe de digrê, tê dîtin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê ye ku di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de ye. Bakurê Kurdistanê ji aliyê erdnîgarî û hejmara kurdan ve beşa herî mezin ê Kurdistanê ye û yek ji herêmên çiyayî yên Kurdistanê ku herêm xwedî [[zozan]], çiya û deştên bilind e. Dema mirov bi jor ve, li nexşeya bakurê Kurdistanê dinerê, rêza çiyayên [[Toros]] ên Başûr, Kurdistanê ji rojava ve, ber bi rojhilat ve dike du cih. Toros ji Rojavayê Kurdistanê, ji bajarê [[Gurgum]]ê ve dest pê dikin û ber bi rojhilatê ve heta herêma Colemêrgê diçin. Ji wê pê de jî, [[Zagros]] dest pê dikin. Li herêma [[Colemêrg]]ê çiya bilind, gur û tûjik in. Bilindahiya wan digêje 4000 metreyî. Toros ji aliyê Avhewa ve, [[Başûrê Kurdistanê]] ji hevdu diqetîne. Wê dike du cih: Bakur û başûrê Torosan. ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} Başûrê Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îraq]]ê de ye. Piştî ruxandina rejîma [[Sedam Huseyîn]] beşeke mezin ji başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] vê tê birêvebirin. <gallery> Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî ê Başûrê Kurdistanê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî Wêne:Autonome Region Kurdistan (Karte).png|thumb|Başûrê Kurdistanê li gor [[Otonomî|Otonomiya]] 1970'î </gallery> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îran]]ê de ye. Jimara nîştecihên vê perçeya Kurdistanê, zêdetirî 10.000.000 kes e ku nîzêkî 1.500.000 kurd li herêma [[Xorasan]] dijîn. ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye. Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe. {{-}} == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} [[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]] Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê. Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin. Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman. [[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]] Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû. Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye. Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man. [[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad ("Axa Kurdan") lêkirî yê (sedsala 11em).]] [[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]] Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine. Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de. Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya "[[Îtihad û Tereqî]]" ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne. Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar "rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe" bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate. == Aborî == {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Zimanê kurdî == {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} {{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}} {{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}} Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî <tt>KUR</tt> e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê. Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin: * [[Kurmancî]] * [[Soran]] * [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]] * [[Goran]] Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje. Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye. <ref name="Mehmed Uzun 1992">Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.</ref> <ref name="Mûrad Ciwan 1992">Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn, Swêd 1992</ref> <ref name="Ziya Gökalp 1992">Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.</ref> <ref name="Emîr Hesenpûr 1992">Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.</ref> === Kurmancî, kurdiya bakur === {{Gotara bingehîn|Kurmancî}} [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]] [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]] Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin. Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4">Kovara Fêrname hejmar: 4</ref> ==== Rêzimana kurmancî ==== Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.".<ref>Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han</ref> Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne. Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike. Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}</ref> e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye. Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne. Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye. Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin. === Soranî === {{Gotara bingehîn|Soranî}} Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn. === Kirmanckî / zazakî === {{Gotara bingehîn|Zazakî}} Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin. === Goranî / hewramî === {{Gotara bingehîn|Hewramî}} {{Multiple image | align = right | header = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]]) | header_align = center | width = 120 | image1 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg | caption1 = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto'' | image2 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg | caption2 = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto'' }} [[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. === Xwarîn (kurdiya başûrî) === {{Gotara bingehîn|Xwarîn}} [[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin. Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye<ref>Kovara Fêrname, hejmar: 4</ref> === Lekî === {{Gotara bingehîn|Lekî}} Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> === Lorî / bextiyarî === {{Gotara bingehîn|Lorî}} [[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.<ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> == Dîn == {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} {{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}} Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî. Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin. == Civak == Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne. {| class="wikitable sortable alternate" |- !Pêkhateya neteweyî<br> ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) <ref>Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> !% |- |[[Kurd]] || 85,9% |- |[[Tirk]] ||5,3% |- |[[Ereb]] || 3,6% |- |[[Ecem]] || 3,1% |- |[[Fars]] || 2,9% |- |[[Asûrî]] || 2,2% |- |[[Ermen]] || 1,5% |- |[[Tirkmen]] || 1,4% |- |Neteweyên din || 4,1% |- |} == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Ala == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&nbsp;cm bibe, firehî jî 60&nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.<ref>{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide. '''Ramana rengan ji eve:''' * ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin. * ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê * ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005</ref> == Cihên dîrokî == {{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Galerî == === Galeriya xelk û bajaran === <gallery mode="nolines"> Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê) Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]] Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd) Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye. </gallery> === Galeriya wêneyan === <gallery mode="nolines"> Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]]) Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]] Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]] </gallery> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] gljlpsvrc4uhkszl6j46tkvycn8czi7 2062496 2062429 2026-06-18T08:50:01Z Penaber49 39672 2062496 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Balevbûna kurdan li Kurdistanê | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | nexşe mezinî2 = | }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva "Kurdistan" cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de tê parvekirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Peyvnasî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistan yê selcûqiyan === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' tê wateya "welatê kurdan" û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], "Kurdistan" lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center | align = right | direction = vertical | header=Erdnîgariya Kurdistanê | image1 = Mountains of Kurdistan,.,.jpg | caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide. | image2 = Jezirah 0001.jpg | caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide | footer= }} Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Volume I |paşnav=Sinclair |pêşnav=T. A. |weşanger=Pindar Press |tarîx=1989-12-31 |isbn=978-0-907132-32-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EK1EBAAAQBAJ&pg=PA272 }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendürek Volcano (Eastern Anatolia, Turkey): I. Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring ên stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh dibe ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û deverên berbi rojava ve vedigerin deştên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. <gallery mode="packed-hover"> Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]] </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armaca bidestxistin û kontrolkirina welat û êlên Kurdan gelek êl ji Kurdistanê hatin durxistin û li deverên dûrî Kurdistanê hatin bicihkirin, weke mînak [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] û gelekên din. Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û warên kurdan gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatin bicihkirin, weke erebkirina [[başûrê Kurdistanê]] ji aliyê [[rejîma Sedam]], [[Kembera erebî]] li [[Rojavayê Kurdistanê]] di van dehsalên dawî de û bicihkirina bi milyonan [[tirk]] û [[tirkoman]] li bakurê Kurdistanê. Ji ber vê rewşê gelek nexşeyên Kurdistanê jî aliyê gelek kes û rêxistinên ne kurd hatin çêkirin û belavkirin, bêgûman heryek bi armancên xwe ên polîtik û şaşagahdarkirina kurdan û raya giştî. Di gelek ji van nexşeyan da, beşên mezin ji Kurdistanê ji Kurdistanê hatine veqetandin û wiha tê nîşandan kû ne Kurdistanin. Ji aliyê piraniya rêxistinên kurdan nexşeya Kurdistanê ku li jor hatiye bicihkirin weke rasttirîn nexşe, kû piraniya herêmên kurdan di nav xwe de digrê, tê dîtin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê ye ku di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de ye. Bakurê Kurdistanê ji aliyê erdnîgarî û hejmara kurdan ve beşa herî mezin ê Kurdistanê ye û yek ji herêmên çiyayî yên Kurdistanê ku herêm xwedî [[zozan]], çiya û deştên bilind e. Dema mirov bi jor ve, li nexşeya bakurê Kurdistanê dinerê, rêza çiyayên [[Toros]] ên Başûr, Kurdistanê ji rojava ve, ber bi rojhilat ve dike du cih. Toros ji Rojavayê Kurdistanê, ji bajarê [[Gurgum]]ê ve dest pê dikin û ber bi rojhilatê ve heta herêma Colemêrgê diçin. Ji wê pê de jî, [[Zagros]] dest pê dikin. Li herêma [[Colemêrg]]ê çiya bilind, gur û tûjik in. Bilindahiya wan digêje 4000 metreyî. Toros ji aliyê Avhewa ve, [[Başûrê Kurdistanê]] ji hevdu diqetîne. Wê dike du cih: Bakur û başûrê Torosan. ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} Başûrê Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îraq]]ê de ye. Piştî ruxandina rejîma [[Sedam Huseyîn]] beşeke mezin ji başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] vê tê birêvebirin. <gallery> Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî ê Başûrê Kurdistanê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî Wêne:Autonome Region Kurdistan (Karte).png|thumb|Başûrê Kurdistanê li gor [[Otonomî|Otonomiya]] 1970'î </gallery> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îran]]ê de ye. Jimara nîştecihên vê perçeya Kurdistanê, zêdetirî 10.000.000 kes e ku nîzêkî 1.500.000 kurd li herêma [[Xorasan]] dijîn. ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye. Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe. {{-}} == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} [[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]] Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê. Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin. Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman. [[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]] Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû. Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye. Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man. [[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad ("Axa Kurdan") lêkirî yê (sedsala 11em).]] [[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]] Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine. Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de. Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya "[[Îtihad û Tereqî]]" ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne. Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar "rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe" bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate. == Aborî == {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Zimanê kurdî == {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} {{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}} {{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}} Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî <tt>KUR</tt> e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê. Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin: * [[Kurmancî]] * [[Soran]] * [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]] * [[Goran]] Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje. Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye. <ref name="Mehmed Uzun 1992">Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.</ref> <ref name="Mûrad Ciwan 1992">Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn, Swêd 1992</ref> <ref name="Ziya Gökalp 1992">Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.</ref> <ref name="Emîr Hesenpûr 1992">Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.</ref> === Kurmancî, kurdiya bakur === {{Gotara bingehîn|Kurmancî}} [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]] [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]] Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin. Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4">Kovara Fêrname hejmar: 4</ref> ==== Rêzimana kurmancî ==== Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.".<ref>Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han</ref> Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne. Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike. Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}</ref> e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye. Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne. Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye. Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin. === Soranî === {{Gotara bingehîn|Soranî}} Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn. === Kirmanckî / zazakî === {{Gotara bingehîn|Zazakî}} Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin. === Goranî / hewramî === {{Gotara bingehîn|Hewramî}} {{Multiple image | align = right | header = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]]) | header_align = center | width = 120 | image1 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg | caption1 = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto'' | image2 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg | caption2 = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto'' }} [[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. === Xwarîn (kurdiya başûrî) === {{Gotara bingehîn|Xwarîn}} [[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin. Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye<ref>Kovara Fêrname, hejmar: 4</ref> === Lekî === {{Gotara bingehîn|Lekî}} Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> === Lorî / bextiyarî === {{Gotara bingehîn|Lorî}} [[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.<ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> == Dîn == {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} {{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}} Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî. Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin. == Civak == Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne. {| class="wikitable sortable alternate" |- !Pêkhateya neteweyî<br> ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) <ref>Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> !% |- |[[Kurd]] || 85,9% |- |[[Tirk]] ||5,3% |- |[[Ereb]] || 3,6% |- |[[Ecem]] || 3,1% |- |[[Fars]] || 2,9% |- |[[Asûrî]] || 2,2% |- |[[Ermen]] || 1,5% |- |[[Tirkmen]] || 1,4% |- |Neteweyên din || 4,1% |- |} == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Ala == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&nbsp;cm bibe, firehî jî 60&nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.<ref>{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide. '''Ramana rengan ji eve:''' * ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin. * ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê * ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005</ref> == Cihên dîrokî == {{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Galerî == === Galeriya xelk û bajaran === <gallery mode="nolines"> Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê) Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]] Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd) Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye. </gallery> === Galeriya wêneyan === <gallery mode="nolines"> Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]]) Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]] Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]] </gallery> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] 3q9kcpvfgr0hvgwosru6zo3oo0y7d4s 2062497 2062496 2026-06-18T08:52:00Z Penaber49 39672 2062497 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Balevbûna kurdan li Kurdistanê | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | nexşe mezinî2 = | }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva "Kurdistan" cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de tê parvekirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Peyvnasî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistan yê selcûqiyan === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' tê wateya "welatê kurdan" û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], "Kurdistan" lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center | align = right | direction = vertical | header=Erdnîgariya Kurdistanê | image1 = Mountains of Kurdistan,.,.jpg | caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide. | image2 = Jezirah 0001.jpg | caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide | footer= }} Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Volume I |paşnav=Sinclair |pêşnav=T. A. |weşanger=Pindar Press |tarîx=1989-12-31 |isbn=978-0-907132-32-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EK1EBAAAQBAJ&pg=PA272 }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendürek Volcano (Eastern Anatolia, Turkey): I. Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh dibe ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring ên stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û deverên berbi rojava ve vedigerin deştên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. <gallery mode="packed-hover"> Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]] </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armaca bidestxistin û kontrolkirina welat û êlên Kurdan gelek êl ji Kurdistanê hatin durxistin û li deverên dûrî Kurdistanê hatin bicihkirin, weke mînak [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] û gelekên din. Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û warên kurdan gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatin bicihkirin, weke erebkirina [[başûrê Kurdistanê]] ji aliyê [[rejîma Sedam]], [[Kembera erebî]] li [[Rojavayê Kurdistanê]] di van dehsalên dawî de û bicihkirina bi milyonan [[tirk]] û [[tirkoman]] li bakurê Kurdistanê. Ji ber vê rewşê gelek nexşeyên Kurdistanê jî aliyê gelek kes û rêxistinên ne kurd hatin çêkirin û belavkirin, bêgûman heryek bi armancên xwe ên polîtik û şaşagahdarkirina kurdan û raya giştî. Di gelek ji van nexşeyan da, beşên mezin ji Kurdistanê ji Kurdistanê hatine veqetandin û wiha tê nîşandan kû ne Kurdistanin. Ji aliyê piraniya rêxistinên kurdan nexşeya Kurdistanê ku li jor hatiye bicihkirin weke rasttirîn nexşe, kû piraniya herêmên kurdan di nav xwe de digrê, tê dîtin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê ye ku di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de ye. Bakurê Kurdistanê ji aliyê erdnîgarî û hejmara kurdan ve beşa herî mezin ê Kurdistanê ye û yek ji herêmên çiyayî yên Kurdistanê ku herêm xwedî [[zozan]], çiya û deştên bilind e. Dema mirov bi jor ve, li nexşeya bakurê Kurdistanê dinerê, rêza çiyayên [[Toros]] ên Başûr, Kurdistanê ji rojava ve, ber bi rojhilat ve dike du cih. Toros ji Rojavayê Kurdistanê, ji bajarê [[Gurgum]]ê ve dest pê dikin û ber bi rojhilatê ve heta herêma Colemêrgê diçin. Ji wê pê de jî, [[Zagros]] dest pê dikin. Li herêma [[Colemêrg]]ê çiya bilind, gur û tûjik in. Bilindahiya wan digêje 4000 metreyî. Toros ji aliyê Avhewa ve, [[Başûrê Kurdistanê]] ji hevdu diqetîne. Wê dike du cih: Bakur û başûrê Torosan. ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} Başûrê Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îraq]]ê de ye. Piştî ruxandina rejîma [[Sedam Huseyîn]] beşeke mezin ji başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] vê tê birêvebirin. <gallery> Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî ê Başûrê Kurdistanê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî Wêne:Autonome Region Kurdistan (Karte).png|thumb|Başûrê Kurdistanê li gor [[Otonomî|Otonomiya]] 1970'î </gallery> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îran]]ê de ye. Jimara nîştecihên vê perçeya Kurdistanê, zêdetirî 10.000.000 kes e ku nîzêkî 1.500.000 kurd li herêma [[Xorasan]] dijîn. ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye. Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe. {{-}} == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} [[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]] Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê. Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin. Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman. [[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]] Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû. Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye. Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man. [[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad ("Axa Kurdan") lêkirî yê (sedsala 11em).]] [[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]] Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine. Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de. Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya "[[Îtihad û Tereqî]]" ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne. Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar "rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe" bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate. == Aborî == {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Zimanê kurdî == {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} {{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}} {{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}} Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî <tt>KUR</tt> e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê. Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin: * [[Kurmancî]] * [[Soran]] * [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]] * [[Goran]] Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje. Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye. <ref name="Mehmed Uzun 1992">Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.</ref> <ref name="Mûrad Ciwan 1992">Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn, Swêd 1992</ref> <ref name="Ziya Gökalp 1992">Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.</ref> <ref name="Emîr Hesenpûr 1992">Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.</ref> === Kurmancî, kurdiya bakur === {{Gotara bingehîn|Kurmancî}} [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]] [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]] Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin. Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4">Kovara Fêrname hejmar: 4</ref> ==== Rêzimana kurmancî ==== Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.".<ref>Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han</ref> Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne. Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike. Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}</ref> e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye. Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne. Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye. Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin. === Soranî === {{Gotara bingehîn|Soranî}} Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn. === Kirmanckî / zazakî === {{Gotara bingehîn|Zazakî}} Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin. === Goranî / hewramî === {{Gotara bingehîn|Hewramî}} {{Multiple image | align = right | header = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]]) | header_align = center | width = 120 | image1 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg | caption1 = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto'' | image2 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg | caption2 = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto'' }} [[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. === Xwarîn (kurdiya başûrî) === {{Gotara bingehîn|Xwarîn}} [[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin. Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye<ref>Kovara Fêrname, hejmar: 4</ref> === Lekî === {{Gotara bingehîn|Lekî}} Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> === Lorî / bextiyarî === {{Gotara bingehîn|Lorî}} [[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.<ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> == Dîn == {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} {{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}} Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî. Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin. == Civak == Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne. {| class="wikitable sortable alternate" |- !Pêkhateya neteweyî<br> ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) <ref>Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> !% |- |[[Kurd]] || 85,9% |- |[[Tirk]] ||5,3% |- |[[Ereb]] || 3,6% |- |[[Ecem]] || 3,1% |- |[[Fars]] || 2,9% |- |[[Asûrî]] || 2,2% |- |[[Ermen]] || 1,5% |- |[[Tirkmen]] || 1,4% |- |Neteweyên din || 4,1% |- |} == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Ala == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&nbsp;cm bibe, firehî jî 60&nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.<ref>{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide. '''Ramana rengan ji eve:''' * ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin. * ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê * ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005</ref> == Cihên dîrokî == {{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Galerî == === Galeriya xelk û bajaran === <gallery mode="nolines"> Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê) Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]] Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd) Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye. </gallery> === Galeriya wêneyan === <gallery mode="nolines"> Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]]) Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]] Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]] </gallery> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] 3lyfwu61ype8rr0cyu43bskbjt2yaf2 2062502 2062497 2026-06-18T08:57:42Z Penaber49 39672 /* Erdnîgarî */ 2062502 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Balevbûna kurdan li Kurdistanê | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | nexşe mezinî2 = | }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva "Kurdistan" cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de tê parvekirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Peyvnasî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistan yê selcûqiyan === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' tê wateya "welatê kurdan" û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], "Kurdistan" lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center | align = right | direction = vertical | header=Erdnîgariya Kurdistanê | image1 = Mountains of Kurdistan,.,.jpg | caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide. | image2 = Jezirah 0001.jpg | caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide | footer= }} Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Volume I |paşnav=Sinclair |pêşnav=T. A. |weşanger=Pindar Press |tarîx=1989-12-31 |isbn=978-0-907132-32-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EK1EBAAAQBAJ&pg=PA272 }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendürek Volcano (Eastern Anatolia, Turkey): I. Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros|Torosê]] ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring ên stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û deverên berbi rojava ve vedigerin deştên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. <gallery mode="packed-hover"> Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]] </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armaca bidestxistin û kontrolkirina welat û êlên Kurdan gelek êl ji Kurdistanê hatin durxistin û li deverên dûrî Kurdistanê hatin bicihkirin, weke mînak [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] û gelekên din. Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û warên kurdan gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatin bicihkirin, weke erebkirina [[başûrê Kurdistanê]] ji aliyê [[rejîma Sedam]], [[Kembera erebî]] li [[Rojavayê Kurdistanê]] di van dehsalên dawî de û bicihkirina bi milyonan [[tirk]] û [[tirkoman]] li bakurê Kurdistanê. Ji ber vê rewşê gelek nexşeyên Kurdistanê jî aliyê gelek kes û rêxistinên ne kurd hatin çêkirin û belavkirin, bêgûman heryek bi armancên xwe ên polîtik û şaşagahdarkirina kurdan û raya giştî. Di gelek ji van nexşeyan da, beşên mezin ji Kurdistanê ji Kurdistanê hatine veqetandin û wiha tê nîşandan kû ne Kurdistanin. Ji aliyê piraniya rêxistinên kurdan nexşeya Kurdistanê ku li jor hatiye bicihkirin weke rasttirîn nexşe, kû piraniya herêmên kurdan di nav xwe de digrê, tê dîtin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê ye ku di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de ye. Bakurê Kurdistanê ji aliyê erdnîgarî û hejmara kurdan ve beşa herî mezin ê Kurdistanê ye û yek ji herêmên çiyayî yên Kurdistanê ku herêm xwedî [[zozan]], çiya û deştên bilind e. Dema mirov bi jor ve, li nexşeya bakurê Kurdistanê dinerê, rêza çiyayên [[Toros]] ên Başûr, Kurdistanê ji rojava ve, ber bi rojhilat ve dike du cih. Toros ji Rojavayê Kurdistanê, ji bajarê [[Gurgum]]ê ve dest pê dikin û ber bi rojhilatê ve heta herêma Colemêrgê diçin. Ji wê pê de jî, [[Zagros]] dest pê dikin. Li herêma [[Colemêrg]]ê çiya bilind, gur û tûjik in. Bilindahiya wan digêje 4000 metreyî. Toros ji aliyê Avhewa ve, [[Başûrê Kurdistanê]] ji hevdu diqetîne. Wê dike du cih: Bakur û başûrê Torosan. ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} Başûrê Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îraq]]ê de ye. Piştî ruxandina rejîma [[Sedam Huseyîn]] beşeke mezin ji başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] vê tê birêvebirin. <gallery> Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî ê Başûrê Kurdistanê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî Wêne:Autonome Region Kurdistan (Karte).png|thumb|Başûrê Kurdistanê li gor [[Otonomî|Otonomiya]] 1970'î </gallery> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îran]]ê de ye. Jimara nîştecihên vê perçeya Kurdistanê, zêdetirî 10.000.000 kes e ku nîzêkî 1.500.000 kurd li herêma [[Xorasan]] dijîn. ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye. Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe. {{-}} == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} [[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]] Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê. Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin. Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman. [[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]] Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû. Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye. Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man. [[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad ("Axa Kurdan") lêkirî yê (sedsala 11em).]] [[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]] Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine. Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de. Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya "[[Îtihad û Tereqî]]" ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne. Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar "rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe" bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate. == Aborî == {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Zimanê kurdî == {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} {{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}} {{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}} Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî <tt>KUR</tt> e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê. Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin: * [[Kurmancî]] * [[Soran]] * [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]] * [[Goran]] Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje. Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye. <ref name="Mehmed Uzun 1992">Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.</ref> <ref name="Mûrad Ciwan 1992">Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn, Swêd 1992</ref> <ref name="Ziya Gökalp 1992">Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.</ref> <ref name="Emîr Hesenpûr 1992">Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.</ref> === Kurmancî, kurdiya bakur === {{Gotara bingehîn|Kurmancî}} [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]] [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]] Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin. Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4">Kovara Fêrname hejmar: 4</ref> ==== Rêzimana kurmancî ==== Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.".<ref>Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han</ref> Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne. Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike. Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}</ref> e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye. Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne. Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye. Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin. === Soranî === {{Gotara bingehîn|Soranî}} Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn. === Kirmanckî / zazakî === {{Gotara bingehîn|Zazakî}} Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin. === Goranî / hewramî === {{Gotara bingehîn|Hewramî}} {{Multiple image | align = right | header = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]]) | header_align = center | width = 120 | image1 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg | caption1 = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto'' | image2 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg | caption2 = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto'' }} [[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. === Xwarîn (kurdiya başûrî) === {{Gotara bingehîn|Xwarîn}} [[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin. Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye<ref>Kovara Fêrname, hejmar: 4</ref> === Lekî === {{Gotara bingehîn|Lekî}} Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> === Lorî / bextiyarî === {{Gotara bingehîn|Lorî}} [[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.<ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> == Dîn == {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} {{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}} Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî. Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin. == Civak == Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne. {| class="wikitable sortable alternate" |- !Pêkhateya neteweyî<br> ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) <ref>Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> !% |- |[[Kurd]] || 85,9% |- |[[Tirk]] ||5,3% |- |[[Ereb]] || 3,6% |- |[[Ecem]] || 3,1% |- |[[Fars]] || 2,9% |- |[[Asûrî]] || 2,2% |- |[[Ermen]] || 1,5% |- |[[Tirkmen]] || 1,4% |- |Neteweyên din || 4,1% |- |} == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Ala == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&nbsp;cm bibe, firehî jî 60&nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.<ref>{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide. '''Ramana rengan ji eve:''' * ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin. * ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê * ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005</ref> == Cihên dîrokî == {{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Galerî == === Galeriya xelk û bajaran === <gallery mode="nolines"> Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê) Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]] Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd) Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye. </gallery> === Galeriya wêneyan === <gallery mode="nolines"> Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]]) Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]] Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]] </gallery> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] qpqkqxxquvjazeh09cax3i11q7id4pz 2062527 2062502 2026-06-18T09:18:41Z Penaber49 39672 /* Erdnîgarî */ 2062527 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Balevbûna kurdan li Kurdistanê | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | nexşe mezinî2 = | }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva "Kurdistan" cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de tê parvekirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Peyvnasî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistan yê selcûqiyan === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' tê wateya "welatê kurdan" û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], "Kurdistan" lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center | align = right | direction = vertical | header=Erdnîgariya Kurdistanê | image1 = Mountains of Kurdistan,.,.jpg | caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide. | image2 = Jezirah 0001.jpg | caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide | footer= }} Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Volume I |paşnav=Sinclair |pêşnav=T. A. |weşanger=Pindar Press |tarîx=1989-12-31 |isbn=978-0-907132-32-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EK1EBAAAQBAJ&pg=PA272 }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendürek Volcano (Eastern Anatolia, Turkey): I. Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros|Torosê]] ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û deverên berbi rojava ve vedigerin deştên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. <gallery mode="packed-hover"> Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]] </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armaca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin û li deverên dûrî Kurdistanê hatin bicihkirin ku nav de [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene. Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina [[başûrê Kurdistanê]] ji aliyê [[rejîma Sedam]], [[kembera erebî]] li [[Rojavayê Kurdistanê]] û bicihkirina bi milyonan [[tirk]] û [[tirkoman]]<nowiki/>ên li bakurê Kurdistanê hene. Ji ber vê rewşê gelek nexşeyên Kurdistanê jî aliyê gelek kes û rêxistinên ne kurd hatin çêkirin û belavkirin, bêgûman heryek bi armancên xwe ên polîtik û şaşagahdarkirina kurdan û raya giştî. Di gelek ji van nexşeyan da, beşên mezin ji Kurdistanê ji Kurdistanê hatine veqetandin û wiha tê nîşandan kû ne Kurdistanin. Ji aliyê piraniya rêxistinên kurdan nexşeya Kurdistanê ku li jor hatiye bicihkirin weke rasttirîn nexşe, kû piraniya herêmên kurdan di nav xwe de digrê, tê dîtin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê ye ku di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de ye. Bakurê Kurdistanê ji aliyê erdnîgarî û hejmara kurdan ve beşa herî mezin ê Kurdistanê ye û yek ji herêmên çiyayî yên Kurdistanê ku herêm xwedî [[zozan]], çiya û deştên bilind e. Dema mirov bi jor ve, li nexşeya bakurê Kurdistanê dinerê, rêza çiyayên [[Toros]] ên Başûr, Kurdistanê ji rojava ve, ber bi rojhilat ve dike du cih. Toros ji Rojavayê Kurdistanê, ji bajarê [[Gurgum]]ê ve dest pê dikin û ber bi rojhilatê ve heta herêma Colemêrgê diçin. Ji wê pê de jî, [[Zagros]] dest pê dikin. Li herêma [[Colemêrg]]ê çiya bilind, gur û tûjik in. Bilindahiya wan digêje 4000 metreyî. Toros ji aliyê Avhewa ve, [[Başûrê Kurdistanê]] ji hevdu diqetîne. Wê dike du cih: Bakur û başûrê Torosan. ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} Başûrê Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îraq]]ê de ye. Piştî ruxandina rejîma [[Sedam Huseyîn]] beşeke mezin ji başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] vê tê birêvebirin. <gallery> Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî ê Başûrê Kurdistanê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî Wêne:Autonome Region Kurdistan (Karte).png|thumb|Başûrê Kurdistanê li gor [[Otonomî|Otonomiya]] 1970'î </gallery> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îran]]ê de ye. Jimara nîştecihên vê perçeya Kurdistanê, zêdetirî 10.000.000 kes e ku nîzêkî 1.500.000 kurd li herêma [[Xorasan]] dijîn. ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye. Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe. {{-}} == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} [[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]] Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê. Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin. Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman. [[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]] Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû. Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye. Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man. [[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad ("Axa Kurdan") lêkirî yê (sedsala 11em).]] [[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]] Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine. Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de. Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya "[[Îtihad û Tereqî]]" ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne. Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar "rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe" bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate. == Aborî == {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Zimanê kurdî == {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} {{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}} {{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}} Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî <tt>KUR</tt> e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê. Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin: * [[Kurmancî]] * [[Soran]] * [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]] * [[Goran]] Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje. Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye. <ref name="Mehmed Uzun 1992">Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.</ref> <ref name="Mûrad Ciwan 1992">Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn, Swêd 1992</ref> <ref name="Ziya Gökalp 1992">Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.</ref> <ref name="Emîr Hesenpûr 1992">Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.</ref> === Kurmancî, kurdiya bakur === {{Gotara bingehîn|Kurmancî}} [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]] [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]] Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin. Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4">Kovara Fêrname hejmar: 4</ref> ==== Rêzimana kurmancî ==== Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.".<ref>Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han</ref> Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne. Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike. Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}</ref> e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye. Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne. Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye. Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin. === Soranî === {{Gotara bingehîn|Soranî}} Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn. === Kirmanckî / zazakî === {{Gotara bingehîn|Zazakî}} Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin. === Goranî / hewramî === {{Gotara bingehîn|Hewramî}} {{Multiple image | align = right | header = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]]) | header_align = center | width = 120 | image1 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg | caption1 = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto'' | image2 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg | caption2 = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto'' }} [[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. === Xwarîn (kurdiya başûrî) === {{Gotara bingehîn|Xwarîn}} [[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin. Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye<ref>Kovara Fêrname, hejmar: 4</ref> === Lekî === {{Gotara bingehîn|Lekî}} Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> === Lorî / bextiyarî === {{Gotara bingehîn|Lorî}} [[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.<ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> == Dîn == {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} {{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}} Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî. Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin. == Civak == Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne. {| class="wikitable sortable alternate" |- !Pêkhateya neteweyî<br> ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) <ref>Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> !% |- |[[Kurd]] || 85,9% |- |[[Tirk]] ||5,3% |- |[[Ereb]] || 3,6% |- |[[Ecem]] || 3,1% |- |[[Fars]] || 2,9% |- |[[Asûrî]] || 2,2% |- |[[Ermen]] || 1,5% |- |[[Tirkmen]] || 1,4% |- |Neteweyên din || 4,1% |- |} == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Ala == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&nbsp;cm bibe, firehî jî 60&nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.<ref>{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide. '''Ramana rengan ji eve:''' * ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin. * ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê * ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005</ref> == Cihên dîrokî == {{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Galerî == === Galeriya xelk û bajaran === <gallery mode="nolines"> Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê) Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]] Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd) Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye. </gallery> === Galeriya wêneyan === <gallery mode="nolines"> Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]]) Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]] Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]] </gallery> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] 4c5zyyddslgzpov8iotpnwn7d960523 2062533 2062527 2026-06-18T09:32:48Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--<nowiki/>, Lînk paqij kir.) 2062533 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Balevbûna kurdan li Kurdistanê | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | nexşe mezinî2 = | }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva "Kurdistan" cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de tê parvekirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Peyvnasî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistan yê selcûqiyan === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' tê wateya "welatê kurdan" û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], "Kurdistan" lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center | align = right | direction = vertical | header=Erdnîgariya Kurdistanê | image1 = Mountains of Kurdistan,.,.jpg | caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide. | image2 = Jezirah 0001.jpg | caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide | footer= }} Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Volume I |paşnav=Sinclair |pêşnav=T. A. |weşanger=Pindar Press |tarîx=1989-12-31 |isbn=978-0-907132-32-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EK1EBAAAQBAJ&pg=PA272 }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendürek Volcano (Eastern Anatolia, Turkey): I. Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û deverên berbi rojava ve vedigerin deştên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. <gallery mode="packed-hover"> Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]] </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armaca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin û li deverên dûrî Kurdistanê hatin bicihkirin ku nav de [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene. Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina [[başûrê Kurdistanê]] ji aliyê [[rejîma Sedam]], [[kembera erebî]] li [[Rojavayê Kurdistanê]] û bicihkirina bi milyonan [[tirk]] û [[tirkoman]]ên li bakurê Kurdistanê hene. Ji ber vê rewşê gelek nexşeyên Kurdistanê jî aliyê gelek kes û rêxistinên ne kurd hatin çêkirin û belavkirin, bêgûman heryek bi armancên xwe ên polîtik û şaşagahdarkirina kurdan û raya giştî. Di gelek ji van nexşeyan da, beşên mezin ji Kurdistanê ji Kurdistanê hatine veqetandin û wiha tê nîşandan kû ne Kurdistanin. Ji aliyê piraniya rêxistinên kurdan nexşeya Kurdistanê ku li jor hatiye bicihkirin weke rasttirîn nexşe, kû piraniya herêmên kurdan di nav xwe de digrê, tê dîtin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê ye ku di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de ye. Bakurê Kurdistanê ji aliyê erdnîgarî û hejmara kurdan ve beşa herî mezin ê Kurdistanê ye û yek ji herêmên çiyayî yên Kurdistanê ku herêm xwedî [[zozan]], çiya û deştên bilind e. Dema mirov bi jor ve, li nexşeya bakurê Kurdistanê dinerê, rêza çiyayên [[Toros]] ên Başûr, Kurdistanê ji rojava ve, ber bi rojhilat ve dike du cih. Toros ji Rojavayê Kurdistanê, ji bajarê [[Gurgum]]ê ve dest pê dikin û ber bi rojhilatê ve heta herêma Colemêrgê diçin. Ji wê pê de jî, [[Zagros]] dest pê dikin. Li herêma [[Colemêrg]]ê çiya bilind, gur û tûjik in. Bilindahiya wan digêje 4000 metreyî. Toros ji aliyê Avhewa ve, [[Başûrê Kurdistanê]] ji hevdu diqetîne. Wê dike du cih: Bakur û başûrê Torosan. ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} Başûrê Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îraq]]ê de ye. Piştî ruxandina rejîma [[Sedam Huseyîn]] beşeke mezin ji başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] vê tê birêvebirin. <gallery> Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî ê Başûrê Kurdistanê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî Wêne:Autonome Region Kurdistan (Karte).png|thumb|Başûrê Kurdistanê li gor [[Otonomî|Otonomiya]] 1970'î </gallery> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îran]]ê de ye. Jimara nîştecihên vê perçeya Kurdistanê, zêdetirî 10.000.000 kes e ku nîzêkî 1.500.000 kurd li herêma [[Xorasan]] dijîn. ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye. Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe. {{-}} == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} [[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]] Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê. Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin. Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman. [[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]] Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû. Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye. Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man. [[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad ("Axa Kurdan") lêkirî yê (sedsala 11em).]] [[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]] Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine. Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de. Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya "[[Îtihad û Tereqî]]" ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne. Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar "rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe" bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate. == Aborî == {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Zimanê kurdî == {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} {{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}} {{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}} Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî <tt>KUR</tt> e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê. Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin: * [[Kurmancî]] * [[Soran]] * [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]] * [[Goran]] Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje. Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye. <ref name="Mehmed Uzun 1992">Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.</ref> <ref name="Mûrad Ciwan 1992">Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn, Swêd 1992</ref> <ref name="Ziya Gökalp 1992">Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.</ref> <ref name="Emîr Hesenpûr 1992">Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.</ref> === Kurmancî, kurdiya bakur === {{Gotara bingehîn|Kurmancî}} [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]] [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]] Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin. Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4">Kovara Fêrname hejmar: 4</ref> ==== Rêzimana kurmancî ==== Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.".<ref>Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han</ref> Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne. Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike. Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}</ref> e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye. Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne. Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye. Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin. === Soranî === {{Gotara bingehîn|Soranî}} Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn. === Kirmanckî / zazakî === {{Gotara bingehîn|Zazakî}} Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin. === Goranî / hewramî === {{Gotara bingehîn|Hewramî}} {{Multiple image | align = right | header = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]]) | header_align = center | width = 120 | image1 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg | caption1 = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto'' | image2 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg | caption2 = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto'' }} [[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. === Xwarîn (kurdiya başûrî) === {{Gotara bingehîn|Xwarîn}} [[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin. Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye<ref>Kovara Fêrname, hejmar: 4</ref> === Lekî === {{Gotara bingehîn|Lekî}} Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> === Lorî / bextiyarî === {{Gotara bingehîn|Lorî}} [[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.<ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> == Dîn == {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} {{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}} Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî. Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin. == Civak == Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne. {| class="wikitable sortable alternate" |- !Pêkhateya neteweyî<br> ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) <ref>Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> !% |- |[[Kurd]] || 85,9% |- |[[Tirk]] ||5,3% |- |[[Ereb]] || 3,6% |- |[[Ecem]] || 3,1% |- |[[Fars]] || 2,9% |- |[[Asûrî]] || 2,2% |- |[[Ermen]] || 1,5% |- |[[Tirkmen]] || 1,4% |- |Neteweyên din || 4,1% |- |} == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Ala == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&nbsp;cm bibe, firehî jî 60&nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.<ref>{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide. '''Ramana rengan ji eve:''' * ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin. * ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê * ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005</ref> == Cihên dîrokî == {{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Galerî == === Galeriya xelk û bajaran === <gallery mode="nolines"> Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê) Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]] Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd) Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye. </gallery> === Galeriya wêneyan === <gallery mode="nolines"> Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]]) Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]] Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]] </gallery> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] k5gfypbysoamzzq5y6zjbljumgah5jj 2062534 2062533 2026-06-18T09:36:03Z Penaber49 39672 2062534 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Balevbûna kurdan li Kurdistanê | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | nexşe mezinî2 = | }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva "Kurdistan" cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de tê parvekirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Peyvnasî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistan yê selcûqiyan === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' tê wateya "welatê kurdan" û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], "Kurdistan" lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center | align = right | direction = vertical | header=Erdnîgariya Kurdistanê | image1 = Mountains of Kurdistan,.,.jpg | caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide. | image2 = Jezirah 0001.jpg | caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide | footer= }} Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Volume I |paşnav=Sinclair |pêşnav=T. A. |weşanger=Pindar Press |tarîx=1989-12-31 |isbn=978-0-907132-32-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EK1EBAAAQBAJ&pg=PA272 }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendürek Volcano (Eastern Anatolia, Turkey): I. Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û deverên berbi rojava ve vedigerin deştên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. <gallery mode="packed-hover"> Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]] </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji hatine [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin. Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam, kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene. Bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê ye ku di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de ye. Bakurê Kurdistanê ji aliyê erdnîgarî û hejmara kurdan ve beşa herî mezin ê Kurdistanê ye û yek ji herêmên çiyayî yên Kurdistanê ku herêm xwedî [[zozan]], çiya û deştên bilind e. Dema mirov bi jor ve, li nexşeya bakurê Kurdistanê dinerê, rêza çiyayên [[Toros]] ên Başûr, Kurdistanê ji rojava ve, ber bi rojhilat ve dike du cih. Toros ji Rojavayê Kurdistanê, ji bajarê [[Gurgum]]ê ve dest pê dikin û ber bi rojhilatê ve heta herêma Colemêrgê diçin. Ji wê pê de jî, [[Zagros]] dest pê dikin. Li herêma [[Colemêrg]]ê çiya bilind, gur û tûjik in. Bilindahiya wan digêje 4000 metreyî. Toros ji aliyê Avhewa ve, [[Başûrê Kurdistanê]] ji hevdu diqetîne. Wê dike du cih: Bakur û başûrê Torosan. ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} Başûrê Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îraq]]ê de ye. Piştî ruxandina rejîma [[Sedam Huseyîn]] beşeke mezin ji başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] vê tê birêvebirin. <gallery> Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî ê Başûrê Kurdistanê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî Wêne:Autonome Region Kurdistan (Karte).png|thumb|Başûrê Kurdistanê li gor [[Otonomî|Otonomiya]] 1970'î </gallery> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îran]]ê de ye. Jimara nîştecihên vê perçeya Kurdistanê, zêdetirî 10.000.000 kes e ku nîzêkî 1.500.000 kurd li herêma [[Xorasan]] dijîn. ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye. Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe. {{-}} == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} [[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]] Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê. Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin. Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman. [[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]] Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû. Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye. Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man. [[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad ("Axa Kurdan") lêkirî yê (sedsala 11em).]] [[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]] Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine. Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de. Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya "[[Îtihad û Tereqî]]" ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne. Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar "rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe" bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate. == Aborî == {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Zimanê kurdî == {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} {{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}} {{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}} Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî <tt>KUR</tt> e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê. Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin: * [[Kurmancî]] * [[Soran]] * [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]] * [[Goran]] Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje. Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye. <ref name="Mehmed Uzun 1992">Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.</ref> <ref name="Mûrad Ciwan 1992">Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn, Swêd 1992</ref> <ref name="Ziya Gökalp 1992">Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.</ref> <ref name="Emîr Hesenpûr 1992">Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.</ref> === Kurmancî, kurdiya bakur === {{Gotara bingehîn|Kurmancî}} [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]] [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]] Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin. Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4">Kovara Fêrname hejmar: 4</ref> ==== Rêzimana kurmancî ==== Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.".<ref>Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han</ref> Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne. Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike. Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}</ref> e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye. Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne. Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye. Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin. === Soranî === {{Gotara bingehîn|Soranî}} Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn. === Kirmanckî / zazakî === {{Gotara bingehîn|Zazakî}} Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin. === Goranî / hewramî === {{Gotara bingehîn|Hewramî}} {{Multiple image | align = right | header = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]]) | header_align = center | width = 120 | image1 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg | caption1 = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto'' | image2 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg | caption2 = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto'' }} [[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. === Xwarîn (kurdiya başûrî) === {{Gotara bingehîn|Xwarîn}} [[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin. Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye<ref>Kovara Fêrname, hejmar: 4</ref> === Lekî === {{Gotara bingehîn|Lekî}} Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> === Lorî / bextiyarî === {{Gotara bingehîn|Lorî}} [[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.<ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> == Dîn == {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} {{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}} Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî. Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin. == Civak == Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne. {| class="wikitable sortable alternate" |- !Pêkhateya neteweyî<br> ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) <ref>Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> !% |- |[[Kurd]] || 85,9% |- |[[Tirk]] ||5,3% |- |[[Ereb]] || 3,6% |- |[[Ecem]] || 3,1% |- |[[Fars]] || 2,9% |- |[[Asûrî]] || 2,2% |- |[[Ermen]] || 1,5% |- |[[Tirkmen]] || 1,4% |- |Neteweyên din || 4,1% |- |} == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Ala == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&nbsp;cm bibe, firehî jî 60&nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.<ref>{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide. '''Ramana rengan ji eve:''' * ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin. * ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê * ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005</ref> == Cihên dîrokî == {{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Galerî == === Galeriya xelk û bajaran === <gallery mode="nolines"> Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê) Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]] Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd) Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye. </gallery> === Galeriya wêneyan === <gallery mode="nolines"> Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]]) Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]] Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]] </gallery> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] j6107dxz4lseaa3pmer7p0v1e6ro38g 2062535 2062534 2026-06-18T09:36:24Z Penaber49 39672 /* Bakurê Kurdistanê */ 2062535 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Balevbûna kurdan li Kurdistanê | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | nexşe mezinî2 = | }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva "Kurdistan" cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de tê parvekirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Peyvnasî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistan yê selcûqiyan === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' tê wateya "welatê kurdan" û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], "Kurdistan" lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center | align = right | direction = vertical | header=Erdnîgariya Kurdistanê | image1 = Mountains of Kurdistan,.,.jpg | caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide. | image2 = Jezirah 0001.jpg | caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide | footer= }} Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Volume I |paşnav=Sinclair |pêşnav=T. A. |weşanger=Pindar Press |tarîx=1989-12-31 |isbn=978-0-907132-32-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EK1EBAAAQBAJ&pg=PA272 }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendürek Volcano (Eastern Anatolia, Turkey): I. Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û deverên berbi rojava ve vedigerin deştên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. <gallery mode="packed-hover"> Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]] </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji hatine [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin. Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam, kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene. Bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = Bakurê Kurdistanê | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê ye ku di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de ye. Bakurê Kurdistanê ji aliyê erdnîgarî û hejmara kurdan ve beşa herî mezin ê Kurdistanê ye û yek ji herêmên çiyayî yên Kurdistanê ku herêm xwedî [[zozan]], çiya û deştên bilind e. Dema mirov bi jor ve, li nexşeya bakurê Kurdistanê dinerê, rêza çiyayên [[Toros]] ên Başûr, Kurdistanê ji rojava ve, ber bi rojhilat ve dike du cih. Toros ji Rojavayê Kurdistanê, ji bajarê [[Gurgum]]ê ve dest pê dikin û ber bi rojhilatê ve heta herêma Colemêrgê diçin. Ji wê pê de jî, [[Zagros]] dest pê dikin. Li herêma [[Colemêrg]]ê çiya bilind, gur û tûjik in. Bilindahiya wan digêje 4000 metreyî. Toros ji aliyê Avhewa ve, [[Başûrê Kurdistanê]] ji hevdu diqetîne. Wê dike du cih: Bakur û başûrê Torosan. ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} Başûrê Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îraq]]ê de ye. Piştî ruxandina rejîma [[Sedam Huseyîn]] beşeke mezin ji başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] vê tê birêvebirin. <gallery> Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî ê Başûrê Kurdistanê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî Wêne:Autonome Region Kurdistan (Karte).png|thumb|Başûrê Kurdistanê li gor [[Otonomî|Otonomiya]] 1970'î </gallery> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îran]]ê de ye. Jimara nîştecihên vê perçeya Kurdistanê, zêdetirî 10.000.000 kes e ku nîzêkî 1.500.000 kurd li herêma [[Xorasan]] dijîn. ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye. Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe. {{-}} == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} [[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]] Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê. Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin. Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman. [[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]] Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû. Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye. Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man. [[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad ("Axa Kurdan") lêkirî yê (sedsala 11em).]] [[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]] Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine. Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de. Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya "[[Îtihad û Tereqî]]" ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne. Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar "rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe" bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate. == Aborî == {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Zimanê kurdî == {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} {{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}} {{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}} Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî <tt>KUR</tt> e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê. Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin: * [[Kurmancî]] * [[Soran]] * [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]] * [[Goran]] Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje. Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye. <ref name="Mehmed Uzun 1992">Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.</ref> <ref name="Mûrad Ciwan 1992">Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn, Swêd 1992</ref> <ref name="Ziya Gökalp 1992">Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.</ref> <ref name="Emîr Hesenpûr 1992">Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.</ref> === Kurmancî, kurdiya bakur === {{Gotara bingehîn|Kurmancî}} [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]] [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]] Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin. Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4">Kovara Fêrname hejmar: 4</ref> ==== Rêzimana kurmancî ==== Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.".<ref>Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han</ref> Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne. Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike. Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}</ref> e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye. Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne. Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye. Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin. === Soranî === {{Gotara bingehîn|Soranî}} Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn. === Kirmanckî / zazakî === {{Gotara bingehîn|Zazakî}} Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin. === Goranî / hewramî === {{Gotara bingehîn|Hewramî}} {{Multiple image | align = right | header = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]]) | header_align = center | width = 120 | image1 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg | caption1 = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto'' | image2 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg | caption2 = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto'' }} [[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. === Xwarîn (kurdiya başûrî) === {{Gotara bingehîn|Xwarîn}} [[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin. Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye<ref>Kovara Fêrname, hejmar: 4</ref> === Lekî === {{Gotara bingehîn|Lekî}} Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> === Lorî / bextiyarî === {{Gotara bingehîn|Lorî}} [[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.<ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> == Dîn == {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} {{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}} Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî. Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin. == Civak == Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne. {| class="wikitable sortable alternate" |- !Pêkhateya neteweyî<br> ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) <ref>Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> !% |- |[[Kurd]] || 85,9% |- |[[Tirk]] ||5,3% |- |[[Ereb]] || 3,6% |- |[[Ecem]] || 3,1% |- |[[Fars]] || 2,9% |- |[[Asûrî]] || 2,2% |- |[[Ermen]] || 1,5% |- |[[Tirkmen]] || 1,4% |- |Neteweyên din || 4,1% |- |} == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Ala == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&nbsp;cm bibe, firehî jî 60&nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.<ref>{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide. '''Ramana rengan ji eve:''' * ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin. * ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê * ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005</ref> == Cihên dîrokî == {{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Galerî == === Galeriya xelk û bajaran === <gallery mode="nolines"> Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê) Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]] Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd) Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye. </gallery> === Galeriya wêneyan === <gallery mode="nolines"> Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]]) Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]] Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]] </gallery> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] c2b252e5i9bah93xgzzc26tumsrzyax 2062551 2062535 2026-06-18T09:38:24Z Penaber49 39672 2062551 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Balevbûna kurdan li Kurdistanê | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | nexşe mezinî2 = | }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva "Kurdistan" cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de tê parvekirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Peyvnasî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistan yê selcûqiyan === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' tê wateya "welatê kurdan" û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], "Kurdistan" lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center | align = right | direction = vertical | header=Erdnîgariya Kurdistanê | image1 = Mountains of Kurdistan,.,.jpg | caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide. | image2 = Jezirah 0001.jpg | caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide | footer= }} Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Volume I |paşnav=Sinclair |pêşnav=T. A. |weşanger=Pindar Press |tarîx=1989-12-31 |isbn=978-0-907132-32-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EK1EBAAAQBAJ&pg=PA272 }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendürek Volcano (Eastern Anatolia, Turkey): I. Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û deverên berbi rojava ve vedigerin deştên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> <gallery mode="packed-hover"> Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]] </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji hatine [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin. Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam, kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene. Bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = Bakurê Kurdistanê | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê ye ku di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de ye. Bakurê Kurdistanê ji aliyê erdnîgarî û hejmara kurdan ve beşa herî mezin ê Kurdistanê ye û yek ji herêmên çiyayî yên Kurdistanê ku herêm xwedî [[zozan]], çiya û deştên bilind e. Dema mirov bi jor ve, li nexşeya bakurê Kurdistanê dinerê, rêza çiyayên [[Toros]] ên Başûr, Kurdistanê ji rojava ve, ber bi rojhilat ve dike du cih. Toros ji Rojavayê Kurdistanê, ji bajarê [[Gurgum]]ê ve dest pê dikin û ber bi rojhilatê ve heta herêma Colemêrgê diçin. Ji wê pê de jî, [[Zagros]] dest pê dikin. Li herêma [[Colemêrg]]ê çiya bilind, gur û tûjik in. Bilindahiya wan digêje 4000 metreyî. Toros ji aliyê Avhewa ve, [[Başûrê Kurdistanê]] ji hevdu diqetîne. Wê dike du cih: Bakur û başûrê Torosan. ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} Başûrê Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îraq]]ê de ye. Piştî ruxandina rejîma [[Sedam Huseyîn]] beşeke mezin ji başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] vê tê birêvebirin. <gallery> Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî ê Başûrê Kurdistanê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî Wêne:Autonome Region Kurdistan (Karte).png|thumb|Başûrê Kurdistanê li gor [[Otonomî|Otonomiya]] 1970'î </gallery> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îran]]ê de ye. Jimara nîştecihên vê perçeya Kurdistanê, zêdetirî 10.000.000 kes e ku nîzêkî 1.500.000 kurd li herêma [[Xorasan]] dijîn. ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye. Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe. {{-}} == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} [[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]] Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê. Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin. Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman. [[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]] Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû. Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye. Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man. [[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad ("Axa Kurdan") lêkirî yê (sedsala 11em).]] [[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]] Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine. Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de. Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya "[[Îtihad û Tereqî]]" ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne. Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar "rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe" bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate. == Aborî == {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Zimanê kurdî == {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} {{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}} {{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}} Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî <tt>KUR</tt> e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê. Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin: * [[Kurmancî]] * [[Soran]] * [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]] * [[Goran]] Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje. Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye. <ref name="Mehmed Uzun 1992">Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.</ref> <ref name="Mûrad Ciwan 1992">Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn, Swêd 1992</ref> <ref name="Ziya Gökalp 1992">Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.</ref> <ref name="Emîr Hesenpûr 1992">Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.</ref> === Kurmancî, kurdiya bakur === {{Gotara bingehîn|Kurmancî}} [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]] [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]] Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin. Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4">Kovara Fêrname hejmar: 4</ref> ==== Rêzimana kurmancî ==== Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.".<ref>Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han</ref> Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne. Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike. Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}</ref> e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye. Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne. Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye. Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin. === Soranî === {{Gotara bingehîn|Soranî}} Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn. === Kirmanckî / zazakî === {{Gotara bingehîn|Zazakî}} Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin. === Goranî / hewramî === {{Gotara bingehîn|Hewramî}} {{Multiple image | align = right | header = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]]) | header_align = center | width = 120 | image1 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg | caption1 = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto'' | image2 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg | caption2 = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto'' }} [[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. === Xwarîn (kurdiya başûrî) === {{Gotara bingehîn|Xwarîn}} [[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin. Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye<ref>Kovara Fêrname, hejmar: 4</ref> === Lekî === {{Gotara bingehîn|Lekî}} Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> === Lorî / bextiyarî === {{Gotara bingehîn|Lorî}} [[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.<ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> == Dîn == {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} {{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}} Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî. Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin. == Civak == Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne. {| class="wikitable sortable alternate" |- !Pêkhateya neteweyî<br> ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) <ref>Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> !% |- |[[Kurd]] || 85,9% |- |[[Tirk]] ||5,3% |- |[[Ereb]] || 3,6% |- |[[Ecem]] || 3,1% |- |[[Fars]] || 2,9% |- |[[Asûrî]] || 2,2% |- |[[Ermen]] || 1,5% |- |[[Tirkmen]] || 1,4% |- |Neteweyên din || 4,1% |- |} == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Ala == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&nbsp;cm bibe, firehî jî 60&nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.<ref>{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide. '''Ramana rengan ji eve:''' * ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin. * ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê * ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005</ref> == Cihên dîrokî == {{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Galerî == === Galeriya xelk û bajaran === <gallery mode="nolines"> Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê) Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]] Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd) Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye. </gallery> === Galeriya wêneyan === <gallery mode="nolines"> Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]]) Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]] Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]] </gallery> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] t508z1n2dnktyzlgm5iz935u85r3w3h 2062552 2062551 2026-06-18T09:41:07Z Penaber49 39672 2062552 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Balevbûna kurdan li Kurdistanê | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | nexşe mezinî2 = | }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva "Kurdistan" cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de tê parvekirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Peyvnasî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistan yê selcûqiyan === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' tê wateya "welatê kurdan" û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], "Kurdistan" lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center | align = right | direction = vertical | header=Erdnîgariya Kurdistanê | image1 = Mountains of Kurdistan,.,.jpg | caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide. | image2 = Jezirah 0001.jpg | caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide | footer= }} Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Volume I |paşnav=Sinclair |pêşnav=T. A. |weşanger=Pindar Press |tarîx=1989-12-31 |isbn=978-0-907132-32-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EK1EBAAAQBAJ&pg=PA272 }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendürek Volcano (Eastern Anatolia, Turkey): I. Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û deverên berbi rojava ve vedigerin deştên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> <gallery mode="packed-hover"> Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]] </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin. Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam, kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene. Bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = Bakurê Kurdistanê | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê ye ku di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de ye. Bakurê Kurdistanê ji aliyê erdnîgarî û hejmara kurdan ve beşa herî mezin ê Kurdistanê ye û yek ji herêmên çiyayî yên Kurdistanê ku herêm xwedî [[zozan]], çiya û deştên bilind e. Dema mirov bi jor ve, li nexşeya bakurê Kurdistanê dinerê, rêza çiyayên [[Toros]] ên Başûr, Kurdistanê ji rojava ve, ber bi rojhilat ve dike du cih. Toros ji Rojavayê Kurdistanê, ji bajarê [[Gurgum]]ê ve dest pê dikin û ber bi rojhilatê ve heta herêma Colemêrgê diçin. Ji wê pê de jî, [[Zagros]] dest pê dikin. Li herêma [[Colemêrg]]ê çiya bilind, gur û tûjik in. Bilindahiya wan digêje 4000 metreyî. Toros ji aliyê Avhewa ve, [[Başûrê Kurdistanê]] ji hevdu diqetîne. Wê dike du cih: Bakur û başûrê Torosan. ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} Başûrê Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îraq]]ê de ye. Piştî ruxandina rejîma [[Sedam Huseyîn]] beşeke mezin ji başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] vê tê birêvebirin. <gallery> Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî ê Başûrê Kurdistanê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî Wêne:Autonome Region Kurdistan (Karte).png|thumb|Başûrê Kurdistanê li gor [[Otonomî|Otonomiya]] 1970'î </gallery> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îran]]ê de ye. Jimara nîştecihên vê perçeya Kurdistanê, zêdetirî 10.000.000 kes e ku nîzêkî 1.500.000 kurd li herêma [[Xorasan]] dijîn. ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye. Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe. {{-}} == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} [[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]] Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê. Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin. Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman. [[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]] Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû. Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye. Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man. [[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad ("Axa Kurdan") lêkirî yê (sedsala 11em).]] [[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]] Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine. Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de. Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya "[[Îtihad û Tereqî]]" ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne. Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar "rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe" bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate. == Aborî == {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Zimanê kurdî == {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} {{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}} {{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}} Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî <tt>KUR</tt> e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê. Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin: * [[Kurmancî]] * [[Soran]] * [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]] * [[Goran]] Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje. Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye. <ref name="Mehmed Uzun 1992">Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.</ref> <ref name="Mûrad Ciwan 1992">Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn, Swêd 1992</ref> <ref name="Ziya Gökalp 1992">Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.</ref> <ref name="Emîr Hesenpûr 1992">Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.</ref> === Kurmancî, kurdiya bakur === {{Gotara bingehîn|Kurmancî}} [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]] [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]] Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin. Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4">Kovara Fêrname hejmar: 4</ref> ==== Rêzimana kurmancî ==== Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.".<ref>Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han</ref> Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne. Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike. Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}</ref> e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye. Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne. Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye. Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin. === Soranî === {{Gotara bingehîn|Soranî}} Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn. === Kirmanckî / zazakî === {{Gotara bingehîn|Zazakî}} Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin. === Goranî / hewramî === {{Gotara bingehîn|Hewramî}} {{Multiple image | align = right | header = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]]) | header_align = center | width = 120 | image1 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg | caption1 = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto'' | image2 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg | caption2 = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto'' }} [[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. === Xwarîn (kurdiya başûrî) === {{Gotara bingehîn|Xwarîn}} [[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin. Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye<ref>Kovara Fêrname, hejmar: 4</ref> === Lekî === {{Gotara bingehîn|Lekî}} Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> === Lorî / bextiyarî === {{Gotara bingehîn|Lorî}} [[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.<ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> == Dîn == {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} {{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}} Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî. Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin. == Civak == Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne. {| class="wikitable sortable alternate" |- !Pêkhateya neteweyî<br> ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) <ref>Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> !% |- |[[Kurd]] || 85,9% |- |[[Tirk]] ||5,3% |- |[[Ereb]] || 3,6% |- |[[Ecem]] || 3,1% |- |[[Fars]] || 2,9% |- |[[Asûrî]] || 2,2% |- |[[Ermen]] || 1,5% |- |[[Tirkmen]] || 1,4% |- |Neteweyên din || 4,1% |- |} == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Ala == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&nbsp;cm bibe, firehî jî 60&nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.<ref>{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide. '''Ramana rengan ji eve:''' * ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin. * ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê * ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005</ref> == Cihên dîrokî == {{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Galerî == === Galeriya xelk û bajaran === <gallery mode="nolines"> Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê) Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]] Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd) Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye. </gallery> === Galeriya wêneyan === <gallery mode="nolines"> Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]]) Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]] Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]] </gallery> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] kluo8qqmtsay4s2h2t932l3s8wawuud 2062556 2062552 2026-06-18T09:45:20Z Penaber49 39672 /* Erdnîgarî */ 2062556 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Balevbûna kurdan li Kurdistanê | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | nexşe mezinî2 = | }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva "Kurdistan" cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de tê parvekirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Peyvnasî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistan yê selcûqiyan === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' tê wateya "welatê kurdan" û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], "Kurdistan" lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center | align = right | direction = vertical | header=Erdnîgariya Kurdistanê | image1 = Mountains of Kurdistan,.,.jpg | caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide. | image2 = Jezirah 0001.jpg | caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide | footer= }} Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Volume I |paşnav=Sinclair |pêşnav=T. A. |weşanger=Pindar Press |tarîx=1989-12-31 |isbn=978-0-907132-32-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EK1EBAAAQBAJ&pg=PA272 }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendürek Volcano (Eastern Anatolia, Turkey): I. Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û deverên berbi rojava ve vedigerin deştên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> <gallery mode="packed-hover"> Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]] </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam, kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene. Bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = Bakurê Kurdistanê | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê ye ku di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de ye. Bakurê Kurdistanê ji aliyê erdnîgarî û hejmara kurdan ve beşa herî mezin ê Kurdistanê ye û yek ji herêmên çiyayî yên Kurdistanê ku herêm xwedî [[zozan]], çiya û deştên bilind e. Dema mirov bi jor ve, li nexşeya bakurê Kurdistanê dinerê, rêza çiyayên [[Toros]] ên Başûr, Kurdistanê ji rojava ve, ber bi rojhilat ve dike du cih. Toros ji Rojavayê Kurdistanê, ji bajarê [[Gurgum]]ê ve dest pê dikin û ber bi rojhilatê ve heta herêma Colemêrgê diçin. Ji wê pê de jî, [[Zagros]] dest pê dikin. Li herêma [[Colemêrg]]ê çiya bilind, gur û tûjik in. Bilindahiya wan digêje 4000 metreyî. Toros ji aliyê Avhewa ve, [[Başûrê Kurdistanê]] ji hevdu diqetîne. Wê dike du cih: Bakur û başûrê Torosan. ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} Başûrê Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îraq]]ê de ye. Piştî ruxandina rejîma [[Sedam Huseyîn]] beşeke mezin ji başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] vê tê birêvebirin. <gallery> Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî ê Başûrê Kurdistanê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî Wêne:Autonome Region Kurdistan (Karte).png|thumb|Başûrê Kurdistanê li gor [[Otonomî|Otonomiya]] 1970'î </gallery> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îran]]ê de ye. Jimara nîştecihên vê perçeya Kurdistanê, zêdetirî 10.000.000 kes e ku nîzêkî 1.500.000 kurd li herêma [[Xorasan]] dijîn. ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye. Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe. {{-}} == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} [[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]] Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê. Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin. Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman. [[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]] Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû. Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye. Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man. [[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad ("Axa Kurdan") lêkirî yê (sedsala 11em).]] [[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]] Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine. Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de. Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya "[[Îtihad û Tereqî]]" ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne. Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar "rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe" bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate. == Aborî == {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Zimanê kurdî == {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} {{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}} {{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}} Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî <tt>KUR</tt> e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê. Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin: * [[Kurmancî]] * [[Soran]] * [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]] * [[Goran]] Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje. Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye. <ref name="Mehmed Uzun 1992">Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.</ref> <ref name="Mûrad Ciwan 1992">Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn, Swêd 1992</ref> <ref name="Ziya Gökalp 1992">Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.</ref> <ref name="Emîr Hesenpûr 1992">Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.</ref> === Kurmancî, kurdiya bakur === {{Gotara bingehîn|Kurmancî}} [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]] [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]] Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin. Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4">Kovara Fêrname hejmar: 4</ref> ==== Rêzimana kurmancî ==== Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.".<ref>Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han</ref> Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne. Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike. Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}</ref> e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye. Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne. Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye. Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin. === Soranî === {{Gotara bingehîn|Soranî}} Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn. === Kirmanckî / zazakî === {{Gotara bingehîn|Zazakî}} Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin. === Goranî / hewramî === {{Gotara bingehîn|Hewramî}} {{Multiple image | align = right | header = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]]) | header_align = center | width = 120 | image1 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg | caption1 = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto'' | image2 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg | caption2 = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto'' }} [[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. === Xwarîn (kurdiya başûrî) === {{Gotara bingehîn|Xwarîn}} [[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin. Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye<ref>Kovara Fêrname, hejmar: 4</ref> === Lekî === {{Gotara bingehîn|Lekî}} Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> === Lorî / bextiyarî === {{Gotara bingehîn|Lorî}} [[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.<ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> == Dîn == {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} {{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}} Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî. Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin. == Civak == Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne. {| class="wikitable sortable alternate" |- !Pêkhateya neteweyî<br> ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) <ref>Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> !% |- |[[Kurd]] || 85,9% |- |[[Tirk]] ||5,3% |- |[[Ereb]] || 3,6% |- |[[Ecem]] || 3,1% |- |[[Fars]] || 2,9% |- |[[Asûrî]] || 2,2% |- |[[Ermen]] || 1,5% |- |[[Tirkmen]] || 1,4% |- |Neteweyên din || 4,1% |- |} == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Ala == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&nbsp;cm bibe, firehî jî 60&nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.<ref>{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide. '''Ramana rengan ji eve:''' * ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin. * ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê * ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005</ref> == Cihên dîrokî == {{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Galerî == === Galeriya xelk û bajaran === <gallery mode="nolines"> Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê) Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]] Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd) Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye. </gallery> === Galeriya wêneyan === <gallery mode="nolines"> Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]]) Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]] Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]] </gallery> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] ttcjoyi3powz73dbh7yetz4jbeouk8o 2062557 2062556 2026-06-18T09:46:28Z Penaber49 39672 /* Sirûda netewî */ 2062557 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Balevbûna kurdan li Kurdistanê | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | nexşe mezinî2 = | }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva "Kurdistan" cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de tê parvekirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Peyvnasî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistan yê selcûqiyan === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' tê wateya "welatê kurdan" û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], "Kurdistan" lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center | align = right | direction = vertical | header=Erdnîgariya Kurdistanê | image1 = Mountains of Kurdistan,.,.jpg | caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide. | image2 = Jezirah 0001.jpg | caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide | footer= }} Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Volume I |paşnav=Sinclair |pêşnav=T. A. |weşanger=Pindar Press |tarîx=1989-12-31 |isbn=978-0-907132-32-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EK1EBAAAQBAJ&pg=PA272 }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendürek Volcano (Eastern Anatolia, Turkey): I. Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û deverên berbi rojava ve vedigerin deştên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> <gallery mode="packed-hover"> Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]] </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam, kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene. Bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = Bakurê Kurdistanê | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê ye ku di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de ye. Bakurê Kurdistanê ji aliyê erdnîgarî û hejmara kurdan ve beşa herî mezin ê Kurdistanê ye û yek ji herêmên çiyayî yên Kurdistanê ku herêm xwedî [[zozan]], çiya û deştên bilind e. Dema mirov bi jor ve, li nexşeya bakurê Kurdistanê dinerê, rêza çiyayên [[Toros]] ên Başûr, Kurdistanê ji rojava ve, ber bi rojhilat ve dike du cih. Toros ji Rojavayê Kurdistanê, ji bajarê [[Gurgum]]ê ve dest pê dikin û ber bi rojhilatê ve heta herêma Colemêrgê diçin. Ji wê pê de jî, [[Zagros]] dest pê dikin. Li herêma [[Colemêrg]]ê çiya bilind, gur û tûjik in. Bilindahiya wan digêje 4000 metreyî. Toros ji aliyê Avhewa ve, [[Başûrê Kurdistanê]] ji hevdu diqetîne. Wê dike du cih: Bakur û başûrê Torosan. ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} Başûrê Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îraq]]ê de ye. Piştî ruxandina rejîma [[Sedam Huseyîn]] beşeke mezin ji başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] vê tê birêvebirin. <gallery> Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî ê Başûrê Kurdistanê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî Wêne:Autonome Region Kurdistan (Karte).png|thumb|Başûrê Kurdistanê li gor [[Otonomî|Otonomiya]] 1970'î </gallery> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îran]]ê de ye. Jimara nîştecihên vê perçeya Kurdistanê, zêdetirî 10.000.000 kes e ku nîzêkî 1.500.000 kurd li herêma [[Xorasan]] dijîn. ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye. Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe. {{-}} == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} [[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]] Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê. Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin. Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman. [[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]] Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû. Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye. Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man. [[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad ("Axa Kurdan") lêkirî yê (sedsala 11em).]] [[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]] Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine. Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de. Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya "[[Îtihad û Tereqî]]" ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne. Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar "rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe" bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate. == Aborî == {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Zimanê kurdî == {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} {{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}} {{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}} Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî <tt>KUR</tt> e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê. Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin: * [[Kurmancî]] * [[Soran]] * [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]] * [[Goran]] Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje. Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye. <ref name="Mehmed Uzun 1992">Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.</ref> <ref name="Mûrad Ciwan 1992">Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn, Swêd 1992</ref> <ref name="Ziya Gökalp 1992">Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.</ref> <ref name="Emîr Hesenpûr 1992">Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.</ref> === Kurmancî, kurdiya bakur === {{Gotara bingehîn|Kurmancî}} [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]] [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]] Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin. Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4">Kovara Fêrname hejmar: 4</ref> ==== Rêzimana kurmancî ==== Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.".<ref>Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han</ref> Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne. Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike. Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}</ref> e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye. Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne. Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye. Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin. === Soranî === {{Gotara bingehîn|Soranî}} Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn. === Kirmanckî / zazakî === {{Gotara bingehîn|Zazakî}} Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin. === Goranî / hewramî === {{Gotara bingehîn|Hewramî}} {{Multiple image | align = right | header = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]]) | header_align = center | width = 120 | image1 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg | caption1 = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto'' | image2 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg | caption2 = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto'' }} [[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. === Xwarîn (kurdiya başûrî) === {{Gotara bingehîn|Xwarîn}} [[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin. Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye<ref>Kovara Fêrname, hejmar: 4</ref> === Lekî === {{Gotara bingehîn|Lekî}} Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> === Lorî / bextiyarî === {{Gotara bingehîn|Lorî}} [[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.<ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> == Dîn == {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} {{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}} Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî. Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin. == Civak == Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne. {| class="wikitable sortable alternate" |- !Pêkhateya neteweyî<br> ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) <ref>Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> !% |- |[[Kurd]] || 85,9% |- |[[Tirk]] ||5,3% |- |[[Ereb]] || 3,6% |- |[[Ecem]] || 3,1% |- |[[Fars]] || 2,9% |- |[[Asûrî]] || 2,2% |- |[[Ermen]] || 1,5% |- |[[Tirkmen]] || 1,4% |- |Neteweyên din || 4,1% |- |} == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Ala == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&nbsp;cm bibe, firehî jî 60&nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.<ref>{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide. '''Ramana rengan ji eve:''' * ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin. * ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê * ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}</ref> == Cihên dîrokî == {{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Galerî == === Galeriya xelk û bajaran === <gallery mode="nolines"> Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê) Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]] Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd) Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye. </gallery> === Galeriya wêneyan === <gallery mode="nolines"> Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]]) Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]] Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]] </gallery> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] lhykjcjkhxlemv2ogdi5re13tfb0t8c 2062560 2062557 2026-06-18T09:52:28Z Penaber49 39672 /* Erdnîgarî */ 2062560 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Balevbûna kurdan li Kurdistanê | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | nexşe mezinî2 = | }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva "Kurdistan" cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de tê parvekirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Peyvnasî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistan yê selcûqiyan === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' tê wateya "welatê kurdan" û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], "Kurdistan" lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center | align = right | direction = vertical | header=Erdnîgariya Kurdistanê | image1 = Mountains of Kurdistan,.,.jpg | caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide. | image2 = Jezirah 0001.jpg | caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide | footer= }} Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Volume I |paşnav=Sinclair |pêşnav=T. A. |weşanger=Pindar Press |tarîx=1989-12-31 |isbn=978-0-907132-32-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EK1EBAAAQBAJ&pg=PA272 }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendürek Volcano (Eastern Anatolia, Turkey): I. Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û deverên berbi rojava ve vedigerin deştên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> <gallery mode="packed-hover"> Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]] </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107}}</ref> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150}}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}</ref> Bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = Bakurê Kurdistanê | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê ye ku di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de ye. Bakurê Kurdistanê ji aliyê erdnîgarî û hejmara kurdan ve beşa herî mezin ê Kurdistanê ye û yek ji herêmên çiyayî yên Kurdistanê ku herêm xwedî [[zozan]], çiya û deştên bilind e. Dema mirov bi jor ve, li nexşeya bakurê Kurdistanê dinerê, rêza çiyayên [[Toros]] ên Başûr, Kurdistanê ji rojava ve, ber bi rojhilat ve dike du cih. Toros ji Rojavayê Kurdistanê, ji bajarê [[Gurgum]]ê ve dest pê dikin û ber bi rojhilatê ve heta herêma Colemêrgê diçin. Ji wê pê de jî, [[Zagros]] dest pê dikin. Li herêma [[Colemêrg]]ê çiya bilind, gur û tûjik in. Bilindahiya wan digêje 4000 metreyî. Toros ji aliyê Avhewa ve, [[Başûrê Kurdistanê]] ji hevdu diqetîne. Wê dike du cih: Bakur û başûrê Torosan. ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} Başûrê Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îraq]]ê de ye. Piştî ruxandina rejîma [[Sedam Huseyîn]] beşeke mezin ji başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] vê tê birêvebirin. <gallery> Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî ê Başûrê Kurdistanê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî Wêne:Autonome Region Kurdistan (Karte).png|thumb|Başûrê Kurdistanê li gor [[Otonomî|Otonomiya]] 1970'î </gallery> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îran]]ê de ye. Jimara nîştecihên vê perçeya Kurdistanê, zêdetirî 10.000.000 kes e ku nîzêkî 1.500.000 kurd li herêma [[Xorasan]] dijîn. ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye. Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe. {{-}} == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} [[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]] Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê. Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin. Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman. [[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]] Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû. Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye. Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man. [[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad ("Axa Kurdan") lêkirî yê (sedsala 11em).]] [[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]] Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine. Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de. Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya "[[Îtihad û Tereqî]]" ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne. Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar "rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe" bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate. == Aborî == {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Zimanê kurdî == {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} {{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}} {{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}} Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî <tt>KUR</tt> e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê. Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin: * [[Kurmancî]] * [[Soran]] * [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]] * [[Goran]] Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje. Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye. <ref name="Mehmed Uzun 1992">Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.</ref> <ref name="Mûrad Ciwan 1992">Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn, Swêd 1992</ref> <ref name="Ziya Gökalp 1992">Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.</ref> <ref name="Emîr Hesenpûr 1992">Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.</ref> === Kurmancî, kurdiya bakur === {{Gotara bingehîn|Kurmancî}} [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]] [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]] Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin. Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4">Kovara Fêrname hejmar: 4</ref> ==== Rêzimana kurmancî ==== Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.".<ref>Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han</ref> Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne. Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike. Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}</ref> e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye. Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne. Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye. Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin. === Soranî === {{Gotara bingehîn|Soranî}} Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn. === Kirmanckî / zazakî === {{Gotara bingehîn|Zazakî}} Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin. === Goranî / hewramî === {{Gotara bingehîn|Hewramî}} {{Multiple image | align = right | header = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]]) | header_align = center | width = 120 | image1 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg | caption1 = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto'' | image2 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg | caption2 = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto'' }} [[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. === Xwarîn (kurdiya başûrî) === {{Gotara bingehîn|Xwarîn}} [[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin. Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye<ref>Kovara Fêrname, hejmar: 4</ref> === Lekî === {{Gotara bingehîn|Lekî}} Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> === Lorî / bextiyarî === {{Gotara bingehîn|Lorî}} [[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.<ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> == Dîn == {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} {{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}} Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî. Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin. == Civak == Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne. {| class="wikitable sortable alternate" |- !Pêkhateya neteweyî<br> ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) <ref>Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> !% |- |[[Kurd]] || 85,9% |- |[[Tirk]] ||5,3% |- |[[Ereb]] || 3,6% |- |[[Ecem]] || 3,1% |- |[[Fars]] || 2,9% |- |[[Asûrî]] || 2,2% |- |[[Ermen]] || 1,5% |- |[[Tirkmen]] || 1,4% |- |Neteweyên din || 4,1% |- |} == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Ala == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&nbsp;cm bibe, firehî jî 60&nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.<ref>{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide. '''Ramana rengan ji eve:''' * ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin. * ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê * ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}</ref> == Cihên dîrokî == {{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Galerî == === Galeriya xelk û bajaran === <gallery mode="nolines"> Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê) Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]] Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd) Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye. </gallery> === Galeriya wêneyan === <gallery mode="nolines"> Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]]) Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]] Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]] </gallery> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] pk53ndgc6n7r0xjadyhhaml68n9qp6u 2062563 2062560 2026-06-18T09:56:33Z Penaber49 39672 /* Erdnîgarî */ 2062563 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Balevbûna kurdan li Kurdistanê | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | nexşe mezinî2 = | }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva "Kurdistan" cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de tê parvekirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Peyvnasî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistan yê selcûqiyan === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' tê wateya "welatê kurdan" û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], "Kurdistan" lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center | align = right | direction = vertical | header=Erdnîgariya Kurdistanê | image1 = Mountains of Kurdistan,.,.jpg | caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide. | image2 = Jezirah 0001.jpg | caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide | footer= }} Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendürek Volcano (Eastern Anatolia, Turkey): I. Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û deverên berbi rojava ve vedigerin deştên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> <gallery mode="packed-hover"> Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]] </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107}}</ref> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150}}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}</ref> Bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = Bakurê Kurdistanê | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê ye ku di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de ye. Bakurê Kurdistanê ji aliyê erdnîgarî û hejmara kurdan ve beşa herî mezin ê Kurdistanê ye û yek ji herêmên çiyayî yên Kurdistanê ku herêm xwedî [[zozan]], çiya û deştên bilind e. Dema mirov bi jor ve, li nexşeya bakurê Kurdistanê dinerê, rêza çiyayên [[Toros]] ên Başûr, Kurdistanê ji rojava ve, ber bi rojhilat ve dike du cih. Toros ji Rojavayê Kurdistanê, ji bajarê [[Gurgum]]ê ve dest pê dikin û ber bi rojhilatê ve heta herêma Colemêrgê diçin. Ji wê pê de jî, [[Zagros]] dest pê dikin. Li herêma [[Colemêrg]]ê çiya bilind, gur û tûjik in. Bilindahiya wan digêje 4000 metreyî. Toros ji aliyê Avhewa ve, [[Başûrê Kurdistanê]] ji hevdu diqetîne. Wê dike du cih: Bakur û başûrê Torosan. ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} Başûrê Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îraq]]ê de ye. Piştî ruxandina rejîma [[Sedam Huseyîn]] beşeke mezin ji başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] vê tê birêvebirin. <gallery> Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî ê Başûrê Kurdistanê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî Wêne:Autonome Region Kurdistan (Karte).png|thumb|Başûrê Kurdistanê li gor [[Otonomî|Otonomiya]] 1970'î </gallery> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îran]]ê de ye. Jimara nîştecihên vê perçeya Kurdistanê, zêdetirî 10.000.000 kes e ku nîzêkî 1.500.000 kurd li herêma [[Xorasan]] dijîn. ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye. Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe. {{-}} == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} [[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]] Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê. Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin. Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman. [[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]] Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû. Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye. Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man. [[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad ("Axa Kurdan") lêkirî yê (sedsala 11em).]] [[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]] Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine. Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de. Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya "[[Îtihad û Tereqî]]" ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne. Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar "rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe" bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate. == Aborî == {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Zimanê kurdî == {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} {{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}} {{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}} Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî <tt>KUR</tt> e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê. Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin: * [[Kurmancî]] * [[Soran]] * [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]] * [[Goran]] Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje. Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye. <ref name="Mehmed Uzun 1992">Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.</ref> <ref name="Mûrad Ciwan 1992">Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn, Swêd 1992</ref> <ref name="Ziya Gökalp 1992">Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.</ref> <ref name="Emîr Hesenpûr 1992">Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.</ref> === Kurmancî, kurdiya bakur === {{Gotara bingehîn|Kurmancî}} [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]] [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]] Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin. Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4">Kovara Fêrname hejmar: 4</ref> ==== Rêzimana kurmancî ==== Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.".<ref>Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han</ref> Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne. Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike. Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}</ref> e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye. Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne. Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye. Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin. === Soranî === {{Gotara bingehîn|Soranî}} Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn. === Kirmanckî / zazakî === {{Gotara bingehîn|Zazakî}} Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin. === Goranî / hewramî === {{Gotara bingehîn|Hewramî}} {{Multiple image | align = right | header = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]]) | header_align = center | width = 120 | image1 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg | caption1 = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto'' | image2 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg | caption2 = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto'' }} [[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. === Xwarîn (kurdiya başûrî) === {{Gotara bingehîn|Xwarîn}} [[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin. Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye<ref>Kovara Fêrname, hejmar: 4</ref> === Lekî === {{Gotara bingehîn|Lekî}} Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> === Lorî / bextiyarî === {{Gotara bingehîn|Lorî}} [[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.<ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> == Dîn == {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} {{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}} Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî. Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin. == Civak == Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne. {| class="wikitable sortable alternate" |- !Pêkhateya neteweyî<br> ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) <ref>Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> !% |- |[[Kurd]] || 85,9% |- |[[Tirk]] ||5,3% |- |[[Ereb]] || 3,6% |- |[[Ecem]] || 3,1% |- |[[Fars]] || 2,9% |- |[[Asûrî]] || 2,2% |- |[[Ermen]] || 1,5% |- |[[Tirkmen]] || 1,4% |- |Neteweyên din || 4,1% |- |} == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Ala == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&nbsp;cm bibe, firehî jî 60&nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.<ref>{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide. '''Ramana rengan ji eve:''' * ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin. * ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê * ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}</ref> == Cihên dîrokî == {{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Galerî == === Galeriya xelk û bajaran === <gallery mode="nolines"> Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê) Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]] Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd) Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye. </gallery> === Galeriya wêneyan === <gallery mode="nolines"> Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]]) Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]] Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]] </gallery> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] imvg95sx5jhblc6dglmcgfvbkom3sqr 2062566 2062563 2026-06-18T10:05:23Z Penaber49 39672 /* Erdnîgarî */ 2062566 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Balevbûna kurdan li Kurdistanê | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | nexşe mezinî2 = | }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva "Kurdistan" cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de tê parvekirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Peyvnasî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistan yê selcûqiyan === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' tê wateya "welatê kurdan" û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], "Kurdistan" lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center | align = right | direction = vertical | header=Erdnîgariya Kurdistanê | image1 = Mountains of Kurdistan,.,.jpg | caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide. | image2 = Jezirah 0001.jpg | caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide | footer= }} Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendürek Volcano (Eastern Anatolia, Turkey): I. Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û deverên berbi rojava ve vedigerin deştên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> <gallery mode="packed-hover"> Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]] </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107}}</ref> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150}}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = Bakurê Kurdistanê | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê ye ku di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de ye. Bakurê Kurdistanê ji aliyê erdnîgarî û hejmara kurdan ve beşa herî mezin ê Kurdistanê ye û yek ji herêmên çiyayî yên Kurdistanê ku herêm xwedî [[zozan]], çiya û deştên bilind e. Dema mirov bi jor ve, li nexşeya bakurê Kurdistanê dinerê, rêza çiyayên [[Toros]] ên Başûr, Kurdistanê ji rojava ve, ber bi rojhilat ve dike du cih. Toros ji Rojavayê Kurdistanê, ji bajarê [[Gurgum]]ê ve dest pê dikin û ber bi rojhilatê ve heta herêma Colemêrgê diçin. Ji wê pê de jî, [[Zagros]] dest pê dikin. Li herêma [[Colemêrg]]ê çiya bilind, gur û tûjik in. Bilindahiya wan digêje 4000 metreyî. Toros ji aliyê Avhewa ve, [[Başûrê Kurdistanê]] ji hevdu diqetîne. Wê dike du cih: Bakur û başûrê Torosan. ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} Başûrê Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îraq]]ê de ye. Piştî ruxandina rejîma [[Sedam Huseyîn]] beşeke mezin ji başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] vê tê birêvebirin. <gallery> Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî ê Başûrê Kurdistanê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî Wêne:Autonome Region Kurdistan (Karte).png|thumb|Başûrê Kurdistanê li gor [[Otonomî|Otonomiya]] 1970'î </gallery> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îran]]ê de ye. Jimara nîştecihên vê perçeya Kurdistanê, zêdetirî 10.000.000 kes e ku nîzêkî 1.500.000 kurd li herêma [[Xorasan]] dijîn. ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye. Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe. {{-}} == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} [[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]] Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê. Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin. Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman. [[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]] Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû. Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye. Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man. [[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad ("Axa Kurdan") lêkirî yê (sedsala 11em).]] [[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]] Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine. Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de. Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya "[[Îtihad û Tereqî]]" ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne. Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar "rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe" bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate. == Aborî == {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Zimanê kurdî == {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} {{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}} {{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}} Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî <tt>KUR</tt> e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê. Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin: * [[Kurmancî]] * [[Soran]] * [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]] * [[Goran]] Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje. Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye. <ref name="Mehmed Uzun 1992">Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.</ref> <ref name="Mûrad Ciwan 1992">Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn, Swêd 1992</ref> <ref name="Ziya Gökalp 1992">Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.</ref> <ref name="Emîr Hesenpûr 1992">Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.</ref> === Kurmancî, kurdiya bakur === {{Gotara bingehîn|Kurmancî}} [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]] [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]] Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin. Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4">Kovara Fêrname hejmar: 4</ref> ==== Rêzimana kurmancî ==== Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.".<ref>Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han</ref> Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne. Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike. Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}</ref> e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye. Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne. Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye. Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin. === Soranî === {{Gotara bingehîn|Soranî}} Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn. === Kirmanckî / zazakî === {{Gotara bingehîn|Zazakî}} Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin. === Goranî / hewramî === {{Gotara bingehîn|Hewramî}} {{Multiple image | align = right | header = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]]) | header_align = center | width = 120 | image1 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg | caption1 = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto'' | image2 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg | caption2 = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto'' }} [[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. === Xwarîn (kurdiya başûrî) === {{Gotara bingehîn|Xwarîn}} [[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin. Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye<ref>Kovara Fêrname, hejmar: 4</ref> === Lekî === {{Gotara bingehîn|Lekî}} Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> === Lorî / bextiyarî === {{Gotara bingehîn|Lorî}} [[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.<ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> == Dîn == {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} {{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}} Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî. Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin. == Civak == Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne. {| class="wikitable sortable alternate" |- !Pêkhateya neteweyî<br> ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) <ref>Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> !% |- |[[Kurd]] || 85,9% |- |[[Tirk]] ||5,3% |- |[[Ereb]] || 3,6% |- |[[Ecem]] || 3,1% |- |[[Fars]] || 2,9% |- |[[Asûrî]] || 2,2% |- |[[Ermen]] || 1,5% |- |[[Tirkmen]] || 1,4% |- |Neteweyên din || 4,1% |- |} == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Ala == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&nbsp;cm bibe, firehî jî 60&nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.<ref>{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide. '''Ramana rengan ji eve:''' * ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin. * ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê * ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}</ref> == Cihên dîrokî == {{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Galerî == === Galeriya xelk û bajaran === <gallery mode="nolines"> Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê) Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]] Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd) Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye. </gallery> === Galeriya wêneyan === <gallery mode="nolines"> Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]]) Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]] Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]] </gallery> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] mimgakmmdpity4ka04ur9pp2t8ovqgm 2062569 2062566 2026-06-18T10:32:33Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Nav li ref-ê zêde kir, Navên ref-an rast kir.) 2062569 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Balevbûna kurdan li Kurdistanê | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | nexşe mezinî2 = | }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva "Kurdistan" cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de tê parvekirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Peyvnasî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistan yê selcûqiyan === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' tê wateya "welatê kurdan" û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], "Kurdistan" lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center | align = right | direction = vertical | header=Erdnîgariya Kurdistanê | image1 = Mountains of Kurdistan,.,.jpg | caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide. | image2 = Jezirah 0001.jpg | caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide | footer= }} Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendürek Volcano (Eastern Anatolia, Turkey): I. Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û deverên berbi rojava ve vedigerin deştên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> <gallery mode="packed-hover"> Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]] </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107}}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150}}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = Bakurê Kurdistanê | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê ye ku di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de ye. Bakurê Kurdistanê ji aliyê erdnîgarî û hejmara kurdan ve beşa herî mezin ê Kurdistanê ye û yek ji herêmên çiyayî yên Kurdistanê ku herêm xwedî [[zozan]], çiya û deştên bilind e. Dema mirov bi jor ve, li nexşeya bakurê Kurdistanê dinerê, rêza çiyayên [[Toros]] ên Başûr, Kurdistanê ji rojava ve, ber bi rojhilat ve dike du cih. Toros ji Rojavayê Kurdistanê, ji bajarê [[Gurgum]]ê ve dest pê dikin û ber bi rojhilatê ve heta herêma Colemêrgê diçin. Ji wê pê de jî, [[Zagros]] dest pê dikin. Li herêma [[Colemêrg]]ê çiya bilind, gur û tûjik in. Bilindahiya wan digêje 4000 metreyî. Toros ji aliyê Avhewa ve, [[Başûrê Kurdistanê]] ji hevdu diqetîne. Wê dike du cih: Bakur û başûrê Torosan. ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} Başûrê Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îraq]]ê de ye. Piştî ruxandina rejîma [[Sedam Huseyîn]] beşeke mezin ji başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] vê tê birêvebirin. <gallery> Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî ê Başûrê Kurdistanê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî Wêne:Autonome Region Kurdistan (Karte).png|thumb|Başûrê Kurdistanê li gor [[Otonomî|Otonomiya]] 1970'î </gallery> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Îran]]ê de ye. Jimara nîştecihên vê perçeya Kurdistanê, zêdetirî 10.000.000 kes e ku nîzêkî 1.500.000 kurd li herêma [[Xorasan]] dijîn. ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye. Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe. {{-}} == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} [[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]] Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê. Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin. Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman. [[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]] Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû. Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye. Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man. [[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad ("Axa Kurdan") lêkirî yê (sedsala 11em).]] [[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]] Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine. Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de. Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya "[[Îtihad û Tereqî]]" ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne. Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar "rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe" bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate. == Aborî == {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Zimanê kurdî == {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} {{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}} {{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}} Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî <tt>KUR</tt> e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê. Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin: * [[Kurmancî]] * [[Soran]] * [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]] * [[Goran]] Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje. Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye. <ref name="Mehmed Uzun 1992">Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.</ref> <ref name="Mûrad Ciwan 1992">Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn, Swêd 1992</ref> <ref name="Ziya Gökalp 1992">Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.</ref> <ref name="Emîr Hesenpûr 1992">Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.</ref> === Kurmancî, kurdiya bakur === {{Gotara bingehîn|Kurmancî}} [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]] [[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]] Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin. Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4">Kovara Fêrname hejmar: 4</ref> ==== Rêzimana kurmancî ==== Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.".<ref>Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han</ref> Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne. Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike. Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}</ref> e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye. Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne. Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye. Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin. === Soranî === {{Gotara bingehîn|Soranî}} Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn. === Kirmanckî / zazakî === {{Gotara bingehîn|Zazakî}} Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin. === Goranî / hewramî === {{Gotara bingehîn|Hewramî}} {{Multiple image | align = right | header = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]]) | header_align = center | width = 120 | image1 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg | caption1 = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto'' | image2 = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg | caption2 = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto'' }} [[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. === Xwarîn (kurdiya başûrî) === {{Gotara bingehîn|Xwarîn}} [[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin. Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye<ref>Kovara Fêrname, hejmar: 4</ref> === Lekî === {{Gotara bingehîn|Lekî}} Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye <ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> === Lorî / bextiyarî === {{Gotara bingehîn|Lorî}} [[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.<ref name="Kovara Fêrname hejmar: 4"/> == Dîn == {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} {{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}} Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî. Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin. == Civak == Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne. {| class="wikitable sortable alternate" |- !Pêkhateya neteweyî<br> ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) <ref>Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> !% |- |[[Kurd]] || 85,9% |- |[[Tirk]] ||5,3% |- |[[Ereb]] || 3,6% |- |[[Ecem]] || 3,1% |- |[[Fars]] || 2,9% |- |[[Asûrî]] || 2,2% |- |[[Ermen]] || 1,5% |- |[[Tirkmen]] || 1,4% |- |Neteweyên din || 4,1% |- |} == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Ala == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&nbsp;cm bibe, firehî jî 60&nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.<ref>{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide. '''Ramana rengan ji eve:''' * ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin. * ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê * ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}</ref> == Cihên dîrokî == {{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Galerî == === Galeriya xelk û bajaran === <gallery mode="nolines"> Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê) Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]] Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd) Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye. </gallery> === Galeriya wêneyan === <gallery mode="nolines"> Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]]) Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]] Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]] </gallery> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] kt7xwt4fccla2qsttwkvr0r33nozxhf 0 7013 2062564 2008063 2026-06-18T09:57:50Z Penaber49 39672 /* */ 2062564 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank çiya | nav = Sîpanê Xelatê | nav1 = | wêne = Suphan 01.jpg | wêne_sernav = | bilindayî = 4.058 | cih = [[Elcewaz]],[[Xelat]], [[Milazgir]], [[Panos]]a [[Bakurê Kurdistanê]] | zincîreçiya = | nexşeya_cihan = Bakurê Kurdistanê#Bidlîs | koordînat = {{Koord|38|55|00|N|42|49|00|E|type:mountain|display=inline, title}} | cure = [[Stratovolkan]] | çalakbûna_dawî = Holosen }} '''Çiyayê Sîpanê''' yan jî bi navkirineke din '''Sîpanê Xelatê''' yek ji [[stratovolkan]]ên [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku bi bilindahiya 4.058 mêtreyê piştî [[Çiyayê Agiriyê]] û [[Cîlo|Çiyayê Cîloyê]] sêyem çiyayê herî bilind ê [[Bakurê Kurdistan]]ê ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}</ref> Çiyayê Sîpanê li perava bakurê [[Gola Wanê]] bilind bûye û di çîroka mîtolojîk a [[Siyabend û Xecê]] derbas dibe ku li gorî mîtolojiyê her du evîndar li vî çiyayê jiyana xwe jidest dane. Ji ber çîroka Siyabend û Xecê Çiyayê Sîpanê di wêjeya kurdî de ciheke girîng girtiye.<ref name=":0" /> Çiyayê Sîpanê ji du bilindeyên bi navê bilindeya rojhilat û bilindeya rojava pêk hatiye ku ji hev bi navberek 1,5 km fireh ji hev cuda ne û di vê navberê de du golên piçûk hene. Bilindeya rojhilat ji aliyê rûberê ve pir mezintir e û ji "platformek fireh a qeşagirtî ya ji kevirên tazî yên li ser hev" pêk hatiye. Bilindahiya rojava ya biçûktir ji kevirên lavê pêk hatiye û navbereke teng her du bilindeyan bi hev ve girêdaye. == Cîh == Çiyayê Sîpanê li bakurê [[Gola Wanê]] ye û di navbera navçeyên [[Panos]] û [[Elcewaz]]ê de bilind dibe. Jibo rapelîna Çiyayê Sîpanê destûr ji aliyê rayedarên navçeya [[Elcewaz]] ve tê dayîn. == Taybetmendî == Li Çiyayê Sîpanê herî dawî di sala 8050yê {{pz}} de çalakiya volkanîkî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=213021 |sernav=Global Volcanism Program {{!}} Süphan Dagi |malper=Smithsonian Institution {{!}} Global Volcanism Program |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-12-10 }}</ref> Piştî [[Çiyayê Agirî]] yê duyemîn çiyayê herî bilind a li [[Bakurê Kurdistanê]] ye û [[stratovolkan]]a herî demdirêja razayî ya li [[Bakurê Kurdistan]]ê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.osmansoysal.com/photos/view/1.html#5281502142882747713/1 Wêneyine Sîpanê Xelatê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100419063402/http://www.osmansoysal.com/photos/view/1.html#5281502142882747713/1 |date=2010-04-19 }} * [https://www.dengeamerika.com/a/sipane/4640143.html?withmediaplayer=1 Çîyayê Sîpanê: Warê Sîyabend û Xecê] [[Wêne:Suphan peak.jpg|thumb|700px|çep|Panoramaya Çiyayê Sîpanê Xelatê]] {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Çiyayên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Çiyayên Kurdistanê]] [[Kategorî:Çiyayên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Elcewaz]] [[Kategorî:Erdîş]] [[Kategorî:Patnos]] [[Kategorî:Stratovolkanên Kurdistanê]] frjevawqpdn92w6jeyxzc5t1ycwb15h 0 7795 2062339 2052947 2026-06-17T21:53:37Z Guherto 41494 2062339 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Êzdî'''<ref>[[Osman Sebrî]]: {{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=373}}</ref>, ji kesên ko ji dînê [[Êzdîtî|êzdîtiy]]<nowiki/>ê yeqîn dikin re tê gotin. Bi piranî li [[Kurdistan]]ê û li hinek deverên din ên li [[Rojhilata Navîn]] dijîn. Piraniya êzdiyan xwe wekê [[kurd]] dibînin lê hinek ji wan îdia dikin ku ew komeke serbixwe ne lê di warê çandî û zimanî de serbixwebûna êzdiyan nehatiye tespît kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jhumanitarianaction.springeropen.com/track/pdf/10.1186/s41018-018-0037-4.pdf |sernav=Humanitarian aid workers’ knowledge of minority cultures in Iraqi Kurdistan |malper=Jhumanitarianaction.springeropen.com |tarîx=2018 |roja-gihiştinê=21 îlon 2024 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Îro li [[Ermenistan]]ê êzdî wek kome etnîkî ya serbixwe têne naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.minorities-network.org/wp-content/uploads/2014/09/The-ethnic-minorities-of-Armenia.pdf |sernav=The Ethnic Minorities of Armenia |malper=Minorities-network.org |tarîx=2002 |roja-gihiştinê=21 îlon 2024 |rewşa-urlyê=zindî }}''. Palgrave Macmillan, 2018, ff. 269</ref> Hejmareke piçûk ên êzîdiyan li Ermenistan û [[Gurcistan]]ê dijîn. Piraniya êzîdiyên ku îro li Rojhilata Navîn mane li Kurdistanê dijîn ku bi giranî li parêzgeha [[Neynewa (parêzgeh)|Nînewa]] û li parêzheha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] bicih bûne. [[Êzdîtî]] oleke [[Monoteyîzm|yekxwedayî]] ye ku xwe dispêre [[Kevneşopî|kevneşopiyên]] [[Kevneşopiya devkî|devkî]]. Mirovên xwedî baweriya êzditiyê tenê bi riya jidayikbûna ji dêûbavên êzîdî bûne êzîdî (bi rêya endogamiyê). Li gorî rêbaza zewacê, zewaca di navbera kesek êzdî û neêzdî dibe sedema dûrketina ji civakê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Yezidi Oral Tradition in Iraqi Kurdistan |paşnav=Allison |pêşnav=Christine |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-7007-1397-4 |ziman=en |url=https://books.google.de/books?id=8B1g3YUhYU0C&pg=PA26#v=onepage }}''. Palgrave Macmillan, 2018, S. 269 ff.</ref> [[Gor]]a [[Şêx Adî]] li deşta [[Laliş]]ê [[perestgeh]]a sereke ya êzdiyan e û mebesta [[hec]]ê ya salane ya [[payîz]]ê ye. Îhtîmal heye ku ji ber nezanî û nefêmkirinê, çîrokên neyînî yên derbarê êzdîtî û Tawisê Melek de ji aliyê kesên ji baweriyên din ve hatine belavkirin. Ji ber vê yekê di [[dîrok]]ê de gelek êrîş û [[komkujî]] li hemberî civaka êzdiyan pêk hatine. Wek mînak, êzdî di [[tebax]]ê [[2014]]an dîsa bûne qurbaniyên [[Komkujiya êzdiyan|komkujiyê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ohchr.org/en/statements/2016/08/statement-commission-inquiry-syria-second-anniversary-3-august-2014-attack-isis?LangID=E&NewsID=20330 |sernav=Statement by the Commission of Inquiry on Syria on the second anniversary of 3 August 2014 attack by ISIS of the Yazidis |malper=Ohchr.org |tarîx=3 tebax 2016 |roja-gihiştinê=20 îlon 2024 |rewşa-urlyê=mirî |roja-arşîvê=17 tebax 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240817065848/https://www.ohchr.org/en/statements/2016/08/statement-commission-inquiry-syria-second-anniversary-3-august-2014-attack-isis?LangID=E&NewsID=20330 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.welt.de/politik/ausland/article133282825/Das-primitive-Glaubensverstaendnis-der-IS-Terroristen.html |sernav=IS-Dschihadisten prahlen mit Versklavung von Jesiden - WELT |malper=DIE WELT |roja-gihiştinê=2024-09-20 |ziman=de }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurd-şitil}} [[Kategorî:Dîn li Kurdistanê]] [[Kategorî:Êzdîtî| ]] [[Kategorî:Komên etnîk û dînî li Asyayê]] [[Kategorî:Komên etnodînî]] [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Mîtolojiya êzdîtiyê]] [[Kategorî:Mîtolojiya Rojhilata Navîn]] ejoy46lsf8ox2luqenaucdwge9pctk2 2062372 2062339 2026-06-17T23:32:34Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--<nowiki/>, +Kategoriya sereke, Binê standard kir, Lînk paqij kir.) 2062372 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Êzdî'''<ref>[[Osman Sebrî]]: {{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=373}}</ref>, ji kesên ko ji dînê [[Êzdîtî|êzdîtiyê]] yeqîn dikin re tê gotin. Bi piranî li [[Kurdistan]]ê û li hinek deverên din ên li [[Rojhilata Navîn]] dijîn. Piraniya êzdiyan xwe wekê [[kurd]] dibînin lê hinek ji wan îdia dikin ku ew komeke serbixwe ne lê di warê çandî û zimanî de serbixwebûna êzdiyan nehatiye tespît kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jhumanitarianaction.springeropen.com/track/pdf/10.1186/s41018-018-0037-4.pdf |sernav=Humanitarian aid workers’ knowledge of minority cultures in Iraqi Kurdistan |malper=Jhumanitarianaction.springeropen.com |tarîx=2018 |roja-gihiştinê=21 îlon 2024 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Îro li [[Ermenistan]]ê êzdî wek kome etnîkî ya serbixwe têne naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.minorities-network.org/wp-content/uploads/2014/09/The-ethnic-minorities-of-Armenia.pdf |sernav=The Ethnic Minorities of Armenia |malper=Minorities-network.org |tarîx=2002 |roja-gihiştinê=21 îlon 2024 |rewşa-urlyê=zindî }}''. Palgrave Macmillan, 2018, ff. 269</ref> Hejmareke piçûk ên êzîdiyan li Ermenistan û [[Gurcistan]]ê dijîn. Piraniya êzîdiyên ku îro li Rojhilata Navîn mane li Kurdistanê dijîn ku bi giranî li parêzgeha [[Neynewa (parêzgeh)|Nînewa]] û li parêzheha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] bicih bûne. [[Êzdîtî]] oleke [[Monoteyîzm|yekxwedayî]] ye ku xwe dispêre [[Kevneşopî|kevneşopiyên]] [[Kevneşopiya devkî|devkî]]. Mirovên xwedî baweriya êzditiyê tenê bi riya jidayikbûna ji dêûbavên êzîdî bûne êzîdî (bi rêya endogamiyê). Li gorî rêbaza zewacê, zewaca di navbera kesek êzdî û neêzdî dibe sedema dûrketina ji civakê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Yezidi Oral Tradition in Iraqi Kurdistan |paşnav=Allison |pêşnav=Christine |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-7007-1397-4 |ziman=en |url=https://books.google.de/books?id=8B1g3YUhYU0C&pg=PA26#v=onepage }}''. Palgrave Macmillan, 2018, S. 269 ff.</ref> [[Gor]]a [[Şêx Adî]] li deşta [[Laliş]]ê [[perestgeh]]a sereke ya êzdiyan e û mebesta [[hec]]ê ya salane ya [[payîz]]ê ye. Îhtîmal heye ku ji ber nezanî û nefêmkirinê, çîrokên neyînî yên derbarê êzdîtî û Tawisê Melek de ji aliyê kesên ji baweriyên din ve hatine belavkirin. Ji ber vê yekê di [[dîrok]]ê de gelek êrîş û [[komkujî]] li hemberî civaka êzdiyan pêk hatine. Wek mînak, êzdî di [[tebax]]ê [[2014]]an dîsa bûne qurbaniyên [[Komkujiya êzdiyan|komkujiyê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ohchr.org/en/statements/2016/08/statement-commission-inquiry-syria-second-anniversary-3-august-2014-attack-isis?LangID=E&NewsID=20330 |sernav=Statement by the Commission of Inquiry on Syria on the second anniversary of 3 August 2014 attack by ISIS of the Yazidis |malper=Ohchr.org |tarîx=3 tebax 2016 |roja-gihiştinê=20 îlon 2024 |rewşa-urlyê=mirî |roja-arşîvê=17 tebax 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240817065848/https://www.ohchr.org/en/statements/2016/08/statement-commission-inquiry-syria-second-anniversary-3-august-2014-attack-isis?LangID=E&NewsID=20330 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.welt.de/politik/ausland/article133282825/Das-primitive-Glaubensverstaendnis-der-IS-Terroristen.html |sernav=IS-Dschihadisten prahlen mit Versklavung von Jesiden - WELT |malper=DIE WELT |roja-gihiştinê=2024-09-20 |ziman=de }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurd-şitil}} [[Kategorî:Dîn li Kurdistanê]] [[Kategorî:Êzdîtî| ]] [[Kategorî:Komên etnîk û dînî li Asyayê]] [[Kategorî:Komên etnodînî]] [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Mîtolojiya êzdîtiyê]] [[Kategorî:Mîtolojiya Rojhilata Navîn]] 390k4cxlfwxfgykxsj79lj3w0e3wez3 0 8271 2062308 1767797 2026-06-17T21:19:29Z Wikihez 39702 2062308 wikitext text/x-wiki Ev lîsteyeka pirtûkên kurdî yên helbestan e. Lîste ne temam e 1 1-[[Çengên te ez bi firê....xistim]] [[Abdulkadir Musa]] Sema-Hîro 2006-2007 1 1- [[Mem û Zîn]] [[Ehmedê Xanî]] Gun 1968 2 1- [[Mem û Zîn]] [[Ehmedê Xanî]] Koral 1973 3 1- [[Şefeqa Lenîn]] [[Cegerxwîn]] Kaynak 1976 4 1- [[Li Bandeva Spêde]] [[Rojen Barnas]] Tîrêj 1979 5 1- [[Dîwan]] [[Melayê Cizîrî]] Firat 1987 6 1- [[Mem û Zîn]] [[Ehmedê Xanî]] Hasat 1990 7 1- [[Kîne Em]] [[Cegerxwîn]] Pelê Sor 1991 8 2- [[Kela Dimdimê]] [[Jan Dost]] Melsa 1991 9 3- [[Sîpan 1]] [[Sîpan Xizan]] Dicle-Firat 1991 10 1- [[Nûbihara biçûkan]] [[Ehmedê Xanî]] Firat 1992 11 2- [[Helbestên Welatê Bindest]] [[M. Seîd Alpaslan]] Pelê Sor 1992 12 3- [[Nalînên Min]] [[M. Şakirê Koçer]] --------- 1992 13 [[Prisk û Pêtî-Sewra Azadî]] (Diwan-1-2) [[Cegerxwîn]] Deng 1992 14 5- [[Evîna Welat]] [[Abdurehman Durre]] Melsa 1992 15 1- [[Destanek Ji Bîhuşta Winda]] [[M.Zahir Kayan]] Berfîn 1993 16 2- [[Evîna Dilê Min]] [[Mehdî Zana]] Belge 1993 17 3- [[Azadî û Jiyan]] [[Kemal Burkay]] Deng 1993 18 4- [[Kîme Ez-Ronak]](Dîwan 3-4) [[Cegerxwîn]] Deng 1993 19 5- [[Doza Jîn]] [[Hisêyn Elî Başar]] --------- 1993 20 6- [[Hîroşîma Duwem Helebçe]] [[Riza Çolpan]] Dîlan 1993 21 1- [[Stranên Azadiyê]] [[M. Seîd Alpaslan]] Pelê Sor 1994 22 2- [[Brîna Bêar]] [[Îlhamî Sertkaya]] Med 1994 23 3- [[Mewlûdê Kirdî]] ([[zazakî]]) [[Mele Ehmedê Xasî]] Firat 1994 24 1- [[Ez]] [[Reşîdê Kurd]] Avesta 1995 25 2- [[Ji nav Şiîrên Min]] [[Şêrko Bêkes]] Avesta 1995 26 3- [[Mulkê Evînê]] [[Rojen Barnas]] Nûdem 1995 27 4- [[Adir û Asme]] [[Qemerê Alî]] Piya 1995 28 5- [[Gome]] [[Kemal Astare]] Piya 1995 29 6- [[Ariya Demsalê Ez im]] [[Mahzar Kara]] Govend 1995 30 7- [[Berf Fedî Dike]] [[Kemal Burkay]] Deng 1995 31 8- [[Potîna Reş]] [[Remzi Çakin]] Pêrî 1995 32 1- [[Veger]] [[Evdila Peşêw]] Avesta 1996 33 2- [[Çarîn]] [[Kemal Burkay]] Deng 1996 34 3- [[Mem û Zîn]] [[Ehmedê Xanî]] Deng 1996 35 1- [[Sê Reng]] [[Nesimî Yaman]] Yaman 1997 36 2- [[Gulbihar]] [[Latif Ozdemîr]] Kora 1997 37 3- [[Xewnên Rojê Ronî]] [[M.Şakirê Koçer]] -------- 1997 38 4- [[Nalîna Şevê]] [[Seracettîn Kirici]] Sor 1997 39 5- [[Zend Avesta- Şefaq]](dîwan 5-6) [[Cegerxwîn]] Deng 1997 40 6- [[Gaziya Min]] [[Berhîm Paşa]] Nûbihar 1997 41 1- [[Ji Çem Bi Derya]](Çarîn) [[Sabah Kara]] Nûbihar 1998 42 2- [[Evîna Qedexe]] [[A.Sivar Yalçin]] Aso 1998 43 3- [[Xewna Avê]] [[Raîf Yaman]] Pêrî 1998 44 4- [[Kulîlkên Ezêb]] [[Kamîran Alî Bedirxan]] Avesta 1998 45 5- [[Dubeytî]] [[Baba Tahîrê Uryan]] Nûbihar 1998 46 6- [[Were Dotmam]] [[Celadet Alî Bedirxan]] Avesta 1998 47 7- [[Awazên Xerîbiyê]] [[Bedirxan Epozdemîr]] Aso 1998 48 1- [[Dîwan]] [[Seyid Eliyê Findikî]] Nûbihar 1999 49 2- [[Zîlan Agir û Stranên Jiyanê]] [[Medenî Ferho]] Pêrî 1999 50 3- [[Hêvî û Jiyan]] [[Derwêş M.Ferho]] Pêrî 1999 51 4- [[Di Siya Dara Xaçê de Serhildan]] [[Miraz Ronî]] Pêrî 1999 52 5- [[Janya]] [[Rênas Jiyan]] Doz 1999 53 6- [[Çend Xezel û Helbest]] [[Siyahpûs]] Ens. Kurdî ya Stenb. 1999 54 7- [[Çerxa Felekê]] [[M.Şakirê Koçer]] --------- 1999 55 8- [[Ey Avê Av]] [[Feqiyê Teyran]] Ens. Kurdî ya Stenb. 1999 56 9- [[Rozê Yena]] [[Hawar Tornê Cengî]] Tîj 1999 57 1- [[Ramûsan Min Veşartin]] [[Arjen Arî]] Avesta 2000 58 2- [[Duri Siya Nezdi Ama]] [[Xal Çekler]] Tîj 2000 59 3- [[Hêvî-Aştî]](Dîwana 7-8) [[Cegerxwîn]] Deng 2000 60 4- [[Feqiyê Teyran]]([[M.Xalid Sadinî]]) [[Feqiyê Teyran]] Nûbihar 2000 61 5- [[Şeva Dawî]] [[Jana Seyda]] Avesta 2000 62 1- [[Helbestên Kelogrî]] [[Mucteba Baravî]] ------ 2001 63 2- [[Arzeba]] [[M. Zahir Kayan]] Sî 2001 64 3- [[Êş]] [[Berken Bereh]] Sî 2001 65 4- [[Evîna Mîr Hesen]] [[Feyzî Demirag]] Pêrî 2001 66 5- [[Ji Nav Şiîrên Min]] [[Şêrko Bêkes]] Avesta 2001 67 6- [[Gulîstana Bêçare]] [[Raîfê Bêçare ]] ------ 2001 68 7- [[Bêdeng Mane Zozanên Kurdan]] [[Fatma Bozarslan]] Deng 2001 69 8- [[Bimre Brakujî]] [[Riza Çolpan]] Dêrsim 2001 70 9- [[Hesreta Pênce Salî]] [[Riza Çolpan]] Dêrsim 2001 71 10- [[Me Welatek Hebû]] [[Can Gulşenoglu]] Doz 2001 72 1- [[Ev Çiya Rûspî ne]] [[Arjen Arî]] Avesta 2002 73 2- [[Şi’r]] [[Rojen Barnas]] Nûdem 2002 74 3- [[Sê Kulm Ax ]] [[Mezher Bozan]] Pêrî 2002 75 4- [[Ratîka]] [[Cîhan Roj]] Sî 2002 76 5- [[Dîmenên Derizî ]] [[Irfan Amîda]] Sî 2002 77 6- [[Qeşem]] [[Bêrî Bihar]] Sî 2002 78 7- [[Azebe]] ([[Zazakî]]) [[Çetîn Satici]] Sî 2002 79 8- [[Dîwan]] [[Dîlbêzarê Bêkes]] Pêrî 2002 80 9- [[Rêbaz]] (Dîwan-1) [[Molla Suleyman Kurşun]] ------ 2002 81 10- [[Keskê Dawî di Cenazeya Xwedê]] [[Hoşeng Broka]] Pêrî 2002 82 11- [[Gulûcinûkavil ]] [[Osman Mehmed]] Avesta 2002 83 12- [[Dîwan]] [[Ehmed Huseynî]] Avesta 2002 84 13- [[Nehcul Enam]] [[Mele Xelîlê Sêrtî]] Ens. Kurdî ya Stenb 2002 85 14- [[Dîwana Rûhî]] [[Şêx Evdirehmane Axtepî]] Ens. Kurdî ya Stenb 2002 86 15- [[Dîwana Kerbelayî]] [[Şêx Mihemed Kerbelayî]] Ens. Kurdî ya Stenb 2002 87 16- [[Alîsû ]] [[Hassan Îrandost]] Sî 2002 88 17- [[Nalîna Agirî]] [[Mehmet Avci]] Sî 2002 89 1- [[Şagirtên Evînê]] [[Berken Bereh]] Sî 2003 90 2- [[Zomafer ]] [[Serkeft Botan ]] Elma-Mîr 2003 91 3- [[Berbejna Rê]] [[Lal Laleş]] Belkî 2003 92 4- [[Mexzena Xwînê ]] [[Rênas Jiyan]] Belkî 2003 93 5- [[Bajarê Dirinde]] [[Ehmed Huseynî]] Belkî 2003 94 6- [[Roja Spiye]] [[Çetîn Satici]] Elma-Mîr 2003 95 7- [[Qêrîn]] [[Medenî Ayhan]] Ozanli 2003 96 8- [[Agirbanû]] [[Ilhamî Ozer]] Elma –Mîr 2003 97 9- [[Kurdê]] [[Rahîm Qoserî]] Pêrî 2003 98 10 -[[Selpakfiroş]] [[Kawa Nemir]] Rewşen-Name 2003 99 11- [[Destana Kawa]] [[Arjen Arî]] Elma-Mîr 2003 100 12- [[Zend-Avista ]] [[Cegerxwîn]] Avesta 2003 101 13- [[Şefaq]] [[Cegerxwîn]] Avesta 2003 102 14- [[Mewlûdî Nebî]] [[Mela Kamil Puexî]] ------- 2003 103 15- [[Nameyên Nabersivin]] [[Îrfan Amîda]] Aram 2003 104 16- [[Hêviya Brînê]] [[Yalçin Yaşar]] M 2003 105 17- [[Kewê Canê]] [[Receb Dildar]] Gun-Hîvron 2003 106 18- [[Helbestên Sirgûniyê]] [[Lokman Polat]] Veng 2003 107 19- [[Guantanomo ]] [[M. Şakirê Koçer]] ------- 2003 108 20- [[Agir û pirûsk]] [[Cegerxwîn]] Avesta 2003 109 21- [[Sewra Azadî]] [[Cegerxwîn]] Avesta 2003 110 22- [[Kî Me Ez ]] [[Cegerxwîn]] Avesta 2003 111 23- [[Ronak]] [[Cegerxwîn]] Avesta 2003 112 24- [[Zend-Avesta]] [[Cegerxwîn]] Avesta 2003 113 25- [[Şefaq]] [[Cegerxwîn]] Avesta 2003 114 26- [[Hêvî]] [[Cegerxwîn]] Avesta 2003 115 27- [[Aşitî]] [[Cegerxwîn]] Avesta 2003 116 28- [[Salar û Mîdya ]] [[Cegerxwîn]] Avesta 2003 117 29- [[Şerefnameya Menzûm]] [[Cegerxwîn]] Avesta 2003 118 30- [[Kesreta Zerrê Mi ]] [[Xeyrî]] Tîj 2003 119 31- [[Destûr Bide]] [[Kemal Astare ]] Tîj 2003 120 32- [[Awaza Serpêhatiyan]] [[Evîn Çîçek]] Pêrî 2003 121 33- [[Awaza Serpêhatîyan-2]] [[Evîn Çîçek]] Pêrî 2003 122 34- [[Awaza Serpêhatîyan-3]] [[Evîn Çîçek]] Pêrî 2003 123 1- [[Dîwan ]] [[Osman Sebrî]] Pêrî 2004 124 2- [[Ez jî jîyame ]] [[Mezher Bozan]] Pêrî 2004 125 3- [[Hesret]] [[Fuad Dogan]] Pêrî 2004 126 4- [[Tav û Leylan]] [[Cemîl Denlî]] Bajar 2004 127 5- [[Monologên Evînên Kedîkirî ]] [[Mem Bawer]] Bajar 2004 128 1- [[Şop]] [[Reşit Keskin]] Tevn 2005 129 2- [[Jana Sîpan]] [[Sîpan Xizan]] Tevn 2005 130 3- [[Qetran]] [[Dost Çiyayî]] Avesta 2005 131 4- [[Hestên Veşartî]] [[Aydin Orak]] Berçem 2005 132 5- [[Ta Ji Sêvan û Wêdetir]] [[Hoşeng Broka]] Pêrî 2005 133 6- [[Kêr û Hevrîsim]] [[Nihat Çelik]] Elma 2005 134 7- [[Dêsan de Sûretê Ma Nimite]] [[Roşan Lezgîn]] Vate 2005 135 8- [[Evîna Dilê Min]] [[Mehmet Geçit]] Tevn 2005 136 9- [[Stranên Çavbiken]] [[Cemal Ozçelik]] Doz 2005 137 10- [[Bazên Welat]] [[Serdar Roşan]] Doz 2005 138 11- [[Zulfîyar]] [[Rehîm Koserî]] Tevn 2005 139 12- [[Buwariya hestên lerizî]] [[Bêrî Bihar]] Avagon 2005 140 13- [[Dilê Min Bû Jîngeha Evînê]] [[Hemîd Dilbihar]] Aram 2005 141 14- [[Ez Bûm Jînperest]] [[Hemîd Dilbihar]] Aram 2005 142 15- [[Mem û Zîn]] [[Ehmedê Xanî]] Deng 2005 143 16- [[Çima]] [[Serkeft Botan]] Belkî 2005 144 17- [[Nesrîna Qedexe Ji Bêcirriya Te]] [[Tengezarê Marînî]] Belkî 2005 145 [[Ev agirê evînê me dihelîne]] [[Mewlana Celaledînê Rûmî]] Wergerrandin: [[Husein Muhammed]] Weşanên [[Nûdem]]ê 2005 146 [[Sorgul û bilbil]] [[Hafizê Şîrazî]] Wergerrandin: [[Husein Muhammed]] Weşanên [[Nûdem]]ê 2005 147 [[Min Shev nas dikrin berî resh bibin]] Helbestvan : [[Necîb Balayî]] sala Çapê : 1998 Swêd Ewropa Weshanxane : Rewshen 148 [[Efsaneya Stranên bindestiyê]] Helbestvan : Necîb Balayî Sala Chapê :2006 Duhok Kurdistan 149 1- [[ÇARMIX (Helbestên Îşkencê)]] [http://hem.bredband.net/serkay/Doc/Pirtuk/pirtuk-a/Nr-19.htm]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} [[Zeynelabidîn Zinar]] Pencinar 1996 Weshanxane : Hawar 150 [[Çil Çarîn]] Helbestvan: [[Arjen Arî]] Sala Çapê: [[2008]] Weşan: [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]] 151 [[Teşî (pirtûk)|Teşî]] Helbestvan: [[Azad Zal]] Sala Çapê: [[2009]] Weşan: [[Weşanên AVA]] 152 [[Rêwî (pirtûk)|Rêwî]] Helbestvan: [[Azad Zal]] Sala Çapê: [[2010]] Weşan: [[Weşanên AVA]] 153 [[Şopa Bêdengiyê]] Helbestvan: [[Jîr Jan Amedî]] Sala Çapê : [[2014]] Weşan: [[Weşanên Kovara Ronahî]] 154 [[ Girêk]] [[ Jîr Jan Amedî ]] [[Weşanên Kitaphane]] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbest]] [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Pirtûk]] k0pjzu7idf24iel7agvlrk3ubv9fj1j 0 8276 2062234 1697825 2026-06-17T17:32:13Z Guherto 41494 Min kelîmeya berê (qanûn) vegerand ji ber ku bê sebeb hatibû guhertin ([[Special:Diff/782242/782243|lînk]], [[Bikarhêner:?]]) 2062234 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Dmitry Medvedev 2 April 2009-1.jpg|thumb|[[G20]], komek ramyaran e]] '''Siyasetmedar''' an jî '''ramyar''', kesek ku di siyaseta partiyê de çalak e, an kesek ku li hukûmetê nivîsgehek digire an digere. Siyasetmedar pêşniyar, piştgirî û avakirina qanûn an polîtîkayên ku erdê desthilatê û, bi dirêjkirinê, mirovên wê dikin. Bi berfirehî, "siyasetmedarek" dikare her kesê / a ku di saziyek burokratîkî de dixwaze bigihîje hêza siyasî. == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Politicians}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-şitil}} [[Kategorî:Siyasetmedar| ]] etxwttk8wliavshc81qvw433occjmmp 2062236 2062234 2026-06-17T17:34:59Z Wikihez 39702 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Guherto|Guherto]] ([[User talk:Guherto|talk]]): Avestaboy kelîmeya xwe guhartîye ne sûc e ([[:m:User:Xiplus/TwinkleGlobal|TwinkleGlobal]]) 2062236 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Dmitry Medvedev 2 April 2009-1.jpg|thumb|[[G20]], komek ramyaran e]] '''Siyasetmedar''' an jî '''ramyar''', kesek ku di siyaseta partiyê de çalak e, an kesek ku li hukûmetê nivîsgehek digire an digere. Siyasetmedar pêşniyar, piştgirî û avakirina zagon an polîtîkayên ku erdê desthilatê û, bi dirêjkirinê, mirovên wê dikin. Bi berfirehî, "siyasetmedarek" dikare her kesê / a ku di saziyek burokratîkî de dixwaze bigihîje hêza siyasî. == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Politicians}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-şitil}} [[Kategorî:Siyasetmedar| ]] 4rvpnw8dcn42bxwmhdhwh18e8vufelk 0 8565 2062098 1754334 2026-06-17T12:28:48Z Wikihez 39702 2062098 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''''Edlê''''' kaseta hunermend û [[Hozan Zîlan]] ya Duwemîn e. Di sala 1999'an de ji aliyê Aşanlar Muzik ve li [[Stembol]] a [[Tirkiyê]] derketiye. Stranên ku tê de cih digirin: # Edlê # Glîzer # Dilberam Dilber # Yarê # Cizîrê # Heyran # Leyla # Dosto {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] joaa9a3e6xvtrbz54kllc5crv1bcfti 0 8720 2062314 2048712 2026-06-17T21:26:32Z Guherto 41494 2062314 wikitext text/x-wiki '''Mitirb''', ji van kesên re tê gotin ku [[amûrên muzîkê]] lê didin bi giştî yên ku [[ribab]] ([[kemançe]]) lê dixin. Gotin ji [[zimanê erebî]] derbasî kurdî bûye. Berî îro li cem [[kurd]]an kesên karê muzîke dikirin biçûk û kêm dihatin dîtin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} Di heman demê de [[sazbend]], [[daholvan]], [[dervêş]] (li herêma torê kesê li [[def]] û [[erbanê]] dixê), kemançe û ribabsaz ev kêmayî vekî zirhekî girtine laşê xwe û bûne dijberê herî tûj ê sîstema feodal. Ji ber gotinên wan kes nediêşandin li odê axa dijûn û sixêfên herî giran, zimandirêjî, devavêtin tenê heqê wan bû. Li [[Tor (herêm)|herêma Torê]] mitirb ango muzîkvanên profesyonel an jî nîv profesyonel, di avakirin û belavkirina berhemên [[wêjeya devkî]] de rolê sereke dilîzin. == Etîmolojî == Gotina mitirb ji koka erebî ya gotina {{Nivîsa erebî|طرب}} (T.R.B) tê û wateya wê jî "bi liv û tevgerbûn" an jî "şabûn". Duyem û çarem formên koka {{Nivîsa erebî|طرب}} (T.R.B) tê wateya "çalakiya şakirinê", bi taybetî bi riya stranan. Bêjeya {{Nivîsa erebî|مطرب}} (MUTRIB) di wateya "muzîkvan" de tê bikaranîn û mebesta gotinê ew kes in ku li amûreke muzîkê dixin an jî muzîkê dijenin.<ref>Wehr 1977 : 503</ref> == Mitirbî di kultura kurdî de == Pisporê folklora Kurdî [[Celîlê Celîl]] di 1982an de berê xwe dabû [[Rojavayê Kurdistanê|başûr rojavayê Kurdistanê]] û li nav kurdên Sûrî berhemên [[wêjeya devkî]] kom kiribûn. Celîlê Celîl behsa saziya "[[Ode]]yê" û muzîkvanên profesyonel "mitirban" dike.<ref>Celîl 1989 : 12 – 24</ref> Li gor Celîl li odeyan kevneşopiya levanînê û nihurandinê hebû. Bêyî odeyan afirandina berhemên wêjeya devkî ne mumkin e û ev berhem herwiha wê nikaribin ji nifşekî derbasî nifşê din bibin. Dîsa Celîl destnîşan dike ku ode cihê afirandin û guherandina van berheman e û ode yek ji şertên afirandin û vejandina berhemên wêjeya devkî ne. Celîl balê dikşîne ser têkiliya di navbera [[dengbêj]] û guhdaran. Xuya ye dema ku Celîl çûye herêmê ku mirov dikare [[çand]]a wê û ya herêma Torê nêzî hev dikare bi nav bike, êdî kevneşopiya odeyê hêdî hêdî wenda dibe. Ji ber vê yekê Celîlê Celîl gazinan dike û dibeje wendabûna odeyan ji bo çanda neteweyî ya kurdan wendayiyeke mezin e.<ref>Celil 1989 : 18 –19</ref> Ode weke saziyeke perwerdeyê ji bo mitirb, [[dengbêj]] û hwd. dibistanek bû. Bi sedan salan her wiha li odeyan gundî, [[eşîr]] û êl rûdiniştin, ji hevûdin re [[serpêhatî]], [[stran]], [[çîrok]] û [[şîret]] digotin. Li van odeyan herwiha mitirb jî rûdiniştin. Bi awayekî giştî ode saziyeke civakî bû ji bo kombûn û şêwrdanîna civakê. Mirtibên ku Celîlê Celîl behsa wan kir û mitirbên Torê wisa xuya ye heman kevneşopî ne û ew bixwe jî carina mirtib û carinan mitirb dinivîse. Celîl pêşî rave dike ku herêma kurd li bakur rojhilatê Sûrî beşek ji herêma [[Kurdistan]]ê ye ku ew weke [[Mêrdîn]] – [[Cizîra Botan]] bi nav dike. Ev herêma ku herwiha li başûr rojhilatê Tirkiyê ye Torê jî digre nav xwe. Celîl mitirban weke muzîkvanên ku di dawetan de û di şahiyên din yên civakî de di nav de [[kemaçe]], [[def]], [[tembûr]], [[zirne]] li curbicur amûrên muzîkê dixin û [[stran]]an dibêjin, dide nasîn. Dema ku Celîl çûbû herêmê ev kevneşopî hîn hebû. Xuya ye ev kevneşopî mamosteyê ku mitirb fêrî gotin û pêşkêşkirina [[şer]], [[dîlok]] û stranan kiriye. Bi xêra vê perwerdeyê mitirban dikarî û hîn jî dikarin debara xwe û malbatên xwe bikin. Celîlê Celîl herçend gotibe ku ew ji gelek malbatên curbicur tên jî wî behsa van malbatan û cihê wan di civakê de nake. Celîl dibêje ku mitirb salê çend hefteyan gund bi gund digerin û di berdêla pereyan an jî dexl de li amûrên xwe dixin û stranan dibêjin. Celîl gelekî di bin bandora hunerê mitirban de maye û pesnê hunerê wan bi awayên cihê dide. Ew dibêje mitirb hostayên levanîn û nuhurandinê ne, ew herwiha hostayên komkirina bûyerên giring yên gundan in jî. Ev jî dihêle em mafdar bighêjin vê encamê ku mitirb ne tenê hunerê heyî yên çand û kevneşopiyê fêr dibin û pêşkêş dikin, lê ew her wiha bi xwe jî bûyeran kom dikin, dinuhurînin û berhemên nû diafirînin. Mirov dikare bi hêsanî îddîa bike ku mitirbên jêhatî helbestvanên civakê bûn û ger kevneşopi bidome ew dê her [[helbestvan]]ên civakê bimînin. Nivîskarê Kurd [[Kendal Nezan]] jî gotina mitirb bi kar tîne. Nezan dengbêj û mitirban ji hev cihê dike. Li gor Nezan dengbêj keseki xwedî hiş û bîreke gelekî dewlemend e û hin ji wan jî li amûrine muzîkê dixin. Dengbêj hem helbestvan e û hem jî derhêner e. Ew ji dehma ve berhemên wêjeya devkî diafirîne. Nezan her wiha behsa mitirban dike û dibêje ew Bohemî ne û bi binyada xwe qereçî ne. Nezan wisa dewam dike û dibêje mitirb muzîkvanên nîv profesyonel in û di dawet û şahiyan de amûrên mîna def û zirnê lê dixin. Mixabin Nezan jî behsa cihê wan di civakê de û di wêjeya devkî de nake; û ev cihê gazinan ji nivîskarê vê goterê re dihêle ji ber ku behsa çavkaniyên nivîsa xwe nake(Nezan 1996 : 11 – 20). Her wiha em nizanin Nezan çawa gihiştiye wê encamê ku mitirb bi binyada xwe qereçî ne, ew tenê agahdariyên xwe li pey hev rêz dike. Kurdolog [[Mehrdad R. Izady]] jî behsa hin muzîkvanên gerhok dike. Agahdariyên Izady balkêş in ji ber ku ev muzîkvan tenê li tembûr û kemaçê dixin. Lê navê van muzîkvanan mitirb nîne, navê wan [[şargar]] e. Ev yek dihêle ku em bifikirin ku kevneşopiya mitirban bi şêwazên cihê li seranserê Kurdistanê belav e. Izady wisa dinivîse : « Muzîkvanên gerhok yên Kurd ango şargar [[destan]]an distrin ku di şeran de an jî di serhatiyên evîniyê de behsa qehremaniyan dikin. » Izady dinivîse ku navê van destanan [[şarîga]] ne û mirov wan li tembûr an jî kemaçê dibêje. Izady îddîa dike ku şargarek gelek varyantên şarigayekê (yên mîna [[Memê Alan]], [[Kela Dimdim]]) dizane. Li gor Izady rûmeta şargarekî girêdayî ferehbûna repertuwara wî ye. Berhemên şargaran her wiha gelekî balkêş in, ew destanên ku beşbeş li ber amûrêkî muzîkê û beş beş bêyî amûreke muzîkê tên strandin diafirînin û ev destan nîv helbestî ne û nîv pexşanî ne (Izady 1996 : 21 – 28). Civaknas [[Şerefxan Cizîrî]] di pirtûka xwe ya bi navê Kultur û Edebiyata Devkî de behsa mitirban dike. Cizîrî navê hunermend li mitirban dike. Ew îdda dike ku berê hemû [[mîrîtî|mîrîtiyên]] [[Kurd]]an û Axayên wan di dîrokê de xwedî mitirb bûn. Cizîrî dibêje mitirb bîra bûyer û qewmînên civakî – aborî û her wiha ên siyasî yên eşîrên xwe û yên eşîrên cîran tomar dikin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} http://www.iranistik.uni-goettingen.de/Cembeli%20Buch.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060412080756/http://www.iranistik.uni-goettingen.de/Cembeli%20Buch.htm|date=2006-04-12}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çand]] agw0pn8d41bpqhr4jb10jvx4blkgk5a 0 9096 2062148 1895471 2026-06-17T12:45:46Z Wikihez 39702 [[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +{{[[Şablon:Agahîdanka giştî|Agahîdanka giştî]]}} 2062148 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''Off''' albûma çardem a hunermendê [[kurd]] [[Ciwan Haco]] ye. Di 24ê adara [[2006]]an de li [[Ewropa]]yê, [[Tirkî|Tirkiyê]] û [[Kurdistana Bakur]] hate derxistin. Di vê albûmê de 13 stran hene. Piranî ji van stranan bi zaravaya [[kurmancî]] tên gotin û yek ji wan ('Dipirsin') bi zaravaya [[soranî]] jî tê gotin. Di strana [[Li hêviya te]] de jî, jinikek parçeke kurt a vê stranê bi [[fransî]] dibêje. == Lîsta stranan == # Ez dimam # Dil ketimê # Felek # Daristana te # Dipirsin # Kal # Xunav # Welatê min # Havîn # Li hêviya te # Winda bû # Hayê # Gotin sar dibin == Girêdanên derve == * [http://www.hawardengubas.com/CANDHUNERZIMAN/2006/adar/albciwanhacooffderket_25.htm Gotareke Hawardengûbas ser vê albûma wî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060612204948/http://www.hawardengubas.com/CANDHUNERZIMAN/2006/adar/albciwanhacooffderket_25.htm |date=2006-06-12 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Albûmên 2006an]] 6b2gf8847bs59mvtys3fpdosd2dzda1 0 9493 2062156 1992394 2026-06-17T12:49:30Z Wikihez 39702 2062156 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''''Pola nû''''' albûmeke [[Koma Rewşen]] e. Di sala 2006'an de derket. belkî di rock muzîka kurdî de heya niha asta herî bilind be. bi rastî jî dikare bi rocka dinyayê re bikeve pêşbirkê.bi taybetî, strana [[Zagros (stran)|Zagros]] pir serkeftî ye. Di vê stranê de piyano jî hatîye bikaranîn. Stran bi zehfî ji aliyê solist, [[Harûn Elkî]] hatine nivîsandin. Album wekî her albuma rockê di nav xwe de 'asî'bunê u serhildanê dihewîne. lê di vê albuma rewşen de herwiha mirov dikare bibîne ku ev serhildan di heman demê de, dijî musîka kurdî ye jî, ku van salên dawîn edî tenê xwe dubare sêbare u cendbare dike. {{Albûm | sernav = Pola nû | sal = 2006 | label = | naverok = #Asiyên Tebaxe #Zagros #Revoko #Demek Kevnare #Şevên Baranê #Zeviyên Edabê #Elegez #Were Lê #Cejna Diza #Qureyê Sedsalê #Deng Ke }} == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] 4uewkiatf2bnyd5f7y6kb3gb99mz2cx 0 9507 2062101 1741512 2026-06-17T12:30:03Z Wikihez 39702 2062101 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''Ez û Tu''', [[albûm]]a seyemin a [[Hozan Kawa]] ye. Di vê albûmêde ev stran cîh digrin. * Hey hey * Amara * Ez û Tu * Were * Dayê * Mezopotamya * Yara Şîrîn * Hucra Tarî * Nazê * Lawîko * Dilnaz * Husna ''Produksiyon'': Mîr Muzîk û Kom Muzîk 2006<br> ''Birêvebir'': Turhan Yapiştran<br> ''Aranje'': Naîl Yurtsever, Kemal Sahir Gürel, Turhan Yapiştran<br> ''Keman aranje'': Adnan Karaduman<br> ''Stüdyo 1'': Sound Istanbul<br> ''Tonmeister'': Nail Yurtsever, Sedat Bider<br> ''Stüdyo 2'': Mîr Tonstudio (Düsseldorf)<br> ''Tonmeister, mix, mastering'': Metin Kalaç<br> ''Stüdyo Demo kayit'': Ciftciler Siegburg<br> ''Grafik'': Bulent Kiliç <p>[[ORKESTRA]]<br> ''Baterî:'' Turgut Alp Bekoglu<br> ''Bass Gîtar:'' Îsmaîl Soyberk<br> ''Elektro, Akustîk, Klasîk Gîtar'': Erdînç Şenyaylar<br> ''Perkusyon:'' Mehmet Akatay, Soner Akalin<br> ''Baglama, Buzikî'': Çetîn Akdeniz<br> ''Selpe Baglama:'' Kutsal Evcûmen<br> ''Baglama, Cura, Elektro B.'': Turhan Yapiştran<br> ''Kaval:'' Osman Aktaş<br> ''Mey, Zurne:'' Ertan Tekîn<br> ''Kanun:'' Halîl Karaduman<br> ''Ud:'' Yildiran Güz<br> ''Ney:'' Eyyüp Hamiş<br> ''Kemanlar:'' Gündem: Yaşar Okyay, Îsmet Okyay, Kadir Okyay, Şaban Okyay, Kemal Okyay, Fahri Karaduman, Tarkan Bergamali, Timur Atasever û Sînan Acar (Stranên Husna û Lawiko)<p> <p>[[Koro:]]<br> [[Xelîl Xemgîn]], [[Eylem]], [[Seyîdxan]], [[Beser Şahîn]], [[Diyar]], [[Sosin]], [[Cewad Merwanî]], [[Xemgîn Bîrhat]], [[Peyvan Arjîn]] û [[Turhan Yapiştran]].<p> == Girêdanên derve == * [http://www.hozan-kawa.com Malpera fermî a Hozan Kawa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201027095659/http://www.hozan-kawa.com/ |date=2020-10-27 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] ga4qvzou6dec0ut7jc4yjflhlavnx7j 0 9696 2062322 1913428 2026-06-17T21:33:28Z Guherto 41494 2062322 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} '''Girêdan''' an jî '''lînk''', bi taybetî di [[înternet]]ê de dû rûpel bi hev re girê didin. Di [[Wîkîpediya]]yê de, girêdan bi nîşanên <nowiki>[[ ]]</nowiki> tên holê û [[şîn]] an [[sor]] derdikevin. == Komputer == * Gihiştinê [[amûr]]ên li ser [[Tor (komputer)|tor]] * [[Hîperlînk]] * [[Linkek sembolik]] an [[Hard link]] bo pela komputerek, yekbûneke pelên bi pelên din yan jî daneyên pelê. == Din == Gihiştineke dû tiştên di navên objeyan. {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîsbarî-şitil}} [[Kategorî:Gerok]] [[Kategorî:Nivîsbariya 1999an]] mw15qqew4kt3f2gptkb9xsogvv92y23 0 9993 2062321 2019546 2026-06-17T21:31:38Z Guherto 41494 2062321 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bafê | navê_din = | navê_fermî = Sulak | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Şirnex (parêzgeh)|Şirnex]] | navçe = [[Hezex]] | nahiye = Hezex (navend) | hejmara_mezrayan = | nifûs = 1.590<ref name="tuik">{{Jêder |sernav=tuik, 2011 |url=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_idari_yapi_10sonrasi.RDF&p_il1=73&p_yil=2011&p_dil=1&desformat=html |roja-gihiştinê=2012-02-02 |roja-arşîvê=2012-12-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121207235545/http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_idari_yapi_10sonrasi.RDF&p_il1=73&p_yil=2011&p_dil=1&desformat=html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | sala_nifûsê = [[2011]] | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 670 | koda_postayê = 73300 | koda_telefonê = (+90) 486 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|37|24|54|N|41|57|42|E|display=inline, title}} }} '''Bafê''' ({{1968|Bafi}}, {{bi-tr|Sulak}}), gundekî bi ser navçeya [[Hezex]]ê ya [[Şirnex]]ê ve ye. Di herêma Hezexê de gundê herî mezin e. Di ber Bafê re çemê [[Dîcle]]yê diherike. [[Çiyayê Cudî]] û [[Çiyayê Gabar]]ê li hemberî wî ne. Li Bafê derûdorê 300-400 mal hene. Lê di sala 2022an 140 mal di gund de mane. Gelek kes koçî Hezexê dikin. Li rojhilatê Bafê Hezex, li rojavayê wê [[Elcanya]] û [[Xendek]] e, li başûrê wê [[Kovex]] û [[Çiyayê Spî]], li bakurê wê, Çemê Dîcleyê, [[Hetma]], [[Ewên]] û [[Benatin|Benat in]] hene. Di gundê Bafê de tenê sunî dijîn ji ber vê yekê du [[mizgeft]] di Bafê de hene, her mizgeftek ji aliyê taxeke gundê ve tê bikaranîn. Di gund de du zevî hene, her zeviyekî ji aliyê taxekî ve tê bikaranîn. Lê çar tarên Bafê hene. Her çiqas niha şênî gelekî kêm bûbin jî tar hemû ava ne. Riya gund ji cadeya qîr û zivt-asfalt 7 km dûre. Lê riya Bafê 2022an de jî xerabe bû Bafê bi axa xwe ve gelekî dewlemend e, [[rez]], [[dar]] û deviyên wê gelek in. Çanda Bafê gelekî cihereng e. Stran û kilamên herêmên [[Tor (herêm)|Tor]] û [[Botan]]ê li Bafê tên gotin. Dawet û reqsên bafeyiyan jî ji her du herêman hatine girtin. [[Mamik]], [[çîrok]] û [[zûgotinok]] gelekî rengîn in. Ji ber ku li ber ava Dîcleyê hatiye avakirin tekiliyê Bafê bi herêma Bota re gelekî xurt in. Jixwe ji gundiyên Bafê re dibêjin "[[harûnî]]". == Ava Bafê == 5&nbsp;km beriya hê mirov negihaştî gund, [[gola Eresê]] heye. Ava Bafê ji [[Kaniya Qesara]] tê. Kaniya Qesara li başûrê gund, li aliyê rastê di bin şiharê Bafê re dimîne. Gundî hemû ava xwe ji wir tînin. Ava kaniya Qesara aveke cemidî ye. Gundiyan ji bo sewalên xwe delav çêkirine da ku sewal bikaribe jê avê vexwe û kanî jî neyê lewitandin. * [[Dehla Şêx]] dikeve aliyê [[Zêwê]] ve, li dehlê [[hinar]], [[te'ew]], [[guvîj]], [[berû]] hwd çêdibin. Herwekî din li ser Dehla Şêx re Zêviya Şêxê Zirav heye. * [[Kaniya Qinê]] dikevê aliyê [[Bana]] û [[Hêtma]] ve. Ava kaniyê tê vexwarin, lêbelê ji ber ku ev kanî ji gund dûr e gel naçin avê jê nayînin. Kanî ji aliyê sewalên ve dihate bikaranîn. * [[Kaniya Qubik]] di nîvê gundê de ye. Ev kanî herwekî mizgeft jî tê bikaranîn. Ava wê ji aliyê gel ve hem tê vexwarin hem jî ji bona şûştina cilê tê bikaranîn. * Li keviya şetê Bafê (dicle) [[Kelha Eledîno]] heye. Ev kelh gelekî kevn e. == Gelhenasî == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:20%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Gelhe |- |[[2008]] |1.653<ref name="tuik"/> |- |[[2000]] |1.433<ref name="yerelnet">{{Jêder |sernav=Yerelnet, Sulak |url=http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=266252 |roja-gihiştinê=2010-12-08 |roja-arşîvê=2012-06-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120627022217/http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=266252 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[1990]] |1.311<ref name="yerelnet"/> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Hezexê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|37|24|54|N|41|57|42|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Gundên Hezexê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Şirnexê]] 3jq787bzi3p6g87zktsk06hu7zfqexy 0 10944 2062397 2061944 2026-06-18T04:39:36Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/templsubst.py|Bot]]: Şablonên ku otomatîk were [[Kategorî:Şablonên ku otomatîk were substkirin|subst:kirin]] hat subst:kirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart.) 2062397 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Dêrikfan''' ({{langx|tr|Nurlu}})<ref>[[Hüseyin Deniz]]? (1992). Navên deveran bi Kurdî çi ne? [[Welat (rojname)|Welat]], 2:1992, r. 6.</ref> gundekî bi ser navçeya [[Kercos]]a [[Batman]]ê ve ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Kercewsê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{şitil}} [[Kategorî:Gundên Kercosê]] tn0h3ahihg21pwzcz9aulyhjfbbk4my 0 12417 2062313 1092567 2026-06-17T21:25:08Z Guherto 41494 Hedefa beralîkirinê ji [[Tor]] ber bi [[Tor (herêm)]] ve guhart 2062313 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Tor (herêm)]] 8owpcmveg70hawshl38kqa8bbsxkkxl 0 12418 2062302 1092565 2026-06-17T21:16:43Z Guherto 41494 redirect niha diçe rûpel 2062302 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Tor (herêm)]] 8owpcmveg70hawshl38kqa8bbsxkkxl 0 12834 2062366 1634696 2026-06-17T23:05:53Z Guherto 41494 2062366 wikitext text/x-wiki '''Berxê''', [[gund]]ekî navçeya [[Riha|Rihaya]] [[Wêranşar]]ê ye. {{Gundên Wêranşarê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Riha-şitil}} [[Kategorî:Gundên Wêranşarê]] bbc01ghoam2i4qtn2i0b6srsznro8sd 2062367 2062366 2026-06-17T23:06:12Z Guherto 41494 2062367 wikitext text/x-wiki '''Berxê''', [[gund]]ekî navçeya [[Wêranşar|Wêranşara]] [[Riha|Rihayê]] ye. {{Gundên Wêranşarê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Riha-şitil}} [[Kategorî:Gundên Wêranşarê]] kl8fe7bbt6dtraotgyrvvp7hoz0ijuh 2062384 2062367 2026-06-18T00:32:18Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Lînk paqij kir.) 2062384 wikitext text/x-wiki '''Berxê''', [[gund]]ekî navçeya [[Wêranşar]]a [[Riha]]yê ye. {{Gundên Wêranşarê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Riha-şitil}} [[Kategorî:Gundên Wêranşarê]] oy82enfqc2uoke5c8s252e97xwx9qeu 0 13887 2062080 1756475 2026-06-17T12:20:05Z Wikihez 39702 2062080 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''Art du bouzouk''' (''Hunerê bûzûkê'') albûmeke [[Issa]] ye. Di sala 2001an de derket. == Berhemên di albûmê de == # [[Chahnaze en 5]] # [[Maqam Ajam]] # [[Maqam Kurd]] # [[Qadi Sero]] # [[Maqam Nahawend]] # [[Maqam Husseyni]] # [[Voyage à travers les Maqams]] # [[Maqam Hidjaz]] # [[Retour aux sources]] {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Issa Hassan]] 6o4id1b25fkh1eus4rn3wp6dhh8oc7f 2062081 2062080 2026-06-17T12:20:23Z Wikihez 39702 2062081 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdanka giştî|wdneyîne=ziman |sernavê_îtalîk=1 }} '''Art du bouzouk''' (''Hunerê bûzûkê'') albûmeke [[Issa]] ye. Di sala 2001an de derket. == Berhemên di albûmê de == # [[Chahnaze en 5]] # [[Maqam Ajam]] # [[Maqam Kurd]] # [[Qadi Sero]] # [[Maqam Nahawend]] # [[Maqam Husseyni]] # [[Voyage à travers les Maqams]] # [[Maqam Hidjaz]] # [[Retour aux sources]] {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Issa Hassan]] 9e5fjc8i0ll39uuimmncf9o3gsi1gpc 0 16363 2062104 1817614 2026-06-17T12:30:27Z Wikihez 39702 2062104 wikitext text/x-wiki {{ev gotar|li ser albûmê [[50 Cent]] yê yekemîn (yê rast) e. Ji soundtrack'ê ra, li [[Get Rich Or Die Tryin' (Soundtrack)]] seke. Ji fîlmê wî ra, li [[Get Rich Or Die Tryin' (fîlm)]] seke.}} {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''Get Rich or Die Tryin<nowiki>'</nowiki>''' (bi [[kurdî]]: Dewlemend ''bibe ya bimre wextê te dixwazê bibê'') albûmê yekemîn yê rast ê [[50 Cent]] e. Ew li rojê [[6'ê reşemiyê]] [[2003]] derket. [[Eminem]] û [[Dr. Dre]] vê albûmê çêkirin. Di wê salê da Get Rich or Die Tryin' albûmê tewrî baş di firotinê da bû. Ew nêzîkî 13 milyon car hate firotin. == Stran == Ev stran li ser albûmê da ne: # ''Intro'' # ''What Up Gangsta'' # ''Patiently Waiting'' (feat. [[Eminem]]) # ''Many Men (Wish Death)'' # ''In Da Club'' # ''High All the Time'' # ''Heat'' # ''If I Can't'' # ''Blood Hound'' (feat. [[Young Buck]]) # ''Back Down'' # ''P.I.M.P.'' # ''Like My Style'' (feat. [[Tony Yayo]]) # ''Poor Lil Rich'' # ''21 Questions'' (feat. [[Nate Dogg]]) # ''Don't Push Me'' (feat. [[Lloyd Banks]] & [[Eminem]]) # ''Gotta Make It To Heaven'' # ''Wanksta'' # ''U Not Like Me'' (produziert von [[Red Spyda]]) # ''Life on the Line'' # ''P.I.M.P. [Remix]'' (feat. [[Snoop Dogg]], [[Lloyd Banks]] & [[Young Buck]]) {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Rap]] lj032m6s69r6t0pl2vi7gb42fymt8ue 0 19544 2062587 2002332 2026-06-18T11:41:48Z Zafer 20328 Updated + Manager [[İsmail Kartal]] https://t24.com.tr/spor/fenerbahcenin-teknik-direktoru-belli-oldu,1329645?_t=1781777828487 2062587 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank yaneya futbolê | navê_yaneyê = Fenerbahçe | logo = | logo_firehî = | logo_binnivîs = | navê_tev = Fenerbahçe Spor Kulübü | bernavk = Sarı Kanaryalar <br> Sarı Lacivertliler | navê_pêşanî = | damezrandin = 1907 | reng = şîna tarî-zer | stadyum = Ülker Şükrü Saracoğlu | zerengî = 50.709 | şampiyona = [[Super Lîg]] | darayîvan = | serok = [[Aziz Yıldırım]] | rahêner = [[İsmail Kartal]] | malper = [http://www.fenerbahce.org fenerbahce.org] <!-- Xelat ----> | xelat_neteweyî = | xelat_navneteweyî = <!-- Mayo: mal --> | pattern_la1 = _fenerbahce1617h | pattern_b1 = _fenerbahce1617h | pattern_ra1 = _fenerbahce1617h | pattern_sh1 = _fenerbahce1617h | pattern_so1 = _fenerbahce1617h | leftarm1 = ffffff | body1 = ffffff | rightarm1 = ffffff | shorts1 = ffffff | socks1 = ffffff <!-- Mayo: deplasman --> | pattern_la2 = _fenerbahce1617a | pattern_b2 = _fenerbahce1617a | pattern_ra2 = _fenerbahce1617a | pattern_sh2 = _fenerbahce1617h | pattern_so2 = _fenerbahce1617h | leftarm2 = ffffff | body2 = ffffff | rightarm2 = ffffff | shorts2 = ffffff | socks2 = ffffff <!-- Mayo: sêyem --> | pattern_la3 = _fenerbahce1617t | pattern_b3 = _fenerbahce1617t | pattern_ra3 = _fenerbahce1617t | pattern_sh3 = _fenerbahce1617t | pattern_so3 = _fenerbahce1617t | leftarm3 = ffffff | body3 = ffffff | rightarm3 = ffffff | shorts3 = ffffff | socks3 = 19192d }} '''Fenerbahçe''' yaneyeke [[futbol]]ê ya [[Tirkiyê]] ye. Di sala [[1907]]an de hatiye damezrandin. Xwedî yarigehek bi navê [[Yarigeha Şükrü Saracoğlu ya Fenerbahçe]] ({{bi-tr|Fenerbahçe Şükrü Saracoğlu Stadyumu}}) ye. Di [[lîga 1em a FFT]] de cih digire û yek ji sê tîmên [[Stembol]]ê ye. Heya niha 19 carî şampiyoniya [[Super Lîg]]a yê Tirkiyeyê bi dest xistiye. == Girêdanên derve == * [http://www.fenerbahce.org/ Malpera fermî ya Fenerbahçe] * [http://www.antu.com/ rûpela piştevanî] {{Interwiki conflict}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1907an]] [[Kategorî:Fenerbahçe]] [[Kategorî:Fenerbahçe SK (futbol)| ]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê ji Stembolê]] 2v4iq1i5xt8ijxpage437hkvi0d4siu 0 19604 2062328 1683406 2026-06-17T21:38:08Z Guherto 41494 2062328 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Ebûlizê Îsmaîlê kurê Rezazê Cizîrî | sernavê_wêne = | navê_rastî = أَبُو اَلْعِزِ إسْماعِيلِ بْنُ الرِّزاز الجزري | zimanê_navê_rastî = ar | bernav = Cizîriyê Kurdî<br/> Bedîuzeman<br> Ebûlizê Cizîrî | wêne = Al-Djazari automate verseur de vin.jpg | roja_jidayikbûnê = 1153 | cihê_jidayikbûnê = [[Şirnex]] / [[Cizîr]] (Li Taxa Tor) | roja_mirinê = 1233 | cihê_mirinê = Şirnex / Cizîr | netewe = [[Kurd]] | hevwelatî = [[Wêne:Saladin's Standard.svg|30px]] [[Xanedana Eyûbiyan]] | perwerde = | dîn = [[Îslam]] | dê = | bav = Rezaz | malper = | salên_çalak = | serdem = [[Serdema zêrîn a îslamê]] <br/> (Sedsala 12'an) | pîşe = [[Dahêner]], [[Matematîknas]], [[Endezyarî|Endazyar]] û [[Fizîknas]] | xebat = Bingeha zanista [[robot]] û [[sîbernetîk]]ê avêtê | xebatên_navdar = | bandorker = [[Leonardo da Vinci]], [[Norbert Wiener]], [[Ande Mari Ampere]], [[James Clerk Maxwell]] }} '''Îsmaîlê Cizîrî'''<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.pen-kurd.org/kurdi/abuzer-bali/ismaile-ceziri.html |tarîxa-gihiştinê=2016-01-23 |tarîxa-arşîvê=2010-07-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100706180857/http://www.pen-kurd.org/kurdi/abuzer-bali/ismaile-ceziri.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> an '''Cizîrî''' an jî '''Bedîûzeman Ebûl'îz Îsmaîlê Rezazê Cizirî''' (jdb. 1153 [[Şirnex]], [[Cizîr]]- m. 1233 Şirnex, Cizîr) [[dahêner]], [[matematîknas]], [[endezyarî|endazyar]] û [[fizîk]]nasê [[kurd]] e.<ref>[http://niviskar.com/doc/ismail.pdf Ebul İz İsmail el-Rezzaz el-Cezîrî el-Kurdî]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref><ref>http://ku.haberler.com/pesengeha-siltanen-zaniste-402783/</ref><ref>Nevîn Güngür Reşan, Navdarên Kurd r. 24, Doz Yayınları (Weşanên Doz) ISBN 978-9944-227-30-8</ref><br>Bingeha zanista [[robot]] û [[sîbernetîk]]ê avêtiye.<ref>https://renasxendeki.wordpress.com/tag/ismail-ebulizin-hayati/</ref> Ew qewî ji bo pirtûka xwe ya bi navê ''[[Kîtab el-Hîyel|El-Kîtab fî Meirîfet el-Hiyel el-Hendesiye]]'' ango ''Kitêba li ser Zanîna Hiyelên Endazyaranî'' navdar e. Wî ew pirtûk di sala 1206an de nivîsiye û di wê de, digel nîgaran, behsa çêkirina 50 amûrên mekanîkî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.semskiasireti.com/?Syf=26&Syz=193948&%2FTAR%C4%B0HTE-%C4%B0LK-MUC%C4%B0T-VE-MEKAN%C4%B0K%C3%87%C4%B0-K%C3%9CRT-M%C3%9CHEND%C4%B0S%C4%B0--EBUL-%C4%B0Z-EL-CEZER%C4%B0- |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2022-03-27 |tarîxa-arşîvê=2021-11-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211127233652/http://www.semskiasireti.com/?Syf=26&Syz=193948&/TAR%C4%B0HTE-%C4%B0LK-MUC%C4%B0T-VE-MEKAN%C4%B0K%C3%87%C4%B0-K%C3%9CRT-M%C3%9CHEND%C4%B0S%C4%B0--EBUL-%C4%B0Z-EL-CEZER%C4%B0- |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Jînenîgarî == Îsmaîlê Cizîrî di sala [[1136]]an de li Cizîrê hatiye dinyayê. Di sala [[1233]]an de dîsa li Cizîrê wefat dike.<br> Navê wî bi temamî ''Ebûl-Îz Îsmaîlê kurê Rezazê Cizîrî'' ye. Ebûl-îz bernavkekî wî ye, carna wek ''Ebûl-Îzê Cizîrî'' û ''Cizîriyê Kurdî'' jî têye nas kirin. Ji ber xebatên wî yên girîng jê re "Bedîuzeman" (Rindê Zemenê) gotine.<ref>http://www.yeniozgurpolitika.org/index.php?rupel=nivis&id=8875{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2022 }}</ref> Li Rojavayê jî bi navê ''Al-Jazari'' an ''Ismail al-Jazari'' tê naskirin. Abdullah Yaşın li ser jiyana wî xebat kiriye û dibêje Cizîrê [[zimanê kurdî]], [[erebî]] û [[farisî]] jî dizanibû. Îsmaîlê Cizîrî li taxa [[Tor (herêm)|Tor]] a Cizîrê ji dayik bûye.<ref name="dirok.hk-mg.net">{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://dirok.hk-mg.net/2010/02/bave-zanistiya-robot-u-siberniteye-el.html |tarîxa-gihiştinê=2011-09-24 |tarîxa-arşîvê=2012-05-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120531071028/http://dirok.hk-mg.net/2010/02/bave-zanistiya-robot-u-siberniteye-el.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ew demekê li [[Amed]]ê jiyaye û bi xebatên xwe yên zanistî bandoreke mezin li ser zanista [[robot]]ê kiriye û bingeha zanista robot û [[sîbernetîk]]ê avêtiye.<ref>Adam Hart-Davis, Engineers, r. 53</ref> Ew endazyarên dema xwe yê herî mezin bûye ku pirtûka wî gelek jî hezkirî bûye. Nîşaneke vê hezkirîbûn pirtûka wî ew e ku gelek kopiyên wê (15 heb)<ref name="dirok.hk-mg.net"/> li gelek pirtûkxaneyên cîhanê hene. Îsmaîlê Cizîrî perwerdeya xwe ya destpêkê di [[Medreseya kurdî|medreseyên kurdî]] de qedand. Li van medreseyan bêhtir li ser [[fizîk]] û sîbernetîkê sekinî û heta roja me jî gelek îcadên ku hê ne hatine dîtin keşif kirin û di dema xwe de xistin xizmeta mirovahiyê.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://susbid.siirt.edu.tr/index.php/susbid/article/view/95 |tarîxa-gihiştinê=2016-09-11 |tarîxa-arşîvê=2016-12-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161213092709/http://susbid.siirt.edu.tr/index.php/susbid/article/view/95 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Berhem == [[Wêne:Clock of al Jazari before 1206.jpg|thumb|250px|Wêneyek ji pirtûka Cizîrî ([[Demjimêra kelehê]])]] [[Wêne:Turbeya el-Cizîrî, Cizîra Botan.JPG|thumb|250px|Gora zaniyar Elcizîrî, li [[Cizîra Botan]] ([[Bakurê Kurdistanê]]) tê dîtin]] ''Al-Jami' bayn al-Ilm wa al-'Amalî an-Nafi' fî Sinâ'at al-Hayal'' (wergera bi kurdî: ''Pirtûka ku di endezyariyê de ji feyde girtina tevgerên mekanîk'', bi înglîzî: ''The Book of Knowledge of Ingenious Mechanical Devices'') "El-Kîtab fî Mei lorîfet el-Hîyel el-Hendesiye" ango "Pirtûka li ser Zanîna Hîleyên Endazyaranî". Îsmaîlê Cizîrî ev pirtûk bi fermana [[Qere Erselan]]ê [[mîr]]ê [[Amed]]ê li sala 602ê ([[Salnameya koçî|koçî]] (1206ê zayînî) nivîsiye.<ref>Al-Jazari, Ibn al-Razzaz, The Book of Knowledge of Ingenious Mechanical Devices. Donald R. Hill, trans. Dordrecht: D. Reidel, 1974.</ref> Cizîrî di pirtûka xwe de behsa çêkirina 50 amûran dike ku hemî jî ji dahînanên wî bi xwe ne. Pirtûka wî ji şeş beşan pêk tê.<br> Di beşa pêşîn de deh tarîfên cuda yên di derbarê çêkirina saetên avê de hene.<br> Di beşa duyem de derbarê çêkirina hin firaqan deh tarîfên cuda hene.<br> Di beşa sêyem de ji bo çêkirina [[misîn]] û amûrên [[destnimêj]]ê û [[tas]]an, deh tarîfên cuda hene.<br> Di beşa çarem de di derbarê çêkirina [[hewz]], [[fiskiye]] û çêkirina otomatên muzîkê de deh tarîf hene.<br> Di beşa pêncem de pênc tarîfên di derbarê amûrên ku ava [[çal]]ên ne gelek kûr û agahiyên ava zêdekirina çemekî de hene.<br> Di beşa şeşem de pênc tarîfên derbarê şiklên ku naşibin hev û agahiyên çêkirina hene. Bi kurtasî di pirtûka wî de agahiyên di derbarê saeta avê, aman û avhilavêjên xwekar û otomatîk, amûrên avdana ji [[robar]] û [[cok]]an, amûrên lêdan û jenîna xwekar û otomatîk a bilûrê de hene.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://kurdkulturu.blogspot.fr/2008/05/islam-bilgini-el-cezeri-el-kurdi.html?m=1 |tarîxa-gihiştinê=2015-01-28 |tarîxa-arşîvê=2015-02-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150204205303/http://kurdkulturu.blogspot.fr/2008/05/islam-bilgini-el-cezeri-el-kurdi.html?m=1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Cizîrî wekî bavê robotan tê nasîn ji ber ku wî robotê herî pêşîn ji bo jenîn ango lêdana [[bilûr]]ê çêkiriye.<ref>http://kurd-tarihi.blogspot.fr/2009/10/kurd-mucit-ismail-ebul-iz-bin-rezzaz-el.html?m=1</ref> === Mînakên ji ''Kitêb el-Hiyel'' === * Çûkên otomatîk * Saeta avê ya bifîl * Keleka seravê û sazbendên otomatîk * Du şêxên ku şerbetê didine hev * Mekanîzmaya çarderî û du şamandirayî ya otomatîk * Termosa du beş * Makîneya otomatîk a av rijandin, belavkirin û ziwakirinê * Mekanîzmaya kepçeyê ya çerxa avê * Mekanîzmaya motor-kompresor * Dola avê ya çerxa avê <gallery> Wêne:Al-jazari water device.jpg|Diyagrama makîneyên bi hêza hilkişîna avê Wêne:Al-jazari elephant clock.png|Demjimêra bifîl Wêne:Al-Jazari - A Candle Clock.jpg|Demjimêra findê Wêne:Al-Jazari - A Musical Toy.jpg|Robotên sazbend Wêne:Al-Jazari - A Table Device.jpg|Cureyek [[mase]] Wêne:Al-Jazari - The Basin.jpg|Makîneya destşiştinê Wêne:Al-Jazari Automata 1205.jpg|Otomata (pompe) bi hêza hilkişîna avê Wêne:Al-Djazari automate verseur de vin.jpg|Mînakkirina wêneyê amûrekê Wêne:Al-jazari robots.jpg|Robotên sazbend </gallery> Prof. Dr. [[Donald Hill]] (1922-1992), Endazyarê Mekanîk û rojhilatnasê Îngilîsî ku di sala 1974 zayînî da şahesera zanistiya cîhanê wergerandiye ser Îngilîsiyê, li ser şahberhema Îsmaîlê Cizîrî wiha gotiye: {{Jêgirtin|''"Heya niha, li tu dera cîhanê, li tu medeniyeteke dinyayê, tu berhemeke zanistî wek ya Îsmaîlî Cizîrî, ewqas kamil, zanistî-piratîk û bêqusûr nehatiye nivîsîn"''.}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} http://www.alshindagah.com/marapr2005/jaziri.html (en) == Girêdanên derve == {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dahêner]] [[Kategorî:Dahênerên kurd]] [[Kategorî:Endazyarên kurd]] [[Kategorî:Fizîknas]] [[Kategorî:Fizîknasên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1153]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1136]] [[Kategorî:Kesên ji Cizîrê]] [[Kategorî:Kesên ji Şirnexê]] [[Kategorî:Kesên sedsala 13an]] [[Kategorî:Matematîknasên kurd]] [[Kategorî:Mirin 1233]] [[Kategorî:Mirin 1206]] [[Kategorî:Zanist]] [[Kategorî:Zanyarên kurd]] [[Kategorî:Zanyarên misilman]] 6uql4b68auurof307z1janxjl100oy1 0 21523 2062076 1830946 2026-06-17T12:18:04Z Wikihez 39702 [[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +{{[[Şablon:Agahîdanka giştî|Agahîdanka giştî]]}} 2062076 wikitext text/x-wiki {{ev gotar|li ser soundtrack'ê [[Eminem]] e. Ji filmê Eminem bi vê navê ra li [[8 Mile (fîlm)]] seke.}} {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''8 Mile''' (navî fermî: ''Music from and Inspired by the Motion Picture 8 Mile'') soundtrack'ê [[Eminem]] ji filmê xwe [[8 Mile (film)|8 Mile]] ra ye. Ew di bin labelî [[Shady Records]] û [[Interscope Records]] da hate belavkirin. 8 Mile di rojê [[8'ê kewçêrê]] [[2002]] derket. == Stran == # ''Lose yourself'' ([[Eminem]]) # ''Love Me'' ([[50 Cent]], [[Eminem]], [[Obie Trice]]) # ''8 Mile'' ([[Eminem]]) # ''Adrenaline Rush'' ([[Obie Trice]]) # ''Places to Go'' ([[50 Cent]]) # ''Rap Game'' ([[50 Cent]], [[D12]]) # ''8 Miles and Runnin<nowiki>'</nowiki>'' ([[Freeway]], [[Jay-Z]]) # ''Spit Shine'' ([[Xzibit]]) # ''Time of My Life'' ([[Macy Gray]]) # ''U Wanna Be Me'' ([[Nas (rapvan)|Nas]]) # ''Wanksta'' ([[50 Cent]]) # ''Wasting My Time'' ([[Boomkat]]) # ''R.A.K.I.M.'' ([[Rakim]]) # ''That's My Nigga Fo' Real'' ([[Young Zee]]) # ''Battle'' ([[Gang Starr]]) # ''Rabbit Run'' ([[Eminem]]) {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Rap]] n5vaxjv3gsah0vxlvnjgrggrfujvrm5 0 22462 2062099 1768575 2026-06-17T12:28:58Z Wikihez 39702 2062099 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''Emîna Emîna''' albûmekî [[Ciwan Haco]] ye. Albûma Emîna Emîna bi şêweyeke amatorî hatiye tomarkirin. Ciwan Haco di 14 saliya xwe de li malê ev albûmê tomarkiriye. Di albûmê de tenê amûrê [[tembûr]]ê hatiye bikaranîn. == Stran == * Emîna Emîna * Ax û Eman * Çav Reşê * Lê Xanim * Dilo Dilo * Welat Şêrintire * Kurdistanê Rizgarkin * Derman Nema Hekim Nema * Were Were * Hey Felek * Were Dilber * Eman Esmer {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] peurtthqyswzhaaswnziebi7vc5ge0h 0 22464 2062105 1797069 2026-06-17T12:30:48Z Wikihez 39702 2062105 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''Girtiyên Azadiyê''' albûmeke [[Ciwan Haco]] ye. # Girtiyên Azadiyê 06:54 # Nazîkê 02:17 # Hey Dîlberê 05:01 # Rê 03:11 # Were 04:54 # Welat 06:11 # Zingil 04:53 # Xerîbî 04:50 # Sira Sibê 05:23 {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] ab9rh1vs1xwba6klwnuwl61zpp9ztwu 0 22465 2062134 1841446 2026-06-17T12:39:07Z Wikihez 39702 2062134 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''Leyla''' albûmekî [[Ciwan Haco]] ye. == Stran == # Leyla # Dîlbera Qeşeng # Behra Wanê # Maçek # Girîyanim Bese # Hey Dîlberê # Zemano # Limin lê lê # Zarok # Çaçanê Dîlbera Qeşeng Dîlbera qeşeng terhîn û ciwan Li serî zerzeng di dest de piyan Pêşkêşî min kir, mayî ji lêvan Bi vexwarin da kirim netîwan Pênûs kişabû birhên kevanî Çavên şîn neqşîn rengê çîmanî Lêvên roj û dirûv hiş û giyanî Hilkir hilkişa ji laş deranî Dîlbera nazdar tak ji rihana Buharên rengîn mîhên gulana Gîyanên kovî dan ser zîndana Hilkir hilkişa xist nav însana Gotin: Rojen Barnas Musîk: Ciwan Haco {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] h52mfabf9ikdf6ueal0b7jjhzvx25vk 0 22470 2062141 1771499 2026-06-17T12:42:30Z Wikihez 39702 2062141 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''''Na Na''''' albûmeke [[Ciwan Haco]] ye. == Stran == # Na Na # Sê Sê # Gulek # Ax û Eman # Sê Sê (Remix) # Gulek (Remix) # Ax û Eman (No Sleep Version) # Na Na (Remix) # Gulek (Radio Version) {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] dgin83xn33rdgsmzuvjttaxk44up6fh 0 22789 2062329 1766116 2026-06-17T21:39:06Z Guherto 41494 2062329 wikitext text/x-wiki {{bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}} '''Tora Hevêrka''' navê herêmeke cografîk e. Ji çiyayan pêk tê. Bi zimanê Sûryanî ji herêmê re [[Tor (herêm)|turabdîn]] tê gotin di nav Kurdan de wekî [[Tor (herêm)|tor]] an jî tora [[hevêrka]] tê binavkirin. Ev nav ji ber go herêm di salên 1800 hetanî 1950 de di bin deshilatdariya êla [[hevêrka]] da maye lê hatiye kirin û ji wir û vêda bi vî navî hatîye bi navkirin {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Herêmên Kurdistanê]] mnvy80w5hkdwn9u62krnzgmn2thrwe7 0 23287 2062089 1789079 2026-06-17T12:26:10Z Wikihez 39702 2062089 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''''Bi Tenê''''' albûma 5'emîn yê [[Abbas Ahmed]] e. 25 Gulana 2007'an derket. Di "Bi Tenê" formên rock,folk-rock û soft rock zêdetir derdikevin pêş.Albûm bi saundeke baş hatiye tomar kirin û bi profesyonelî hatiye aranje kirin.Di albûmê de bi giranî ensturmanên wek gîtara elektro,gîtarên bass, keyboard, synthesizer, saksafon, trompet û dahol (bi avayekî soft) hatine bikarnanîn.P iraniya [[muzîk]] û gotinên stranan aîdê Abbas Ahmedê ye. Di albûmê de [[muzîkjen]]ên wek Jochen Daniel, Heval Haco, Haco Haco, Gerd Bracht, Gereon Homan, Matthias Rethman, Andreas Schleicher, Richard Bracht, Rainer, Herêm, Ako İnayat, Dilovan, Kathrin Mander, Gulnaz Haco cîh girtine.Piraniya wan navan di albûmên berê ya Abbas Ahmed de jî cîh digrin. == Girêdanên derve == * [http://www.hawardengubas.com/CANDHUNERZIMAN/2007/gulan/aahmedbitene_30.html Gotareke HAWAR DENGÛBAS ser vê albûma wî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070813053050/http://www.hawardengubas.com/CANDHUNERZIMAN/2007/gulan/aahmedbitene_30.html |date=2007-08-13 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] 9cmpt86nj68ks7njx1v146sw8tqx6x7 0 23301 2062082 1811453 2026-06-17T12:20:39Z Wikihez 39702 2062082 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} "Barana Şevê" albûma 4'emîn yê [[Xêro Abbas]] e. Di albûma "Barana Şevê" ji 11 stranan pêk tê. Stranên di albûmê de ewin; 1.Barana şevê, 2.Hêvî Evîn, 3.Bûkê, 4.Marşa Evînê, 5.Welat, 6.Dil Bide Min, 7.Narê, 8.Zor e, 9.Bûrî Bûrî, 10.Kezîzerê, 11.Tu Xêro Abbas di albûma "Barana Şevê" de hewl daye xîtabî her du girseyên ku muzîka gelêrî û him jî muzîka hemdem guhdari dikin bike. Xêro Abbas xwedî dengekî baş û bilind e û hunermendeke berhemdêr e,lê di "Barana Şevê" de asta xwe ya muzîkalî pir zêde nexistiye pêş.Cûdayî û cihêrengiya albûma "Westiya Bû" di "Barana Şevê" de nîne.Wek dewamake albûma wî ya "Axîn" e. Strana "Barana Şevê" straneke Hekîm Sefkan e.Hekîm Sefkan heman stranê di albûma xwe ya "Stranên Qedexe" de goti bû.Komên kemanan bi stîla rojavahî,motifên rock strana "Barana Şevê" bi temamî kiriye staneke cuda.Her wiha strana Kezîzer jî strana Abbas Ahmed e ku vê stran jî di albûma "Mêvana Xewnê"(2003) ya Abbas Ahmed de cîh girti bû. Strana "Marşa Evînê" straneke bi stîla rock e.Dişibe strana "Nikarim" ya Xêro Abbas a di albûma "Axîn" de.Strana "Welat" bi meqama xwe yek ji balkeştirîn ya albûma "Barana Şevê" ye.Her wiha strana Narê ku bi avayê pop,hip-hop hatiye amade kirin wê bala gelekan bikşîne. "Barana Şevê" ji [[Kom muzîk|Kom Muzîkê]] ve hatiye derxistin. == Girêdanên derve == * [http://www.muzikkurd.hkmg.net/nuce_gotar/2007/album_xeroabbasbseve.html Nûçeya MUZIKKURD.com ser wî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927051618/http://www.muzikkurd.hkmg.net/nuce_gotar/2007/album_xeroabbasbseve.html |date=2007-09-27 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Albûmên kurdî]] 0qpqedbqrrk9fsa3ai41ejr8ufu5k2m 2062083 2062082 2026-06-17T12:22:08Z Wikihez 39702 2062083 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''''Barana Şevê''''' albûma 4'emîn yê [[Xêro Abbas]] e. Di albûma "Barana Şevê" ji 11 stranan pêk tê. Stranên di albûmê de ewin; 1.Barana şevê, 2.Hêvî Evîn, 3.Bûkê, 4.Marşa Evînê, 5.Welat, 6.Dil Bide Min, 7.Narê, 8.Zor e, 9.Bûrî Bûrî, 10.Kezîzerê, 11.Tu Xêro Abbas di albûma "Barana Şevê" de hewl daye xîtabî her du girseyên ku muzîka gelêrî û him jî muzîka hemdem guhdari dikin bike. Xêro Abbas xwedî dengekî baş û bilind e û hunermendeke berhemdêr e,lê di "Barana Şevê" de asta xwe ya muzîkalî pir zêde nexistiye pêş.Cûdayî û cihêrengiya albûma "Westiya Bû" di "Barana Şevê" de nîne.Wek dewamake albûma wî ya "Axîn" e. Strana "Barana Şevê" straneke Hekîm Sefkan e.Hekîm Sefkan heman stranê di albûma xwe ya "Stranên Qedexe" de goti bû.Komên kemanan bi stîla rojavahî,motifên rock strana "Barana Şevê" bi temamî kiriye staneke cuda.Her wiha strana Kezîzer jî strana Abbas Ahmed e ku vê stran jî di albûma "Mêvana Xewnê"(2003) ya Abbas Ahmed de cîh girti bû. Strana "Marşa Evînê" straneke bi stîla rock e.Dişibe strana "Nikarim" ya Xêro Abbas a di albûma "Axîn" de.Strana "Welat" bi meqama xwe yek ji balkeştirîn ya albûma "Barana Şevê" ye.Her wiha strana Narê ku bi avayê pop,hip-hop hatiye amade kirin wê bala gelekan bikşîne. "Barana Şevê" ji [[Kom muzîk|Kom Muzîkê]] ve hatiye derxistin. == Girêdanên derve == * [http://www.muzikkurd.hkmg.net/nuce_gotar/2007/album_xeroabbasbseve.html Nûçeya MUZIKKURD.com ser wî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927051618/http://www.muzikkurd.hkmg.net/nuce_gotar/2007/album_xeroabbasbseve.html |date=2007-09-27 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Albûmên kurdî]] ol2sq0cr85af9um631rlst7gbyf9qfp 0 23307 2062136 1836548 2026-06-17T12:40:31Z Wikihez 39702 2062136 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''Li ezmana hezkirin''', navê albûma Şêxo ye. Aranjorên wê jî [[Şêxo]], Soner Akalin û Ozan Emrah Aksoy in. Albûm ji yanzdeh kilaman pêkhatiye, ji wan çar klamên wî tirkî, yên din jî kurdî ne. Di vê albûmê da jî Şêxo, wek mîna albûmên xwe yên berê cîh daye çar şiêrê mamostayê Cegerxwin. Ew şiêr jî "Şêrînê", "Nizanim", "Xebur" û "Şoreş" in. Ji yên Tirkî jî kilamek ji Aşiq Melulî girtîye û navê wê jî "Ne Mutlu" ye. Gotinên kilamên din û muzikên hemû klaman yên Şêxo bi xwe ne. Ji hemû kilaman ya yekemîn, ya ku navê xwe daye albûmê "Li ezmanan hezkirin" bala mirovan dikşîne. Dema ku min albûm dît û navê wî xwend ji xwe ji xwe ra got: Çima, li ezmana hezkirin, gelo jêr têra Şêxo nake ku ji bo hezkirinê diçe ezmana. Lê kingê ku min pirsên wî klamê xwend, hêdî hêdî Şêxo fêm kir ku wî çima navê albumê wusa lêkirîye. Hezkirina ku Şêxo di vê şiêrê da tarîf dike û tîne ziman, bi rastî ew li rû dinê ne mimkune ku mirov jê tam bike. Gorî Şêxo sebebê wê çîye, ez nizanim. Lê gorî raya xwe dikarim bêjim; ji dirutî û dijminatiya mirovan, têkîliyên mirovatiyê jî roj bi roj qirêj dibe. Ev têkiliyên qirêj jî, ji bo jîyenek bê hezkirin, bi serê xwe tenê bes in. Ji ber vê yekê jî Şêxo, bi kilam û stranên xwe, bi melodiyên xwe banga jîyanek nu, jîyana ku li ser hîmê hezkirin û mirovatiyê bilind dibe, dike û wuha dibê je: " bira hezkirin ji dil be hezkirin bira ji dil be mîna kevir û daran puc nebe ax û ava jîyanê be mîna kulilkan rengareng be ji berf û baranê paktir be ji hîv û rojê ronahîtir be bi eşqa mirovatiyê be bi navê Xwedê jorin be Bîr û baweriya te be..." {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Albûm]] gynjalea5ro6vt3ra37q827wtx98ina 0 23308 2062102 1595361 2026-06-17T12:30:11Z Wikihez 39702 2062102 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''''Gencî Pîr''''' albûma şeşemîn yê [[Zakaria]] (Zekerya) ye. Di albûma dawîn ya Zakaria de 12 stran cîh digirn ku navên stranan ewin: : 01. ''Direng Hatî'' : 02. ''Gullê'' : 03. ''Kîjê Nekey'' : 04. ''Min Tu Navê'' : 05. ''Gencî Pîr'' : 06. ''Tom Dewê'' : 07. ''Carê Dill Dedey'' : 08. ''Rojî Bextim'' : 09. ''Bo Min Be'' : 10. ''Derdê Te'' : 11. ''îşqit'' : 12. ''Çon Dillit Dê'' Şêwaza albûmê wek albûmên berê ya Zakaria nêzî [[sentez]]a [[pop]] û [[erebesk]] e. [[Vîdeoklîp]]a yekem a albûmê bo strana "Gullê" li [[Stenbol]]ê u [[Kapadokia]]ye hatÎye kişandin.Tê payîn ku Zakaria wek albûmên xwe yên berê bi vê albûma xwe jî bazara muzîka Kurdî bihêjîne. Wek tê zanîn Zakaria ji bajarê Kurdistana azad a [[Hewlêr]] ji dayik bûye. Bi taybetî li Kurdistana azad bandora muzîka tirkî ya hunermendên esl-kurd ku eslên xwe înkar dikin wek [[Îbrahîm Tatlises]], [[Küçük Emrah]] û hwd bi saya Zakaria hate şikandin û gelek Kurd bi navberiya muzîka Zakaria vegeriyan muzîka Kurdî û dev ji muzîka tirkî berdan. Her wiha albûma Zakaria yê bi navê "Têlînaz" li [[bakurê Kurdistanê]] jî hate belav kirin û "Têlînaz" 2004'an di nava albûmên Kurdî de bû albûma yek ji herî zêde hate firotin. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Albûm]] skclb8k8i630ael3h6bstfxud2oycto 0 23309 2062123 1595332 2026-06-17T12:34:28Z Wikihez 39702 2062123 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''''Janar''''' albûma 6.emîn ya [[Rotînda]]yê. Stranên albûma "Janar" mixabin tama stranên wek "Diçim diçim" ,"Na na" û "Çi bikim" a "Sîser"ê, "Benda teme","Bihuşt", "Gimgimê" ya "Naygotin" an jî "Felek" ,"Li te gerîyam" û "Şehnaz"a "Li te gerîyam" nade. "Jan-ar" ji alîye hunermendekî nû ve hatibûya çêkirin em dikarîbûn Di "Janar" de 12 stran cîh digrin.Di albûma "Sîser" de newayên cazz di "Naygotin " de jî newayên rock bi avayekî biaheng hatibû pêşkeş kirin Rotîndayê de."Li te gerîyam" jî ne wek wan 2 albûman be jî jî di hundirê xwe de xwedî ahengê bû. Di her albûma Rotînda de derketina pêş ya şêwazekî ji aliyê pêşketina muzîkê de nîşaneyek baş bû.Her wiha di albûmên "Naygotin" û "Li te gerîyam" de bikaranîna koma kemanan ya senfonîk jî kurahî û bedewîyek nû tevî muzîka Rotînda dikir. Lê di "Janar" de tevlîheviya bêqerariyê şêwazê xwe nîşan daye.Di "Janar" motîfên pop-dîsko jî bi piranî hatine bikaranîn lê mixabin ji aliyê sound û aranjeyê de ji asta muzîka cîhanê paş de maye. Wek tê zanîn teybetmendiya muzîka Rotînda de "peyam dan" jî cihekî girîng digre.Peyam dan bo tevgera rizgarÎya Kurdistanê û bo hişmendiya gel rolekî pozÎtîf dileyze.Lê endîşeya "peyam dan" ê di "Janar" bi rê li ber vebûnên nû girtîye. Di albûmê stranên wek "Zanîbû","Biçilmisî","Tu" çend stranên balkeşin û derdikevin pêş. Di albûmên Kurdî de mijarek heye ku hevgirtina Kurdî bûna wan albûman xirab dike,ew jî xwendina stranên bi zimanên din e.Li bakûr piranî stranên Tirkî tê xwendin.Ev nexweşî li başûrê Kurdistanê jî bi xwendina stranên Erebî ,Farsî an jî Englîzî rû da ye. Rotînda jî di "Janar" de stranekî Tirkî(bi zaravaya ezerî) xwendîye.Berga(grafîka bergê) albûma Rotînda jî bi pêşketina muzîka Kurdî ya demên dawî û bi cihê Rotînda yê di muzîka Kurdî de li hev nehatîye.Di spasnameya bergê de jî gelek xeletiyên rêzimanî heye.Bi taybetî hemû tîpên "î" wekî "i" hatine nivîsandin.Her wiha di beşa orkesrayê de jî bi avayekÎ bêwate zimanê Tirkî hatîye bi karanîn.Wekî mînak li şûna "gîtara bê perde" "Perdesiz gitar" an jî li şûna "şêwira nîgarî" "girafik tasarım" an jî li şûna "çap" "baskı" hatîye bikaranîn. Bê gûman belkî berga albûmê ne ewqas girînge.Lê em biçûk bûna bazara muzîka Kurdî pirsgirêka mp3'an bidin berçevan divê hunermend û çêkerên kurd hin zêdetir girîngiyê bo mijarên wisa û rêbazên bazargeriyê. Kes ji çêkerên muzîka kurdî ji hêzên wan zêdetir xebat hêvî nakin lê kêmasiya wan a herî mezin baş bikarneanîna delfetên heyî ne. Janar li gel hemû kêmasiyên xwe dewlemendîyek nû tevî muzîka kurdî jî dike. == Girêdanên derve == *[http://www.muzikkurd.hkmg.net/nuce_gotar/2006/album_rotindajanar.html Nûçeya MUZIKKURD.com ser wî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927061416/http://www.muzikkurd.hkmg.net/nuce_gotar/2006/album_rotindajanar.html |date=2007-09-27 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Albûm]] ja3j99mxgt9bg7l6vdqmjv5pezt8v78 0 26789 2062391 2044783 2026-06-18T02:59:11Z Unforgvn20 158345 2062391 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = nivîskar | wêne = Fethullah Gülen.webp }} '''Fethullah Gülen''' (jdb. [[27ê nîsanê]] [[1941]] li [[Qoricix]] a [[Hesenqela]]yê, [[Erzîrom]] – m. 20ê cotmeha 2024 li Pensîlvanya), serokê [[Tevgera Gülen]], giregirekî îdeologiya tirk-îslamî bû. == Jiyan == Dibistana seretayî û amadeyî ji derve bidawî kiriye. Di saziyên dijî komûnîzmê de cihgirtiye. Perwerdeya olî dîtiye. Bavê wî mele bûye û ew ji heşt zarokan ê duyemîn e. Hîç nezewiciye. Bi qasî çar salan li [[Edirne]]yê meletî kiriye. Herwiha li gelek deveran waîztî kiriye. Di tevahiya jiyana xwe de tevlî karê polîtîkaya Îslamî bûye. Yek ji girêgirên civata Nûr a [[Seîdê Kurdî]] damezrandibû bû. Ew di nava civatê de nêzîkî rastgiriya Romê û dewletê disekine û bi mirina Nûrsî re, bi tevayî tarîqata Nûr reforme dike û berê armancên civatê vediguherîne. Lî Îslameke neradîkal, bi [[DYA]]yê re hevalbend û di bin xizmeta îdeolojiya fermî ya dewleta Tirk ''Tûranîzmê'' de digere. Di cûntaya leşkerî ya [[1961]]î de li dijî wî doza ''"şerîatxwaziya Îslamî"'' tê vekirin û bi cezayê sê salan tê darizandin. Paşê doz tê betalkirin. Ew tenê heft mehan li girtîgehê dimîne. Di cûntaya leşkerî ya [[1980]]î de fermana girtina wî tê belavkirin lê ew rêça xwe dide tarîkirin. Sala 1986î de tê girtin lê dîsa tê berdan û bi fermî waîztiya xwe didomîne. == Gülen û dewleta kûr a Tirkiyeyê == [[Wêne:Fethullah Gülen visiting Ioannes Paulus II.jpg|thumb|210px|Fethullah Gülen û [[Papa Yûhenna Pawlos II]], 1998|çep]]Di çapemeniyê de behsa têkiliyên wî bi [[CIA]], [[MİT]] û hêzên tarî yên dewleta Romê tê kirin. Di raporta ku krîmînaliya hin kadroyên mezin ên dewletê derxist holê Raporta [[Susurluk]]ê (Susurluk Raporu) de navê wî jî derbaz bû. Gorî gotinan ew ji berê de endameke sîxuriya dewleta Romê bûye û dawî li armanc, misyon û girîngiya tarîqata Nûr a li dijî kemalîzm û nîjadperestiya [[Komara Tirkiye]]yê derdiket û biratiya gelan û mafên kurdan diparast aniye. Dîsa navê terîqeta wî di karên [[narkotîk]]ê de jî derbaz bûye. Wî li derveyî welêt gelek dibistan damezrandine. Tê gotin ew li ser van dibistanan polîtîkayê dike û berjewendiyên Romê dimeşîne. Li [[Başûrê Kurdistanê]] jî gelek dibistan vekiriye. Dîsa fîrmayên civata wî bi tevî fîrmayên artêşa tirk li Başûrê Kurdistanê para herî mezin a aboriyê birêvedibin. Sala [[2000]]î derbarê wî de doz tê vekirin lê paşê dîsa tê efûkirin. Pirraniya gerîndendeyên ewlekariyê, polîs, hunermend, siyasetmedarên rastgir û lîberal di civata wî de ne. Ji sala [[1999]]î virde li [[DYA]]yê dijî. Li Tirkiye û derveyî wê gelek firmayên mezin girêdayî cemaeta wî kar dikin. Cemaeta wî xwedî hêzeke aborî ya gelek mezin e. Di derbarê misyon, fîlozofî û siyaseta Gülen de gelek nivîsar û pirtûk hatine nivîsîn. Herwiha wî jî gelekan nivîsiye. Di hilbijarinan de piştgiriya xwe bo AKPê da diyarkirin. == Berhemên wî == * ''Çağ ve Nesil'' (Serdem û nifş), (1982) * ''Buhranlar Anaforunda İnsan'' (Di anafora hiştengiyê de mirov), (1986) * ''Yitirilmiş Cennette Doğru'' (Berî bi bihuşta windabûyî), (1988) * ''Fatiha Üzerine Mülahazalar'' (Guftûgo li ser Fatihayê), (1998) * ''Ila-yi Kelimetullah veya Cihad'', (1996) * ''İnancın Gölgesinde'' 1-2 (Di siya baweriyê de), (1991 - 1992) * ''Kırık Testi'' (Destiya şikestî), 1-5, (2002) * ''Kitap ve Sünnet Perspektifinde Kader'' (Di perspektîva pirtûk û sunnetê de çarenûs), * ''Ölçü veya Yoldaki Işıklar'' 1-4 (Pîvan an tîrêjên li rê), (1985 - 1992) * ''Sonsuz Nur'' 1-3 (Nûra bêdawî), (1993 - (1994) == Mirina wî == Malpera Herkül a ku nêzî Tevgera Gulen e ragihandiye ku Fethullah Gulen di êvara 20ê cotmeha sala 2024an de saet 21:00an de jiyana xwe ji dest daye. Di derbarê pêvajoya dermankirinê û sedema mirinê de agahî nehatiye dayîn. Biraziyê wî Ebuseleme Gülen bi daxuyaniyekê li ser hesabê xwe yê medyaya civakî nûçeya mirina mamê xwe piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/tr/hakan-fidan-g%C3%BClenin-%C3%B6l%C3%BCm-haberi-bizi-rehavete-itmeyecek/a-70548088 |sernav=Herkül: Fethullah Gülen öldü – DW – 21.10.2024 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2024-10-21 |ziman=tr}}</ref> Fethullah Gülen serok û demaziranêrê Cimeet an jî Tevgera Gulen bû ku ji ber îdeolojî û nêrîna xwe yê îslamîst ji ber metirsî ya dadgeh kirin an jî girtina ji aliyê dewleta tirk ve ji 21ê adara sala 1999an ve li [[Pensîlvanya]], [[Dewletên Yekbûyî]] jiyan dikir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://de.fgulen.com/ Malpera fermî ya Gülen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606112540/http://de.fgulen.com/ |date=2011-06-06 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1941]] [[Kategorî:Kesên ji Erzîromê]] [[Kategorî:Mafên mirovan li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 2024]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Rexnegirên ateîzmê]] [[Kategorî:Tevgera Gülen]] [[Kategorî:Tirk]] [[Kategorî:Tirkperwerî]] b5qzreu3g9fbdfx52jlxc1un4o2ppk9 0 26947 2062360 1952506 2026-06-17T22:33:07Z Guherto 41494 2062360 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov | nav = Muhemmed Emînê Heyderî | roja_jidayikbûnê = 1927 | cihê_jidayikbûnê = [[Mardîn]] / [[Nisêbîn]] | roja_mirinê = 22 yê gulan 2003 | hevwelatî = Kurdistan | dîn = [[Îslam]] | bav = Mele Ehmedê Heyderî | pîşe = [[Alim|Alimê Îslamê]] ([[Qur'an]], [[tefsîr]], [[hadîs]] û [[fiqih]]) }} '''Muhemmed Emînê Heyderî'''<ref>https://m.soundcloud.com/ridwan-xelil/mewluda-sex-muhammed-emine-heydari</ref> di sala 1927a de rojek duşemê li banga limêja sibehê li gundê [[Kela Bûnûsra|Kelehê]] ya [[Nisêbîn]]ê hatiye dinê. Gundê Kelehê li navçeya Bunisran bi av, rez û baxçeyên xwe navdar e. Bavê wî alim û şaîrê bi nav [[Mele Ehmedê Heyderî]] ye. Mele Ehmedê Heyderî bi xwe ji hêla Wan û [[Bazîd]]ê ji eşîra Asiyan e. Li gor kesên ku di dema wî de jîyane, Mele Ehmed di edebiyat û ilmê tasawufê da û di ş’ir a diwanê da alimekî şareza ye. Mele Ehmed xwedî berhemên bi kurmancî, wek ''Dîwana Qasîde'', ''Dîwana Aqîde-î Îman'', ''Dîwana Munacata Heyderî'' û Pirtukek li ser [[astrolojî]] "[[felsefe|feylosofî]]" [[psîkolojî]] ye. Mele Ehmed piştî [[şerê cîhanî yê yekemîn]], bi Sediqa ya keça seyda yê xwe Mele Eliyê Koçerê Hevêdî re dizewice û ji vê zewacê Seydayê Muhemmed Emîn El-Heyderî tê dinê. Seyda dersên xwe yên ilmî cara pêşîn ji bavê xwe digre û di 7 saliya xwe de [[Quran]]ê xitm dike. Piştî bavê wî di sala [[1937]]’a da wefat dike diya wî ew dişîne [[medrese]]ya [[Şêx Ehmedê Xeznewî]]. Li ba Şex Ehmedê Xeznewî û li medreseyên din ilmên dînî û tesewifê dixwîne. Şêx Mahsumê Xeznewi, Şêx Aladinê Xeznewi, Şêx Abdulrezak ê Helêla û Şêx Abdulletif ê Dâlini çend ji seydayên wî ne. Destûra xwe ya ilmî ji xelîfê Şêx Ehmedê Xeznewi, Şêx Abdurezak ê Helêla digre. Medreseya [[Şêx Ehmedê Xeznewî]] di jiyana seyda da cihek girîng digre. Piştî temamkirina xwendina xwe ji li wir dimîne û muderîsî dike. Bi vî awayî bi riya hevdudîtinên bi alimên hemdemê xwe ra xe pêşve dibe û ji her tiştî girîngtir dibe xwedî dîtineke mutassawuf. Ev dîtina mutassawuf di hemî jiyana wî da jê re bûye wek rêber. Ji bilî xebatên xwe yên li medresa Şêx Ehmedê Xeznewi, Seyda li gundên wek Kelehê, [[Bawernê]], Tinatê, [[Qestelûnê|Qestelunê]], Salika, [[Girbeşk]]ê mellatî kiriye. Ji sala 1982a ta wefata xwe (2003) li gundê [[Bereket]]ê yê Farqînê runiştî ye. Li gundên ku lê meletî kiriye her medresê û feqîyên seyda hebûne. Ji 15 saliya xwe ta wefata xwe Seyda tu car bê feqî û şagirt nemaye û ew qet navber nedaye hînbûn û hînkirinê. Bi deh hezaran şagirt di ber tedrîsa wî de derbas bûne. Di ilmên mutasawuf da gelek [[alim]] perwerde kiriye û gelek alim destûra xwe (îcaze) ji ewî girtine. Seyda di hemû jîyana xwe da dev ji irşad, teblix, niqaş û şêwrê bernedaye. Seyda pisporê ilmên Îslamî yên wek [[tefsîr]], [[hadîs]], [[fiqih]], [[eqaîd]], [[sîyer]], [[tecwîd]], serf-nehûw, beyan, [[mentiq]], munazara, belaxat, [[tesewûf]], menaqib, rical, dirokê bu û di van ilman de wek otorîtek serta dihat naskirin. Ji bavê xwe felekiyet û aritmetikê hîn bûbû. Ji bilî [[kurmancî]] ku zimanê wî yê dayikê bû bi [[erebî]], [[farisî]] û [[tirkî]] ji pir baş zanîbû. Seyda di xebatên xwe yî di riya Xwedê û gel de her di nav gelê xwe de maye. Tevî ku gelek caran lê teklîfên karên wek [[muftî]]tî, [[Waîzî]] û rayedariya dibistanên [[Quran]]ê jî hatine kirin, ew yek ji wan qebûl nekiriye û evan karan wek astengî di riya xebatên xwe de dîtiye û xebatên xwe yên îrşadê her di nav gel, şagirt û murîd ên xwe de domandiye. Her weha bi hezaran kes li ber destên wî hidayet bune û çareserî ya derdên xwe yên manewî û dinyewî li ba wî dîtine. Seyda her di nav gel da bûye û bi riya irşadê xwestiye ilm, aqil û exlaqê îslamî ji mirovên dora xwe re bike murşîd û rêber. Jiyana wî ya têr û tije bi zehmetî û tevger di 22ê gulana 2003a da bi dawî bûye û Seyda gihîştiye heqiya Xwedê. == Berhem == * ''Mewlûda Nebî'' (Ş’ir bi kurmancî) * ''Eqîde-î Îman'', (Ş’ir bi kurmancî) * ''Werd-ûl Etfal'', (Ş’ir bi kurmancî) * ''Mewlûda Nebî'', (Ş’ir bi erebî) * ''Diwan a qesîdan'' (ji 400 qesîdên bi kurmanci pêk tê) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hedîsvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1927]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Mirin 2003]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] a2bsbc0sejjuhnh0ieamcgv88tobbo3 0 27641 2062398 2061863 2026-06-18T04:39:39Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/templsubst.py|Bot]]: Şablonên ku otomatîk were [[Kategorî:Şablonên ku otomatîk were substkirin|subst:kirin]] hat subst:kirin 2062398 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Gundê Humêra Kurmanc''' an jî '''Humêra''' ({{langx|tr|[Yukarı] Doruklu}})<ref>[[Hüseyin Deniz]] (1992). Navên deveran bi Kurdî çi ne? [[Welat (rojname)|Welat]], 1:1992, r. 6.</ref> gundekî ser bi navçeya [[Riha]]yê [[Serê Kaniyê, Riha|Serê Kaniyê]] ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Serê Kaniyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Riha-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serê Kaniyê]] olp3dlg91ae7pfdq0p9tox6ob4fhr1r 0 27646 2062399 2061849 2026-06-18T04:39:42Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/templsubst.py|Bot]]: Şablonên ku otomatîk were [[Kategorî:Şablonên ku otomatîk were substkirin|subst:kirin]] hat subst:kirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062399 wikitext text/x-wiki '''Ridîm''' ({{langx|tr|Taşlıdere}})<ref>[[Hüseyin Deniz]] (1992). Navên deveran bi Kurdî çi ne? [[Welat (rojname)|Welat]], 1:1992, r. 6.</ref> gundekî ser bi navçeya [[Riha]]yê [[Serê Kaniyê, Riha|Serê Kaniyê]] ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Serê Kaniyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Riha-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serê Kaniyê]] d29q8z1uzlykywrosfusrmkk85f60q6 0 27648 2062400 2061843 2026-06-18T04:39:44Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/templsubst.py|Bot]]: Şablonên ku otomatîk were [[Kategorî:Şablonên ku otomatîk were substkirin|subst:kirin]] hat subst:kirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062400 wikitext text/x-wiki '''Ceragê''' ({{langx|tr|Çekirge}})<ref>[[Hüseyin Deniz]] (1992). Navên deveran bi Kurdî çi ne? [[Welat (rojname)|Welat]], 1:1992, r. 6.</ref> gundekî ser bi navçeya [[Riha]]yê [[Serê Kaniyê, Riha|Serê Kaniyê]] ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Serê Kaniyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Riha-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serê Kaniyê]] rr9ke8v39mftetpwriy65oik55w22x4 0 27659 2062401 2061875 2026-06-18T04:39:47Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/templsubst.py|Bot]]: Şablonên ku otomatîk were [[Kategorî:Şablonên ku otomatîk were substkirin|subst:kirin]] hat subst:kirin 2062401 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Mîgren''' ({{langx|tr|Ceylanköy}})<ref>[[Hüseyin Deniz]] (1992). Navên deveran bi Kurdî çi ne? [[Welat (rojname)|Welat]], 1:1992, r. 6.</ref> gundekî ser bi navçeya [[Riha]]yê [[Serê Kaniyê, Riha|Serê Kaniyê]] ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Serê Kaniyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Riha-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serê Kaniyê]] qnxgq22kmdmmmx0f8rl8vn74vds74bb 0 27663 2062402 2061830 2026-06-18T04:39:51Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/templsubst.py|Bot]]: Şablonên ku otomatîk were [[Kategorî:Şablonên ku otomatîk were substkirin|subst:kirin]] hat subst:kirin 2062402 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Şewato''' ({{langx|tr|Aydoğdu}})<ref>[[Hüseyin Deniz]] (1992). Navên deveran bi Kurdî çi ne? [[Welat (rojname)|Welat]], 1:1992, r. 6.</ref> gundekî ser bi navçeya [[Riha]]yê [[Serê Kaniyê, Riha|Serê Kaniyê]] ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Serê Kaniyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Riha-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serê Kaniyê]] 8ag4fwxt0ijtoeic3lhcejolk6eeizh 0 27671 2062403 2061855 2026-06-18T04:39:54Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/templsubst.py|Bot]]: Şablonên ku otomatîk were [[Kategorî:Şablonên ku otomatîk were substkirin|subst:kirin]] hat subst:kirin 2062403 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Hilobî''' ({{langx|tr|Dikili}})<ref>[[Hüseyin Deniz]] (1992). Navên deveran bi Kurdî çi ne? [[Welat (rojname)|Welat]], 1:1992, r. 6.</ref> gundekî ser bi navçeya [[Riha]]yê [[Serê Kaniyê, Riha|Serê Kaniyê]] ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Serê Kaniyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Riha-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serê Kaniyê]] 474mgvjuxw36eudiz4osems996wgp4h 0 27672 2062404 2061836 2026-06-18T04:39:57Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/templsubst.py|Bot]]: Şablonên ku otomatîk were [[Kategorî:Şablonên ku otomatîk were substkirin|subst:kirin]] hat subst:kirin 2062404 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Kevirreş''' ({{langx|tr|Karataş}})<ref>[[Hüseyin Deniz]] (1992). Navên deveran bi Kurdî çi ne? [[Welat (rojname)|Welat]], 1:1992, r. 6.</ref> gundekî ser bi navçeya [[Riha]]yê [[Serê Kaniyê, Riha|Serê Kaniyê]] ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Serê Kaniyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Riha-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serê Kaniyê]] qxtjoymamjc7fw5fm0p15l3okv19owf 4 28841 2062524 1929695 2026-06-18T09:09:03Z Wikihez 39702 2062524 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{zazakî}} '''''Gulfiroş''''', şiirêkey {{lgz|zza|Cegerxwîn}}iya, {{lgz|zza|Burhan Berken}}î albûmêxu {{lgz|zza|Ba (albûm)|Ba}} de vato. bi kurmancî hamew nuştişî. vateyê cê warowo, miyanê "()" de zazakîcê hamew nuştişî: {{helbest| <poem> '''Gulfiroş''' (kurmancî) Ez ji xew rabûm, gulfiroşek dî, Pir gelek şa bûm, gul bi dil didî. Gul bi dil didî. Hebû me yek dil, tev jan û kul bû, Ne bûme bawer, gul bi dil bidî. Gul bi dil bidî. Bazar me kir go, ser bi ser nadim, Ê gulperest bî, can û dil didî. Can û dil didî. Min go kî didî. Can û dil bi gul, Go ev bazar e, dil bi kul didî. Dil bi kul didî. Min can û dil dan, dil kiriye qêrîn, Go ho Cegerxwîn, dil bi gul didî. Dil bi gul didî. </poem> | <poem> '''Gulfiroş''' (zazakî) Ez hewnra biya aya, gulfiroşêke dî Zaf zaf şa biya, gul dana bi dil Gul dana bi dil Bîbî habêke dilêmin, heme derd u kul bî Ez nêbiya bawer, gul dana bi dil Gul dana bi dil Ma bazar kerd va, ser bi ser nêdana Ê gurkî gulperestî bê, can u dil danê Can u dil danê Min va kam dano. Can u dil bi gul Va eno bazarê mawo, dil bi kul danê Dil bi kul danê Min can u dil da, dil kerd qîrîn Va ho Cegerxwîn, dil dano bi gul Dil dano bi gul </poem> }} tg0bb7paezhftmlvg6kz0zsgxhb7kuv 0 33911 2062307 1754315 2026-06-17T21:19:02Z Wikihez 39702 2062307 wikitext text/x-wiki Weşanên AVA, weşanxaneyeke kurdî ye û di Pûşpera 2009'an de dest bi weşanê kiriye. Weşanên AVA bi kurdî û tirkî weşanê dike... Pirtûkên ku ji weşanên AVAyê derketine; * [[Teşî (pirtûk)|Teşî]], [[Azad Zal]] - [[Helbest]] * [[Kaburgamdaki Çocuk]], [[Çetin Duran]] - [[Helbest]] * [[Adı Yok Gibi]], [[Ali Varol]] - [[Helbest]] * [[Dûrsel û Marê Reş]], [[Hogir Berbir]] - [[Çîrokên Gelêrî]] * [[Kevnedostê Min Gumgumok]], [[Şebnem İşigüzel]] ( Wergêra ji tirkî: Ronî War)- [[Roman (wêje)|Roman]] * [[Ronahiya Zerdeştî]], [[Felakeddîn Kakeyî]], [[Lêkolîn]] * [[Doktor Dino]], [[Mehmet Yılmaz]] - [[Roman (wêje)|Roman]] * [[Rêwî (pirtûk)|Rêwî]], [[Azad Zal]] - [[Helbest]] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Weşanxane]] sa2cfu0s7m987vbsfi4ujxo4rvmo8nv 0 34401 2062142 2062068 2026-06-17T12:43:17Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: {{[[Şablon:Çk|Çk]]}} kir {{[[Şablon:Çk|subst:Çk]]}} 2062142 wikitext text/x-wiki '''Heftok'''<ref>[[Hüseyn Deniz]] (1992). Welat, 4:1992, r. 14</ref>, [[leyistin]]ek bi pênc [[kevir]] ên biçûk ji aliyê keçikan ve rûniştî dihê leyistin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Lîstik]] 5h32g5xqmcd0u9l4qsajcy7315u0yei 0 34688 2062171 1895496 2026-06-17T12:58:51Z Wikihez 39702 2062171 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''Thriller''', albûma şeşem a [[Michael Jackson]] e. Li [[DYA]]'yê di [[30'ê sermawezê|30'ê sermaweza]] 1982'an da albûm derket. Vê albûmê gelek xelat standine. Albûm bi şêweyên [[funk]], [[pop]], [[rock]], [[R&B]], [[soul]], [[dans]] çêbûye. ---- * Wanna Be Startin' Somethin' 6:02 * Baby Be Mine - 4:20 * The Girl Is Mine - 3:42 * Thriller - 5:57 * Beat It - 4:17 * Billie Jean - 4:57 * [[Human Nature]] - 4:05 * P.Y.T. (Pretty Young Thing) - 3:58 * The Lady in My Life - 4:12 == Çavkanî == * David Crystan (1994). The Cambridge Biographical Encyclopaedia. Cambridge University Press, Cambridge. {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Albûmên 1982an]] [[Kategorî:Michael Jackson]] n5638ee8wc6tdixzui0edoxgwjhrhwt 0 35329 2062330 1852865 2026-06-17T21:39:36Z Guherto 41494 2062330 wikitext text/x-wiki {{kêm|tarîx=tîrmeh 2024}} Êla '''Dasnî''' (an Dasinî, Dasikî, Tasinî) yek ji êlên [[êzîdî]] li [[Behdînan]], [[Rojavaya Kurdistanê]] û [[Tor (herêm)|Torê]] ye. == Etîmolojî == Navê we êle ji [[îraniya kevn]] *daêvaysna-, [[kurmancî]] ''Dêwperestîyan'' tê. Dêwa (Dîv an Dew) di [[mîtolojî]]yan îranî de nifsê ku çebûna xwe neqedandine ne. == Dîrok == Di Şerefnameyê de kemasî behsa mîrgeha dasniyan têye kirin. Tê zanîn ku mîrgeha dasniyan ya ku reqibê mîrgehan soran û behdînan buye, ji sedsala 11'emin heta ya 16'emin de li [[Behdînan]] û [[Soran]] roleke mezin lîstine. Gelê Behdînan ji [[Dihok]]ê re ''Dihoka Dasnî'' jî dibêje. {{Mîrgehên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Êzdîtî]] [[Kategorî:Mîrîtiya Êzdîxanê]] 45e5fl8gjkjyklz8aj2rnqov3kfqvet 0 35413 2062365 1826072 2026-06-17T22:53:57Z Guherto 41494 2062365 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî''' (bi fermî: ''Molla Muhammed Şirin''), alimekî [[tefsîr]] û [[fiqih]]ê bû. Xwediyê "Tefsîra Şîrîn" e. Ew di 1920 an de li gundê [[Nîvîlan]] ê [[Eruh]]ê hate dinê. Navê bavê wî Mele Yahya bû. Di 1980î de dest bi nivisa [[tefsîr]]a xwe kiriye. Tefsîr bi [[tîp]]ên erebî bi [[kurmancî]] hatiye nivîsandin.<ref>http://www.ufkumuz.com/siyasete-kurban-edilen-kurtce-kurani-kerim-meali-42454h.htm{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2024 }}</ref><ref>https://islamansiklopedisi.org.tr/keskin-muhammed-sirin</ref> Mele Muhemmed Şirînê Nîvilî di sala 2009an de wefat kir. == Berhem == * Tefsîra Şîrîn (bi kurmancî) * Şerîata Şîrîn tercûmâ Minhatuṭ talibîn. * Tafsîlûl-meram li-şerhil-ebyati we’l-enzam * Şerhu ebyati’s-Sûyûtî == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1928]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Tefsîrvan]] [[Kategorî:Tefsîrvanên kurd]] at1vm43bsjq2hsdedwemksrv9cybpx1 0 35689 2062304 1092566 2026-06-17T21:17:42Z Guherto 41494 Hedefa beralîkirinê ji [[Tor]] ber bi [[Tor (herêm)]] ve guhart 2062304 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Tor (herêm)]] 8owpcmveg70hawshl38kqa8bbsxkkxl 0 35975 2062084 1326374 2026-06-17T12:22:22Z Wikihez 39702 2062084 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''''Barovên Eşqê''''' navê albûma yekê ya hunermend [[Diyarê Kurd]] û li sala 2009 li Kurdistanê belav bû. Albûma Barovên Eşqê ji 9 trakan pêk tê. {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] 9ld7fzreg50a0kjaeaqtxs16xyi3uat 0 36188 2062466 269415 2026-06-18T08:21:58Z EmausBot 7548 Beralîkirina ducarî li ser [[Ebês]] hat sererastkirin 2062466 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Ebês]] 3oyflgiyudsik6pjzvc2ujf0moinpjb 0 36518 2062319 1092564 2026-06-17T21:29:55Z Guherto 41494 Hedefa beralîkirinê ji [[Tor]] ber bi [[Tor (herêm)]] ve guhart 2062319 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Tor (herêm)]] 8owpcmveg70hawshl38kqa8bbsxkkxl 14 36977 2062332 1702966 2026-06-17T21:40:56Z Guherto 41494 2062332 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê|Tur Abdin}} {{Gotara bingehîn|Tor (herêm)}} [[Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Suryanî]] po1wvkj9wen08qruhrlvlyzgd4qcshp 0 42173 2062299 1822854 2026-06-17T21:12:57Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: +[[Kategorî:Pirtûkên 2010an]]; ±[[Kategorî:Pirtûk]]→[[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] 2062299 wikitext text/x-wiki '''''Rêwî''''' navê pirtûka [[Azad Zal]] a helbestan e. Di sala 2010an de di nava [[Weşanên AVA]] de derketiye. Helbestvan Azad Zal, piştî dîwana xwe ya [[Teşî (pirtûk)|Teşî]], bi dîwana [[Rêwî]] derkete pêşberî xwendevanan. Pirtûka ku ji weşanên Avayê derketiye, behsa hêvî, bendewarî û xeyalên “rêwiyek” dike. Dîwana [[Rêwî]] ji [[Weşanên AVA]]yê derketiye û ji 7 helbestên bi navê ''Çîroka Rêwî'', ''Rêwî û hêvî'', ''Zerî'', ''Rêwî û mirin'', ''Rêwî û kevok'' û ''Destana rêwî'' pêk tê. {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] [[Kategorî:Pirtûkên 2010an]] 1ioy5x83f9x74rr9saf0itdbsjc54xg 2062300 2062299 2026-06-17T21:14:31Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Rêwî]] weke [[Rêwî (pirtûk)]] guhart 2062299 wikitext text/x-wiki '''''Rêwî''''' navê pirtûka [[Azad Zal]] a helbestan e. Di sala 2010an de di nava [[Weşanên AVA]] de derketiye. Helbestvan Azad Zal, piştî dîwana xwe ya [[Teşî (pirtûk)|Teşî]], bi dîwana [[Rêwî]] derkete pêşberî xwendevanan. Pirtûka ku ji weşanên Avayê derketiye, behsa hêvî, bendewarî û xeyalên “rêwiyek” dike. Dîwana [[Rêwî]] ji [[Weşanên AVA]]yê derketiye û ji 7 helbestên bi navê ''Çîroka Rêwî'', ''Rêwî û hêvî'', ''Zerî'', ''Rêwî û mirin'', ''Rêwî û kevok'' û ''Destana rêwî'' pêk tê. {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] [[Kategorî:Pirtûkên 2010an]] 1ioy5x83f9x74rr9saf0itdbsjc54xg 2062309 2062300 2026-06-17T21:20:48Z Wikihez 39702 /* */ 2062309 wikitext text/x-wiki {{bnr|Rêwî}} '''''Rêwî''''' navê pirtûka [[Azad Zal]] a helbestan e. Di sala 2010an de di nava [[Weşanên AVA]] de derketiye. Helbestvan Azad Zal, piştî dîwana xwe ya [[Teşî (pirtûk)|Teşî]], bi dîwana [[Rêwî]] derkete pêşberî xwendevanan. Pirtûka ku ji weşanên Avayê derketiye, behsa hêvî, bendewarî û xeyalên “rêwiyek” dike. Dîwana [[Rêwî]] ji [[Weşanên AVA]]yê derketiye û ji 7 helbestên bi navê ''Çîroka Rêwî'', ''Rêwî û hêvî'', ''Zerî'', ''Rêwî û mirin'', ''Rêwî û kevok'' û ''Destana rêwî'' pêk tê. {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] [[Kategorî:Pirtûkên 2010an]] 9sfxqftek1rkysbfv5tmw8ujd6t4u5b 2062359 2062309 2026-06-17T22:32:33Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart.) 2062359 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Rêwî}} '''''Rêwî''''' navê pirtûka [[Azad Zal]] a helbestan e. Di sala 2010an de di nava [[Weşanên AVA]] de derketiye. Helbestvan Azad Zal, piştî dîwana xwe ya [[Teşî (pirtûk)|Teşî]], bi dîwana [[Rêwî]] derkete pêşberî xwendevanan. Pirtûka ku ji weşanên Avayê derketiye, behsa hêvî, bendewarî û xeyalên “rêwiyek” dike. Dîwana [[Rêwî]] ji [[Weşanên AVA]]yê derketiye û ji 7 helbestên bi navê ''Çîroka Rêwî'', ''Rêwî û hêvî'', ''Zerî'', ''Rêwî û mirin'', ''Rêwî û kevok'' û ''Destana rêwî'' pêk tê. {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] [[Kategorî:Pirtûkên 2010an]] r2nqe3f34v4f11tik2ythobby92s7e0 0 44977 2062526 1882673 2026-06-18T09:16:29Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2062526 wikitext text/x-wiki '''Fahs Anjra''', yan jî '''Feḧs Encre''' (bi erebî: الفحص أنجرة, ''al-Fahs Encre'', bi [[zimanê amazigh]]: ⴼⴰⵃⵙ - ⴰⵏⵊⵔⴰ) bajarekî [[Maroko]] ye. Li herêma [[Tangier]]ê cih digire. Nifûsa bajêr li gorî hejmara 2010'an 108.966 kes e.[https://web.archive.org/web/20120418224658/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1248416866&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-6486&srt=npan&col=adhoq&msz=1500] Bajareki nû yê Ch'rafate li vir tê ava kirin. [http://www.maroc.ma/PortailInst/An/Actualites/launches+construction+works.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120223064631/http://www.maroc.ma/PortailInst/An/Actualites/launches+construction+works.htm |date=2012-02-23 }} {{Şablon:Herêmên Marokoyê}} {{Bajarên Marokoyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Bajar-şitil}} [[Kategorî:Bajarên Marokoyê]] 6l1r65vhxc731fug0hnqk42oe2mhr1c 0 45298 2062116 2061999 2026-06-17T12:32:52Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2062116 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Patrick Amama Mbabazi''' (''jidayîkbûn'' 16'ê çileya 1949'an) piştî [[24'ê gulanê|24'ê gulana]] [[2011]]'an weke serokwezîrê [[Ûganda]]yê hatiye hilbijartin. Karê wî yê sereke parêzerîtî ye. == Dîrok == Di [[16'ê rêbendanê|16'ê çileya]] [[1949]]'an de li gundê [[Mparo]] ya navçeya [[Kabale (navçe)|Kabaleyê]] ya bajaroka [[Rukiga]]yê ji dayîk bûye.<ref>[http://www.geonames.org/226611/rukiga-county.html Location of Rukiga County on Google Maps]</ref> == Perwerdehî == Li [[Zanîngeha Mekerere]]yê di sala [[1975]]'an de destûra hiqûqê stendiye. == Girêdanên derve == * [http://www.ugpulse.com/articles/daily/news.asp?about=NRM%20caucus%20exonerates%20Mbabazi,%20Suruma%20&ID=7053 04 November 2008 NRM Caucus Exonerates Mbabazi ''UGPulse.com''] * [http://www.newvision.co.ug/D/120/123/658507/Amama%20Mbabazi Fallout From Temangalo Scandal]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1949]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Serokwezîrên Ûgandayê]] [[Kategorî:Ûganda]] em1yk8f1gzkcnsqa4y668cpdb9s1yem 0 51203 2062392 1766796 2026-06-18T03:22:08Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2062392 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = | sernavê_wêne = }} [[Wêne:Death Penalty World Map.svg|thumb|300px|Cezayê mirinê li seranserê cîhanê (2005-2006). {{legend|#3f9bbb|border=1px solid #aaa|Bo tevahiya tawanan (sûcan) hatiye rakirin (86)}} {{legend|#d4df5a|border=1px solid #aaa|Tenê ji bo hin tawanên taybet îdam heye (11)}} {{legend|#e8aa30|border=1px solid #aaa|Di rewacê de ye lê 10 salên dawiyê nehatiye bikaranîn (25)}} {{legend|#cc7662|border=1px solid #aaa|Cezayê mirinê heye û tê bikaranîn (74)}}]] [[Wêne:Fete humanite 2004 death penalty 0461.jpg|thumb|300px|Kampanyayeke li dijî cezayê mirinê di sala 2004'an de. Bi fransî ye: ''Cezayê mirinê sûca dewletê ye''.]] '''Cezayê mirinê''' yan '''sizayê mirinê''' yan '''mehkûmkirina kuştinê''' yan jî '''îdam''', cezayê herî giran ê li mirovekê bê birrîn e û bi pirranî vê biryarê dewlet didin. Bi gotineke din, peyva îdamê ji bo îdamên dewletan tê bikaranîn, ji bo îdamên kes an kom dikin, bêhtir ''"kujtin"'' dibêjin. Di zimanê [[kurdî]] de cezayê mirinê, berdarî yan dardekirinê bibîrdixîne, lewra bi sedan salan in, ev awayê îdamê hebûye. Cezayê îdamê divê gorî zagonan bê bicihanîn. Îdam her dem ji bo jiholêrakirina mixalif an dijberan hatiye bikaranîn. Di bingeha cezayê îdamê de dijminî û jiholêrakirin heye. Li [[Kurdistan]]ê bi hezaran kurd, ji ber ku doza mafên kurdan kirine, ji aliyê dewletên Kurdistan parve kirine ve hatine îdamkirin. Pirranî bicihanîna van îdaman bêî zagonan wan jî bûne. Bo mînak diviyabû serokê kurd [[Seyîd Riza]] nehatiba îdamkirin, lewra qanûnên romiyan ([[tirk]]) jî dest nedida mirov temendirêjek îdam bike. Lê li ser kaxezê salên Seyîd Riza biçûk dikin û wê darde dikin. Ji aliyê dewletên nûjen ve heya nêzîkan li kesên sîxurî (cesûsî), îxanet bi welat re kirine û li dijî dîsîplîna leşkeriyê û di demên şer de guh nedane fermanan, cezayê îdamê hatiye birrîn. Niha li gelek welatan cezayê mirinê heye. Li welatên ku Kurdistan parve kirine [[Îraq]], [[Îran]] û [[Sûrî]] îdam heye û bi qanûnî ye. [[Tirkiye]]yê di salên 2000'î de cezayê mirinê rakir. Lê tê zanîn ku li Tirkiyeyê dewletê heya niha bi 17.500 kes (pirranî yan tevayî kurd) daye windakirin, kujtin. Gorî gelekan, Tirkiye ji xwe hewceyê îdamê nîne, îro jî kê bixwaze bi dizî dide kujtin, windakirin. Cezayê mirinê bi sedan salan in tê gotûbêjkirin. Lewra di vê cezayê de telafîkirin nîne. Heger yek bi şaşî were cezakirin, ji ber ku êdî najî, cezayê wê nikare bê telafîkirin. Gelek caran yek cezayê zîndanê dixwe lê paşê tewanbar û kirarên rastî tên destnîşankirin, bêsûc tên serbest berdan. Lê di îdamê de xetayê yekem dibe xetayê dawîn, telafiya wê nabe. Di nava cezayê mirinê û pêşketina civakê de têkiliyeke rasterast heye. Ango heger civak, xwendî, pêşketî, nûjen û şareza be, sûc jî ji xwe kêm dibin û cezayê îdamê nayê dayîn an jî di wê civakê de mihalefeteke mezin bo cezayê mirinê rûdide. Lê heger civak [[paşketî]], [[fundamentalîst]], [[paşverû]] û [[nîjadperest]] be, kes jî cezayê îdamê rexne nake, civak berevaniya îdamê dike. Li Tirkiyeyê ji ber ku rakirina îdamê ji bo endametiya [[YE]]'yê bû û li ser daxwaza ewropayiyan bû, niha jî gelek kes anîna îdamê dixwazin. Di van salên dawî de, pirraniya tirkan bo siyasetmedar û çalakvanên kurd cezayê mirinê normal dibînin û dixwazin. == Awayên cezayê mirinê == [[Wêne:Beccaria - Dei delitti e delle pene - 6043967 A.jpg|thumb|[[Cesare Beccaria]], ''Dei delitti e delle pene'']] * [[Dardekirin]], [[bidardekirin]]: li [[Îraq]]ê; heya çendekê berê [[Tirkiye]], [[Îran]], [[Japon]]ê ûêd sepandine. * [[Gulebarankirin]]: li Îran, Çîn, DYA'yê ûêd. * [[Yek derb]]: li [[Belarûs]], [[Bahreyn]], [[Çîn]] ûêd. * [[Kursîpaleka îdamê ya bi elektrîkê]]: li [[DYA]]'yê. * [[Derzî lêdan]]: li DYA'yê. * [[Bi destan an bendan xeniqandin]]: li Tirkiyeyê [[JİTEM]]'ê bi hezaran [[kurd]] bi têlê kujtiye. * [[Serjêkirin]]: îro jî li [[Erebistana Siyûdî]] disepin. * [[Çarmixê xistin]]: niha nayê bikaranîn. * [[Birçîhîştin]]: di [[şerê cîhanê yê duyem]] de [[alman]]an gelek bikaranîne li dijî girtiyên [[cihû]]; [[Tirkiye]]yê jî bêî qanûnî li [[Zîndana Amedê]] û di şer de li dijî [[pêşmerge]]yên [[PKK]]'ê yên dîlgirtî sepandiye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Pelixandin]]: li hin welatên [[Asya]]yê îro jî bi [[fîl]]an bersûc an tewanbar dipelixînin. * [[Odeyên gazê]]: di şerê cîhanê yê duyem de almanan li dijî cihûyan gaz bikaraniye. * [[Giyotîn]]: li [[Ewropa]]yê, bi taybetî li Fransayê, gelek hatiye bikaranîn. * [[Recm]], [[recmandin]]: li welatên di bin [[şerîet]]ê de wekî [[Erebistana Siyûdî]] û [[Îran]]ê tên bicihanîn. == Çavkanî == * [http://encarta.msn.com/media_461543496/Capital_Punishment_Worldwide.html Nexşe û lîste ji Encartayê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091101054012/http://encarta.msn.com/media_461543496/Capital_Punishment_Worldwide.html |date=2009-11-01 }} (îng.) * [http://web.amnesty.org/pages/deathpenalty-index-eng Amnesty International (Saziya navneteweyî ya efûye)]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081011062214/http://web.amnesty.org/pages/deathpenalty-index-eng |date=2008-10-11 }} (îng.) * [http://www.deathpenaltyinfo.org/ Death Penalty Information Center] (îng.) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cezayê mirinê| ]] [[Kategorî:Mafên mirovan]] [[Kategorî:Polîtîkaya civakî]] s89i41ifrbq3wng8dphz69p93hf20gc 0 52921 2062315 1792237 2026-06-17T21:27:57Z Guherto 41494 2062315 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank ziman | nav = Devoka torî | navê xwemalî = [[Kurmancî]] | renga malbat = Hind û Ewropî | dewlet = Bakurê Kurdistanê<br>Rojavayê Kurdistanê | herêm = [[Mêrdîn (parêzgeh)|Merdîn]]<br>[[Dêrika Hemko]]<br>[[Tirbespî]] | nexşe = | firehiya nexşe = | binnexşe = | zimanê zikmakî = − | malbat1 = [[Hind û Ewropî|Zimanên hind û ewropî]] | malbat2 = [[Zimanên hind û îranî]] | malbat3 = [[Zimanên îranî]] | malbat4 = [[Zimanên îranî#Zimanên îranî yên rojava|Zimanên îranî yên rojava]] | malbat5 = [[Zimanên îranî yên bakur-rojava]] | malbat6 = [[Kurdî]] | malbat7 = [[Kurmancî]] | malbat8 = [[Botî|Devokên Botan]] | netewe = | kêmnetewe = | ajans = | iso1 = | iso2 = | iso3 = | agahdarî = }} '''Devoka torî''' devokeke [[kurmancî]] ye ku li [[Midyad]]ê, [[Kerboran]]ê, [[Nisêbîn]]ê, [[Stewr]]ê, [[Rişmil]]ê, [[Mehsert]], [[Mêrdîn]]ê û li çend navçeyên [[Qamişlo]]yê li [[Binxet]]ê tê axavtin, yanî devera êla dîrokî ya [[Hevêrkan]] li bakur û rojavayê herêma [[Botan]] û [[Tor (herêm)|herêma Torê]]. Devoka torî bi rêziman, fonetîk û fenhengoka xwe ve dikeve tîpa devokên kurmancî yên jêrzaravaya [[botanî]].{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} == Çend cihêrengên ferhengî == {| class="wikitable" |- ! Devoka Torî !! Bi devokeke dî |- | yadê! || dayê! |- | yabo! || bavo! |- | qenc || baş |- | raştin || hilgirtin, rahiştin |- | çilo? || çawa? |- | halo || wiha |- | wilo || wisa |- | win || hûn |- |sept |şembî |- |leḧd |yekşemb |} {{zimanê kurdî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Devokên kurmancî]] 2yx5wnuqa0azetl1d42cwrwygvmrcyt 0 59713 2062202 2062040 2026-06-17T13:34:23Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062202 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank fîlm | nav = Defiance | wêne = Defiance Logo Tv Show.jpg | wêne sernav = | wêne mezinî = | derhêner = | çêker = [[Rockne S. O'Bannon]] <br /> [[Kevin Murphy]] <br /> [[Michael Taylor]] | nivîskar = | gotar = | lîstikvan = [[Grant Bowler]] <br /> [[Julie Benz]] <br /> [[Stephanie Leonidas]] <br /> [[Jaimie Murray]] <br /> [[Tony Curran]] <br /> [[Graham Greene]] <br /> [[Mia Kirshner]] <br /> [[Fionnula Flanagan]] | muzîk = [[Bear McCreary]] | derhênêrê dîmenê = | pevxistin/sazk = | çêkirin = Universal Cable Productions | berwara pêşanî = | dom/mawe = 43 xulek (1 beş) | welat = [[DYA]] | ziman = [[Îngîlîzî]] | terazûn = | Sezon = 1 | Beş = 4 | derameta nesafî = | fîlmê yê pêşî = | fîlmê a li dû = | malper = http://www.defiance.com/en/series/ | amg_id = | imdb_id = }} '''Defiance''' rêzefîlmekî [[amerîkî]] ye ku di sala [[2013]]'an de hatiye kişandin. == Karakterên rêzefîlmê == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:Rêzefîlmên amerîkî]] j4u4y5673l0kn5iyv2emz4lxcsfi03v 0 62914 2062493 2022320 2026-06-18T08:47:30Z Wikihez 39702 2062493 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Dizê | welat = | parêzgeh = [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarî]] | navçe = [[Colemêrg]] }} '''Dizê'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hakkariilsesigazetesi.com/roportaj/hakkaride-muzik-deyince-akla-ilk-o-geliyor |sernav=Hakkari’de müzik deyince akla ilk o geliyor.. |malper=Hakkari İl Sesi Gazetesi |roja-gihiştinê=2024-06-09 |ziman=tr}}</ref> (bi {{langx|tr|Üzümcü}}), [[gund]]ekî ser bajarê [[Colemêrg]]ê ye. == Mezrayên gund == # [[Binçiya]] # [[Derav, Colemêrg]] # [[Gare, Colemêrg]] == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Colemêrgê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Colemêrgê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Hekariyê]] 0zgvgk6wg3g06p863tu6mw42tnhqgs4 0 64340 2062197 2062045 2026-06-17T13:34:07Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062197 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}} [[Wêne:Liv and Maddie.svg|200px|thumb]] '''Liv and Maddie''' (ango, ''Lîv û Maddie'') navê rêzefîlmekî [[sitcom|sîtkomî]] yê [[amerîkan|amerîkî]] ye ku ji aliyê John Beck û Ron Hart ve ji bo televizyona [[Disney Channel]] hatiye çêkirin. Derhênerê wê [[Andy Fickman]] e. Rêzefîlmê sîtkomî di [[19'ê tîrmehê]] 2013'an de destpê kir. == Lîstikvanên rêzefîlmê == * [[Dove Cameron]] bi navê Liv û Maddie Rooney * [[Joey Bragg]] bi navê Joey Rooney * [[Tenzing Norgay Trainor]] bi navê Parker Rooney * [[Kali Rocha]] bi navê Karen Rooney * [[Benjamin King (kayker)|Benjamin King]] bi navê Pete Rooney == Beşên rêzefîlmê == <onlyinclude> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! style="padding:0 8px;" rowspan="2" colspan="2"| Sezon ! style="padding:0 8px;" rowspan="2"| Beş ! style="padding:0 80px;" colspan="2"| Dîroka nîşandana li [[DYA]]'yê |- ! [[Destpêka sezonê]] ! [[Fînala sezonê]] |- | style="background:purple; color:#483D8B; text-align:center;"| | '''[[Lîsteya beşên Liv and Maddie#Sezona yekem (2013–14)|1]]''' | 21 | [[19'ê tîrmehê]], 2013 | [[27'ê tîrmehê]], 2014 |- | style="background:blue; color:#00CED1; text-align:center;"| | '''[[Lîsteya beşên Liv and Maddie#Sezona duyem (2014-15)|2]]''' | 24 | [[21'ê rezberê]], 2014 | [[23'ê gelawêjê]], 2015 |- | style="background:green; color:#98FB98; text-align:center;"| | '''[[Lîsteya beşên Liv and Maddie#Sezona sêyem (2015–16)|3]]''' | 20 | [[13'ê rezberê]], 2015 | [[19'ê pûşperê]], 2016 |- | style="background:yellow; color:#FBEC5D; text-align:center;"| | '''[[Lîsteya beşên Liv and Maddie#Season 4: Cali Style (2016–17)|4]]''' | 15 | [[23'ê rezberê]], 2016 | [[24'ê adarê]], 2017 |}</onlyinclude> == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:Rêzefîlmên amerîkî]] ci7bi846ixs9we0jpmdxvb37uujn5tj 0 64970 2062363 1794451 2026-06-17T22:52:26Z Guherto 41494 2062363 wikitext text/x-wiki {{Quran}} '''Tefsîr''' ({{bi-ar|التفسير|at-Tafsīr}}) di ola [[Îslam]]ê de ji eserên ku [[ayet]]ên [[Quran]]ê şîrove dikin re tê gotin.<ref>http://eskieserler.com/KitapDetay.asp?LID=TR&ID=701</ref> == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Quran]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] 3f6x42selje36xqev6jrjvbq50thi1a 0 65014 2062199 2062043 2026-06-17T13:34:13Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062199 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} {{Agahîdank rêzefîlm | Nav = Lîstika Text <br /> Game of Thrones | Wêne = Game of Thrones 2011 logo.svg | Binwêne = | Cure = [[Fantazî]] <br /> [[Drama]] | Format = [[1080i]] (16:9 HDTV) | Senarîst = | Derhêner = [[David Benioff]],<br />[[D. B. Weiss]] | Pêşkêş = | Lîstikvan = | Jûrî = | Dublaj = | Kurdî dublaj = | Jenerîk = | Muzîka vebûnê = [[Ramin Djawadi]] | Muzîka dawî = | Bestekar = [[Ramin Djawadi]] | Welat = [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîka|DYA]] | Zimanê orjînal = [[Brîtanî]] | Ziman = | Hejmara sezonan = 5 | Hejmara beşan = 48 | Lîsteya beşan = [[Navnîşa pêşan]] | Rêveberên hilberîneriyê = | Hilberîner = | Edîtor = Oral Norrey Ottey <br /> Frances Parker <br /> Martin Nicholson <br /> Katie Weiland | Cih = [[Kroatya]] <br />[[Îslenda]] <br />[[Malta]] <br /> [[Merakişî]] <br />[[Bakurê Îrlenda]] <br />[[Skotlenda]] <br />[[Spanya]] <br />[[Dewletên Yekbûyî yên Amerîka|DYA]] | Sînematograf = | Kamera = | Mawe = 50-65 xulek | Şirket = [[HBO]] | Belavker = | Kanal = [[HBO]] | Formata wenê = | Formata deng = | Weşana ewilî = | Weşana dawiyê = | Rewşe = | Ya pêşî = | Ya piştî = | Bernameyên têkilîdar = }} '''Game of Thrones''' (bi kurdî: ''Lîstika Textan'') rêzefîlmeke fantezî ye. Rêzefîlm ji Amerîkayê kanala HBO ye da pexşdibî. Ava fîlma ji ser pirtûkên [[George R. R. Martin]] da çe buyî, navên pirtûk jî [[Strana Cemed û Agirê|Strana Cemed û Agirî]] (A Song of Ice and Fire). == Babet == == Lîstikvan û Karakter == {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:Rêzefîlmên amerîkî]] 6nxd1cjjfozoe0yejglm7pky4vmz45y 0 66487 2062395 2061173 2026-06-18T04:09:03Z CommonsDelinker 599 Wêneyê bi navê Skyline_of_Sanchong,_New_Taipei_2024.jpg ji gotarê hate jêbirin, ji ber ku ew li Commonsê ji aliyê [[c:User:Krd|Krd]] ve hate jêbirin. Sedema jêbirinê: No permission since 10 June 2026 2062395 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:PudongBW.jpg|thumb|rast|Şanghay]] Li jêr, lîsteya bajarên herî mezin li gorî nifûsê<ref>http://www.sabah.com.tr/galeri/dunya/dunyanin_en_kalabalik_sehirleri</ref> ye. Bajarê herî qelebalix a cîhanê, bajarê [[Şanghay]] yê rojhilata [[Çîn]]ê ye. == Bajarên Megapol == {| class="sortable wikitable" !Rêz !Bajar !Wêne !Gelhe !Sal !Rûber (km²) !Berbelavî (kes/km²) !Welat |- |1 | [[Şanghay]] | [[Wêne:Shanghai - Pudong - Lujiazui.jpg|125px]] | {{Nts|24,256,800}}<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.stats-sh.gov.cn/sjfb/201502/277392.html |tarîxa-gihiştinê=2016-07-11 |tarîxa-arşîvê=2015-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150309200433/http://www.stats-sh.gov.cn/sjfb/201502/277392.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[2014]] | {{Nts|6340.5}} | {{Nts|3800}} | {{CHN}} |- |2 | [[Keraçî]] | [[Wêne:Karachi downtown.jpeg|125px]] | {{Nts|23,500,000}}<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://tribune.com.pk/story/614409/population-explosion-put-an-embargo-on-industrialisation-in-karachi/ |sernav=Population explosion: Put an embargo on industrialisation in Karachi |weşanger=http://tribune.com.pk |tarîx=6 çiriya pêşîn 2013 |tarîxa-gihiştinê=31 tîrmeh 2014 }}</ref> | [[2013]] | {{Nts|3527}} | {{Nts|1288}} | {{PAK}} |- |3 | [[Pekîn]] | [[Wêne:view of Beijing.jpg|125px]] | {{Nts|21,700,000}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/beijing-population/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-07-11 |roja-arşîvê=2016-06-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160628055840/http://worldpopulationreview.com/world-cities/beijing-population/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[2015]] | {{Nts|16410.54}} | {{Nts|5994}} | {{CHN}} |- | 4 | [[Delhî]] | [[Wêne:Skyscrapers connaught place New Delhi.JPG|125px]] | 18.686.902 <ref>http://www.indiaonlinepages.com/population/delhi-population.html</ref> | [[2016]] | {{Nts|1484.0}}<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Delhi</ref> | {{Nts|7845.9}} | {{IND}} |- | 5 | [[Lagos]] | [[Wêne:Lagos Island.jpg|125px]] | 17.500.000<ref>http://worldpopulationreview.com/world-cities/lagos-population/{{Mirin girêdan|tarîx=adar 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | [[2016]] | {{Nts|999.58}}<ref>The surface of the Metropolitan Lagos is 1171 square kilometres, but 171 square kilometres is water (lagoon).</ref> | {{Nts|16067}} | {{NGA}} |- | 6 | [[Stembol]] | [[Wêne:Halic.png|125px]] | {{Nts|14,657,434}}<ref name="Population of Turkey">{{Jêder-malper |url=http://www.turkstat.gov.tr/HbGetirHTML.do?id=15974 |yayıncı=[[Turkish Statistical Institute]] |başlık=The Results of Address Based Population Registration System, 2013 |tarih=31 December 2013 |erişimtarihi=29 January 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181226013102/http://www.turkstat.gov.tr/jsp/hata/body/hata.jsp;jsessionid=HGjjcvZFPzJRWLtt5XnWKh0zTzfWZ1F78DYr0jTsygZWkPpWNxSX!-604987181 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[List of districts of Istanbul|Metropolitan Municipality-Province]]<ref>The city, considered capital of Istanbul Province, is administered by the Istanbul Metropolitan Municipality (IMM), which oversees the thirty-nine districts of the city-province (thirty-six urban districts and three rural districts).</ref> | {{Nts|2189.79}}<ref>According to the new Metropolitan Municipal Law (No.5216/2004-5), Jurisdiction of Istanbul Metropolitan Municipality (IMM), the city area is 5343.02 square kilometers. Districts: Çatalca, Silivri and Şile (total area 3153.23 square kilometers) are almost entirely rural.</ref> | {{Nts|6467}} | {{TUR}} |- | 7 | [[Guangzhou]] | [[Wêne:Pearl River Night Cruise.jpg|125px]] | {{Nts|12700800}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gzstats.gov.cn/tjgb/glpcgb/201105/t20110517_25227.htm |başlık=广州市2010年第六次全国人口普查主要数据公报 |yayıncı=China National Census |erişimtarihi=9 May 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=7 kanûna paşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190107053144/http://www.gzstats.gov.cn/gzstats/error404.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[List of administrative divisions of Guangzhou|Sub-Provincial City]]<ref>Guangzhou City is a sub-provincial city and it is divided into 10 districts and 2 County-level cities. Guangzhou is further divided into 131 Subdistricts and 38 Towns. The city proper (districtes): Yuexiu, Liwan, Haizhu, Tianhe, Baiyun, Huangpu, Panyu, Huadu and Industrial Districts - Nansha, Luogang.</ref> | {{Nts|3843.43}} | {{Nts|3305}} | {{CHN}} |- | 8 | [[Mumbaî]] | [[Wêne:Mumbai Skyline at Night.jpg|125px]] | {{Nts|12478447}}<ref name="india1">{{Jêder-malper |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |yayıncı=Census of India |başlık=Provisional Population Totals, Census of India 2011 |erişimtarihi=2011-10-18 }}</ref> | [[Administrative divisions of Mumbai|Municipal Corporation]]<ref>Mumbai City consists of two distinct regions: Mumbai City district (Island City) and Mumbai Suburban district (Western Suburban and Eastern Suburban), grouped into 24 wards, under the administration of Brihanmumbai Municipal Corporation (BMC). The remaining area belongs to Defence, Mumbai Port Trust, Atomic Energy Commission and Borivali National Park, which are out of the jurisdiction of the BMC.</ref> | {{Nts|603.4}} | {{Nts|20680}} | {{IND}} |- | 9 | [[Moskow]] | [[Wêne:MIBC 12th June 2014.jpg|125px]] | {{Nts|12111194}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/PrPopul.xls |başlık=RUSSIA: Moscow |yayıncı=mos.ru |erişimtarihi=2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2018-12-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181225132215/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/PrPopul.xls%0A |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Administrative divisions of Moscow|Federal City]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mos.ru/en/authority/structure/ |başlık=Территориальное устройство |yayıncı=Moscow City Government |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2013-01-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130108044822/http://mos.ru/en/authority/structure/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>The federal city of Moscow is divided into twelve administrative okrugs, which are in turn subdivided into districts (raions).</ref> | {{Nts|2510.12}}<ref name="RusArea2009">{{Jêder |sernav=Ministry of Economic Development of the Russian Federation. Federal Registration, Cadastre&Cartograhy Service. Russia Landuse National Report 2008, p.187-188 ('''in Russian''') |url=http://www.rosreestr.ru/upload/www/files/gos_doclad_2008.pdf |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2014-10-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141010021939/https://rosreestr.ru/upload/www/files/gos_doclad_2008.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|4825}} | {{Ru îkon}} |- | 10 | [[Daka]] | [[Wêne:Dhaka-Bangladesh.jpg|125px]] | {{Nts|12043977}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=BANGLADESH: Dhaka (Census 2011) |url=http://www.citypopulation.de/php/bangladesh-admin.php |çalışma=CityPopulation.De |erişimtarihi=10 March 2014 }}</ref> | [[Dhaka City Corporation|City Corporation]]<ref>Dhaka City Corporation was established as the Dhaka Municipality on August 1, 1864. The Awami League government on 29 November 2011 dissolved the Dhaka City Corporation by the Local Government (City Corporation) Amendment Bill 2011 passed by the Parliament of Bangladesh after being placed in the Parliament on November 23. The city corporation will be split into two corporations, North and South. The municipal area of Dhaka city is under the jurisdiction of the Dhaka City Corporation (North - South) and the municipal area is divided into 92 wards.</ref> | {{Nts|302.92}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Dhaka Zila |url=http://www.geohive.com/cntry/bangladesh.aspx |çalışma=GeoHive |erişimtarihi=10 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=26 sibat 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140226131728/http://www.geohive.com/cntry/bangladesh.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>The Dhaka City Corporation (North-South) not included the cities: Keraniganj, Gāzipur, Sābhār, Rupganj, Narayanganj.</ref> | {{Nts|29401}} | {{BGD}} |- | 11 | [[Lahor]] | [[Wêne:Kalma Underpass1.jpg|125px]] | {{Nts|11318745}}<ref name="pakistan"/> | [[Lahore District|City District]] | {{Nts|1772}}<ref name="pakistan">{{Jêder-malper |url=http://www.geohive.com/cntry/pakistan.aspx |başlık=Lahore City District - Lahore City Tehsil |yayıncı=GeoHive |erişimtarihi=10 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=6 nîsan 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130406012611/http://www.geohive.com/cntry/pakistan.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|3566}} | {{PAK}} |- | 12 | [[Shenzhen]] | [[Wêne:Shenzhen night street.JPG|125px]] | {{Nts|10467400}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sztj.gov.cn/nj2012/szcn/3-1_1ch.htm |başlık=Shenzhen Statistics |yayıncı=Shenzhen Government Online |erişimtarihi=2011 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2016-03-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160303202329/http://www.sztj.gov.cn/nj2012/szcn/3-1_1ch.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Shenzhen#Administrative divisions|Sub-Provincial City]] | {{Nts|1991.64}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://english.sz.gov.cn/gi/ |başlık=Shenzhen General Info |yayıncı=Shenzhen Government Online |erişimtarihi=2011 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2017-05-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170525115028/http://english.sz.gov.cn/gi/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|5255}} | {{CHN}} |- | 13 | [[Sêûl]] | [[Wêne:Seoul from the sky.jpg|125px]] | {{Nts|10388055}}<ref name="seoul2">{{Jêder-malper |url=http://stat.seoul.go.kr/Seoul_System5.jsp?stc_cd=418 |başlık=Seoul Statistics (Population)(2013) |yayıncı=Seoul Metropolitan Government |erişimtarihi=3 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=3 adar 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160303220844/http://stat.seoul.go.kr/Seoul_System5.jsp?stc_cd=418 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[List of districts of Seoul|Special City]] | {{Nts|605.21}}<ref name="seoul1">{{Jêder-malper |url=http://stat.seoul.go.kr/Seoul_System5.jsp?stc_cd=418 |başlık=Seoul Statistics (Land Area) |yayıncı=Seoul Metropolitan Government |erişimtarihi=2012 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2016-03-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160303220844/http://stat.seoul.go.kr/Seoul_System5.jsp?stc_cd=418 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|17164}} | {{KOR}} |- |} == Bajarên Metropol == === Bajarên ku gelheya xwe 9 mîlon derbas kirî === {| class="sortable wikitable" !Rêz !Bajar !Wêne !Gelhe !Daxuyanî !Rûber (km²) !Berbelavî (kes/km²) !Welat |- |14 | [[Cakarta]] | [[Wêne:Jakarta Car Free Day.jpg|125px]] | {{Nts|9988329}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://dki.kependudukancapil.go.id/index.php/statistik |başlık=Jumlah Penduduk Provinsi DKI Jakarta (2013) |çalışma=Dinas Kependudukan dan Pencatatan Sipil Provinsi DKI Jakarta |erişimtarihi=15 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=26 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140326015559/http://dki.kependudukancapil.go.id/index.php/statistik |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Jakarta#Administration|Capital Region - Five Kota]]<ref>[http://www.citypopulation.de/php/indonesia-admin.php INDONESIA: Administrative Division]</ref> | {{Nts|664.12}} | {{Nts|15040}} | {{IDN}} |- |15 | [[Kinşasa]] | [[Wêne:Kinshasa-Gombe, from CCIC.JPG|125px]] | {{Nts|9735000}}<ref name="demographia">{{Jêder-malper |başlık=Demographia World Urban Areas (2014) |url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |yayıncı=Demographia |erişimtarihi=17 March 2014 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |başlık=Evenements: "Avec une population de 9,5 millions, Kinshasa est la troisième plus grande ville sur le continent africain, de taille égale à Johannesburg. Le Kinois (habitants de Kinshasa) sont connus pour leur sens de l'humour, leur musique et leur amour pour la danse."(2013) |url=http://www.kinshasa.cd/ |yayıncı=Ville de Kinshasa |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2001-10-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20011027044821/http://www.kinshasa.cd/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>{{Full|date=March 2014}} | [[Communes of Kinshasa|Metropolitan Municipality-Province]]<ref>The province of Kinshasa is divided into twenty-four districts, administered by the Metropolitan Municipality of Kinshasa. But the districts (communes) of Maluku and Nsele (N'Sele) are rural and not part of the city proper. The city proper (urban area) of Kinshasa is generally considered to be formed by twenty-two "communes".</ref> | {{Nts|1117.62}}<ref>According to the Constitution of Democratic Republic of the Congo, the province of Kinshasa covers 9965.21 km². Maluku and N'Sele (total area 8847.59 km²) are entirely rural, with a very very low density.</ref> | {{Nts|8710}} | {{COD}} |- |16 | [[Tientsin]] | [[Wêne:天津南京路滨江道交口.jpg|125px]] | {{Nts|9341844}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.enorth.com.cn/system/2011/04/29/006466166.shtml |başlık=天津市公报2010年第六次全国人口普查主要数据 |yayıncı=Enorth.com.cn |erişimtarihi=29 April 2011 }}</ref> | [[List of administrative divisions of Tianjin|Direct-controlled Municipality]]<ref>Based on the districts of Heping, Hexi, Hebei, Nankai, Hedong, Hongqiao, Jinnan, Dongli, Xiqing, Beichen and Binhai New Area, considered "core districts". Starting from November 2009, Binhai New Area was consolidated into a district, and the former subordinate districts of Tanggu, Hangu and Dagang were abolished. Binhai is part of the Bohai Economic Rim and is expected to become another asset to regional development, following the rise of Shenzhen Special Economic Zone and Shanghai Pudong New Area. It is a Special Economic Zone (SEZ) of the PRC, meaning experimental reforms are taking place here.</ref> | {{Nts|4037}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.citypopulation.de/php/china-township-tianjin-admin.php |başlık=CHINA: Administrative Division of Tianjin (天津市) }}</ref> | {{Nts|2314}} | {{CHN}} |- |17 | [[Tokyo]] | [[Wêne:Skyscrapers of Shinjuku 2009 January (revised).jpg|125px]] | {{Nts|9071577}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=「東京都の人口（推計）」の概要（平成26年2月1日現在） (2014) |url=http://www.metro.tokyo.jp/INET/CHOUSA/2014/02/60o2r100.htm |çalışma=Tokyo Metropolitan Government (JPN) |erişimtarihi=20 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=4 adar 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304053154/http://www.metro.tokyo.jp/INET/CHOUSA/2014/02/60o2r100.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Special wards of Tokyo|23 Special Wards (tokubetsu-ku)]] | {{Nts|622.99}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Land Area by District |url=http://www.toukei.metro.tokyo.jp/tnenkan/2011/tn11q3e001.htm |çalışma=Tokyo Metropolitan Government (ENG) |erişimtarihi=20 March 2014 }}</ref> | {{Nts|14562}} | {{JPN}} |- |10 | [[Qahîre]] | [[Wêne:Kairo 001.jpg|125px]] | {{Nts|11922949}}<ref name="Capmas2013">{{Jêder-malper |url=http://www.capmas.gov.eg/pdf/Electronic%20Static%20Book2013/english/population/untitled1/pop.aspx |başlık=Estimated Population by Governorate |yayıncı=[[CAPMAS]] |erişimtarihi=September 2013 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2013-12-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131231000306/http://www.capmas.gov.eg/pdf/Electronic%20Static%20Book2013/english/population/untitled1/pop.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Cairo Governorate|Governorate]]<ref>In April 2011, Prime Minister Essam Sharaf abolished the Helwan Governorate and reincorporated its territory into the Cairo Governorate. The total area of the governorate is 3085.1 square kilometers, the city area is 453 square kilometers, but the Egyptian government considered the Cairo Governorate is that a whole city and all statistics relate to the "governorate".</ref> | {{Nts|3085.1}}<ref>[http://www.citypopulation.de/php/egypt-cairo-admin.php EGYPT: Cairo]</ref> | {{Nts|2892}} | {{EGY}} |- |19 | [[São Paulo]] | [[Wêne:Radial Leste.jpg|125px]] | {{Nts|11821873}}<ref name="brazil1">{{Jêder-malper |url=ftp://ftp.ibge.gov.br/Estimativas_de_Populacao/Estimativas_2013/estimativa_2013_dou.pdf |başlık=ESTIMATIVAS DA POPULAÇÃO RESIDENTE NOS MUNICÍPIOS BRASILEIROS COM DATA DE REFERÊNCIA EM 1º DE JULHO DE 2013 |yayıncı=[[Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística|IBGE]] |dil=Portuguese |erişimtarihi=31 August 2013 }}</ref> | [[Subdivisions of São Paulo|Municipality City]]<ref>Administratively, the Municipality of São Paulo is divided into 31 subprefectures, each in turn divided into 96 districts. Locally, districts may contain one or more neighborhoods (bairros). The city of São Paulo recognizes ten geographical areas used to reference locations in the city.</ref> | {{Nts|1521.11}}<ref name="IBGE">{{Jêder |sernav=Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística (2013) |url=http://www.ibge.gov.br/home/geociencias/areaterritorial/area.php?nome=Rio+de+Janeiro |tarîxa-gihiştinê=2012-10-10 |tarîxa-arşîvê=2012-10-10 |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/6BIdrjSEI?url=http://www.ibge.gov.br/home/geociencias/areaterritorial/area.php?nome=Rio+de+Janeiro |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | {{Nts|7772}} | {{BRA}} |- |20 | [[Meksîko]] | [[Wêne:Ciudad.de.Mexico.City.Distrito.Federal.DF.Paseo.Reforma.Skyline.jpg|125px]] | {{Nts|8874724}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=MEXICO: Mexico City (2014) |url=http://www.citypopulation.de/php/mexico-mexicocity.php |çalışma=CityPopulation.De |erişimtarihi=15 March 2014 }}</ref> | [[Mexico City's boroughs|Federal District]] | {{Nts|1485.49}}<ref name="ConapoZM">[http://www.conapo.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=133&Itemid=212 Consejo Nacional de Población, México; Delimitación de las zonas metropolitanas de México 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101202063503/http://www.conapo.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=133&Itemid=212 |date=2010-12-02 }} Retrieved on 2010-11-26.</ref> | {{Nts|5974}} | {{MEX}} |} === Bajarên ku gelheya xwe 8 mîlon derbas kirî === {| class="sortable wikitable" !Rêz !Bajar !Wêne !Gelhe !Daxuyanî !Rûber (km²) !Berbelavî (kes/km²) !Welat |- |21 | [[Lima]] | [[Wêne:Lima Plaza Mayor1 cropped.jpg|125px]] | {{Nts|8693387}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.larepublica.pe/17-01-2014/inei-lima-tiene-8-millones-693-mil-387-habitantes |başlık=PERU: Lima population |yayıncı=La Republica }}</ref> | [[List of districts of Lima|Metropolitan Municipality-Province]]<ref>The province of Lima is divided into forty three "districts of Lima" which are administered by the Metropolitan Municipality of Lima. The city proper (urban area) of Lima is generally considered to be formed by thirty of these districts. The remaining thirteen districts consist of mostly rural and sparsely populated desert and mountainous areas. The Metropolitan Municipality of Callao is divided into six districts.</ref> | {{Nts|933.63}}<ref>The cities of Lima and Callao forms a single city "continues". Callao is just a city "administrative". Economically and geographically is a district of the Metropolitan Municipality of Lima.</ref> | {{Nts|9489}} | {{PER}} |- |22 | [[Bangalore]] | [[Wêne:UB City.jpg|125px]] | {{Nts|8425970}}<ref name="india1"/> | [[List of districts of Karnataka#Alphabetical listing|Municipal Corporation]] | {{Nts|709.5}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mapofbangalore.com/trip/ |başlık=trip from Bangalore |erişimtarihi=5 April 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=4 gulan 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160504021007/http://www.mapofbangalore.com/trip/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|11876}} | {{IND}} |- |23 | [[London]] | [[Wêne:Canary Wharf Skyline 2, London UK - Oct 2012.jpg|125px]] | {{Nts|8416535}}<ref name="2013 ONS Population">[http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-uk--england-and-wales--scotland-and-northern-ireland/2013/stb---mid-2013-uk-population-estimates.html Annual Mid-year Population Estimates, 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810071043/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-uk--england-and-wales--scotland-and-northern-ireland/2013/stb---mid-2013-uk-population-estimates.html |date=2014-08-10 }}. Office for National Statistics (2014-06-26). Retrieved 2014-06-26.</ref> | [[Local government in London|Greater London Authority]]<ref>The 33 local authorities are the 32 London borough councils and the City of London Corporation.</ref> | {{Nts|1572.15}} | {{Nts|5354}} | {{UK}} |- |24 | [[New York City]] | [[Wêne:LowerManhattanSept2013.png|125px]] | {{Nts|8405837}}<ref name="United States">{{Jêder-malper |url=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?src=bkmk |başlık=Census Estimates (2013) |yayıncı=United States Census Bureau |erişimtarihi=31 March 2014 }}</ref> | [[Borough (New York City)|Five Boroughs]]<ref>New York City is composed of five boroughs: Manhattan, The Bronx, Brooklyn, Queens, Staten Island</ref> | {{Nts|783.84}} | {{Nts|10724}} | {{DYA}} |- |25 | [[Bangkok]] | [[Wêne:The Baiyoke Tower II in Bangkok, Thailand.jpg|125px]] | {{Nts|8280925}}<ref name="2010 census 1">{{Jêder-malper |başlık=Table 1 Population by sex, household type and household by type, average size of private household by region and area: 2010 |url=http://service.nso.go.th/nso/nso_center/project/table/files/C-pop/2553/000/00_C-pop_2553_000_010000_00100.xls |yayıncı=National Statistics Office |çalışma=Statistic tables, NSO website |erişimtarihi=18 September 2012 }}</ref> | [[List of districts of Bangkok|Metropolitan Municipality-Province]]<ref>Bangkok is subdivided into 50 districts (khet เขต, also sometimes wrongly called amphoe อำเภอ as in the other provinces, derived from Pali khetta, cognate to Sanskrit kṣetra), which are further subdivided into 169 khwaeng แขวง, roughly equivalent to tambon ตำบล in the other provinces.</ref> | {{Nts|1568.74}} | {{Nts|5280}} | {{THA}} |- |26 | [[Dongguan]] | [[Wêne:Dongguan Avenue (CBD) 2010.jpg|125px]] | {{Nts|8220207}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=China - Guangdong Province (2010) |url=http://www.geohive.com/cntry/cn-44.aspx |yayıncı=GeoHive |erişimtarihi=14 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=16 adar 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160316085121/http://www.geohive.com/cntry/cn-44.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Dongguan#Administration|Sub-Provincial City]] | {{Nts|2469.4}} | {{Nts|3329}} | {{CHN}} |- |27 | [[Tehran]] | [[Wêne:Tehran tower view.jpg|125px]] | {{Nts|8154051}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=IRAN: Tehran City (Census 2011) |url=http://www.citypopulation.de/php/iran-tehrancity.php |yayıncı=CITY POPULATION.DE |erişimtarihi=25 February 2014 }}</ref> | [[Tehran#Location and subdivisions|City Municipality]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://en.tehran.ir/Default.aspx?tabid=88 |sernav=TEHRAN: Administrative Districts |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2014-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140726092302/http://en.tehran.ir/Default.aspx?tabid=88 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|686}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=About Teheran |url=http://en.tehran.ir/Default.aspx?tabid=104 |yayıncı=Tehran Municipality |erişimtarihi=25 February 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=19 sibat 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140219204318/http://en.tehran.ir/Default.aspx?tabid=104 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|11886}} | {{IRN}} |} === Bajarên ku gelheya xwe 7 mîlon derbaskirî === {| class="sortable wikitable" !Rêz !Bajar !Wêne !Gelhe !Daxuyanî !Rûber (km²) !Berbelavî (kes/km²) !Welat |- |28 | [[Bogotá]] | [[Wêne:Centro-Internacional-Bogotá.jpg|125px]] | {{Nts|7776845}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dane.gov.co/index.php/poblacion-y-demografia/proyecciones-de-poblacion |başlık=Estimaciones y proyecciones de hogares y viviendas |yayıncı=DANE (2014) |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2016-02-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160202154631/http://www.dane.gov.co/index.php/poblacion-y-demografia/proyecciones-de-poblacion |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Bogotá#Government|Capital District]]<ref>The Capital District of Bogotá is divided into twenty districts, administered by the Metropolitan Municipality of Bogotá.</ref> | {{Nts|859.11}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bogota.gov.co/ |başlık=Límites |yayıncı=Bogota Government Corporation }}</ref><ref>The district of Sumapaz is completely rural (no city services) and is not part of the city proper. The area was an important pilgrimage arheoligic site for the Muisca indigenous peoples in pre-Columbian times and for visiting the Sumapaz National Park. The district of Sumapaz represents 0.1% of the population (48% "area") of Bogotá Municipality.</ref> | {{Nts|9052}} | {{COL}} |- |29 | [[Ho Chi Minh City]] | [[Wêne:Một khúc sông Sài Gòn.JPG|125px]] | {{Nts|7681700}}<ref name="vietnam1">{{Jêder-malper |url=http://www.gso.gov.vn/default_en.aspx?tabid=467&idmid=3&ItemID=14457 |başlık=Average population by province |yayıncı=General Statistics Office Of Vietnam |erişimtarihi=2012 }}</ref> | [[Ho Chi Minh City#Political and administrative system|Metropolitan Municipality-Province]] | {{Nts|2095.6}}<ref name="vietnam2">{{Jêder-malper |url=http://www.gso.gov.vn/default_en.aspx?tabid=467&idmid=3&ItemID=14459 |başlık=Area, population and population density in 2012 by province |yayıncı=General Statistics Office Of Vietnam }}</ref> | {{Nts|3667}} | {{VNM}} |- |30 | [[Hong Kong]] | [[Wêne:Hong Kong view from The Peak 01.jpg|125px]] | {{Nts|7219700}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.censtatd.gov.hk/press_release/pressReleaseDetail.jsp?charsetID=1&pressRID=3405 |başlık=Year-end population for 2013 |yayıncı=The Government of the Hong Kong Special Administration Region |erişimtarihi=10 March 2014 }}</ref> | [[Districts of Hong Kong|Special Administrative Region]] | {{Nts|1104.43}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.landsd.gov.hk/mapping/en/publications/hk_geographic_data_sheet.pdf |başlık=Hong Kong Geographic |yayıncı=The Government of the Hong Kong Special Administration Region |erişimtarihi=10 March 2014 }}</ref> | {{Nts|6537}} | {{CHN}} |- |31 | [[Bexda]] | [[Wêne:Haifa street, as seen from the medical city hospital across the tigres.jpg|125px]] | {{Nts|7180889}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Demographic Statistics of Iraq (2009) |url=http://cosit.gov.iq/en/population-manpower-staatistics/life |çalışma=Central Statistical Government of Iraq |erişimtarihi=5 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=5 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140305055657/http://cosit.gov.iq/en/population-manpower-staatistics/life |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Administrative districts in Baghdad|Metropolitan Municipality-Province]]<ref>The province of Baghdad is divided into nine district, administered by the Metropolitan Municipality of Baghdad. The districts are distributed into 89 Neighborhood Councils.</ref> | {{Nts|4555}}<ref>There are many disputes about Baghdad city (urban) area. The city of Baghdad has the special status of provincial. The demographic information reported to the city proper are non-existent or are the estimates, projections inconclusive. The Metropolitan Municipality of Baghdad is a city "federal district - province". Is similar to the case of Cairo Governorate.</ref> | {{Nts|1577}} | {{IRQ}} |} === Bajarên ku gelheya xwe 6 mîlon derbas kirî === {| class="sortable wikitable" !Rêz !Bajar !Wêne !Gelhe !Daxuyanî !Rûber (km²) !Berbelavî (kes/km²) !Welat |- |32 | [[Vuhan]] | [[Wêne:Wuchang-Uprising-Memorial-Square-0127.jpg|125px]] | {{Nts|6886253}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=武汉市2010年第六次全国人口普查主要数据公报 (Main Data from Wuhan 2010 Census) |url=http://www.whtj.gov.cn/Article/ShowArticle.aspx?id=6417 |yayıncı=Wuhan Statistics Bureau |tarih=10 May 2011 |erişimtarihi=31 July 2011 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=25 çiriya pêşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111025103716/http://www.whtj.gov.cn/Article/ShowArticle.aspx?id=6417 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Wuhan#Administrative divisions|Sub-Provincial City]]<ref>The sub-provincial city of Wuhan has direct jurisdiction over 13 districts (eight urban/five rural). The city proper (urban) based on the districts of Jiang'an, Jianghan, Qiaokou, Hanyang, Wuchang and Qingshan considered "core districts" + Inner suburbs (districts): Hongshan, Dongxihu.</ref> | {{Nts|1327.61}}<ref>[http://www.whtj.gov.cn/documents/tjnj2010.pdf Wuhan Statistical Yearbook 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111105213243/http://www.whtj.gov.cn/documents/tjnj2010.pdf |date=2011-11-05 }} p. 15</ref> | {{Nts|5187}} | {{CHN}} |- |33 | [[Hanoi]] | [[Wêne:Hanoi Cityscape.jpg|125px]] | {{Nts|6844100}}<ref name="vietnam1" /> | [[Hanoi#Districts|Metropolitan Municipality-Province]] | {{Nts|3323.6}}<ref name="vietnam2" /> | {{Nts|2059}} | {{VNM}} |- |34 | [[Haydarabad, Hindistan|Haydarabad]] | [[Wêne:MindSpace campus in Hyderabad, India.jpg|125px]] | {{Nts|6809970}}<ref name="india1"/> | [[List of districts of Andhra Pradesh|Municipal Corporation]] | {{Nts|621.48}}<ref name="Hyd1">{{Jêder-malper |url=http://www.ghmc.gov.in/greaterhyd.asp |başlık=Greater Hyderabad Municipal corporation 2010 |yayıncı=GHMC |erişimtarihi=12-04-2010 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2018-12-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181225201010/https://www.ghmc.gov.in/greaterhyd.asp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|10958}} | {{IND}} |- |35 | [[Rio de Janeiro]] | [[Wêne:Vista aérea Centro do Rio de Janeiro RJ.jpg|125px]] | {{Nts|6429923}}<ref name="brazil1"/> | [[Rio de Janeiro#City districts|Municipality City]] | {{Nts|1200.27}}<ref name="IBGE"/> | {{Nts|5357}} | {{BRA}} |- |36 | [[Foshan]] | [[Wêne:Downtown of Guicheng.jpg|125px]] | {{Nts|6151622}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=佛山2010年第六次全国人口普查主要数据公报[1] |url=http://fs.house.sina.com.cn/news/2011-05-16/094028198.shtml |çalışma=City of Foshan |erişimtarihi=30 January 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2014-02-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140202204550/http://fs.house.sina.com.cn/news/2011-05-16/094028198.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>Districts of Changcheng, Nanhai, Shunde; see [[Foshan#Administration]]</ref> | [[Foshan#Administration|Sub-Provincial City]] | {{Nts|2034.62}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=About Foshan |url=http://www.foshan.gov.cn/english/ |çalışma=City of Foshan |erişimtarihi=11 March 2014 }}</ref> | {{Nts|3023}} | {{CHN}} |} === Bajarên ku gelheya xwe 5 mîlon derbas kirî === {| class="sortable wikitable" !Rêz !Bajar !Wêne !Gelhe !Daxuyanî !Rûber (km²) !Berbelavî (kes/km²) !Welat |- |37 | [[Santîago]] | [[Wêne:Santiago de Chile.jpg|125px]] | {{Nts|5743719}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Chile - Santiago (Census 2012) |url=http://www.geohive.com/cntry/chile.aspx |erişimtarihi=1 March 2014 }}</ref> | [[Santiago Province, Chile|Metropolitan Municipality-Province]]<ref>The province of Santiago is divided into thirty-two districts, administered by the Metropolitan Municipality of Santiago. But the district of Lo Barnechea is rural (mountains) and is not part of the city proper. The city proper (urban area) of Santiago is generally considered to be formed by thirty-one districts (Province of Santiago), the district of Puente Alto (Province of Cordillera), and the district of San Bernardo (Province of Maipo).</ref> | {{Nts|1249.9}} | {{Nts|4595}} | {{CHL}} |- |38 | [[Riyad]] | [[Wêne:Riyadh 1337.jpg|125px]] | {{Nts|5676621}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Composition of Population (2012) |url=http://www.arriyadh.com/openshare/Eng/ADA/Content/ADA-Public/Investment_Arriyadh_2013.pdf |çalışma=Arriyadh Development Authority |erişimtarihi=4 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=23 tebax 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130823065650/http://www.arriyadh.com/openshare/Eng/ADA/Content/ADA-Public/Investment_Arriyadh_2013.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Riyadh#Geography and climate|Municipality City]]<ref>Riyadh is divided into 15 branch municipalities, in addition to the Diplomatic Quarter. Each branch municipality in turn contains several districts, amounting to over 130 in total, though some districts are divided between more than one branch municipality. The branch municipalities are Al-Shemaysi, Irqah, Al-Ma'athar, Al-Olayya, Al-Aziziyya, Al-Malaz, Al-Selayy, Nemar, Al-Neseem, Al-Shifa, Al-'Urayja, Al-Bat'ha, Al-Ha'ir, Al-Rawdha, and Al-Shimal ("the North").</ref> | {{Nts|1233.98}}<ref>Arriyadh Development Authority (Investment_Arriyadh_2013)</ref> | {{Nts|4600}} | {{SAU}} |- |39 | [[Ahmedabad]] | [[Wêne:Amdavad Aerial.jpg|125px]] | {{Nts|5570585}}<ref name="india1"/> | [[Ahmedabad district|Municipal Corporation]] | {{Nts|475}} | {{Nts|11727}} | {{IND}} |- |40 | [[Singapûr]] | [[Wêne:Singapore CBD skyline from Esplanade at dusk.jpg|125px]] | {{Nts|5399200}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=POPULATION IN BRIEF 2013 |url=http://www.singstat.gov.sg/statistics/browse_by_theme/population/statistical_tables/popinbrief2013.pdf |çalışma=http://www.singstat.gov.sg/ |yayıncı=Singapore |erişimtarihi=22 January 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=13 çiriya paşîn 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131113144038/http://www.singstat.gov.sg/statistics/browse_by_theme/population/statistical_tables/popinbrief2013.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Administrative divisions of Singapore|City State]] | {{Nts|712.4}} | {{Nts|7579}} | {{SGP}} |- |41 | [[Shantou]] | [[Wêne:China-shantou03.jpg|125px]] | {{Nts|5391028}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=现将汕头市2010年第六次全国人口普查分区县常住人口[2]数据公布如下： |url=http://sttj.shantou.gov.cn/6rkpc/20110519.html |çalışma=汕头市2010年第六次全国人口普查 主要数据公报[1] |erişimtarihi=30 January 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=24 nîsan 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140424121611/http://sttj.shantou.gov.cn/6rkpc/20110519.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Shantou#Administration|Sub-Provincial City]] | {{Nts|2064.42}} | {{Nts|2611}} | {{CHN}} |- |42 | [[Luanda]] | [[Wêne:Marginal Avenida 4 de Fevreiro Luanda March 2013 05 (cropped).JPG|125px]] | {{Nts|5278800}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Angola (2013) |url=http://www.citypopulation.de/Angola.html |çalışma=CityPopulation.De |erişimtarihi=22 March 2014 }}</ref> | [[Luanda Province|Metropolitan Municipality-Province]]<ref>Luanda is a city-province of Angola. In 2011 Luanda Province was subdivided into seven municipalities: Belas, Cacuaco, Cazenga, Ícolo e Bengo, Luanda, Quiçama and Viana, administered by the Metropolitan Municipality of Luanda (18825.28 square kilometres). These are again subdivided into 47 Communes (Comunas). The city proper of Luanda is formed by five districts: Belas, Viana, Luanda, Cazenga and Cacuaco.</ref> | {{Nts|2180.29}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Divisão Político-Administrativa da Província de Luanda |url=http://www.info-angola.ao/images/stories/dpa-grande.png |çalışma=Info-Angola |erişimtarihi=22 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=24 îlon 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924034703/http://www.info-angola.ao/images/stories/dpa-grande.png |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|2421}} | {{AGO}} |- |43 | [[Sankt Petersburg]] | [[Wêne:Petersburg-square.jpg|125px]] | {{Nts|5131967}}<ref name="2014Est">[[Goskomstat|Rosstat]]. [http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/PrPopul.xls Оценка численности постоянного населения на 1 января 2014 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225132215/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/PrPopul.xls%0A|date=2018-12-25}} {{Ru icon}}</ref> | [[Administrative divisions of Saint Petersburg|Federal City]] | {{Nts|1439}}<ref name="RusArea2009"/> | {{Nts|3566}} | {{Ru îkon}} |} === Bajarên ku gelheya xwe 4 mîlon derbas kirî === {| class="sortable wikitable" !Rêz !Bajar !Wêne !Gelhe !Daxuyanî !Rûber (km²) !Berbelavî (kes/km²) !Welat |- |44 | [[Abidjan]] | [[Wêne:Plateau Centre-est.jpg|125px]] | {{Nts|4765000}}<ref name="demographia"/> | [[Abidjan#Politics|Department/City District]] | {{Nts|2119}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Presentation |url=http://www.districtabidjan.ci/presentation.php |yayıncı=District Autonome D'Abidjan |erişimtarihi=17 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=21 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140321123118/http://www.districtabidjan.ci/presentation.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|2249}} | {{CIV}} |- |45 | [[Çengdu]] | [[Wêne:Tianfusquare.jpg|125px]] | {{Nts|4741929}}<ref name="2010census">{{Jêder-malper |url=http://www.chengdu.gov.cn/govAffairInfo/detail.jsp?id=425258 |başlık=我市2010年第六次全国人口普查数据公报 |yayıncı=Government of Chengdu |tarih=2011-05-13 |dil=Chinese |erişimtarihi=2011-08-04 }}</ref> | [[Chengdu#Administrative divisions|Sub-Provincial City]] | {{Nts|421}}<ref name="2010census"/> | {{Nts|11260}} | {{CHN}} |- |46 | [[Yangon]] | [[Wêne:Downtown Yangon (2006).jpg|125px]] | {{Nts|4714000}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Demographia World Urban Areas (2014) |url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |yayıncı=Demographia |erişimtarihi=11 March 2014 }}</ref> | [[List of districts and neighborhoods of Yangon|Metropolitan Municipality-Province]]<ref>Yangon is administered by the Yangon City Development Committee (YCDC). The city proper is divided into four districts: Western District, Eastern District, Southern District and Northern District. The districts combined have a total of 33 townships.</ref> | {{Nts|598.75}}<ref>[http://www.uncrd.or.jp/env/3rd-regional-est-forum/doc/23_Myanmar.pdf Third Regional EST Forum, Presentation of Myanmar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226114154/http://www.uncrd.or.jp/env/3rd-regional-est-forum/doc/23_Myanmar.pdf |date=2009-02-26 }}. Retrieved 11 March 2014.</ref> | {{Nts|7873}} | {{MMR}} |- |47 | [[Chennai]] | [[Wêne:Southern Railway HQ.jpg|125px]] | {{Nts|4681087}}<ref name="2011city">{{Jêder-malper |başlık=Cities having population 1 lakh and above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |çalışma=censusindia |yayıncı=The Registrar General & Census Commissioner, India |erişimtarihi=18 October 2011 }}</ref> | [[Administration of Chennai|Municipal Corporation]]<ref>Chennai city is governed by the Chennai Corporation, dividing into three regions - fifteen districts: North (Tiruvottiyur, Manali, Madhavaram, Tondiarpet and Royapuram), South (Valasaravakkam, Alandur, Adyar, Perungudi and Sholinganallur) and Central (Thiru-Vi-Ka Nagar, Ambattur, Anna Nagar, Teynampet and Kodambakkam), which covers 200 wards. Of the total land area, reserved forests cover 2.71 km2 and is concentrated in and around the Guindy National Park region, one of the few national parks in the world located within a city.</ref> | {{Nts|426.51}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Expanded Chennai Corporationto be divided into 3 regions |url=http://www.thehindu.com/news/cities/Chennai/article2658830.ece |çalışma=The Hindu |erişimtarihi=22 March 2014 }}</ref> | {{Nts|21057}} | {{IND}} |- |48 | [[Sîdney]] | [[Wêne:Sydney Harbour01.jpg|125px]] | {{Nts|4676118}}<ref name="australia">{{Jêder-malper |url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Products/3218.0~2012-13~Main+Features~Main+Features |başlık=Regional Population Growth, Australia, 2012-13 |yayıncı=ABS |erişimtarihi=20 May 2014 }}</ref> | [[List of Sydney suburbs|Municipality]] | {{Nts|2036.55}} | {{Nts|1919}} | {{AUS}} |- |49 | [[Îskenderiye]] | [[Wêne:Alexandria - Egypt.jpg|125px]] | {{Nts|4616625}}<ref name="Capmas2013"/> | [[Alexandria Governorate|Governorate]] | {{Nts|2300}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Egypt: Administrative Units |url=http://www.geohive.com/cntry/egypt.aspx |çalışma=GeoHive |erişimtarihi=4 March 2014 }}</ref><ref>The city of Alexandria has an area of approximately 400 square kilometres. Egyptian officials provides information at governorate level. In the case of "city proper" provides information at intervals of many years. It is impossible to assess the population (official) reported in the city proper area.</ref> | {{Nts|2007}} | {{EGY}} |- |50 | [[Çongçing]] | [[Wêne:Chongqing Night Yuzhong.jpg|125px]] | {{Nts|4513137}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=China - Chongqing City (2010) |url=http://www.geohive.com/cntry/cn-50.aspx |çalışma=GeoHive |erişimtarihi=14 March 2014 }}</ref> | [[List of administrative divisions of Chongqing|Direct-controlled Municipality]]<ref>Chongqing is the largest of the four direct-controlled municipalities of the People's Republic of China. The municipality is divided into 38 subdivisions (3 were abolished in 1997, and Wansheng and Shuangqiao districts were abolished in October 2011), consisting of 19 districts, 15 counties, and 4 autonomous counties. The city proper based on the districts of Yuzhong, Dadukou, Jiangbei, Shapingba, Jiulongpo, Nan'an considered "Central Chongqing (重庆市中心)".</ref> | {{Nts|1435.07}} | {{Nts|3145}} | {{CHN}} |- |51 | [[Kalkûta]] | [[Wêne:Victoria Memorial Hall, Kolkata.jpg|125px]] | {{Nts|4486679}}<ref name="india1"/> | [[Municipal Corporation]] | {{Nts|200.7}} | {{Nts|24252}} | {{IND}} |- |52 | [[Xi'an]] | [[Wêne:Xi'an erhuan southeast.JPG|125px]] | {{Nts|8467837}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=西安市2010年第六次全国人口普查主要数据公报[1] |url=http://news.163.com/11/0525/03/74SC9U2E00014AED.html |çalışma=Chinese Census 2010 |erişimtarihi=14 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=8 kanûna pêşîn 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151208053640/http://news.163.com/11/0525/03/74SC9U2E00014AED.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Xi'an#Subdivision|Sub-Provincial City]]<ref>The sub-provincial city of Xi'an has direct jurisdiction over 9 districts (区 qu) and 4 counties (县 xian). The city proper based on the districts of Xīnchéng, Bēilín and Liánhú considered "core districts" + Inner suburbs (districts): Bàqiáo, Wèiyāng and Yàntǎ.</ref> | {{Nts|832.17}} | {{Nts|5388}} | {{CHN}} |- |53 | [[Surat, Hindistan|Surat]] | [[Wêne:GauravPath1.jpg|125px]] | {{Nts|4462002}}<ref name="india1"/> | [[Municipal Corporation]] | {{Nts|326.515}}<ref>{{Jêder |sernav=Demographics: Surat Municipal Corporation |url=http://www.suratmunicipal.gov.in/content/city/demographics.shtml |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2009-04-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090404112933/http://www.suratmunicipal.gov.in/content/city/demographics.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|13666}} | {{IND}} |- |54 | [[Johannesburg]] | [[Wêne:Johannesburg CBD.jpg|125px]] | {{Nts|4434827}}<ref name="South Africa"/> | [[City of Johannesburg Metropolitan Municipality|Municipality City]] | {{Nts|1644.98}} | {{Nts|2696}} | {{ZAF}} |- |55 | [[Nankîn]] | | {{Nts|4393857}}<ref>Districts of Xuanwu, Qinhuai, Jianye, Gulou, Yuhuatai, Qixia; see [[Nanjing#Administrative divisions|Administrative divisions]]</ref> | [[Nanjing#Administrative divisions|Sub-Provincial City]] | {{Nts|742.85}} | {{Nts|5915}} | {{CHN}} |- |56 | [[Darüsselam]] | [[Wêne:Dar es Salaam aerial.jpg|125px]] | {{Nts|4364541}}<ref>{{Jêder-malper |soyadı=Pinda |ad=Mizengo Peter |başlık=Welcome to the 2012 Tanzania Population and Housing Census WebPage. |url=http://www.nbs.go.tz/sensa/new.html |çalışma=Census General Report (pdf); available by clicking “Population Distribution by Administrative Units” |yayıncı=National Bureau of Statistics of Tanzania |erişimtarihi=28 December 2013 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=5 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140105051305/http://www.nbs.go.tz/sensa/new.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Dar es Salaam Region|Metropolitan Municipality-Province]]<ref>Dar es Salaam is divided into three districts: Ilala, Kinondoni, and Temeke. All three are governed as municipal councils, and so all of the city's suburbs or wards are affiliated with them.</ref> | {{Nts|1631.12}}<ref>[http://www.citypopulation.de/php/tanzania-admin.php TANZANIA:Administrative Division]</ref> | {{Nts|2676}} | {{TZA}} |- |57 | [[Enqere]] | [[Wêne:Ankara and mosque wza.jpg|125px]] | {{Nts|4360438}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=TURKEY: Ankara (2013) |url=http://www.citypopulation.de/php/turkey-ankaracity.php |yayıncı=CityPopulation.De |erişimtarihi=4 March 2014 }}</ref> | [[Ankara Province|Metropolitan Municipality-Province]]<ref>The province of Ankara is divided into twenty five districts, administered by the Metropolitan Municipality of Ankara. The city proper (urban area) of Ankara is generally considered to be formed by eight districts (Sincan, Yenimahalle, Etimesgut, Keçiören, Pursaklar, Altındağ, Mamak, Çankaya). In some criteria, Gölbaşı district is part of the city, but the district of Gölbaşı is rural.</ref> | {{Nts|1910.92}} | {{Nts|2282}} | {{TUR}} |- |58 | [[Suzhou]] | [[Wêne:China Suzhou Jinjihu Lake.jpg|125px]] | {{Nts|4327066}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sztjj.gov.cn/tjnj/sqsl2014.pdf |başlık=Suzhou (Statistics 2013) |yayıncı=Sztjj.gov.cn |erişimtarihi=20 April 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=19 nîsan 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140419145824/http://www.sztjj.gov.cn/tjnj/sqsl2014.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Suzhou#Administrative divisions|Sub-Provincial City]]<ref>The city proper based on the districts of Gūsū, Wúzhōng, Sūzhōu Gōngyèyuán (Industrial Park), Xiàngchéng and Sūzhōu Gāo Xīnjìshù Chǎnyè Kāifāqū (New District)</ref> | {{Nts|1649.72}}<ref>Sztjj.gov.cn</ref> | {{Nts|2526}} | {{CHN}} |- |59 | [[Harbin]] | [[Wêne:Tower at Harbin Ice and Snow Festival 2012.jpg|125px]] | {{Nts|4280701}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=黑龙江省2010年第六次全国人口普查主要数据公报 |url=http://www.stats.gov.cn/tjsj/tjgb/rkpcgb/dfrkpcgb/201202/t20120228_30390.html |yayıncı=National Bureau of Statistics of the People's Republic of China |erişimtarihi=3 February 2014 }}</ref><ref>All city proper districts except Sōngběi; namely Dàolǐ, Nángǎng, Dàowài, Píngfáng, Xiāngfang; see [[Harbin#Administrative divisions]]</ref> | [[Harbin#Administrative divisions|Sub-Provincial City]] | {{Nts|1718.2}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=中国年鉴信息网--中国规模最大、实力最强的研究报告提供商！ |url=http://www.chinayearbook.com/pcbook/item/1/153934.html |çalışma=Harbin Yearbook |yayıncı=China Yearbook |erişimtarihi=3 February 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=6 gulan 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160506174236/http://www.chinayearbook.com/pcbook/item/1/153934.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|2491.4}} | {{CHN}} |- |60 | [[Melbourne]] | [[Wêne:Melbourne by night.jpg|125px]] | {{Nts|4252458}}<ref name="australia"/> | [[List of Melbourne suburbs|Municipality]] | {{Nts|9990.5}}<ref name="ABSGCCSAXLS">{{Jêder-malper |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2011~Community%20Profile~2GMEL/$File/BCP_2GMEL.zip?OpenElement |başlık=Greater Melbourne: Basic Community Profile |yayıncı=[[Australian Bureau of Statistics]] |çalışma=2011 Census Community Profiles |tarih=28 March 2013 |biçim=xls |erişimtarihi=20 May 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=11 sibat 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140211205604/http://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2011~Community%20Profile~2GMEL/$File/BCP_2GMEL.zip?OpenElement |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|1458}} | {{AUS}} |- |61 | [[Gîze]] | [[Wêne:Egipt 383.jpg|125px]] | {{Nts|4239988}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=EGYPT: Greater Cairo (2006) |url=http://www.citypopulation.de/php/egypt-greatercairo.php |çalışma=citypopulation.de |erişimtarihi=20 February 2014 }}</ref> | [[Giza#Districts and neighbourhoods of Giza|Governorate]]<ref>All districts that are listed as being in Greater Cairo and are contiguous; namely Ad-Duqī, Al-Ahrām; Al-'Ajūzah; Al-Badrashayn; Al-Ḥawāmidiyah; Al-Jīzah; Al-Jīzah; Al-'Umrāniyah; Al-Warrāq; Awsīm; Būlāq al-Dakrūr; Imbābah; Kirdāsah.</ref> | {{Nts|289.08}} | {{Nts|14667}} | {{EGY}} |- |62 | [[Çengçou]] | | {{Nts|4122087}}<ref>[[Zhengzhou#Administration and demography|Sub-Provincial City]] (Census 2010)</ref> | [[Zhengzhou#Administration and demography|Sub-Provincial City]]<ref>The city proper based on the districts of Zhōngyuán, Èrqī, Guǎnchéng Huízú, Jīnshuǐ and Huìjì</ref> | {{Nts|1015.66}} | {{Nts|4059}} | {{CHN}} |} === Bajarên ku gelheya xwe 3 mîlon derbas kirî === {| class="sortable wikitable" !Rêz !Bajar !Wêne !Gelhe !Daxuyanî !Rûber (km²) !Berbelavî (kes/km²) !Welat |- |63 | [[New Taipei City]] | | {{Nts|3954929}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.citypopulation.de/php/taiwan-admin.php |başlık=TAIWAN: Administrative Division (Census 2013) |yayıncı=CityPopulation.De |erişimtarihi=23 March 2014 }}</ref> | [[Special municipality (Republic of China)|Special Municipality]] | {{Nts|2052.57}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://foreigner.ntpc.gov.tw/web/SG?command=display&pageID=36568&FP=D40000002968000000_5 |başlık=New Taipei City |yayıncı=New Taipei City Government |erişimtarihi=18 October 2011 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=9 tîrmeh 2012 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20120709080120/http://foreigner.ntpc.gov.tw/web/SG?command=display&pageID=36568&FP=D40000002968000000_5 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|1927}} | {{ROC-TW}} |- |64 | [[Los Angeles]] | [[Wêne:LA Skyline Mountains2.jpg|125px]] | {{Nts|3884307}}<ref name="United States"/> | [[Municipality]] City<ref>Los Angeles City is divided into over 80 districts and neighborhoods.</ref> | {{Nts|1213.85}} | {{Nts|3178}} | {{DYA}} |- |65 | [[Cape Town]] | [[Wêne:Central Cape Town.jpg|125px]] | {{Nts|3740026}}<ref name="South Africa"/> | [[List of Cape Town suburbs|Municipality City]] | {{Nts|2444.97}} | {{Nts|1530}} | {{ZAF}} |- |66 | [[Shenyang]] | [[Wêne:Shenyang Zentrum.jpg|125px]] | {{Nts|3717098 }}<ref>Districts of Shenhe, Heping, Dadong, Huangu, Tiexi; see [[Shenyang#Districts and zones|Districts and zones]]</ref> | Sub-Provincial City | {{Nts|166}} | {{Nts|22392}} | {{CHN}} |- |67 | [[Yokohama]] | [[Wêne:Minato Mirai In Blue.jpg|125px]] | {{Nts|3680267}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pref.kanagawa.jp/tokei/tokei/204/jinko.html |başlık=Official monthly estimated de jure population by the Kanagawa Prefectural Government (2010) |yayıncı=StatJapMonthlyCityYokohama |erişimtarihi=3 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=24 nîsan 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120424041142/http://www.pref.kanagawa.jp/tokei/tokei/204/jinko.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Cities of Japan|Municipality City]] | {{Nts|437.38}} | {{Nts|8414}} | {{JPN}} |- |68 | [[Busan]] | [[Wêne:August Afternoon in Haeundae 2.jpg|125px]] | {{Nts|3590101}}<ref name="kosispop">[http://www.mospa.go.kr/gpms/ns/mogaha/user/userlayout/bulletin/userBtView.action?userBtBean.bbsSeq=1023919&userBtBean.ctxCd=1012&userBtBean.ctxType=21010002&userBtBean.categoryCd=] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304090806/http://www.mospa.go.kr/gpms/ns/mogaha/user/userlayout/bulletin/userBtView.action?userBtBean.bbsSeq=1023919&userBtBean.ctxCd=1012&userBtBean.ctxType=21010002&userBtBean.categoryCd=|date=2016-03-04}}, Retrieved 2013-07-01.</ref> | Municipality City | {{Nts|766.12}}<ref name="kosispop"/> | {{Nts|4686}} | {{KOR}} |- |69 | [[Hangzhou]] | [[Wêne:Hangzhou-yellow-dragon-stad.jpg|125px]] | {{Nts|3560391}}<ref name="stat">{{Jêder-malper |url=http://www.hzstats.gov.cn/web/ShowNews.aspx?id=DwGeRFDvlVg= |başlık=杭州市 2010年国民经济和社会发展统计公报 |erişimtarihi=2011-09-15 |tarih=2011-02-24 |yayıncı=Hangzhou Municipal Statistic Bureau |dil=Simplified Chinese |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2011-09-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110903121404/http://www.hzstats.gov.cn/web/ShowNews.aspx?id=DwGeRFDvlVg%3D |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | Sub-Provincial City | {{Nts|728.19}}<ref name="stat"/> | {{Nts|4889}} | {{CHN}} |- |70 | [[Xiamen]] | [[Wêne:Buddhism library.jpg|125px]] | {{Nts|3531347}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Xiamen (Sub-provincial city, Fujian) |url=http://www.citypopulation.de/php/china-admin.php?adm2id=3502 |çalışma=citypopulation.de |erişimtarihi=4 March 2014 |tarih=November 1, 2010 }}</ref> | Sub-Provincial City | {{Nts|1699}} | {{Nts|2078}} | {{CHN}} |- |71 | [[Quanzhou]] | [[Wêne:Lingshan Islamic Cemetery - city view - DSCF8486.JPG|125px]] | {{Nts|3520846}}<ref>Following sections: Licheng District, Fengze District, Shishi City, Jinjiang City; see [[Quanzhou#Administrative divisions]]</ref> | [[Quanzhou#Administrative divisions|Sub-Provincial City]] | {{Nts|1062}} | {{Nts|3315}} | {{CHN}} |- |72 | [[Berlîn]] | [[Wêne:PotsdamerPlatz Vogelperspektive 2004 1.jpg|125px]] | {{Nts|3517424}}<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/pms/2014/14-02-18.pdf |başlık=Population of Berlin(01.01.2014) |yayıncı=Statistics Agency Berlin-Brandenburg |erişimtarihi=3 March 2014 }}</ref> | [[Boroughs and localities of Berlin|City State]] | {{Nts|891.75}} | {{Nts|3944}} | {{DEU}} |- |73 |[[Cîdde]] | [[Wêne:Jeddeh4.jpg|125px]] |{{Nts|3456259}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Saudi Census-2010 |url=http://www.cdsi.gov.sa/yb47/Pages/MixChapter2.htm |çalışma=Central Departament of Statistics Saudi Government |erişimtarihi=4 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131201022443/http://www.cdsi.gov.sa/yb47/Pages/MixChapter2.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | Municipality City |{{Nts|1765}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Area and Population |url=http://www.jeddah.gov.sa/english/JeddahCity/Geographical.php |çalışma=Jeddah Municipality |erişimtarihi=4 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=21 nîsan 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140421215956/http://www.jeddah.gov.sa/english/JeddahCity/Geographical.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |{{Nts|1958}} |{{SAU}} |- |74 | [[Durban]] | [[Wêne:VWestDurban.jpg|125px]] | {{Nts|3442361}}<ref name="South Africa">{{Jêder-malper |başlık=Census (2011) |url=http://census2011.adrianfrith.com/ |yayıncı=Statistics South Africa |erişimtarihi=23 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=19 sibat 2016 |roja-arşîvê=16 çiriya paşîn 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151116045932/http://census2011.adrianfrith.com/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Durban#Suburbs|Municipality City]] | {{Nts|2291.31}} | {{Nts|1502}} | {{ZAF}} |- |75 | [[Kabîl]] | [[Wêne:Khair Khana in 2012.jpg|125px]] | {{Nts|3414100}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Afghanistan (2013) |url=http://www.geohive.com/cntry/afghanistan.aspx |yayıncı=GeoHive |erişimtarihi=21 March 2014 }}</ref> | [[Kabul#Neighborhoods|Municipality City]] | {{Nts|275}} | {{Nts|12415}} | {{AFG}} |- |76 | [[Hefei]] | | {{Nts|3352076}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=合肥市2010年第六次全国人口普查主要数据公报: 合肥市2010年第六次全国人口普查主要数据公 报[1] |url=http://wenku.baidu.com/view/5adc27c29ec3d5bbfd0a74db.html |yayıncı=Baidu |erişimtarihi=15 February 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=11 tîrmeh 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170711083138/https://wenku.baidu.com/view/5adc27c29ec3d5bbfd0a74db.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Hefei#Administration|Sub-Provincial City]]<ref>The prefecture-level city of Hefei administers 9 county-level divisions, including 4 districts, 1 County-city and 4 counties. The city proper based on the districts of Luyang, Yaohai, Shushan and Baohe considered "core districts".</ref> | {{Nts|838.52}} | {{Nts|3998}} | {{CHN}} |- |77 | [[Pyongyang]] | [[Wêne:0322 Pyongyang Turm der Juche Idee Aussicht.jpg|125px]] | {{Nts|3255388}}<ref>[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/2008_North_Korea_Census.pdf United Nations Statistics Division; Preliminary results of the 2008 Census of Population of the Democratic People’s Republic of Korea conducted on 1-15 October 2008 ('''pdf-file''')] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090325102712/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/2008_North_Korea_Census.pdf |date=25 March 2009 }} Retrieved on 2009-03-01.</ref> | [[Pyongyang#Administrative status and divisions|Direct-controlled Municipality]] | {{Nts|2113}}<ref>{{Jêder |sernav=PYONGYANG |url=http://www.northkorea1on1.com/cities.cfm?cid=pyongyan |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2014-07-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140717220924/http://www.northkorea1on1.com/cities.cfm?cid=pyongyan |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|1541}} | {{PRK}} |- |78 | [[Madrîd]] | [[Wêne:Gran Vía (Madrid) 1.jpg|125px]] | {{Nts|3207247}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Municipal Register: Last data published: Population at 1st January (2013) |url=http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe260&file=inebase&L= |yayıncı=Instituto Nacional de Estadística (INE - Spain) |erişimtarihi=3 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=8 kanûna pêşîn 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131208094936/http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe260&file=inebase&L= |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | [[Districts of Madrid|Municipality City]] | {{Nts|605.77}} | {{Nts|5294}} | {{ESP}} |- |79 | [[Ekurhuleni Metropolitan Municipality|Ekurhuleni]] | [[Wêne:Germiston CBD.jpg|125px]] | {{Nts|3178470}}<ref name="South Africa"/> | [[Ekurhuleni Metropolitan Municipality|Municipality City]] | {{Nts|1975.31}} | {{Nts|1609}} | {{ZAF}} |- |80 |[[Nairobi]] | [[Wêne:NBO5.jpg|125px]] |{{Nts|3138369}}<ref>{{Jêder-malper |başlık=Kenya (Census 2009) |url=http://www.geohive.com/cntry/kenya.aspx |yayıncı=Geohive |erişimtarihi=3 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=3 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140303020641/http://www.geohive.com/cntry/kenya.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |[[Provinces of Kenya|Capital District]] |{{Nts|694.9}} |{{Nts|4516}} |{{KEN}} |- |81 | [[Pune]] | [[Wêne:AmonoraTownCentre.jpg|125px]] | {{Nts|3115431}}<ref name="india1"/> | [[Municipal Corporation]] | {{Nts|450.69}} | {{Nts|6913}} | {{IND}} |- |82 | [[Addis Ababa]] | [[Wêne:Aerials Ethiopia 2009-08-27 15-26-13.JPG|125px]] | {{Nts|3103673}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.csa.gov.et/images/documents/pdf_files/nationalstatisticsabstract/2012/2012%20POPULATION.pdf |başlık=Population Size of Towns by Sex, Region, Zone and Wereda: July 2013 |yayıncı=Central Statistical Agency - CSA |erişimtarihi=July 2013 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2015-09-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150923211418/http://www.csa.gov.et/images/documents/pdf_files/nationalstatisticsabstract/2012/2012%20POPULATION.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | Metropolitan Municipality-Province<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.csa.gov.et/index.php |başlık=based on the districts of Akaki Kaliti-Sub City, Nefas Silk-Lafto-Sub City, Kolfe Keraniyo-Sub City, Gulele-Sub City, Lideta-Sub City, Kirkos-Sub City, Arada-Sub City, Addis Ketema-Sub City, Yeka-Sub City, Bole-Sub City considered "districts" |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-02-19 |tarîxa-arşîvê=2014-02-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140214085603/http://www.csa.gov.et/index.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Nts|526.99}} | {{Nts|5889}} |{{ETH}} |- |83 |[[Changsha]] | [[Wêne:The Huángxīng Lù Commercial Pedestrian Street in Changsha.jpg|125px]] |{{Nts|3093980}} | [[Changsha#Administration|Sub-Provincial City]]<ref>Based on the following districts: Furong, Tianxin, Yuelu, Kaifu, Yuhua; see [[Changsha#Administration|Administration]]</ref> |{{Nts|969}} |{{Nts|3193}} |{{CHN}} |- |84 | [[Jaipur]] | [[Wêne:Night view of Jaipur city from Nahargarh Fort 2011 DSCN1444.jpg|125px]] | {{Nts|3073350}}<ref name="india1"/> | [[Municipal Corporation]] | {{Nts|485}} | {{Nts|6337}} | {{IND}} |- |85 |[[Wenzhou]] |[[Wêne:Shopping street in Wenzhou.jpg|125px]] |{{Nts|3039439}}<ref name="Wenzhou City, in 2010 the sixth national census data bulletin">{{Jêder-malper |başlık=1103-浙江省温州市2010年第六次全国人口普查主要数据公报: 温州市2010年第六次全国人口普查主要数据公报 |url=http://wenku.baidu.com/view/68e6f74d852458fb770b5630 |yayıncı=Baidu |erişimtarihi=3 March 2014 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2016 |tarîxa-arşîvê=11 tîrmeh 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170711083254/https://wenku.baidu.com/view/68e6f74d852458fb770b5630 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |[[Wenzhou#Administration|Sub-Provincial City]]<ref>Based on the following districts: Lucheng, Longwan, Ouhai; see [[Wenzhou#Administration|Administration]]</ref> |{{Nts|1187.88}} |{{Nts|2559}} |{{CHN}} |} === Bajarên ku gelheya xwe 2 mîlon derbas kirî === {| class="sortable wikitable" !Rêz !Bajar !Wêne !Gelhe !Daxuyanî !Rûber (km²) !Berbelavî (kes/km²) !Welat |} === Bajarên ku gelheya xwe 1 mîlon derbas kirî === {| class="sortable wikitable" !Rêz !Bajar !Wêne !Gelhe !Daxuyanî !Rûber (km²) !Berbelavî (kes/km²) !Welat |- |86 |[[Dîlok]] | |{{Nts|1931836}}<ref>http://www.haberturk.com/ekonomi/is-yasam/haber/1187469-iste-il-il-turkiyenin-nufusu</ref> | | | |{{KRD}} |} == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajar]] rn12ha9q3mgbkzdkb4uio4i9jv0ztrv 0 66553 2062187 2062056 2026-06-17T13:33:33Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062187 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdank rêzefîlm | Nav = Prison Break | Wêne = Prison Break logo.svg | Mezinahiya wêne = 250px | Binwêne = | Cure = [[Aksiyon]], [[drama]] | Format = | Senarîst = [[Paul Scheuring]] | Derhêner = | Pêşkêş = | Lîstikvan = [[Dominic Purcell]]<br />[[Wentworth Miller]]<br />[[Sarah Wayne Callies]]<br />[[Amaury Nolasco]]<br />[[Wade Williams]]<br />[[Robert Knepper]]<br />[[Chris Vance]]<br />[[Robert Wisdom]]<br />[[Danay Garcia]]<br /> [[Jodi Lyn O'Keefe]]<br /> [[William Fichtner]] | Jûrî = | Dublaj = | Kurdî dublaj = | Jenerîk = | Muzîka vebûnê = [[Ramin Djawadi]] | Muzîka dawî = | Bestekar = | Welat = [[DYA]] | Zimanê orjînal = [[Inglîzî]]<br />[[Spanî]] | Ziman = | Hejmara sezonan = 5 | Hejmara beşan = 79 + 2 Beşa Taybet | Lîsteya beşan = | Rêveberên hilberîneriyê = [[Marty Adelstein]]<br />[[Neal H. Moritz]]<br />Dawn Parouse<br />[[Brett Ratner]]<br />[[Paul Scheuring]]<br />[[Matt Olmstead]]<br />[[Kevin Hooks]]<br />[[Michael Pavone]] | Hilberîner = | Edîtor = Etienne Des Lauriers<br>Scott Eilers<br>Eric Seaburn<br>Warren Bowman<br>Kaja Fehr<br>James Coblentz | Cih = [[Chicago]]<br />Joliet, Illinois<br />[[Toronto]]<br />[[Dallas|Dallas, Teksas]]<br />[[Panama|Panama City, Panama]]<br />Pensacola, Florîda<br />[[Los Angeles|Los Angeles, Kalîforniya]] | Sînematograf = Fernando Argüelles<br>Jeffrey C. Mygatt<br>Robert LaBonge<br>Chris Manley<br>Robbie Greenberg | Kamera = | Mawe = | Şirket = | Belavker = | Kanal = [[FOX]] | Formata wenê = 480i (SDTV) <br />720p ve 1080i [[HDTV]] | Formata deng = | Weşana ewilî = [[29ê tebaxê]] [[2005]]an | Weşana dawiyê = [[15ê gulanê]] [[2009]]an | Rewşe = | Ya pêşî = | Ya piştî = | Bernameyên têkilîdar = ''[[Breakout Kings]]'' }} '''''Prison Break''''' (bi kurdî: ''Ji Zindanê Revîn''), rêzefilmeke aksiyonê ya [[amerîkî]] ye. Senaryo ji aliyê [[Paul Scheuring]] ve hatiye nivîsîn û di sala 2005an de di kanala [[FOX]]ê de hate weşandin. Di rolên sereke ya rêzefîlmê de [[Wentworth Miller]], [[Dominic Purcell]], [[Sarah Wayne Callies]] û [[Amaury Nolasco]] cih digire. Sezona ewil - ko ji 22 beşan pêk tê - li DYAyê di [[29ê tebaxê]] [[2005]]an de ser kanala FOXê dest bi nîşandanê hate kirin 6ê tebaxê 2015an de ji aliyê kompanyaya çêker ve derketina sezona pêncem hate piştrastkirin. Û hate ragihandin ku wê ji 10 beşan pêk bê.<ref name="revival">{{Jêder-malper |url=http://deadline.com/2015/08/prison-break-limited-series-go-sequel-fox-1201493521/ |sernav='Prison Break' Sequel Limited Series A Go At Fox |weşanger=Deadline.com |pêşnav=Nellie |paşnav=Andreeva |tarîx=6 tebax 2015 |tarîxa-gihiştinê=6 tebax 2015 }}</ref> == Sezonên rêzefîlmê == === Sezona 1ê === Di vê sezonê de [[Lincoln Burrows]] bêsûc ji îdamê re tê mahkûmkirin, û ji aliyê birayê wî [[Michael Scofield]] ve ji girtîxaneyê tê revandin. Michael ji bo ku kekê xwe ji girtixaneyê xilas bike sûcekê sexte dike. Û dike ko wî bi kekê wî re bixin heman girtîxaneyê. Girtîxaneyê eyaletê a Fox River li [[Chicago]]yê ye. Her wiha Michael endezyarê avahiyê ye. Michael, di rêzefîlmê de bi zîrekiya xwe balê dikişîne ser xwe, nexşeya girtîxaneyê ji pişt û milên xwe re bi şîfreyek veşartî ser leşa xwe deq dike. Bi saya vê deqê li ser laşa wî carcaran hinek aloziyên biçûk derketibe jî kekê xwe ji girtîxaneyê direvîne. === Sezona 2ê === Ev sezon bi 8 seet piştî revînê dest pê dike. Gardiyana bi navê Brad Bellick ji bo ku wana bigre û xelatê bistîne dikeve peyî wan. Ajana federal Alex Mahone jî di pey wan de ye, lê ew ji bo The Company (Kompanya)yê dişixule û dixwaza revoka bikuje. Revok dixwazin bikevin peyî 5 milyon dolarê ku li girtîxaneyê ji D. B. Cooperê cihê wî hîn kiribûn. Pare tê dîtin û ji aliyê T-Bag ve tê revîn. Lê T-Bag pareyê wextekê dirêj nikare bipareze û dîsa ji dest wî diçe û lihevçûnûhatin bi vî awayî didome. Mehkûm her wiha bi revînê re jî mijûl dibin. Hinek ji wan direvin Panamayê û li wir tên girtin. Wan dixin Girtîxaneya Sonayê. === Sezona 3ê === Ev beş li Girtîgeha Sonayê (li Panamayê) - ku Michael û T-Bag reviyabûn wir - dest pê dike. Li vê girtîgehê rêzik pir cuda ne. Li vê girtîgehê gardiyan tine û leşker li derdorê ne. Ji bo ku mehkûm, gardiyana wek rehîneyê hilda ne, leşker derdora girtîgehê têla direhi kişandinê û derdora wî girtine. Girtîgeha Sonayê wek cehennemê ye; li wir sîstema edaletê ya Lecheroyê derbasdar e. Ku di navbera du kesî de alozîyek hebe derdikevin duelloyê û heta ku yekî ji wan mir qirên dikin. Micheal Scofield wextê ku plana revînê dikir dît ku leşker ji Girtîgeha Sonayê - ku pir kevn e - derketina derve a mirovekê na mişkekê ku di nav têla da yê jî yekser pê derdixin û wê dikujin. Wezîfeyek Scofieldê heye, kurê kekê wî di dest The Company (Kompanya)yê de ye û ji Scofieldê dixwazin ku ji Girtîgeha Sonayê yekî birevîne derve. Ji Sonayê direvîn û sezona 4ê dest pê dike. === Sezona 4ê === Bi hînbûna Scofield ku Sara nemirîye dest pê dike û 22 beş didome. Di vê sezonê de ekîba ku ajan Don Self çêkirîye, dixwaza ku dîska bi navê Scylla - ku wek kitêba reş a rêkxistin tê zanîn - bi dest bixe. Di vê dîskê de agahiyên pir taybet henin. Ji ber vê yekê wê di vê rêyê de pir kes tê bikoşin. A rastî, diya Scofieldê nemirîye û di sezona 4ê de rol digire. Bi fîlma "Prison Break: The Final Break" (Ji Zindanê Revîn: Revîna Dawî) diqede. == Beşên rêzefîlmê == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Sezon !! Tevahiya beşan !! Weşana beşa ewil !! Weşana beşa dawî |- | [[Prison Break (Sezona 1ê)#Sezona 1ê: 2005-2006|Sezona 1ê]] | 22 | 29ê tebaxê 2005an | 15ê gulanê 2006an |- | [[Prison Break (Sezona 2ê)#Sezona 2ê: 2006-2007|Sezona 2ê]] | 22 | 21ê tebaxê 2006an | 2ê nîsanê 2007an |- | [[Prison Break (Sezona 3ê)#Sezona 3ê: 2007-2008|Sezona 3ê]] | 13 | 17ê îlonê 2007an | 18ê sibatê 2008an |- | [[Prison Break (Sezona 4ê)#Sezona 4ê: 2008-2009|Sezona 4ê]] | 22+2 (Beşa Taybet) | 1ê îlonê 2008an | 15ê gulanê 2009an |} == Agahiyên weşana navneteweyî == {| class="wikitable" |- ! Welat !! Kanal !! Dîroka nîşandana ewil !! Saetê weşanê |- | {{DYA}} || ''[[Fox Broadcasting Company|Fox]]'' || [[29ê tebaxê]] [[2005]] || Duşem, 20.00 ET |- | {{CAN}} || ''Global Television Network'' || [[29ê tebaxê]] [[2005]] || Duşem, 20.00 ET |- | [[Rojhilata Navîn]] || ''TV Land (Alahob-ı Yamdik-i Müslim)'' || [[14ê kanûna pêşîn]] [[2005]] || Çarşem, 21.00 |- | {{NOR}} || ''TV3 (Viasat)'' || [[5ê kanûna paşîn]] [[2006]] || Pêncşem, 21.30 |- | {{ENG}} || ''Five'' || [[23ê kanûna paşîn]] [[2006]] || Duşem, 22.00 |- | {{AUS}} || ''Seven Network'' || [[1ê sibatê]] [[2006]] || Çarşem, 20.30 |- | {{PHL}} || ''Crime/Suspense'' || [[21ê sibatê]] [[2006]] || Sêşem, 22.00 |- | {{TUR}} || [[CNBC-e]] - [[Star TV]] || [[9ê hezîranê]] [[2009]] || Sêşem, 23.10 |- | {{ISR}} || yesYıldız || [[8ê adarê]] [[2006]] || Çarşem, 22.20 |- | {{NLD}}|| ''RTL 5'' || [[16ê adarê]] [[2006]] || Pêncşem, 21.30 |- | {{DNK}} || ''TV3 (Vasat)'' || [[19ê adarê]] [[2006]] || Yekşem, 20.00 |- | {{IDN}} || ''Antv'' || [[7ê nîsanê]] [[2006]] || Yekşem, 12.00 WIB |- | {{MYS}} || ''8TV (Malezya)'' || [[10ê nîsanê]] [[2006]] || Duşem, 22.30 |- | {{IRL}} || ''Radio Telefís Éireann-RTE'' || [[20ê hezîranê]] [[2006]] || |- | {{FRA}} || ''Métropole 6 (M6)'' || [[31ê tebaxê]] [[2006]] || |- | {{SPA}} || ''Fox'' || [[4ê îlonê]] [[2006]] || Duşem, 21.30 |} == Lîstikvan û karakterên rêzefîlmê == {| class="wikitable" |- ! Lîstikvan !! Karakter !! Sezon !! Hejmara Beşan |- | [[Wentworth Miller]] || [[Michael Scofield]] || 1-2-3-4 || 79 |- | [[Dominic Purcell]] || [[Lincoln Burrows|Lincoln "Linc" Burrows]] || 1-2-3-4 || 79 |- | [[Sarah Wayne Callies]] || [[Sara Tancredi|Doktor Sara Tancredi]] || 1-2-3-4 || 79 |- | [[Robin Tunney]] || [[Veronica Donovan]] || 1-2 || 23 |- | [[Paul Adelstein]] || [[Paul Kellerman|Ajan Paul Kellerman]] || 1-2-4 || 46 |- | [[Robert Knepper]] || [[Theodore "T-Bag" Bagwell]] || 1-2-3-4 || 79 |- | [[Amaury Nolasco]] || [[Fernando Sucre]] || 1-2-3-4 || 79 |- | [[William Fichtner]] || [[Alexander Mahone|Ajan Alexander Mahone]] || 2-3-4 || 57 |- | [[Rockmond Dunbar]] || [[Benjamin Miles "C-Note" Franklin]] || 1-2-4 || 40 |- | [[Chris Vance]] || [[James Whistler]] || 3-4 || 14 |- | [[Peter Stormare]] || [[John Abruzzi]] || 1-2 || 20 |- | [[Wade Williams]] || [[Brad Bellick|Serpel Brad Bellick]] || 1-2-3-4 || 67 |- | [[Marshall Allman]] || [[L. J. Burrows|Lincoln 'LJ' Burrows, Jr.]] || 1-2-3 || 44 |- | [[Danay Garcia]] || [[Sofia Lugo]] || 3-4 || 15 |- | [[Robert Wisdom]] || [[Lechero]] || 3 || 13 |- | [[Jodi Lyn O'Keefe]] || [[Gretchen Morgan]] || 3-4 || 35 |- | [[James Hiroyuki Liao]] || [[Roland Glenn]] || 4 || 7 |- | [[Michael Rapaport]] || [[Don Self|Ajan Don Self]] || 4 || 22 |- |} == Xelat == === Xelatên stendî === * ''2007 Australian Film Institute'' ** Aktora Herî Baş - [[Dominic Purcell]] * ''2006 People's Choice Award'' ** Favorite New TV Drama * ''2006 American Latino Media Arts Awards'' ** Televizyon Komedi ve Drama Dalında En İyi Çıkış Yapan Yönetmen - [[Jesús Salvador Treviño]] === Namzetî === * ''2008 American Latino Media Arts Awards'' ** Di Şaxa Dramayê Televizyonê de Aktora ku Bilindbûna Herî Baş Kir - [[Amaury Nolasco]] * ''2007 Motion Picture Sound Editors, USA'' ** Di Rêzefîlmên Televizyonê de Tertîbkirina Dengê ya Herî Baş - [[Ramin Djawadi]] * ''2006 Golden Globe Award (Xelatên Gerdûna Zerrîn)'' ** Di Şaxa Dramayê de Rêzefîlma TVyê ya Herî Baş ** Rêzefîlma TVyê ya Dramayê Lîstikvanê ku Performansa herî baş nîşan Da - [[Wentworth Miller]] * ''2006 Eddie Award'' ** Best Edited One-Hour Series for Commercial Television - ''Mark Helfrich'' * ''2006 Saturn Award (Xelatên Saturnê)'' ** Aktorê Herî Baş - [[Wentworth Miller]] ** Best Network Television Series * ''2006 Television Critics Association Award'' ** Rêzefîlma TVyê ya Herî Baş * ''2006 Emmy Award (Xelatên Emmy'yê)'' ** Outstanding Main Title Theme Music - ''Ramin Djawadi'' == Girêdanên derve == * [http://www.imdb.com/title/tt0455275/?ref_=nv_sr_1 Prison Break li ser IMDB'yê] * [http://www.tv.com/shows/prison-break/ Prison Break li ser tv.comê] * [https://www.facebook.com/PrisonBreak Prison Break li ser Facebookê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:Rêzefîlmên amerîkî]] bdz3hu1onspsmvjub01rcqn6c79dhyi 4 66723 2062559 1178985 2026-06-18T09:52:12Z Wikihez 39702 Ez vê sayfeyê ewqas bi kar tînim hîn jî tevlihev dikim pê li kîjan butonê bikim 2062559 wikitext text/x-wiki __NOTOC__<div style = "color: #936c29; font-size: 3em; font-family: Copperplate, 'Copperplate Gothic Light', serif"> [[Wêne:Wikipedia Library owl.svg|80px|link=WP:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê|left]] '''Kitêbxaneya Wîkîpediyayê''' </div> <div style = "font-size: 100%; margin: 0 40px"> [[Wêne:State Library of Victoria La Trobe Reading room 5th floor view.jpg|thumb|200px|left|]] '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]''', navendeke lêkolînê ya vekirî ye, ku ev der ji bo bikarhênerên Wîkîpediyayê çavkaniyên pêwist ên pêbawer temîn dike. Em ê jî ji bo ku hûn agahiyên xwe yên di koleksiyona we de bi awayekî ewle bikaribin parve bikin, alikariya we bikin. Em ji we re çawa dikarin bibin alîkar? <div style = "margin: 1em 0 1em 0; font-size: 1.2em; line-height: 1.2;"> <div style = "line-height: 1.2"> '''Li çavkaniyan bigere'''</div> [https://wikipedialibrary.wmflabs.org <span class="mw-ui-button mw-ui-progressive">Daxwaza gihiştina Kitêbxaneyê</span>] [[Wîkîpediya:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê/Daxwaza çavkaniyê|<span class="mw-ui-button mw-ui-progressive">Çavkaniyan bibîne û parve bike</span>]] [[Wîkîpediya:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê/Gihiştina azad|<span class="mw-ui-button mw-ui-progressive">Gihiştina vekirî nas bike</span>]] [[Wîkîpediya:Maseya referansan|<span class="mw-ui-button mw-ui-progressive">Derbarê mijarekê de pirsan bipirse</span>]] <div style = "line-height: 1.2"><br> '''Beşdar Bibe'''</div> [[Wîkîpediya:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê/Nûçename|<span class="mw-ui-button mw-ui-progressive">Nûçenameya me bixwîne</span>]] [[Wîkîpediya:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê/Koordînator|<span class="mw-ui-button mw-ui-progressive">Ji bo ku em koordîne bibin alîkariya me bike</span>]] [[Wîkîpediya:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê/Stajyera Kitêbxaneyê|<span class="mw-ui-button mw-ui-progressive">Piştgirî bide stajên Kitêbxaneyê</span>]] [[Wîkîpediya:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê/Ziyareta akademisyenan|<span class="mw-ui-button mw-ui-progressive">Akademisyenan ziyaret bike</span>]] <div style = "line-height: 1.2"><br> '''Partneriya Kitêbxaneya Wîkîpediyayê</div> [[Wîkîpediya:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê/Weşanger|<span class="mw-ui-button mw-ui-progressive"> Gihiştina çavkaniyan bexş bike</span>]] [[Wîkîpediya:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê/Ziyareta akademisyenan|<span class="mw-ui-button mw-ui-progressive">Ji ziyaretên akademisyenan re bibe sponsor</span>]] [[Wîkîpediya:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê/Kitêbxaneyên lêkolînê|<span class="mw-ui-button mw-ui-progressive">Zankoya xwe tevlî bike</span>]] [[Wîkîpediya:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê/Arşîvker|<span class="mw-ui-button mw-ui-progressive">Arşîva xwe parve bike</span>]] </div> <div style = "border: 3px solid #ae8c55; border-radius: .5em; padding: .5em 1em; font-size: 1em"><center>''' [[Wîkîpediya:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê/Derbar|Der barê Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]]''' center|[[Wêne:Featured envelope.svg|20px|link=|alt=]] '''email:''' [mailto:wikipedialibrary@wikimedia.org wikipedialibrary@wikimedia.org] — [[Wêne:Twitter Logo Mini.svg|16px|link=|alt=]] '''twitter:''' [http://twitter.com/WikiLibrary @WikiLibrary] — [[Wêne:FacebookIcon.png|16px|link=|alt=]] '''facebook:''' [http://www.facebook.com/pages/The-Wikipedia-Library/343609745741269 The Wikipedia Library] — [[Wêne:Mail_list.JPG|16px|link=|alt=]] '''lîsteya e-nameyan''': [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikipedia-library Wikipedia-Library]</center> </div></div> [[Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] 2d2vqejujrs7bp7mr1gblg2xg84kqsj 0 66979 2062529 2022357 2026-06-18T09:22:27Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Kercews]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2062529 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajarok | Nav = Ermûnê | Navê din = | Navê fermî = Yassıca | Wêne = | Wêne sernav = Ermûnê | Welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | Dûgel = [[Tirkiye]] | Parêzgeh = [[Êlih (parêzgeh)|Êlih]] | Navçe = [[Kercews]] | Nahiye = | Şaredar = | Hejmara mezran = | Gelhe = 102 | Gelhe sal = [[2012]] | Berbelavî = | Rûerd = | Bilindayî = 1.000 | Koda postayê = 72000 | Koda telefonê = (+90) 488 | nexşeya_cihan = Tirkiye | koordînat = {{Koord|37|37|11|N|41|23|21|E|display=inline, title}} }} '''Ermûnê''' ({{1928||ts=Ermûnî}}, {{1946|Ermuni}}, {{bi-tr|Yassıca}}) gundekî ku bi [[Kercos]]ê ve girêdayî ye. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Kercewsê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|37|37|11|N|41|23|21|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Civakên siryanî yên tarîxî li parêzgeha Êlihê]] [[Kategorî:Gundên Kercewsê]] [[Kategorî:Tor]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Batmanê]] fgroar1joik8bi5tr64ne9cc9diwngd 0 67017 2062531 2061886 2026-06-18T09:22:28Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Kercews]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2062531 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajarok | Nav = Êsê | Navê din = | Navê fermî = Gökçepınar | Wêne = | Wêne sernav = Êsê | Welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | Dûgel = [[Tirkiye]] | Parêzgeh = [[Êlih (parêzgeh)|Êlih]] | Navçe = [[Kercews]] | Nahiye = | Şaredar = | Hejmara mezran = | Gelhe = | Gelhe sal = [[2012]] | Berbelavî = | Rûerd = | Bilindayî = 1.230 | Koda postayê = 72000 | Koda telefonê = (+90) 488 | nexşeya_cihan = Tirkiye | koordînat = {{Koord|37|35|23.13|N|41|31|14.28|E|display=inline, title}} }} '''Êsê'''<ref>[[Hüseyin Deniz]]? (1992). Navên deveran bi Kurdî çi ne? [[Welat (rojname)|Welat]], 2:1992, r. 6.</ref> ({{1928| ایسی |ts=Esî}}, {{1946|Esi}}, {{bi-tr|Gökçepınar}}) gundekî ku bi [[Kercos]]ê ve girêdayî ye. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Kercewsê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|37|35|23.13|N|41|31|14.28|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Civakên siryanî yên tarîxî li parêzgeha Êlihê]] [[Kategorî:Gundên Kercewsê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Batmanê]] g3dgnaqrylw813ifqjznwtqtrqr9zkx 0 67559 2062528 2061930 2026-06-18T09:22:27Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Kercews]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2062528 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajarok | Nav = Binkêlbê | Navê din = | Navê fermî = Çukuryurt | Wêne = | Wêne sernav = Binkêlbê | Welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | Dûgel = [[Tirkiye]] | Parêzgeh = [[Batman (parêzgeh)|Batman]] | Navçe = [[Kercews]] | Nahiye = | Şaredar = | Hejmara mezran = | Gelhe = | Gelhe sal = [[2012]] | Berbelavî = | Rûerd = | Bilindayî = | Koda postayê = 72000 | Koda telefonê = (+90) 488 | nexşeya_cihan = Tirkiye | koordînat = }} '''Binkêlbê''' ({{langx|tr|Çukuryurt}})<ref>[[Hüseyin Deniz]]? (1992). Navên deveran bi Kurdî çi ne? [[Welat (rojname)|Welat]], 2:1992, r. 6.</ref> gundekî ku bi [[Kercos]]a [[Batman]]ê ve girêdayî ye. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Kercewsê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Civakên siryanî yên tarîxî li parêzgeha Êlihê]] [[Kategorî:Gundên Kercewsê]] [[Kategorî:Tor]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Batmanê]] aou2s9vxrsubwzwvnfxaxax3zjvn9il 0 67580 2062201 2062041 2026-06-17T13:34:20Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062201 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | sernavê_îtalîk = erê }} '''Fîneas û Ferb''' (bi îngilîzî: ''Phineas and Ferb'') [[rêzefîlm]]ekî li ser kanala televîzyonê [[Disney Channel]] e. Ew yekem carî di TVyê de di 1ê sibata 2008an de bû. Ew ji bo [[xelata Emmy]] hate berbijar kirin. Ew li [[Disney XD]] û kanalên pêwendîdar tê weşandin. Bername li ser du birayên ji [[malbatek têkel]] digel heywanek [[pozmişk]] e, yên ku planên ne gengaz dikin. Du demsalên yekem ji 2015an heya 2018an bi [[Zarok TV]] bi kurdî derket. Di her beşê de, Fîneas û Ferb di hewşa paşiya xwe de makîneyên mezin diafirînin, mîna trenek an şemitokek mezin. Xwişka wan, Candace, hewl dide ku makîneyan nîşanî dayika xwe bide. Lê her dem dema ku dayik li hewşa paşîn e, makîneyên wenda bûne. Hema bêje di hemî beşan de stranek heye ku karakter dibêjin. Di heman demê de du fîlim, "Fîneas û Ferb Fîlim: Li Hemberê Pîvana 2an" û "Fîneas û Ferb: Candace dijî Gerdûnê". == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Fîlm-şitil}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:Rêzefîlm]] 398jab38r3h8z311jag1qobzlx0b7v2 0 68010 2062169 1383397 2026-06-17T12:58:06Z Wikihez 39702 [[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +{{[[Şablon:Agahîdanka giştî|Agahîdanka giştî]]}} 2062169 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''''The Monsterican Dream''''', albûma şeşem a [[Lordi]] e. Li 'yê di 2004'an da albûm derket. == Stran == # Threatical Trailer # Bring It On (The Raging Hounds Return) # Blood Red Sandman # My Heaven Is Your Hell # Pet The Destroyer # The Children Of The Night # Wake The Snake # Shotgun Divorce # Forsaken Fashion Dolls # Haunted Town # Fire In The Hole # Magistra Nocte # Kalmageddon {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Lordi]] 5v147l17qsoaiaodd9kqdbryhy6ur5z 2062170 2062169 2026-06-17T12:58:18Z Wikihez 39702 2062170 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''''The Monsterican Dream''''', albûma şeşem a [[Lordi]] e. Li Fînlendayê di 2004an da albûm derket. == Stran == # Threatical Trailer # Bring It On (The Raging Hounds Return) # Blood Red Sandman # My Heaven Is Your Hell # Pet The Destroyer # The Children Of The Night # Wake The Snake # Shotgun Divorce # Forsaken Fashion Dolls # Haunted Town # Fire In The Hole # Magistra Nocte # Kalmageddon {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Lordi]] r2yku65juqzdxvjq06j2bnxbuz3kidw 2062210 2062170 2026-06-17T14:07:55Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Valahiya agahîdankê standard kir, --Valahiyên nehewce.) 2062210 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | sernavê_îtalîk = 1 }} '''''The Monsterican Dream''''', albûma şeşem a [[Lordi]] e. Li Fînlendayê di 2004an da albûm derket. == Stran == # Threatical Trailer # Bring It On (The Raging Hounds Return) # Blood Red Sandman # My Heaven Is Your Hell # Pet The Destroyer # The Children Of The Night # Wake The Snake # Shotgun Divorce # Forsaken Fashion Dolls # Haunted Town # Fire In The Hole # Magistra Nocte # Kalmageddon {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Albûmên 2004an]] [[Kategorî:Lordi]] a7o0p5jp7ngr8u7xk248fyhvx90na66 0 68012 2062165 1773161 2026-06-17T12:57:09Z Wikihez 39702 2062165 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''''The Arockalypse''''', albûma şeşem a [[Lordi]] e. Li 'yê di 2006'an da albûm derket. == Stran == # SCG3 Special Report # Bringing Back The Balls To Rock # The Deadite Girls Gone Wild # The Kids Who Wanna Play With The Dead # It Snows in Hell # Who's Your Daddy? # Hard Rock Hallelujah # They Only Come Out At Night # The Chainsaw Buffet # Good To Be Bad # The Night Of The Loving Dead # Supermonstars (The Anthem Of The Phantoms {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Lordi]] dzhqovqpj2tuz7i290aolajyabq02ue 2062211 2062165 2026-06-17T14:08:36Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2062211 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | sernavê_îtalîk = 1 }} '''''The Arockalypse''''', albûma şeşem a [[Lordi]] e. Li 'yê di 2006'an da albûm derket. == Stran == # SCG3 Special Report # Bringing Back The Balls To Rock # The Deadite Girls Gone Wild # The Kids Who Wanna Play With The Dead # It Snows in Hell # Who's Your Daddy? # Hard Rock Hallelujah # They Only Come Out At Night # The Chainsaw Buffet # Good To Be Bad # The Night Of The Loving Dead # Supermonstars (The Anthem Of The Phantoms {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Albûmên 2006an]] [[Kategorî:Lordi]] dwoehmq6zrlam3j2mazqyukequ8c9kh 0 68013 2062096 1895417 2026-06-17T12:28:26Z Wikihez 39702 2062096 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''''Deadache''''', albûma şeşem a [[Lordi]] e. Li 'yê di 2008'an da albûm derket. == Stran == # SCG IV # Girls Go Chopping # Bite It Like a Bulldog # Monsters Keep Me Company # Man Skin Boots # Dr. Sin Is In # The Ghosts of the Heceta Head # Evilyn # The Rebirth of the Countess # Raise Hell in Heaven # Deadache # The Devil Hides Behind Her Smile # Missing Miss Charlene {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Albûmên 2008an]] [[Kategorî:Lordi]] rn5z9vmyfeevsmfmqcdtgk490y42g87 2062097 2062096 2026-06-17T12:28:35Z Wikihez 39702 2062097 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''''Deadache''''', albûma şeşem a [[Lordi]] e. Di 2008an da albûm derket. == Stran == # SCG IV # Girls Go Chopping # Bite It Like a Bulldog # Monsters Keep Me Company # Man Skin Boots # Dr. Sin Is In # The Ghosts of the Heceta Head # Evilyn # The Rebirth of the Countess # Raise Hell in Heaven # Deadache # The Devil Hides Behind Her Smile # Missing Miss Charlene {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Albûmên 2008an]] [[Kategorî:Lordi]] 3evobif53ww8et4scqnygle9hz7r9f2 0 68014 2062088 1343972 2026-06-17T12:25:50Z Wikihez 39702 2062088 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''Bend Over and Pray the Lord''', albûma şeşem a [[Lordi]] e. Di 1997an da albûm derket. == Stran == # Playing the Devil (Bend Over and Pray the Lord) # Cyberundertaker # Steamroller # Almost Human # Idol # Paint in Blood # Death Suits You Fine # I Am the Leviathan # Take Me to Your Leader # Monstermotorhellmachine # The Dead Are the Family # White Lightning Moonshine # With Love and Sledgehammer # Get Heavy {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Lordi]] ohv3zms929rfml5oy8d62oj3h8bofjf 0 68018 2062162 1810880 2026-06-17T12:53:10Z Wikihez 39702 [[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +{{[[Şablon:Agahîdanka giştî|Agahîdanka giştî]]}} 2062162 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''''Scarchives Vol. 1''''', albûma şeşem a [[Lordi]] e. Li di 2012an da albûm derket. == Stran == CD: # Playing the Devil (Bend Over and Pray the Lord) # Cyberundertaker # Steamroller # Almost Human # Idol # Paint in Blood # Death Suits You Fine # I Am the Leviathan # Take Me to Your Leader # Monstermotorhellmachine # The Dead Are the Family # White Lightning Moonshine # With Love and Sledgehammer # Get Heavy DVD: # Getting Ready # Scarctic Circle Gathering # Get Heavy # Hellbender Turbulence # Devil Is a Loser # Dynamite Tonite # Icon of Dominance # Enary Solo # Biomechanic Man # Monster Monster # Not the Nicest Guy # Last Kiss Goodbye # Rock the Hell Outta You # Would You Love a Monsterman? {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Lordi]] l611swq6kbutm7pfnq55x2zq4nchbh6 0 68019 2062172 1384020 2026-06-17T13:03:56Z Wikihez 39702 2062172 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''''To Beast or Not to Beast''''', albûma şeşem a [[Lordi]] e. Li 'yê di 2013'an da albûm derket. == Stran == # We're Not Bad for the Kids (We're Worse) # I Luv Ugly # The Riff # Something Wicked This Way Comes # I'm the Best # Horrifiction # Happy New Fear # Schizo Doll # Candy for the Cannibal # Sincerely with Love # SCG6: Otus' Butcher Clinic {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Lordi]] 3lglnftu6naag2dmen0moxdbe6gu961 2062209 2062172 2026-06-17T14:07:27Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Valahiya agahîdankê standard kir, --Valahiyên nehewce.) 2062209 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | sernavê_îtalîk = 1 }} '''''To Beast or Not to Beast''''', albûma şeşem a [[Lordi]] e. Li 'yê di 2013'an da albûm derket. == Stran == # We're Not Bad for the Kids (We're Worse) # I Luv Ugly # The Riff # Something Wicked This Way Comes # I'm the Best # Horrifiction # Happy New Fear # Schizo Doll # Candy for the Cannibal # Sincerely with Love # SCG6: Otus' Butcher Clinic {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Albûmên 2013an]] [[Kategorî:Lordi]] cc9kuvvn32ehakptwb8zbpz0gd1k793 0 68020 2062164 1895489 2026-06-17T12:54:51Z Wikihez 39702 2062164 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''''Scare Force One''''', albûma şeşem a [[Lordi]] e. Li 'yê di 2014'an da albûm derket. == Stran == # SCG7: Arm Your Doors and Cross Check # Scare Force One # How To Slice a Whore # Hell Sent in the Clowns # House of Ghosts # Monster is My Name # Cadaver Lover # Amen’s Lament to Ra II # Nailed by the Hammer of Frankenstein # The United Rocking Dead # She’s a Demon # Hella’s Kitchen # Sir, Mr. Presideath, Sir {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Albûmên 2014an]] [[Kategorî:Lordi]] dum1s8eehnizudeqtzh6r03fp51zzg3 0 68115 2062112 1828816 2026-06-17T12:32:38Z Wikihez 39702 2062112 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''''Hybrid Theory''''', albûma şeşem a [[Linkin Park]] e. Li 'yê di 2000'an da albûm derket. == Stran == # Papercut # One Step Closer # With You # Points of Authority # Crawling # Runaway # By Myself # In the End # A Place for My Head # Forgotten # Cure for the Itch # Pushing Me Away {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] 0a70defjpggiv2fi0gforgtw3q3fw1z 0 68116 2062138 1895464 2026-06-17T12:41:39Z Wikihez 39702 2062138 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''''Meteora''''', albûma şeşem a [[Linkin Park]] e. Li DYAyê di 2003an da albûm derket. == Stran == # Foreword # Don't Stay # Somewhere I Belong # Lying from You # Hit the Floor # Easier to Run # Faint # Figure.09 # Breaking the Habit # From the Inside # Nobody's Listening # Session # Numb {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Albûmên 2003an]] [[Kategorî:Linkin Park]] pweo5zecib1caj2x70bkqeamaa0vvlu 0 68117 2062140 1895468 2026-06-17T12:42:04Z Wikihez 39702 2062140 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''''Minutes to Midnight''''', albûma şeşem a [[Linkin Park]] e. Li DYAyê di 2007an da albûm derket. == Stran == # Wake # Given Up # Leave Out All the Rest # Bleed It Out # Shadow of the Day # What I've Done # Hands Held High # No More Sorrow # Valentine's Day # In Between # In Pieces # The Little Things Give You Away # No Roads Left {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Albûmên 2007an]] [[Kategorî:Linkin Park]] ft8dtnizu5866u0mutuzksi1l6apsmx 0 68118 2062077 1895408 2026-06-17T12:19:11Z Wikihez 39702 2062077 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''''A Thousand Suns''''', albûma şeşem a [[Linkin Park]] e. Di 2010an da albûm derket. == Stran == # The Requiem # The Radiance # Burning in the Skies # Empty Spaces # When They Come for Me # Robot Boy # Jornada del Muerto # Waiting for the End # Blackout # Wretches and Kings # Wisdom, Justice, and Love # Iridescent # Fallout # The Catalyst # The Messenger {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Albûmên 2010an]] [[Kategorî:Linkin Park]] 2b2s6frglfgza94mgxiln00ax1cl0bt 0 68119 2062137 1895461 2026-06-17T12:41:01Z Wikihez 39702 2062137 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''''Living Things''''', albûma şeşem a [[Linkin Park]] e. Li DYAyê di 2012an da albûm derket. == Stran == # Lost in the Echo # In My Remains # Burn It Down # Lies Greed Misery # I'll Be Gone # Castle of Glass # Victimized # Roads Untraveled # Skin to Bone # Until It Breaks # Tinfoil # Powerless {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Albûmên 2012an]] [[Kategorî:Linkin Park]] 6zhhg22jwli2qqsnjzqr28x517knk29 0 68120 2062166 1895491 2026-06-17T12:57:38Z Wikihez 39702 [[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +{{[[Şablon:Agahîdanka giştî|Agahîdanka giştî]]}} 2062166 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''''The Hunting Party''''', albûma şeşem a [[Linkin Park]] e. Li DYAyê di 2014an da albûm derket. == Stran == # Keys To The Kingdom # All For Nothing (Feat. Page Hamilton) # Guilty All The Same (Feat. Rakim) # The Summoning # War # Wastelands # Until It’s Gone # Rebellion (Feat. Daron Malakian) # Mark The Graves # Drawbar (Feat. Tom Morello) # Final Masquerade # A Line In The Sand {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Albûmên 2014an]] [[Kategorî:Linkin Park]] 4ugrjfw9vl3q7t0s3nxqng8w2urin4d 0 68121 2062079 1322285 2026-06-17T12:19:37Z Wikihez 39702 2062079 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''''All We Know Is Falling''''', albûma şeşem a [[Paramore]] e. Di 2005an da albûm derket. == Stran == # All We Know # Pressure # Emergency # Brighter # Here We Go Again # Let This Go # Whoa # Conspiracy # Franklin # My Heart {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Paramore]] iauxw51hzwqdzdlerhwlsisw9luw1t8 0 68122 2062160 1895487 2026-06-17T12:50:29Z Wikihez 39702 2062160 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''''RIOT!''''', albûma şeşem a [[Paramore]] e. Li DYAyê di 2007an da albûm derket. == Stran == # For a Pessimist, I'm Pretty Optimistic # That's What You Get # Hallelujah # Misery Business # When It Rains # Let the Flames Begin # Miracle # Crushcrushcrush # We Are Broken # Fences # Born For This {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Albûmên 2007an]] [[Kategorî:Paramore]] eabenlyhf48xylit2xt51067j6144zy 0 68123 2062090 1895411 2026-06-17T12:26:32Z Wikihez 39702 2062090 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''''Brand New Eyes''''', albûma şeşem a [[Paramore]] e. Di 2009'an da albûm derket. == Stran == # Careful # Ignorance # Playing God # Brick By Boring Brick # Turn It Off # The Only Exception # Feeling Sorry # Looking Up # Where The Lines Overlap # Misguided Ghosts # All I Wanted # Decode {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Albûmên 2009an]] [[Kategorî:Paramore]] asts4meoe0q0z5u6hsq1mztuqcvty1y 0 68124 2062153 1895475 2026-06-17T12:48:30Z Wikihez 39702 2062153 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''''Paramore''''', albûma şeşem a [[Paramore]] e. Li DYAyê di 2013an da albûm derket. == Stran == # Fast in My Car # Now # Grow Up # Daydreaming # Interlude: Moving on # Ain't It Fun # Part II # Last Hope # Still Into You # Anklebiters # Interlude: Holiday # Proof # Hate to See Your Heart Break # (One of Those) Crazy Girls # Interlude: I'm Not Angry Anymore # Be Alone # Future {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Albûmên 2013an]] [[Kategorî:Paramore]] 3pmp4rs2qyfv1m3cf3wbbr8h65ycvpm 0 68125 2062126 1783079 2026-06-17T12:35:22Z Wikihez 39702 2062126 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 |cihê_weşandinê= [[Qiraliyeta Yekbûyî]] }} '''''Led Zeppelin I''''', albûma şeşem a [[Led Zeppelin]] e. Li [[Qiraliyeta Yekbûyî]] di 1969an da albûm derket. == Stran == # Good Times, Bad Times # Babe I'm Gonna Leave You # You Shook Me # Dazed and Confused # Your Time Is Gonna Come # Black Mountain Side # Communication Breakdown # I Can't Quit You Baby # How Many More Times {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Led Zeppelin]] b2ikzkalynulftf7ivsgwijhdyyk3wm 0 68126 2062128 1895450 2026-06-17T12:35:57Z Wikihez 39702 2062128 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 |cihê_weşandinê= [[Qiraliyeta Yekbûyî]] }} '''''Led Zeppelin II''''', albûma şeşem a [[Led Zeppelin]] e. Li [[Qiraliyeta Yekbûyî]] di 1969'an da albûm derket. == Stran == # Whole Lotta Love # What Is and What Should Never Be # The Lemon Song # Thank You # Heartbreaker # Living Loving Maid (She's Just a Woman) # Ramble On # Moby Dick # Bring It on Home {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Albûmên 1969an]] [[Kategorî:Led Zeppelin]] 7aqjb2dgoi7ac30lzzoebo94b0uts0y 0 68127 2062129 1895455 2026-06-17T12:36:51Z Wikihez 39702 2062129 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 |cihê_weşandinê= [[Qiraliyeta Yekbûyî]] }} '''''Led Zeppelin III''''', albûma şeşem a [[Led Zeppelin]] e. Li [[Qiraliyeta Yekbûyî]] di 1970an da albûm derket. == Stran == # Immigrant Song # Friends # Celebration Day # Since I've Been Loving You # Out On the Tiles # Gallows Pole # Tangerine # That's the Way # Bron-Yr-Aur Stomp # Hats Off to (Roy) Harper {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Albûmên 1970an]] [[Kategorî:Led Zeppelin]] ndx44ute2lhf96zfexhnhtw1zpehwsw 0 68128 2062130 1895458 2026-06-17T12:37:55Z Wikihez 39702 [[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +{{[[Şablon:Agahîdanka giştî|Agahîdanka giştî]]}} 2062130 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |cihê_weşandinê=[[Qiraliyeta Yekbûyî]] }} '''''Led Zeppelin IV''''', albûma şeşem a [[Led Zeppelin]] e. Li [[Qiraliyeta Yekbûyî]] di 1971ê de albûm derket. == Stran == # Black Dog # Rock and Roll # The Battle of Evermore # Stairway to Heaven # Misty Mountain Hop # Four Sticks # Going to California # When the Levee Breaks {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Albûmên 1971ê]] [[Kategorî:Led Zeppelin]] m0xetctf38mbmohrucurjv5bggvutrt 2062131 2062130 2026-06-17T12:38:11Z Wikihez 39702 2062131 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 |cihê_weşandinê=[[Qiraliyeta Yekbûyî]] }} '''''Led Zeppelin IV''''', albûma şeşem a [[Led Zeppelin]] e. Li [[Qiraliyeta Yekbûyî]] di 1971ê de albûm derket. == Stran == # Black Dog # Rock and Roll # The Battle of Evermore # Stairway to Heaven # Misty Mountain Hop # Four Sticks # Going to California # When the Levee Breaks {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Albûmên 1971ê]] [[Kategorî:Led Zeppelin]] o2cz1f17q8784bdtx8zx8rtv3m4kayj 0 68129 2062108 1895423 2026-06-17T12:31:49Z Wikihez 39702 2062108 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''''Houses of the Holy''''', albûma şeşem a [[Led Zeppelin]] e. Di 1973an da albûm derket. == Stran == # The Song Remains the Same # The Rain Song # Over the Hills and Far Away # The Crunge # Dancing Days # D'yer Mak'er # No Quarter # The Ocean {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Albûmên 1973an]] [[Kategorî:Led Zeppelin]] amighoj6b9j93h4cllf1sxbub8hyibq 2062110 2062108 2026-06-17T12:32:19Z Wikihez 39702 2062110 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 |cihê_weşandinê=[[Qiraliyeta Yekbûyî]] }} '''''Houses of the Holy''''', albûma şeşem a [[Led Zeppelin]] e. Di 1973an da albûm derket. == Stran == # The Song Remains the Same # The Rain Song # Over the Hills and Far Away # The Crunge # Dancing Days # D'yer Mak'er # No Quarter # The Ocean {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Albûmên 1973an]] [[Kategorî:Led Zeppelin]] 5ttwk8aii4tu2ltheo816hnjrv42rzc 0 68130 2062155 1895478 2026-06-17T12:49:11Z Wikihez 39702 2062155 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 |cihê_weşandinê=[[Qiraliyeta Yekbûyî]] }} '''''Physical Graffiti''''', albûma şeşem a [[Led Zeppelin]] e. Li [[Qiraliyeta Yekbûyî]] di 1975an da albûm derket. == Stran == # Custard Pie # The Rover # In My Time of Dying # Houses of the Holy # Trampled Under Foot # Kashmir # In the Light # Bron-Yr-Aur # Down by the Seaside # Ten Years Gone # Night Flight # The Wanton Song # Boogie with Stu # Black Country Woman # Sick Again {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Albûmên 1975an]] [[Kategorî:Led Zeppelin]] sttq4jmty3f8odk7xx9fj6mr5tl1m7z 0 68131 2062158 1895484 2026-06-17T12:50:02Z Wikihez 39702 2062158 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 |cihê_weşandinê=[[Qiraliyeta Yekbûyî]] }} '''''Presence''''', albûma şeşem a [[Led Zeppelin]] e. Li [[Qiraliyeta Yekbûyî]] di 1976an da albûm derket. == Stran == # Achilles Last Stand # For Your Life # Royal Orleans # Nobody's Fault But Mine # Candy Store Rock # Hots on for Nowhere # Tea for One {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Albûmên 1976an]] [[Kategorî:Led Zeppelin]] 5r06iwrn066idu68ycpb1wld1760fiv 0 68132 2062122 1895448 2026-06-17T12:33:39Z Wikihez 39702 2062122 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''''In Through the Out Door''''', albûma şeşem a [[Led Zeppelin]] e. Di 1979an da albûm derket. == Stran == # In the Evening # South Bound Saurez # Fool in the Rain # Hot Dog # Carouselambra # All My Love # I'm Gonna Crawl {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Albûmên 1979an]] [[Kategorî:Led Zeppelin]] 5o64nju4ttpoij364hxe19jw32erp4i 0 68133 2062092 1334022 2026-06-17T12:27:09Z Wikihez 39702 2062092 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî}} {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''''Coda''''', albûma şeşem a [[Led Zeppelin]] e. Albûm di 1982'an de derket. == Stranên albûma ''Coda'' == # We’re Gonna Groove # Poor Tom # I Can’t Quit You Baby # Walter's Walk # Ozone Baby # Darlene # Bonzo’s Montreux # Wearing and Tearing # Baby Come on Home # Travelling Riverside Blues # White Summer/Black Mountain Side # Hey Hey What Can I Do == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Led Zeppelin]] mv3k25z7iztk26moh6kchm60tpqzi1o 2062177 2062092 2026-06-17T13:22:49Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Parametreya tarîx lê hat zêdekirin: {{[[Şablon:Bêçavkanî|Bêçavkanî]]}}; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2062177 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdanka giştî | sernavê_îtalîk = 1 }} '''''Coda''''', albûma şeşem a [[Led Zeppelin]] e. Albûm di 1982'an de derket. == Stranên albûma ''Coda'' == # We’re Gonna Groove # Poor Tom # I Can’t Quit You Baby # Walter's Walk # Ozone Baby # Darlene # Bonzo’s Montreux # Wearing and Tearing # Baby Come on Home # Travelling Riverside Blues # White Summer/Black Mountain Side # Hey Hey What Can I Do == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Led Zeppelin]] bugmsoko1pyl3gqmn2vpddol00ar4ec 0 68160 2062073 1778620 2026-06-17T12:08:14Z Wikihez 39702 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/tagger.js|T:]] +{{[[Şablon:Sernavê îtalîk|Sernavê îtalîk]]}} 2062073 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} '''Oceanborn''', albûma şeşem a [[Nightwish]] e. Li 'yê di 1998'an da albûm derket. == Stran == # Stargazers # Gethsemane # Devil & The Deep Dark Ocean # Sacrament Of Wilderness # Passion And The Opera # Swanheart # Moondance # The Riddler # The Pharaoh Sails To Orion # Walking In The Air # Sleeping Sun {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] 3l6a3e0gv97qggz6ps1hnsvbcq57jlt 2062074 2062073 2026-06-17T12:09:28Z Wikihez 39702 2062074 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} '''''Oceanborn''''', albûma [[Nightwish|Nightwishê]] yê şeşem e. Albûm di 1998an da derket. == Stran == # Stargazers # Gethsemane # Devil & The Deep Dark Ocean # Sacrament Of Wilderness # Passion And The Opera # Swanheart # Moondance # The Riddler # The Pharaoh Sails To Orion # Walking In The Air # Sleeping Sun {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] 3qq02c0f1m8qaulatojh2j4jm7c30ly 2062075 2062074 2026-06-17T12:10:33Z Wikihez 39702 [[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +{{[[Şablon:Agahîdanka giştî|Agahîdanka giştî]]}} 2062075 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''''Oceanborn''''', albûma [[Nightwish|Nightwishê]] yê şeşem e. Albûm di 1998an da derket. == Stran == # Stargazers # Gethsemane # Devil & The Deep Dark Ocean # Sacrament Of Wilderness # Passion And The Opera # Swanheart # Moondance # The Riddler # The Pharaoh Sails To Orion # Walking In The Air # Sleeping Sun {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] 1prf57zzkm8t9v8536ljog1agllw61s 2062168 2062075 2026-06-17T12:58:01Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2062168 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | sernavê_îtalîk = 1 }} '''''Oceanborn''''', albûma [[Nightwish]]ê yê şeşem e. Albûm di 1998an da derket. == Stran == # Stargazers # Gethsemane # Devil & The Deep Dark Ocean # Sacrament Of Wilderness # Passion And The Opera # Swanheart # Moondance # The Riddler # The Pharaoh Sails To Orion # Walking In The Air # Sleeping Sun {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Albûmên 1998an]] agzofr0xpnjiebhlzb18jzbraw6sf8t 0 68162 2062091 1895413 2026-06-17T12:26:52Z Wikihez 39702 2062091 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''''Century Child''''', albûma şeşem a [[Nightwish]] e. Di 2002an da albûm derket. == Stran == # Bless The Child # End Of All Hope # Dead To The World # Ever Dream # Slaying The Dreamer # Forever Yours # Ocean Soul # Feel For You # The Phantom Of The Opera # Beauty Of The Beast {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Albûmên 2002an]] ozk3x2s3ab72siowt4m3vldqtenjp1l 0 68163 2062149 1771502 2026-06-17T12:45:58Z Wikihez 39702 2062149 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''''Once''''', albûma şeşem a [[Nightwish]] e. Li 'yê di 2004'an da albûm derket. == Stran == # Dark Chest Of Wonders # Wish I Had An Angel # Nemo # Planet Hell # Creek Mary's Blood # The Siren # Dead Gardens # Romanticide # Ghost Love Score # Kuolema tekee taiteilijan # Higher Than Hope {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] 69gdy0cycefocrbplwij4pyz4r9dhgs 2062151 2062149 2026-06-17T12:47:31Z Wikihez 39702 2062151 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''''Once''''', albûma şeşem a [[Nightwish]] e. Li [[Fînlenda]]yê di 2004an de albûm derket. == Stran == # Dark Chest Of Wonders # Wish I Had An Angel # Nemo # Planet Hell # Creek Mary's Blood # The Siren # Dead Gardens # Romanticide # Ghost Love Score # Kuolema tekee taiteilijan # Higher Than Hope {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] hwrtk01eid8knh9rrs1jlb01zhv6on5 2062163 2062151 2026-06-17T12:53:14Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Valahiya agahîdankê standard kir.) 2062163 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | sernavê_îtalîk = 1 }} '''''Once''''', albûma şeşem a [[Nightwish]] e. Li [[Fînlenda]]yê di 2004an de albûm derket. == Stran == # Dark Chest Of Wonders # Wish I Had An Angel # Nemo # Planet Hell # Creek Mary's Blood # The Siren # Dead Gardens # Romanticide # Ghost Love Score # Kuolema tekee taiteilijan # Higher Than Hope {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Albûmên 2004an]] rb5pvraoye5zsksq1lf7fs09ads31l9 0 68164 2062093 1895415 2026-06-17T12:28:05Z Wikihez 39702 2062093 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''''Dark Passion Play''''', albûma şeşem a [[Nightwish]] e. Li 'yê di 2007'an da albûm derket. == Stran == # The Poet and the Pendulum # Bye Bye Beautiful # Amaranth # Cadence Of Her Last Breath # Master Passion Greed # Eva # Sahara # Whoever Brings The Night # For The Heart I Once Had # The Islander # Last Of The Wilds # 7 Days To The Wolves # Meadows Of Heaven {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Albûmên 2007an]] kpsmgw4tu22kg5kfxl8qw7xauwtymde 2062095 2062093 2026-06-17T12:28:17Z Wikihez 39702 2062095 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''''Dark Passion Play''''', albûma şeşem a [[Nightwish]] e. Di 2007an da albûm derket. == Stran == # The Poet and the Pendulum # Bye Bye Beautiful # Amaranth # Cadence Of Her Last Breath # Master Passion Greed # Eva # Sahara # Whoever Brings The Night # For The Heart I Once Had # The Islander # Last Of The Wilds # 7 Days To The Wolves # Meadows Of Heaven {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Albûmên 2007an]] 6tp9z07d23hdpyssyc3vls95iuq7x6b 0 68165 2062115 1895426 2026-06-17T12:32:50Z Wikihez 39702 2062115 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''''Imaginaerum''''', albûma şeşem a [[Nightwish]] e. Li 'yê di 2011'an da albûm derket. == Stran == # Taikatalvi # Storytime # Ghost River # Slow, Love, Slow # I Want My Tears Back # Scaretale # Arabesque # Turn Loose The Mermaids # Rest Calm # The Crow, The Owl And The Dove # Last Ride Of The Day # Song Of Myself # Imaginaerum {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Albûmên 2011an]] 6vlpwh0cm4vy4b0o3q5joqe7r22guy9 2062118 2062115 2026-06-17T12:32:59Z Wikihez 39702 2062118 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''''Imaginaerum''''', albûma şeşem a [[Nightwish]] e. Li Fînlendayê di 2011'an da albûm derket. == Stran == # Taikatalvi # Storytime # Ghost River # Slow, Love, Slow # I Want My Tears Back # Scaretale # Arabesque # Turn Loose The Mermaids # Rest Calm # The Crow, The Owl And The Dove # Last Ride Of The Day # Song Of Myself # Imaginaerum {{Kontrola otorîteyê}} {{Albûm-şitil}} [[Kategorî:Albûm]] [[Kategorî:Albûmên 2011an]] quq824sgjvi32xmun10kyoj9ennjlas 4 70679 2062490 2061917 2026-06-18T08:39:06Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên bikarhêneran hat rojanekirin 2062490 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Penaber49}} | 109876 |- | 2 | {{b|Avestaboy}} | 87915 |- | 3 | {{b|MikaelF}} | 85702 |- | 4 | {{b|Wikihez}} | 79919 |- | 5 | {{b|Ghybu}} | 57492 |- | 6 | {{b|Erdal Ronahi}} | 21894 |- | 7 | {{b|Gomada}} | 16454 |- | 8 | {{b|Xwedêda}} | 12200 |- | 9 | {{b|Kurê Acemî}} | 11490 |- | 10 | {{b|Sayit25}} | 9905 |- | 11 | {{b|Bablekan}} | 9690 |- | 12 | {{b|Luqman}} | 9281 |- | 13 | {{b|Mohajeer}} | 8746 |- | 14 | {{b|Mors maku}} | 7848 |- | 15 | {{b|Baran Agir}} | 7542 |- | 16 | {{b|Bangin}} | 7395 |- | 17 | {{b|Şêr}} | 7348 |- | 18 | {{b|GPinkerton}} | 6523 |- | 19 | {{b|Ramikurd}} | 6298 |- | 20 | {{b|Takabeg}} | 5720 |- | 21 | {{b|Ferrus}} | 5671 |- | 22 | {{b|Alkd}} | 4570 |- | 23 | {{b|Dilovan Gervan}} | 3949 |- | 24 | {{b|Biyolojiyabikurdi}} | 3660 |- | 25 | {{b|Kurdodino}} | 3563 |- | 26 | {{b|Baran Ruciyar}} | 3123 |- | 27 | {{b|Cyrus the virus}} | 2994 |- | 28 | {{b|Bikarhêner}} | 2573 |- | 29 | {{b|Ahmetbeg}} | 2464 |- | 30 | {{b|Têmavo}} | 2182 |- | 31 | {{b|Guherto}} | 1943 |- | 32 | {{b|Rasti}} | 1853 |- | 33 | {{b|Mehk63}} | 1758 |- | 34 | {{b|Diyako~kuwiki}} | 1725 |- | 35 | {{b|Cirano}} | 1689 |- | 36 | {{b|ئاسۆ}} | 1685 |- | 37 | {{b|Haco}} | 1654 |- | 38 | {{b|VikiAzad}} | 1532 |- | 39 | {{b|Bibliophile}} | 1464 |- | 40 | {{b|Cuneytewrares}} | 1458 |- | 41 | {{b|Purbo T}} | 1435 |- | 42 | {{b|QazîKurd}} | 1423 |- | 43 | {{b|Xani~kuwiki}} | 1420 |- | 44 | {{b|Merivan}} | 1333 |- | 45 | {{b|Klk737dldj636do377eki3737}} | 1328 |- | 46 | {{b|KurdoChali}} | 1325 |- | 47 | {{b|Ilamxan}} | 1179 |- | 48 | {{b|Xweka}} | 1078 |- | 49 | {{b|Jiju}} | 1045 |- | 50 | {{b|Aras-real}} | 966 |- | 51 | {{b|Calak}} | 947 |- | 52 | {{b|Dilo2121}} | 937 |- | 53 | {{b|Zanistvan}} | 876 |- | 54 | {{b|Zeki}} | 851 |- | 55 | {{b|Piling}} | 749 |- | 56 | {{b|Cyrus abdi}} | 734 |- | 57 | {{b|Makenzis}} | 690 |- | 58 | {{b|RewşenBaran}} | 689 |- | 59 | {{b|Thothr}} | 671 |- | 60 | {{b|KureCewlik81}} | 663 |- | 61 | {{b|RezanTovjin}} | 660 |- | 62 | {{b|Bûraẍ Derdilî}} | 633 |- | 63 | {{b|KurdîmHeval}} | 605 |- | 64 | {{b|Silêman}} | 596 |- | 65 | {{b|Hamid}} | 591 |- | 66 | {{b|Sebriko}} | 587 |- | 67 | {{b|PanchoS}} | 573 |- | 68 | {{b|Ehmedbeg}} | 561 |- | 69 | {{b|Alsace38}} | 552 |- | 70 | {{b|Reality006}} | 541 |- | 71 | {{b|Talizok}} | 538 |- | 72 | {{b|EmrahÖ}} | 521 |- | 73 | {{b|Webmaster}} | 520 |- | 74 | {{b|Baaqo92}} | 503 |- | 75 | {{b|Key Mîrza}} | 496 |- | 76 | {{b|Welat}} | 484 |- | 77 | {{b|Benyadem}} | 478 |- | 78 | {{b|Ternarius}} | 475 |- | 79 | {{b|Zêtkar}} | 466 |- | 80 | {{b|Ferhad y}} | 459 |- | 81 | {{b|Aza}} | 450 |- | 83 | {{b|Khoshhat}} | 437 |- | 82 | {{b|Wejevan}} | 437 |- | 84 | {{b|MIKAEELL}} | 425 |- | 85 | {{b|Pathoschild}} | 416 |- | 86 | {{b|PowerBUL}} | 410 |- | 87 | {{b|Kurdî27}} | 409 |- | 88 | {{b|Pill}} | 407 |- | 89 | {{b|Irecmehrbexs}} | 399 |- | 90 | {{b|Sakura emad}} | 397 |- | 91 | {{b|Cobar~kuwiki}} | 393 |- | 92 | {{b|Jiyanalpirani}} | 363 |- | 93 | {{b|E2m}} | 360 |- | 94 | {{b|Bohater~kuwiki}} | 323 |- | 95 | {{b|Mêzgir}} | 320 |- | 96 | {{b|Paraw}} | 312 |- | 98 | {{b|LA2}} | 302 |- | 97 | {{b|Derbaz}} | 302 |- | 99 | {{b|Rokarali}} | 300 |- | 100 | {{b|Nesimis}} | 297 |} 72pl3o71uc3qw3z0a59xzg827qg66y5 0 71690 2062341 2012617 2026-06-17T22:06:04Z Guherto 41494 2062341 wikitext text/x-wiki {{Quran}} '''Qurana bi zimanê kurdî''' an '''Wergera quranê ya kurdî''' an jî '''Meala Qur'ana kurdî''', wergera [[Quran]]ê bi [[zimanê kurdî]] ye. Piştî [[Belavbûna Îslamê]], tercime kirine zimanên din jî, îro Quranê tercime kirine axlebê zimanan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kaniyasor.wordpress.com/2014/11/23/qurana-piroz-bi-meala-kurdi/ |sernav=Qur‘ana Pîroz bi Meala Kurdî |malper=kaniyasor |tarîx=2014-11-22 |roja-gihiştinê=2026-05-16 |ziman=tr-TR}}</ref> Herçiqas eser hê nehatibe tesbîtkirin jî, tê gotin ku [[Xanayê Qubadî]] herî pêşî Quranê tercime kiriye zimanê kurdî.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} == Kurmancî == [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de meqaleke bi navê "[[Tefsîra Quranê (kitêb)|Tefsîra Quranê]]" neşir dikir. Di sala 1971ê de hinek jê û di sala 2020ê de timamê eserê hate neşirkirin lê hemû sûre û ayetên Quranê tê de nînin û qalîta wê ne bilind e. Di sala 1980ê de [[Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî]] bi navê "Tefsîra Şîrîn" Quranê tefsîr kir. [[Abdullah Varlı]] jî di sala 1994an de bi navê “Qurana Pîroz û Arşa Wê ya Bilind" Quranê tercime kiriye. [[Mele Muhemmed Garsî Farqînî]] meala wê di 2003iyan de bi navê "Meala Fîrûz Şerha Qur’ana Pîroz" nivîsiye. [[Mele Mihemedê Hekarî]] di sala 2007an de bi navê "[[Ronahiya Qur'ana Pîroz (pirtûk)|Ronahîya Qur’ana Pîroz]]" meala wê nivîsiye. Mele Huseyîn Êsî, Mele Seîd Girdarî û Mele Muhemmed Bêrkevanî jî bi hev re meala Quranê bi navê “Wergera Qur’ana Pîroz Bi Zimanê Kurdî” nivîsandin. [[Muhemmed Şoşikî]] 2010an de bi navê “Nura Qelban” Quranê tefsîr kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nubihar.com/home/nubihar?aspxerrorpath=/book/215-tefsra-qurane-nura-qelban |sernav=NÛBIHAR {{!}} Weşanxane & Kovar |paşnav=Kurdî |pêşnav=Navenda wêne û Klasîkên |malper=www.nubihar.com |tarîxa-gihiştinê=2023-12-17 }}</ref> [[Fikrî Amedî]] 2014an de bi navê "Qur’ana Kerîm û meala wêya Kurdî" nivîsand. Tehsîn Doskî quran bo [[Badînî (devok)|kurmanciya badinanî]] tercime kir. == Kirmanckî/Kirdkî == [[Roşan Lezgîn]] Quranê bo kirmanciyê tercime kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} == Hewramî == Mamostaye hewramî, Quranê tercime kir bo kurdiya hewramî ji bo rizgariya û parastina wê diyalektê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2020/01/kurdish-dialect-for-hawrami-struggles-for-survival.html |sernav=Teacher translates Quran to save endangered Kurdish dialect - Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East |paşnav=jackets |pêşnav=Hawrami men are seen in traditional leather |paşnav2=Takht |pêşnav2=Oraman |tarîx=2020-01-30 |malper=www.al-monitor.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-12-17 |paşnav3=Iran |paşnav4=Feb. 5 |paşnav5=Images |pêşnav5=2009-Matjaz Krivic/Getty }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Quran]] qt6kc0otsm78nyo82camv8cl91bmjs4 2062343 2062341 2026-06-17T22:07:48Z Guherto 41494 2062343 wikitext text/x-wiki {{Quran}} '''Qurana bi zimanê kurdî''' an '''Wergera quranê ya kurdî''' an jî '''Meala Qur'ana kurdî''', wergera [[Quran]]ê bi [[zimanê kurdî]] ye. Piştî [[belavbûna Îslamê]], tercime kirine zimanên din jî, îro Quranê tercime kirine axlebê zimanan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kaniyasor.wordpress.com/2014/11/23/qurana-piroz-bi-meala-kurdi/ |sernav=Qur‘ana Pîroz bi Meala Kurdî |malper=kaniyasor |tarîx=2014-11-22 |roja-gihiştinê=2026-05-16 |ziman=tr-TR}}</ref> Herçiqas eser hê nehatibe tesbîtkirin jî, tê gotin ku [[Xanayê Qubadî]] herî pêşî Quranê tercime kiriye zimanê kurdî.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} == Kurmancî == [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de meqaleke bi navê "[[Tefsîra Quranê (kitêb)|Tefsîra Quranê]]" neşir dikir. Di sala 1971ê de hinek jê û di sala 2020ê de timamê eserê hate neşirkirin lê hemû sûre û ayetên Quranê tê de nînin û qalîta wê ne bilind e. Di sala 1980ê de [[Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî]] bi navê "Tefsîra Şîrîn" Quranê tefsîr kir. [[Abdullah Varlı]] jî di sala 1994an de bi navê “Qurana Pîroz û Arşa Wê ya Bilind" Quranê tercime kiriye. [[Mele Muhemmed Garsî Farqînî]] meala wê di 2003iyan de bi navê "Meala Fîrûz Şerha Qur’ana Pîroz" nivîsiye. [[Mele Mihemedê Hekarî]] di sala 2007an de bi navê "[[Ronahiya Qur'ana Pîroz (pirtûk)|Ronahîya Qur’ana Pîroz]]" meala wê nivîsiye. Mele Huseyîn Êsî, Mele Seîd Girdarî û Mele Muhemmed Bêrkevanî jî bi hev re meala Quranê bi navê “Wergera Qur’ana Pîroz Bi Zimanê Kurdî” nivîsandin. [[Muhemmed Şoşikî]] 2010an de bi navê “Nura Qelban” Quranê tefsîr kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nubihar.com/home/nubihar?aspxerrorpath=/book/215-tefsra-qurane-nura-qelban |sernav=NÛBIHAR {{!}} Weşanxane & Kovar |paşnav=Kurdî |pêşnav=Navenda wêne û Klasîkên |malper=www.nubihar.com |tarîxa-gihiştinê=2023-12-17 }}</ref> [[Fikrî Amedî]] 2014an de bi navê "Qur’ana Kerîm û meala wêya Kurdî" nivîsand. Tehsîn Doskî quran bo [[Badînî (devok)|kurmanciya badînanî]] tercime kir. == Kirmanckî/Kirdkî == [[Roşan Lezgîn]] Quranê bo kirmanciyê tercime kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} == Hewramî == Mamostaye hewramî, Quranê tercime kir bo kurdiya hewramî ji bo rizgariya û parastina wê diyalektê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2020/01/kurdish-dialect-for-hawrami-struggles-for-survival.html |sernav=Teacher translates Quran to save endangered Kurdish dialect - Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East |paşnav=jackets |pêşnav=Hawrami men are seen in traditional leather |paşnav2=Takht |pêşnav2=Oraman |tarîx=2020-01-30 |malper=www.al-monitor.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-12-17 |paşnav3=Iran |paşnav4=Feb. 5 |paşnav5=Images |pêşnav5=2009-Matjaz Krivic/Getty }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Quran]] io9o5xd05lexn3sa3xhgsgyynkkfayd 2062345 2062343 2026-06-17T22:17:01Z Guherto 41494 Guhertoî/ê navê [[Qurana kurdî]] weke [[Mealên Quranê ên kurdî]] guhart 2062343 wikitext text/x-wiki {{Quran}} '''Qurana bi zimanê kurdî''' an '''Wergera quranê ya kurdî''' an jî '''Meala Qur'ana kurdî''', wergera [[Quran]]ê bi [[zimanê kurdî]] ye. Piştî [[belavbûna Îslamê]], tercime kirine zimanên din jî, îro Quranê tercime kirine axlebê zimanan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kaniyasor.wordpress.com/2014/11/23/qurana-piroz-bi-meala-kurdi/ |sernav=Qur‘ana Pîroz bi Meala Kurdî |malper=kaniyasor |tarîx=2014-11-22 |roja-gihiştinê=2026-05-16 |ziman=tr-TR}}</ref> Herçiqas eser hê nehatibe tesbîtkirin jî, tê gotin ku [[Xanayê Qubadî]] herî pêşî Quranê tercime kiriye zimanê kurdî.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} == Kurmancî == [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de meqaleke bi navê "[[Tefsîra Quranê (kitêb)|Tefsîra Quranê]]" neşir dikir. Di sala 1971ê de hinek jê û di sala 2020ê de timamê eserê hate neşirkirin lê hemû sûre û ayetên Quranê tê de nînin û qalîta wê ne bilind e. Di sala 1980ê de [[Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî]] bi navê "Tefsîra Şîrîn" Quranê tefsîr kir. [[Abdullah Varlı]] jî di sala 1994an de bi navê “Qurana Pîroz û Arşa Wê ya Bilind" Quranê tercime kiriye. [[Mele Muhemmed Garsî Farqînî]] meala wê di 2003iyan de bi navê "Meala Fîrûz Şerha Qur’ana Pîroz" nivîsiye. [[Mele Mihemedê Hekarî]] di sala 2007an de bi navê "[[Ronahiya Qur'ana Pîroz (pirtûk)|Ronahîya Qur’ana Pîroz]]" meala wê nivîsiye. Mele Huseyîn Êsî, Mele Seîd Girdarî û Mele Muhemmed Bêrkevanî jî bi hev re meala Quranê bi navê “Wergera Qur’ana Pîroz Bi Zimanê Kurdî” nivîsandin. [[Muhemmed Şoşikî]] 2010an de bi navê “Nura Qelban” Quranê tefsîr kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nubihar.com/home/nubihar?aspxerrorpath=/book/215-tefsra-qurane-nura-qelban |sernav=NÛBIHAR {{!}} Weşanxane & Kovar |paşnav=Kurdî |pêşnav=Navenda wêne û Klasîkên |malper=www.nubihar.com |tarîxa-gihiştinê=2023-12-17 }}</ref> [[Fikrî Amedî]] 2014an de bi navê "Qur’ana Kerîm û meala wêya Kurdî" nivîsand. Tehsîn Doskî quran bo [[Badînî (devok)|kurmanciya badînanî]] tercime kir. == Kirmanckî/Kirdkî == [[Roşan Lezgîn]] Quranê bo kirmanciyê tercime kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} == Hewramî == Mamostaye hewramî, Quranê tercime kir bo kurdiya hewramî ji bo rizgariya û parastina wê diyalektê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2020/01/kurdish-dialect-for-hawrami-struggles-for-survival.html |sernav=Teacher translates Quran to save endangered Kurdish dialect - Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East |paşnav=jackets |pêşnav=Hawrami men are seen in traditional leather |paşnav2=Takht |pêşnav2=Oraman |tarîx=2020-01-30 |malper=www.al-monitor.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-12-17 |paşnav3=Iran |paşnav4=Feb. 5 |paşnav5=Images |pêşnav5=2009-Matjaz Krivic/Getty }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Quran]] io9o5xd05lexn3sa3xhgsgyynkkfayd 2062349 2062345 2026-06-17T22:18:22Z Guherto 41494 2062349 wikitext text/x-wiki {{Quran}} '''Mealên Qur'anê ên kurdî''' an '''Wergera quranê ya kurdî''', wergerên [[Quran]]ê bi [[zimanê kurdî|zimanên kurdî]] ne. Piştî [[belavbûna Îslamê]], Quranê tercime kirine zimanên din jî, îro Quranê tercime kirine axlebê zimanan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kaniyasor.wordpress.com/2014/11/23/qurana-piroz-bi-meala-kurdi/ |sernav=Qur‘ana Pîroz bi Meala Kurdî |malper=kaniyasor |tarîx=2014-11-22 |roja-gihiştinê=2026-05-16 |ziman=tr-TR}}</ref> Herçiqas eser hê nehatibe tesbîtkirin jî, tê gotin ku [[Xanayê Qubadî]] herî pêşî Quranê tercime kiriye zimanê kurdî.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} == Kurmancî == [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de meqaleke bi navê "[[Tefsîra Quranê (kitêb)|Tefsîra Quranê]]" neşir dikir. Di sala 1971ê de hinek jê û di sala 2020ê de timamê eserê hate neşirkirin lê hemû sûre û ayetên Quranê tê de nînin û qalîta wê ne bilind e. Di sala 1980ê de [[Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî]] bi navê "Tefsîra Şîrîn" Quranê tefsîr kir. [[Abdullah Varlı]] jî di sala 1994an de bi navê “Qurana Pîroz û Arşa Wê ya Bilind" Quranê tercime kiriye. [[Mele Muhemmed Garsî Farqînî]] meala wê di 2003iyan de bi navê "Meala Fîrûz Şerha Qur’ana Pîroz" nivîsiye. [[Mele Mihemedê Hekarî]] di sala 2007an de bi navê "[[Ronahiya Qur'ana Pîroz (pirtûk)|Ronahîya Qur’ana Pîroz]]" meala wê nivîsiye. Mele Huseyîn Êsî, Mele Seîd Girdarî û Mele Muhemmed Bêrkevanî jî bi hev re meala Quranê bi navê “Wergera Qur’ana Pîroz Bi Zimanê Kurdî” nivîsandin. [[Muhemmed Şoşikî]] 2010an de bi navê “Nura Qelban” Quranê tefsîr kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nubihar.com/home/nubihar?aspxerrorpath=/book/215-tefsra-qurane-nura-qelban |sernav=NÛBIHAR {{!}} Weşanxane & Kovar |paşnav=Kurdî |pêşnav=Navenda wêne û Klasîkên |malper=www.nubihar.com |tarîxa-gihiştinê=2023-12-17 }}</ref> [[Fikrî Amedî]] 2014an de bi navê "Qur’ana Kerîm û meala wêya Kurdî" nivîsand. Tehsîn Doskî quran bo [[Badînî (devok)|kurmanciya badînanî]] tercime kir. == Kirmanckî/Kirdkî == [[Roşan Lezgîn]] Quranê bo kirmanciyê tercime kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} == Hewramî == Mamostaye hewramî, Quranê tercime kir bo kurdiya hewramî ji bo rizgariya û parastina wê diyalektê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2020/01/kurdish-dialect-for-hawrami-struggles-for-survival.html |sernav=Teacher translates Quran to save endangered Kurdish dialect - Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East |paşnav=jackets |pêşnav=Hawrami men are seen in traditional leather |paşnav2=Takht |pêşnav2=Oraman |tarîx=2020-01-30 |malper=www.al-monitor.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-12-17 |paşnav3=Iran |paşnav4=Feb. 5 |paşnav5=Images |pêşnav5=2009-Matjaz Krivic/Getty }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Quran]] 2eb3ddhhz4efan2lovq9hdn3c1nz2c4 2062350 2062349 2026-06-17T22:18:37Z Guherto 41494 2062350 wikitext text/x-wiki {{Quran}} '''Mealên Qur'anê ên kurdî''' an '''wergerên Quranê yên kurdî''', wergerên [[Quran]]ê bi [[zimanê kurdî|zimanên kurdî]] ne. Piştî [[belavbûna Îslamê]], Quranê tercime kirine zimanên din jî, îro Quranê tercime kirine axlebê zimanan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kaniyasor.wordpress.com/2014/11/23/qurana-piroz-bi-meala-kurdi/ |sernav=Qur‘ana Pîroz bi Meala Kurdî |malper=kaniyasor |tarîx=2014-11-22 |roja-gihiştinê=2026-05-16 |ziman=tr-TR}}</ref> Herçiqas eser hê nehatibe tesbîtkirin jî, tê gotin ku [[Xanayê Qubadî]] herî pêşî Quranê tercime kiriye zimanê kurdî.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} == Kurmancî == [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de meqaleke bi navê "[[Tefsîra Quranê (kitêb)|Tefsîra Quranê]]" neşir dikir. Di sala 1971ê de hinek jê û di sala 2020ê de timamê eserê hate neşirkirin lê hemû sûre û ayetên Quranê tê de nînin û qalîta wê ne bilind e. Di sala 1980ê de [[Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî]] bi navê "Tefsîra Şîrîn" Quranê tefsîr kir. [[Abdullah Varlı]] jî di sala 1994an de bi navê “Qurana Pîroz û Arşa Wê ya Bilind" Quranê tercime kiriye. [[Mele Muhemmed Garsî Farqînî]] meala wê di 2003iyan de bi navê "Meala Fîrûz Şerha Qur’ana Pîroz" nivîsiye. [[Mele Mihemedê Hekarî]] di sala 2007an de bi navê "[[Ronahiya Qur'ana Pîroz (pirtûk)|Ronahîya Qur’ana Pîroz]]" meala wê nivîsiye. Mele Huseyîn Êsî, Mele Seîd Girdarî û Mele Muhemmed Bêrkevanî jî bi hev re meala Quranê bi navê “Wergera Qur’ana Pîroz Bi Zimanê Kurdî” nivîsandin. [[Muhemmed Şoşikî]] 2010an de bi navê “Nura Qelban” Quranê tefsîr kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nubihar.com/home/nubihar?aspxerrorpath=/book/215-tefsra-qurane-nura-qelban |sernav=NÛBIHAR {{!}} Weşanxane & Kovar |paşnav=Kurdî |pêşnav=Navenda wêne û Klasîkên |malper=www.nubihar.com |tarîxa-gihiştinê=2023-12-17 }}</ref> [[Fikrî Amedî]] 2014an de bi navê "Qur’ana Kerîm û meala wêya Kurdî" nivîsand. Tehsîn Doskî quran bo [[Badînî (devok)|kurmanciya badînanî]] tercime kir. == Kirmanckî/Kirdkî == [[Roşan Lezgîn]] Quranê bo kirmanciyê tercime kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} == Hewramî == Mamostaye hewramî, Quranê tercime kir bo kurdiya hewramî ji bo rizgariya û parastina wê diyalektê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2020/01/kurdish-dialect-for-hawrami-struggles-for-survival.html |sernav=Teacher translates Quran to save endangered Kurdish dialect - Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East |paşnav=jackets |pêşnav=Hawrami men are seen in traditional leather |paşnav2=Takht |pêşnav2=Oraman |tarîx=2020-01-30 |malper=www.al-monitor.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-12-17 |paşnav3=Iran |paşnav4=Feb. 5 |paşnav5=Images |pêşnav5=2009-Matjaz Krivic/Getty }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Quran]] 6ll4k4w5tq5g2ba8l04566rt1j1h6h2 2062361 2062350 2026-06-17T22:38:41Z Guherto 41494 Mealê Kirdî 2062361 wikitext text/x-wiki {{Quran}} '''Mealên Qur'anê ên kurdî''' an '''wergerên Quranê yên kurdî''', wergerên [[Quran]]ê bi [[zimanê kurdî|zimanên kurdî]] ne. Piştî [[belavbûna Îslamê]], Quranê tercime kirine zimanên din jî, îro Quranê tercime kirine axlebê zimanan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kaniyasor.wordpress.com/2014/11/23/qurana-piroz-bi-meala-kurdi/ |sernav=Qur‘ana Pîroz bi Meala Kurdî |malper=kaniyasor |tarîx=2014-11-22 |roja-gihiştinê=2026-05-16 |ziman=tr-TR}}</ref> Herçiqas eser hê nehatibe tesbîtkirin jî, tê gotin ku [[Xanayê Qubadî]] herî pêşî Quranê tercime kiriye zimanê kurdî.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} == Kurmancî == [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de meqaleke bi navê "[[Tefsîra Quranê (kitêb)|Tefsîra Quranê]]" neşir dikir. Di sala 1971ê de hinek jê û di sala 2020ê de timamê eserê hate neşirkirin lê hemû sûre û ayetên Quranê tê de nînin û qalîta wê ne bilind e. Di sala 1980ê de [[Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî]] bi navê "Tefsîra Şîrîn" Quranê tefsîr kir. [[Abdullah Varlı]] jî di sala 1994an de bi navê “Qurana Pîroz û Arşa Wê ya Bilind" Quranê tercime kiriye. [[Mele Muhemmed Garsî Farqînî]] meala wê di 2003iyan de bi navê "Meala Fîrûz Şerha Qur’ana Pîroz" nivîsiye. [[Mele Mihemedê Hekarî]] di sala 2007an de bi navê "[[Ronahiya Qur'ana Pîroz (pirtûk)|Ronahîya Qur’ana Pîroz]]" meala wê nivîsiye. Mele Huseyîn Êsî, Mele Seîd Girdarî û Mele Muhemmed Bêrkevanî jî bi hev re meala Quranê bi navê “Wergera Qur’ana Pîroz Bi Zimanê Kurdî” nivîsandin. [[Muhemmed Şoşikî]] 2010an de bi navê “Nura Qelban” Quranê tefsîr kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nubihar.com/home/nubihar?aspxerrorpath=/book/215-tefsra-qurane-nura-qelban |sernav=NÛBIHAR {{!}} Weşanxane & Kovar |paşnav=Kurdî |pêşnav=Navenda wêne û Klasîkên |malper=www.nubihar.com |tarîxa-gihiştinê=2023-12-17 }}</ref> [[Fikrî Amedî]] 2014an de bi navê "Qur’ana Kerîm û meala wêya Kurdî" nivîsand. Tehsîn Doskî Quranê bo [[Badînî (devok)|kurmanciya badînanî]] tercime kir. == Kirmanckî/Kirdkî == Di sala 2022 de mealeke bi kirdkî/zazakî bi navê "Mealê Kirdî" ko ji aliyê [[Roşan Lezgîn]] ve hatiye nivîsandin, ji Roşnayê hat neşirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.zazaki.net/wesanxane-rosna |sernav=Weşanxaneyê Roşna - Zazaki.net |malper=www.zazaki.net |roja-gihiştinê=2026-06-17}}</ref> == Hewramî == Mamostaye hewramî, Quranê tercime kir bo kurdiya hewramî ji bo rizgariya û parastina wê diyalektê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2020/01/kurdish-dialect-for-hawrami-struggles-for-survival.html |sernav=Teacher translates Quran to save endangered Kurdish dialect - Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East |paşnav=jackets |pêşnav=Hawrami men are seen in traditional leather |paşnav2=Takht |pêşnav2=Oraman |tarîx=2020-01-30 |malper=www.al-monitor.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-12-17 |paşnav3=Iran |paşnav4=Feb. 5 |paşnav5=Images |pêşnav5=2009-Matjaz Krivic/Getty }}</ref> == Soranî == {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2026}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Quran]] 523t50nwkp2jx9j6t2cvvw98l8r9phx 2062362 2062361 2026-06-17T22:41:40Z Guherto 41494 /* Hewramî */ 2062362 wikitext text/x-wiki {{Quran}} '''Mealên Qur'anê ên kurdî''' an '''wergerên Quranê yên kurdî''', wergerên [[Quran]]ê bi [[zimanê kurdî|zimanên kurdî]] ne. Piştî [[belavbûna Îslamê]], Quranê tercime kirine zimanên din jî, îro Quranê tercime kirine axlebê zimanan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kaniyasor.wordpress.com/2014/11/23/qurana-piroz-bi-meala-kurdi/ |sernav=Qur‘ana Pîroz bi Meala Kurdî |malper=kaniyasor |tarîx=2014-11-22 |roja-gihiştinê=2026-05-16 |ziman=tr-TR}}</ref> Herçiqas eser hê nehatibe tesbîtkirin jî, tê gotin ku [[Xanayê Qubadî]] herî pêşî Quranê tercime kiriye zimanê kurdî.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} == Kurmancî == [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de meqaleke bi navê "[[Tefsîra Quranê (kitêb)|Tefsîra Quranê]]" neşir dikir. Di sala 1971ê de hinek jê û di sala 2020ê de timamê eserê hate neşirkirin lê hemû sûre û ayetên Quranê tê de nînin û qalîta wê ne bilind e. Di sala 1980ê de [[Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî]] bi navê "Tefsîra Şîrîn" Quranê tefsîr kir. [[Abdullah Varlı]] jî di sala 1994an de bi navê “Qurana Pîroz û Arşa Wê ya Bilind" Quranê tercime kiriye. [[Mele Muhemmed Garsî Farqînî]] meala wê di 2003iyan de bi navê "Meala Fîrûz Şerha Qur’ana Pîroz" nivîsiye. [[Mele Mihemedê Hekarî]] di sala 2007an de bi navê "[[Ronahiya Qur'ana Pîroz (pirtûk)|Ronahîya Qur’ana Pîroz]]" meala wê nivîsiye. Mele Huseyîn Êsî, Mele Seîd Girdarî û Mele Muhemmed Bêrkevanî jî bi hev re meala Quranê bi navê “Wergera Qur’ana Pîroz Bi Zimanê Kurdî” nivîsandin. [[Muhemmed Şoşikî]] 2010an de bi navê “Nura Qelban” Quranê tefsîr kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nubihar.com/home/nubihar?aspxerrorpath=/book/215-tefsra-qurane-nura-qelban |sernav=NÛBIHAR {{!}} Weşanxane & Kovar |paşnav=Kurdî |pêşnav=Navenda wêne û Klasîkên |malper=www.nubihar.com |tarîxa-gihiştinê=2023-12-17 }}</ref> [[Fikrî Amedî]] 2014an de bi navê "Qur’ana Kerîm û meala wêya Kurdî" nivîsand. Tehsîn Doskî Quranê bo [[Badînî (devok)|kurmanciya badînanî]] tercime kir. == Kirmanckî/Kirdkî == Di sala 2022 de mealeke bi kirdkî/zazakî bi navê "Mealê Kirdî" ko ji aliyê [[Roşan Lezgîn]] ve hatiye nivîsandin, ji Roşnayê hat neşirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.zazaki.net/wesanxane-rosna |sernav=Weşanxaneyê Roşna - Zazaki.net |malper=www.zazaki.net |roja-gihiştinê=2026-06-17}}</ref> == Hewramî == Mamostaye hewramî, Quranê tercime kir bo kurdiya hewramî ji bo rizgariya û parastina wê diyalektê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2020/01/kurdish-dialect-for-hawrami-struggles-for-survival.html |sernav=Teacher translates Quran to save endangered Kurdish dialect - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent news source since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2023-12-07 |ziman=en}}</ref> == Soranî == {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2026}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Quran]] 5dprhaowgakulrgihd0z07yv4r21c1x 3 76051 2062184 2061523 2026-06-17T13:27:29Z Guherto 41494 /* Vebijêrk */ Bersiv 2062184 wikitext text/x-wiki == Vebijêrk == Birayê ezîz, "vebijêrk" navdêr e nabe ku wekî sifet bi kar bînî, hem jî tê maneya opsiyon, di nav çend opsiyonan de tiştekî hildibijêrî. Loma Dîroka_li vir tiştekî dinivîsim ji bo ku nekeve netîceyên Googlê_vebijêrk nabe li ser Googlê "Dîroka alternatîf" gelek netîce dide. Ji kerema xwe vê xeletiyê rast bike. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:01, 12 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Heval tu jî '''Heqên însanan''' an jî '''Artîst''' û '''ne''' [[Mafên mirovan]] an jî [[Hunermend]] dinivîsî .Dema min peyva '''Nederlenda''' wek [[Holenda]] bi sedem guherandibû ew ji bo te problem bû û te nivîsandibû ku heqê kesî tune peyvên kesekî din biguhêrîn e . Her wiha peyva vêbijêrk di gelek ferhengên nûjen de tomarkirî ye . :https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:11, 12 hezîran 2026 (UTC) ::Binêre https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m dibêje "vebijêrk (m)" yanî îsmê ku bi cinsiyeta "mê" ye yanî îsm/navdêr e. Ne rengdêr/sifet e. Ji kerema xwe ji kesekî ewle pirs bike ka ferqa îsm û sifet çi ye, û çawa tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:21, 12 hezîran 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Wîkîferheng]] bi almanî '''Alternative û''' :::'''alternativ''' dinivîs e. '''Alternative [[Navdêr]]''' û hemû navdêr bi almanî mezin tên nivîsandin û '''alternativ''' rengdêr e û lewma bi almanî biçûk tê nivîsandin. Bi zimanê tirkî '''alternatif''' dikare hem rengdêr û hem jî navdêr be - li gorî ka di hevokê de çawa tê bikar anîn. Ev dişibihe zimanên almanî an îngilîzî. :::https://ku.wiktionary.org/wiki/vebij%C3%AArk [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:47, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::Li ser [[:wikt:vebijêrk]] ^?alternativ dibêje yanî ev tercime gumanbar e bi botê hatiye îlawekirin. Maalesef hin kes gelek kelîme û sayfe (wekî [[:wikt:alternativ]]) bi botê li ser Wîkîferhengê çêkirine, problema mezintir jî bi bikaranîna botê kelîmeyên kurdî, îngilîzî, tirkî, almanî hatine miqayesekirin û li gorî netîceya ku nehatiye kontrolkirin gelek tercime li qismê Wergerê hatiye dayîn. Loma gereg gelek dîqet bikî wextê Wîkîferhengê bi kar tînî. Alternativ dikare sifet be lê vebijêrk tercimeya "seçenek" a tirkî ya ve + bijêr(bijartin)+ -k [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:02, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez şer naxwazim. Min '''vêbijêrk''' hildabû ji ber ku bi kurdî du rastnivîs hene '''alternatîv''' û '''alternatîf'''. Nivîsandina '''îf''' :::::bi bandora zimanê tirkî çê bûyê .Wîkîpediyaya bi kurdî -'''îv''' tercîh dike . Lewma heke tu dixwazî em dikarin sernav wek '''Dîroka alternatîv''' biguhêrîn in. Baş bûya em bizanin ger '''dîroka vêbijêrk''' wek hemwate derbasdar an çewt e . Lê ez ne zimannas im û ez texmîn ku tu jî ne zimannas î. Helwesta pisporan li vir pêwîst e [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 20:36, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::::Belkî dîplomaya min a ji yek ji unîversîteyên herî mezin ên Tirkiyeyê nabêje zimannas lê min beşeke gelek nêzîkî zimannasiya îngilîzî xwendiye, dersên me gişt li ser zimannasiyê bûn. Loma ez li ser xisûsên zimanî zêdetir bala xwe didim. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:47, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ji bo te aniha rastnivîsa kroatî wek xirwat / xirwatî ji bo te sensûr e ? Her wiha te berê bi xwe gotibû ku [[Xirwatistan|Xirwat]] û [[Xirwatistan]] rastnivîsa derbasdar e . Te xwe sernavê Kroatya wek [[Xirwatistan]] guherandibû . Li gorî mentiqa te tu jî sensûrkarî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:00, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rastnivîs û hemmane cuda ne. Min zanebûnî dest neda bikaranînên kroatya di vê maddeyê de lê tu çûyî gî kiriye xirwat. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 13:06, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu xwe di sernavan de peyva kitêb û wek roman diguherin î .Yanî ez nabêjim ku ew guhertin baş an xirab e . Heta te peyvên îcadkirî wek '''Nederlenda''' betal kir . Dema tu tiştî diguherînî temam e . Ema heke kesek din vê dike ew paşê dibe [[sensûr]], tiştê wisa [[Durû|durûtî]] ye. Ez nabêjim ku ez bê çewtî xeletî me. Li ser Wîkîpediyayê pêwîst e ku mirov bi hev re û ne li dijê hev bixebitin. Û aniha min dît ku ew mixabin ew wisa nebûye . :::::::::Berî ku ez gelek saeten jiyana xwe li vir bêwate winda bikim, ez tercîh dikim ku pirtûkek baş bixwînim an rêzefîlmek an fîlmek temaşe bikim. @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ,@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez guneh xwe nakim, hincet nakim ema piştî 8 salan ez dixwazim xatirê xwe ji we bixwazim . Silav û rêz :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:39, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::Silav, ne hewceye ko tu ji ber kiryarên wîkîhez, dev ji xebatên xwe berdî. Heval Wîkîhez hewl dide li dewsa kurdî, kurd peyvên bi tirkî û erebî bi kar bînin da ko hêdî hêdî kurdî nêzîkê wan zimanan bibe û di nav wan de bihele. Wîkîhez di peyamên vê rûpelê de van peyvan bikar aniye. ::::::::::“sifet, mane, netîce, îsm, cinsîyet, ferq, îlawekirin, kelîme, sayfe, miqayese, xisûs “ Gelo zimanê kurdî ji bo van peyvan têr nakê ? Mirov çima li dewsa van peyvan peyvên kurdî bi kar naîne? ::::::::::-- rengdêr, wate, encam, nav, zayend, cudahî, lê zêdekirin, peyv, rûpel, berhevdanîn, mijar- babet -- [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:19, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Êvar baş . Ez nabêjim ku min berê çewtî û xeletî ne kiriye. Lê aniha ez li ser guhertinan gotûbêj dikim . Da ku zêde şer der nekeve . Berê min vê jî zêde nekir . Ew jî çewt û xelet bû. Aniha ew lîste çê dike bi tiştên ku ew wek sensûr bi nav dike. Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike . Eşkere ye ku ew kesek e ku dixwaze min aciz bike an jî provoke bike. Ez jî dikarim lîstek bi guhertinên wî çê bikim û navê wî îşaret bikim. Lê ez wê nakim. Ne hewce ye ku her kes ji her kesê din hez bike, lê li Wîkîpediyaya Kurdî gelek kêm nivîskar û rêveber hene. Eger em ji hev nefret bikin, em ê nikaribin bi hev re bixebitin. Ez vê yekê xebat ne ji bo xwe dikim, lê ji bo ku ziman û çanda kurdî nemirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:57, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081 sansûra te ya kelîmeyeke min] û yên herî nû [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=User_talk:Avestaboy&oldid=2506165688] {{dîwar}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:34, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Qiral, Qral, Qiralîçe an Qralîçe ? :::::::::::::Min kêmasiyên van peyvan bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re gotûbêj kiribû. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 21:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::Silav ji her kesê re. Di vî warî de ez hê jî li ser fikrê xwe yê berê me. Mixabin di warên xebatên ziman de hemî saziyên kurdî bi kêmasî ne. Fikreke min ê ji bo projeyeke nû yê rêzimana Wîkîpediya kurdî heye an jî ji bo berfirehkirina Rupela Wîkîpediya şêwaz. Wekê ku hûn dizanin zimanê kurdî şaxeke ji zimanên îranî ye. Ji bo parastina reseniya kurmancî divê em tenê li ser van zimanan lêkolîn bikin ger peyvek deyn bigirin divê ji van zimanan deyn bigirin ne ji zimanên semîtîk an jî altayî. Di heman demê de mirov dikare ji xeynî soranî (ji ber ku gelek peyvên soranî têne bikaranîn) lêkolîn li ser zaravayên din ên kurdî jî bike. Di heman demê de divê ev peyv li gorî xwezaya zimanê kurmancî be. Wek mînak di van demên dawî de ez li cihê peyva lûtke peya bilinde bikar tînim. Ev peyv li gorî peyva lûtke êdî li gorî xwezaya kurmancî ye. Mirov dikare van mînakan zêde bike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 20:16, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu yek ji xebatkarên herî newestanbar ê Wîkîpediya Kurdî yî... û ez hêvîdar im ku tu bi awayekî bêtirs û bi sebrî karê xwe yê tê de berdewam bikî. Hertim wêrek bî! Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Wikihez}} Belkî tu ferq nakî feqet tu atmosferek xirab û nebaş di Wîkîpediyayê de çêdikî... Her ku diçe difikirim ku tu nikanî bi yên din re di komê de bişuxilî. Bo mînak, te hemû parametreyên şablonan bi botê û li gorî daxwaza xwe guherandiye; feqet te qet di nav rupela gotûbêjê de tiştek li ser vê xebatê nenivîsiye: te "nexşeya_ciyan" kiriye "[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Babaxak%C3%AE&diff=prev&oldid=1652471 nexşeya_reptiyeyê]", problem nîne feqet te nêrînên bikaranên din pirs kir? Tevgera te ne tiştekî nû ye (gelek kesan berê jî te re gotine): [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:R%C3%AAveber/Balyozxane&diff=prev&oldid=1131978]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 03:53, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] weleh ez jî bi rastî naxwazim dev jî nivîsandinê ber dim .Bi vî awayî ema nikare bidome. Berê betalkirinên wî hîn mafdar bûn. Ema aniha betalkirinên wî ne normal in. Berê bi xwe gotibû ku peyvên Kroat û Kroatya di ferhengê de tune . ::::::::::::[[Gotûbêja kategoriyê:Xirwat]] ::::::::::::Niha wî lîsteyek amade kiriye ku navê min jî tê de ye û bêguman navê min jî destnîşan kiriye. @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] berê jî pêşniyar kiribû ku navê gotara Kîpros were guhartin û bibe [[Qibris]] û me jî ew pejirand. Min jî paşê di gotarên xwe de nivîsa Kîpros guhart û kir Qibris. ::::::::::::Di her Wîkîpedyayekê de mirov li gorî standardeke rastnivîsê tevdigere. Ez li dijî rexneya avaker û konstruktîv nînim, lê tiştê ku @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] dike ne rexne ye; ew zêdetir biçûkxistin û kêmnirxkirina kesekî ye. Dibe ku ew bi xwe jî vê yekê fam neke. ::::::::::::Bi rastî, ez êdî tu hewesê vê yekê nînim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 09:51, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]/@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] bi dîtina min, eve kampanyayeke mobîng û biçûkkirina xebatkarekî Wîkîpediyê ya jimêjveyî ye. Rêbazên Wikipedia li ser çi dibêjin? Hûn wek rêveberên projeya me çi dibêjin û çi dikarin bikin? Nehêlin van êrişên ser @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] berdewam bikin û piştguh nexin. Gelek spas, silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:26, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Min got ez ê cewabê nedim ji ber ku ez çi bibêjim hûn dibêjin usliba te xirab e tevî ku gelek bala xwe didim. Gotinên min yên herî normal [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Philadelphia#c-Wikihez-20260610083000-Sernav] bi navê tinaz û îronî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Kal%C3%AEforniya#c-Ghybu-20260610173400-Wikihez-20260610082700] tên tarîfkirin. :::::::::::::Avestaboy bi dehan caran hatibû hişyarkirin ku kelîmeyên kesên din neguherîne lê dîsa jî diçe kelîmeyên min diguherîne ew [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q173065&diff=prev&oldid=2503674476] ne li dijî min êrîş e lê betalkirinên min ên Avestaboyî mobîng e. Helal be ji we re. Min ev sayfeya sansûrên Avestaboyî di 2024an de çêkiribû, ji ber ku bi hezaran guhartinên wî yên kêfî hene, diviyabû ez tiştekî wisa çêkim. Wî cara pêşî bi xwe guhartina min a kelîmeyeke wî bi navê "sensûr" tarîf kiribû. Li vir ti problem nîne. Ez ti car kelîmeyên te naguherînim, tu jî yên min naguherînî çi heqê Avestaboy heye kelîmeyên min diguherîne bi behaneya rastnivîsînê? [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081] Eger qiral an qral xelet be, însan yek ji wan tercîh dike, naçe kelîmeyeke din naxe sayfeyê. Me li ser vê yekê gî gotibûn bila ti kes kelîmeyên kesên din neguherîne, Avestaboyî hîn jî diguhere, ez vî tiştî fêm nakim hûn çima piştgîrî didin wî tevî ku xeletiya mezin wî dike? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:12, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:19, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:22, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:24, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:25, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] ::::::::::::::::::Ma ez mecbûr im her daîm li paşiya xwe binêrim ka tiştekî ku min nivisiye hatibe sansûrkirin an na? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:27, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::Min di 2024an de [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1693346] sansûra wî betal kiriye dîsa çûye [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1986317] qraliyet kiriye keyanî. Ma ev tiştekî normal e? Wextê ez butona "betal bike" bi kar tînim jî, dibêje "Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike." Ez ê tabî kî navê wî etîket bikim da ku bibîne, bi dizî guhartin xelettir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:57, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez di hin tiştan de maf didim te . Pirr caran te ema li Wîkîdaneyê (Wikidata) bê kontrol kopî û bê dil çewtî parve kiribû . Li gorî danasîna te [[Împeratoriya Osmanî]] Qiraliyet û ne Împeratorî û Siltanat bû . Li gorî te [[Împeratoriya Rûsî]] Qraliyetek li Ewropayê bû û ne Împeratoriyek li Ewropa, Asya û Amerîkaya Bakur bû. Her wiha te di gelek danasînên xwe de dewletên ewropî bi '''Copypaste''' wek dewlet an Qiraliyetên xiristiyanî bi nav kiribû. Şirovekirinên û danasînên te wisa nîşan dide ku hemû wan dewletên olî bûn, mîna [[Vatîkan|Vatîkanê]]. ::::::::::::::Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) ::::::::::::::bê dil hatiye '''Şaîr , Şairê/a''' an '''Nivîskarê / a''' hatine nivîsandin. Dema ku ew kêmasî tên guhertin paşê ew li gorî te dibe sensûr ? Me ne gotûbû ku em qet neguherînin. Me gotibû ku em '''bê gotûbêj''' ne guherînin .Lê heke em durist bin, ne tu û ne jî ez her dem bi tevahî li gorî vê yekê tevdigeriyan. Hin caran ji bo hin guhertinan ji min re destûr hatiye dayîn, her çend tu wê demê li ser malperê ne çalak bûyî. Her weha, gelek nivîskar û rêveberên Wîkîpediya kurdî bi rêkûpêk ne çalak in, ji ber vê yekê ez gelek caran neçar dimînim ku demeke dirêj li benda bersivê bimînim. ::::::::::::::Wek ku @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] jî li jorê ji got, te jî bê destûr hin guhertin kir. Li gorî mantiqa te, ez jî dikarim bi heman awayî wek te lîsteyekê amade bikim û sernavê wê bikim “Sensûra Wikihez” û paşê navê te îşaret bikim ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 12:15, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Na, me got ti kelîme neyê guhartin ji xeynî sernavê made û kategoriyan. Dîsa jî, piştî wê gotûbêjê, ji xeynî Gelhe/Gelhenasî ku navên beşên vala ne, te li ku derê dîtiye min kelîmeyeke kesekî din guhartiye? Xêra xwe wana yek bi yek li vir rêz bike, ez ê bixwe li ser wan binivîsim "min sansûra xwe vegerand". :::::::::::::::Sererastkirinên te yên [[Împeratoriya Rûsî]], [[Împeratoriya Osmanî]] baş in, wextê bi niyeteke baş diguherînî ez wana betal nakim, tu dibêjî "dewleta tarîxî" tenê ne bes e, wê demê gereg tu jî tenê "dewleta dîrokî" [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q4833446&diff=prev&oldid=2505044207] nenivîsî. Ez bi copy-paste naxebitim, lîsteya madeyan li gorî kategoriyan derdixim û bi riya [https://quickstatements.toolforge.org/#/batch quickstatements] wana carekê de dinivîsim. Ne tiştekî zor e tu jî dikarî vê yekê hîn bibî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:30, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/wiki/Q20610247] li vir tenê dibêje helbestvan, ez herim niha "şairê kurd" serarast bikim, ma ev nabe sansûrkirin? ez tiştek wisa nakim lê tu her tim dikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:35, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Kanî "Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) bê dil hatiye Şaîr , Şairê/a an Nivîskarê / a" ?? ::::::::::::::::: tenê [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Special:Search&limit=20&offset=0&ns0=1&search=insource%3A%2Fniv%C3%AEskar%C3%AA%5C%2Fa%2F 171] nivîskarê/a hene, yek [https://www.wikidata.org/w/index.php?search=insource%3A%2F%C5%9Fa%C3%AEr%C3%AA%5C%2Fa%2F&title=Special%3ASearch&profile=advanced&fulltext=1&ns0=1 şairê/a] tine ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:41, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mala te ew wek îronî bû . Wek mînak X him tîp him jî wek tiştên nenas e . 171 jî pirr in. Lê gorî min ew sîstemek ne rind e û bê dil û çêkirî ye . Her wiha te pir cara @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di gotara [[E. E. Cummings]] de te li ser Wikidatayê şaîr/a amerîkî nivîsandibû . Paşê min jî peyvên helbestvan, wênesaz û şanonîvsekî amerîkî ji gotara bingehîn tomar kir. Ji ber ku ew ne tenê helbestvan bû. Ew jî çewt e . Te jî danasînê wek şaîrê û nivîskarê guherand [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:18, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::Ez fêm nakim hûn çawa îdia dikin @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mobîngê dike. Wikihez yek ji endamên herî baş e û gelek ji wextê xwe bi betalkirina vandalismên @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] xerc kiriye. Min jî gelek wextê bi wê xerc kiriye. Û hê jî têra xwe guhertinên bêheq mane. Wextê ko wiqas salan wî ewqas tişt vandalîze dikirin dengê we dernediket. ::::::::::::::Va, berî hinek salan me wiqasî li serê minaqeşe kir jî ev şexs fêm nake û bi guhertinên xwe dewam dike ev çawa dibe sûcê Wikihez? Heke Avestaboy dev ji bêhurmetiya xwe berdabane me hew tiştekî digot û hûn vêce sûc dixine sukra Wikihez? Li vir mobîngek hatibe kirin, ji aliyê Avestaboy ve li ser timamê wîkîpediyayê hatiye kirin, ew e ê ko bêhurmet bi deh hezaran kelîme guhertine û zimanê xelkê sansûr kiriye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 13:27, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::: jbd9ynk3yu7wbk0m7wqe0c9ipvf2oyz 2062215 2062184 2026-06-17T14:48:12Z Ghybu 9854 /* Vebijêrk */ Bersiv 2062215 wikitext text/x-wiki == Vebijêrk == Birayê ezîz, "vebijêrk" navdêr e nabe ku wekî sifet bi kar bînî, hem jî tê maneya opsiyon, di nav çend opsiyonan de tiştekî hildibijêrî. Loma Dîroka_li vir tiştekî dinivîsim ji bo ku nekeve netîceyên Googlê_vebijêrk nabe li ser Googlê "Dîroka alternatîf" gelek netîce dide. Ji kerema xwe vê xeletiyê rast bike. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:01, 12 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Heval tu jî '''Heqên însanan''' an jî '''Artîst''' û '''ne''' [[Mafên mirovan]] an jî [[Hunermend]] dinivîsî .Dema min peyva '''Nederlenda''' wek [[Holenda]] bi sedem guherandibû ew ji bo te problem bû û te nivîsandibû ku heqê kesî tune peyvên kesekî din biguhêrîn e . Her wiha peyva vêbijêrk di gelek ferhengên nûjen de tomarkirî ye . :https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:11, 12 hezîran 2026 (UTC) ::Binêre https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m dibêje "vebijêrk (m)" yanî îsmê ku bi cinsiyeta "mê" ye yanî îsm/navdêr e. Ne rengdêr/sifet e. Ji kerema xwe ji kesekî ewle pirs bike ka ferqa îsm û sifet çi ye, û çawa tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:21, 12 hezîran 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Wîkîferheng]] bi almanî '''Alternative û''' :::'''alternativ''' dinivîs e. '''Alternative [[Navdêr]]''' û hemû navdêr bi almanî mezin tên nivîsandin û '''alternativ''' rengdêr e û lewma bi almanî biçûk tê nivîsandin. Bi zimanê tirkî '''alternatif''' dikare hem rengdêr û hem jî navdêr be - li gorî ka di hevokê de çawa tê bikar anîn. Ev dişibihe zimanên almanî an îngilîzî. :::https://ku.wiktionary.org/wiki/vebij%C3%AArk [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:47, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::Li ser [[:wikt:vebijêrk]] ^?alternativ dibêje yanî ev tercime gumanbar e bi botê hatiye îlawekirin. Maalesef hin kes gelek kelîme û sayfe (wekî [[:wikt:alternativ]]) bi botê li ser Wîkîferhengê çêkirine, problema mezintir jî bi bikaranîna botê kelîmeyên kurdî, îngilîzî, tirkî, almanî hatine miqayesekirin û li gorî netîceya ku nehatiye kontrolkirin gelek tercime li qismê Wergerê hatiye dayîn. Loma gereg gelek dîqet bikî wextê Wîkîferhengê bi kar tînî. Alternativ dikare sifet be lê vebijêrk tercimeya "seçenek" a tirkî ya ve + bijêr(bijartin)+ -k [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:02, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez şer naxwazim. Min '''vêbijêrk''' hildabû ji ber ku bi kurdî du rastnivîs hene '''alternatîv''' û '''alternatîf'''. Nivîsandina '''îf''' :::::bi bandora zimanê tirkî çê bûyê .Wîkîpediyaya bi kurdî -'''îv''' tercîh dike . Lewma heke tu dixwazî em dikarin sernav wek '''Dîroka alternatîv''' biguhêrîn in. Baş bûya em bizanin ger '''dîroka vêbijêrk''' wek hemwate derbasdar an çewt e . Lê ez ne zimannas im û ez texmîn ku tu jî ne zimannas î. Helwesta pisporan li vir pêwîst e [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 20:36, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::::Belkî dîplomaya min a ji yek ji unîversîteyên herî mezin ên Tirkiyeyê nabêje zimannas lê min beşeke gelek nêzîkî zimannasiya îngilîzî xwendiye, dersên me gişt li ser zimannasiyê bûn. Loma ez li ser xisûsên zimanî zêdetir bala xwe didim. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:47, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ji bo te aniha rastnivîsa kroatî wek xirwat / xirwatî ji bo te sensûr e ? Her wiha te berê bi xwe gotibû ku [[Xirwatistan|Xirwat]] û [[Xirwatistan]] rastnivîsa derbasdar e . Te xwe sernavê Kroatya wek [[Xirwatistan]] guherandibû . Li gorî mentiqa te tu jî sensûrkarî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:00, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rastnivîs û hemmane cuda ne. Min zanebûnî dest neda bikaranînên kroatya di vê maddeyê de lê tu çûyî gî kiriye xirwat. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 13:06, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu xwe di sernavan de peyva kitêb û wek roman diguherin î .Yanî ez nabêjim ku ew guhertin baş an xirab e . Heta te peyvên îcadkirî wek '''Nederlenda''' betal kir . Dema tu tiştî diguherînî temam e . Ema heke kesek din vê dike ew paşê dibe [[sensûr]], tiştê wisa [[Durû|durûtî]] ye. Ez nabêjim ku ez bê çewtî xeletî me. Li ser Wîkîpediyayê pêwîst e ku mirov bi hev re û ne li dijê hev bixebitin. Û aniha min dît ku ew mixabin ew wisa nebûye . :::::::::Berî ku ez gelek saeten jiyana xwe li vir bêwate winda bikim, ez tercîh dikim ku pirtûkek baş bixwînim an rêzefîlmek an fîlmek temaşe bikim. @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ,@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez guneh xwe nakim, hincet nakim ema piştî 8 salan ez dixwazim xatirê xwe ji we bixwazim . Silav û rêz :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:39, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::Silav, ne hewceye ko tu ji ber kiryarên wîkîhez, dev ji xebatên xwe berdî. Heval Wîkîhez hewl dide li dewsa kurdî, kurd peyvên bi tirkî û erebî bi kar bînin da ko hêdî hêdî kurdî nêzîkê wan zimanan bibe û di nav wan de bihele. Wîkîhez di peyamên vê rûpelê de van peyvan bikar aniye. ::::::::::“sifet, mane, netîce, îsm, cinsîyet, ferq, îlawekirin, kelîme, sayfe, miqayese, xisûs “ Gelo zimanê kurdî ji bo van peyvan têr nakê ? Mirov çima li dewsa van peyvan peyvên kurdî bi kar naîne? ::::::::::-- rengdêr, wate, encam, nav, zayend, cudahî, lê zêdekirin, peyv, rûpel, berhevdanîn, mijar- babet -- [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:19, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Êvar baş . Ez nabêjim ku min berê çewtî û xeletî ne kiriye. Lê aniha ez li ser guhertinan gotûbêj dikim . Da ku zêde şer der nekeve . Berê min vê jî zêde nekir . Ew jî çewt û xelet bû. Aniha ew lîste çê dike bi tiştên ku ew wek sensûr bi nav dike. Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike . Eşkere ye ku ew kesek e ku dixwaze min aciz bike an jî provoke bike. Ez jî dikarim lîstek bi guhertinên wî çê bikim û navê wî îşaret bikim. Lê ez wê nakim. Ne hewce ye ku her kes ji her kesê din hez bike, lê li Wîkîpediyaya Kurdî gelek kêm nivîskar û rêveber hene. Eger em ji hev nefret bikin, em ê nikaribin bi hev re bixebitin. Ez vê yekê xebat ne ji bo xwe dikim, lê ji bo ku ziman û çanda kurdî nemirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:57, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081 sansûra te ya kelîmeyeke min] û yên herî nû [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=User_talk:Avestaboy&oldid=2506165688] {{dîwar}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:34, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Qiral, Qral, Qiralîçe an Qralîçe ? :::::::::::::Min kêmasiyên van peyvan bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re gotûbêj kiribû. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 21:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::Silav ji her kesê re. Di vî warî de ez hê jî li ser fikrê xwe yê berê me. Mixabin di warên xebatên ziman de hemî saziyên kurdî bi kêmasî ne. Fikreke min ê ji bo projeyeke nû yê rêzimana Wîkîpediya kurdî heye an jî ji bo berfirehkirina Rupela Wîkîpediya şêwaz. Wekê ku hûn dizanin zimanê kurdî şaxeke ji zimanên îranî ye. Ji bo parastina reseniya kurmancî divê em tenê li ser van zimanan lêkolîn bikin ger peyvek deyn bigirin divê ji van zimanan deyn bigirin ne ji zimanên semîtîk an jî altayî. Di heman demê de mirov dikare ji xeynî soranî (ji ber ku gelek peyvên soranî têne bikaranîn) lêkolîn li ser zaravayên din ên kurdî jî bike. Di heman demê de divê ev peyv li gorî xwezaya zimanê kurmancî be. Wek mînak di van demên dawî de ez li cihê peyva lûtke peya bilinde bikar tînim. Ev peyv li gorî peyva lûtke êdî li gorî xwezaya kurmancî ye. Mirov dikare van mînakan zêde bike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 20:16, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu yek ji xebatkarên herî newestanbar ê Wîkîpediya Kurdî yî... û ez hêvîdar im ku tu bi awayekî bêtirs û bi sebrî karê xwe yê tê de berdewam bikî. Hertim wêrek bî! Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Wikihez}} Belkî tu ferq nakî feqet tu atmosferek xirab û nebaş di Wîkîpediyayê de çêdikî... Her ku diçe difikirim ku tu nikanî bi yên din re di komê de bişuxilî. Bo mînak, te hemû parametreyên şablonan bi botê û li gorî daxwaza xwe guherandiye; feqet te qet di nav rupela gotûbêjê de tiştek li ser vê xebatê nenivîsiye: te "nexşeya_ciyan" kiriye "[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Babaxak%C3%AE&diff=prev&oldid=1652471 nexşeya_reptiyeyê]", problem nîne feqet te nêrînên bikaranên din pirs kir? Tevgera te ne tiştekî nû ye (gelek kesan berê jî te re gotine): [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:R%C3%AAveber/Balyozxane&diff=prev&oldid=1131978]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 03:53, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] weleh ez jî bi rastî naxwazim dev jî nivîsandinê ber dim .Bi vî awayî ema nikare bidome. Berê betalkirinên wî hîn mafdar bûn. Ema aniha betalkirinên wî ne normal in. Berê bi xwe gotibû ku peyvên Kroat û Kroatya di ferhengê de tune . ::::::::::::[[Gotûbêja kategoriyê:Xirwat]] ::::::::::::Niha wî lîsteyek amade kiriye ku navê min jî tê de ye û bêguman navê min jî destnîşan kiriye. @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] berê jî pêşniyar kiribû ku navê gotara Kîpros were guhartin û bibe [[Qibris]] û me jî ew pejirand. Min jî paşê di gotarên xwe de nivîsa Kîpros guhart û kir Qibris. ::::::::::::Di her Wîkîpedyayekê de mirov li gorî standardeke rastnivîsê tevdigere. Ez li dijî rexneya avaker û konstruktîv nînim, lê tiştê ku @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] dike ne rexne ye; ew zêdetir biçûkxistin û kêmnirxkirina kesekî ye. Dibe ku ew bi xwe jî vê yekê fam neke. ::::::::::::Bi rastî, ez êdî tu hewesê vê yekê nînim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 09:51, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]/@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] bi dîtina min, eve kampanyayeke mobîng û biçûkkirina xebatkarekî Wîkîpediyê ya jimêjveyî ye. Rêbazên Wikipedia li ser çi dibêjin? Hûn wek rêveberên projeya me çi dibêjin û çi dikarin bikin? Nehêlin van êrişên ser @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] berdewam bikin û piştguh nexin. Gelek spas, silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:26, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Min got ez ê cewabê nedim ji ber ku ez çi bibêjim hûn dibêjin usliba te xirab e tevî ku gelek bala xwe didim. Gotinên min yên herî normal [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Philadelphia#c-Wikihez-20260610083000-Sernav] bi navê tinaz û îronî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Kal%C3%AEforniya#c-Ghybu-20260610173400-Wikihez-20260610082700] tên tarîfkirin. :::::::::::::Avestaboy bi dehan caran hatibû hişyarkirin ku kelîmeyên kesên din neguherîne lê dîsa jî diçe kelîmeyên min diguherîne ew [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q173065&diff=prev&oldid=2503674476] ne li dijî min êrîş e lê betalkirinên min ên Avestaboyî mobîng e. Helal be ji we re. Min ev sayfeya sansûrên Avestaboyî di 2024an de çêkiribû, ji ber ku bi hezaran guhartinên wî yên kêfî hene, diviyabû ez tiştekî wisa çêkim. Wî cara pêşî bi xwe guhartina min a kelîmeyeke wî bi navê "sensûr" tarîf kiribû. Li vir ti problem nîne. Ez ti car kelîmeyên te naguherînim, tu jî yên min naguherînî çi heqê Avestaboy heye kelîmeyên min diguherîne bi behaneya rastnivîsînê? [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081] Eger qiral an qral xelet be, însan yek ji wan tercîh dike, naçe kelîmeyeke din naxe sayfeyê. Me li ser vê yekê gî gotibûn bila ti kes kelîmeyên kesên din neguherîne, Avestaboyî hîn jî diguhere, ez vî tiştî fêm nakim hûn çima piştgîrî didin wî tevî ku xeletiya mezin wî dike? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:12, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:19, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:22, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:24, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:25, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] ::::::::::::::::::Ma ez mecbûr im her daîm li paşiya xwe binêrim ka tiştekî ku min nivisiye hatibe sansûrkirin an na? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:27, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::Min di 2024an de [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1693346] sansûra wî betal kiriye dîsa çûye [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1986317] qraliyet kiriye keyanî. Ma ev tiştekî normal e? Wextê ez butona "betal bike" bi kar tînim jî, dibêje "Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike." Ez ê tabî kî navê wî etîket bikim da ku bibîne, bi dizî guhartin xelettir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:57, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez di hin tiştan de maf didim te . Pirr caran te ema li Wîkîdaneyê (Wikidata) bê kontrol kopî û bê dil çewtî parve kiribû . Li gorî danasîna te [[Împeratoriya Osmanî]] Qiraliyet û ne Împeratorî û Siltanat bû . Li gorî te [[Împeratoriya Rûsî]] Qraliyetek li Ewropayê bû û ne Împeratoriyek li Ewropa, Asya û Amerîkaya Bakur bû. Her wiha te di gelek danasînên xwe de dewletên ewropî bi '''Copypaste''' wek dewlet an Qiraliyetên xiristiyanî bi nav kiribû. Şirovekirinên û danasînên te wisa nîşan dide ku hemû wan dewletên olî bûn, mîna [[Vatîkan|Vatîkanê]]. ::::::::::::::Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) ::::::::::::::bê dil hatiye '''Şaîr , Şairê/a''' an '''Nivîskarê / a''' hatine nivîsandin. Dema ku ew kêmasî tên guhertin paşê ew li gorî te dibe sensûr ? Me ne gotûbû ku em qet neguherînin. Me gotibû ku em '''bê gotûbêj''' ne guherînin .Lê heke em durist bin, ne tu û ne jî ez her dem bi tevahî li gorî vê yekê tevdigeriyan. Hin caran ji bo hin guhertinan ji min re destûr hatiye dayîn, her çend tu wê demê li ser malperê ne çalak bûyî. Her weha, gelek nivîskar û rêveberên Wîkîpediya kurdî bi rêkûpêk ne çalak in, ji ber vê yekê ez gelek caran neçar dimînim ku demeke dirêj li benda bersivê bimînim. ::::::::::::::Wek ku @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] jî li jorê ji got, te jî bê destûr hin guhertin kir. Li gorî mantiqa te, ez jî dikarim bi heman awayî wek te lîsteyekê amade bikim û sernavê wê bikim “Sensûra Wikihez” û paşê navê te îşaret bikim ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 12:15, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Na, me got ti kelîme neyê guhartin ji xeynî sernavê made û kategoriyan. Dîsa jî, piştî wê gotûbêjê, ji xeynî Gelhe/Gelhenasî ku navên beşên vala ne, te li ku derê dîtiye min kelîmeyeke kesekî din guhartiye? Xêra xwe wana yek bi yek li vir rêz bike, ez ê bixwe li ser wan binivîsim "min sansûra xwe vegerand". :::::::::::::::Sererastkirinên te yên [[Împeratoriya Rûsî]], [[Împeratoriya Osmanî]] baş in, wextê bi niyeteke baş diguherînî ez wana betal nakim, tu dibêjî "dewleta tarîxî" tenê ne bes e, wê demê gereg tu jî tenê "dewleta dîrokî" [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q4833446&diff=prev&oldid=2505044207] nenivîsî. Ez bi copy-paste naxebitim, lîsteya madeyan li gorî kategoriyan derdixim û bi riya [https://quickstatements.toolforge.org/#/batch quickstatements] wana carekê de dinivîsim. Ne tiştekî zor e tu jî dikarî vê yekê hîn bibî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:30, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/wiki/Q20610247] li vir tenê dibêje helbestvan, ez herim niha "şairê kurd" serarast bikim, ma ev nabe sansûrkirin? ez tiştek wisa nakim lê tu her tim dikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:35, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Kanî "Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) bê dil hatiye Şaîr , Şairê/a an Nivîskarê / a" ?? ::::::::::::::::: tenê [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Special:Search&limit=20&offset=0&ns0=1&search=insource%3A%2Fniv%C3%AEskar%C3%AA%5C%2Fa%2F 171] nivîskarê/a hene, yek [https://www.wikidata.org/w/index.php?search=insource%3A%2F%C5%9Fa%C3%AEr%C3%AA%5C%2Fa%2F&title=Special%3ASearch&profile=advanced&fulltext=1&ns0=1 şairê/a] tine ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:41, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mala te ew wek îronî bû . Wek mînak X him tîp him jî wek tiştên nenas e . 171 jî pirr in. Lê gorî min ew sîstemek ne rind e û bê dil û çêkirî ye . Her wiha te pir cara @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di gotara [[E. E. Cummings]] de te li ser Wikidatayê şaîr/a amerîkî nivîsandibû . Paşê min jî peyvên helbestvan, wênesaz û şanonîvsekî amerîkî ji gotara bingehîn tomar kir. Ji ber ku ew ne tenê helbestvan bû. Ew jî çewt e . Te jî danasînê wek şaîrê û nivîskarê guherand [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:18, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::Ez fêm nakim hûn çawa îdia dikin @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mobîngê dike. Wikihez yek ji endamên herî baş e û gelek ji wextê xwe bi betalkirina vandalismên @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] xerc kiriye. Min jî gelek wextê bi wê xerc kiriye. Û hê jî têra xwe guhertinên bêheq mane. Wextê ko wiqas salan wî ewqas tişt vandalîze dikirin dengê we dernediket. ::::::::::::::Va, berî hinek salan me wiqasî li serê minaqeşe kir jî ev şexs fêm nake û bi guhertinên xwe dewam dike ev çawa dibe sûcê Wikihez? Heke Avestaboy dev ji bêhurmetiya xwe berdabane me hew tiştekî digot û hûn vêce sûc dixine sukra Wikihez? Li vir mobîngek hatibe kirin, ji aliyê Avestaboy ve li ser timamê wîkîpediyayê hatiye kirin, ew e ê ko bêhurmet bi deh hezaran kelîme guhertine û zimanê xelkê sansûr kiriye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 13:27, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::Na, me gelekî tolerans nîşanî wî daye. Bi botê pirr gotaran bê gotûbejê guherandiye! Me destûra botê ji bo vê yekê da? Hemû kategorî bi peyva "dîrok" hatine çêkirin ew jî bi peyva "tarîx" çêkdike: dizanî ku şaş e dîsa jî çêdike (bersiva wî: Avestaboy witra diki ez dikim...). :::::::::::::::Li ser Wîkîferhengê û ''[https://translatewiki.net/wiki/Portal:Ku translatewiki.net]'' jî witira dike, bnr. [[:wikt:Gotûbêj:wate]] û [[wikt:Gotûbêj:helbest]]. Peyamên ku li ser ''translatewiki.net'' li vira jî tên dîtin, çima pirs nake? :::::::::::::::Xeletên Avestaboy jî hene feqet rûpela gotûbêjê bikar tîne (piranî kes bersiv nade), heqeret nake û bi botan rûpelan li gor dixwaza xwe naguherîne. Guherandinên bi destan û bi botê yek ninin! Wîkîpediya projeyeke hevkarî ye; bi min hûn nizanîn di nav projeyeke komê de bişuxilin, bi dîtina min daxwaza we ew jî nîne. Malperek vekin û her tişt li gor dixwaza xwe bikin, jixwe te malperek vekiriye, ew projeyê ji bo alternatîvê mezin bikin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:48, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::: 6y895g1sengw6mxvfjcw0tvf0iixqpw 2062216 2062215 2026-06-17T14:49:27Z Ghybu 9854 /* Vebijêrk */ 2062216 wikitext text/x-wiki == Vebijêrk == Birayê ezîz, "vebijêrk" navdêr e nabe ku wekî sifet bi kar bînî, hem jî tê maneya opsiyon, di nav çend opsiyonan de tiştekî hildibijêrî. Loma Dîroka_li vir tiştekî dinivîsim ji bo ku nekeve netîceyên Googlê_vebijêrk nabe li ser Googlê "Dîroka alternatîf" gelek netîce dide. Ji kerema xwe vê xeletiyê rast bike. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:01, 12 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Heval tu jî '''Heqên însanan''' an jî '''Artîst''' û '''ne''' [[Mafên mirovan]] an jî [[Hunermend]] dinivîsî .Dema min peyva '''Nederlenda''' wek [[Holenda]] bi sedem guherandibû ew ji bo te problem bû û te nivîsandibû ku heqê kesî tune peyvên kesekî din biguhêrîn e . Her wiha peyva vêbijêrk di gelek ferhengên nûjen de tomarkirî ye . :https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:11, 12 hezîran 2026 (UTC) ::Binêre https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m dibêje "vebijêrk (m)" yanî îsmê ku bi cinsiyeta "mê" ye yanî îsm/navdêr e. Ne rengdêr/sifet e. Ji kerema xwe ji kesekî ewle pirs bike ka ferqa îsm û sifet çi ye, û çawa tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:21, 12 hezîran 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Wîkîferheng]] bi almanî '''Alternative û''' :::'''alternativ''' dinivîs e. '''Alternative [[Navdêr]]''' û hemû navdêr bi almanî mezin tên nivîsandin û '''alternativ''' rengdêr e û lewma bi almanî biçûk tê nivîsandin. Bi zimanê tirkî '''alternatif''' dikare hem rengdêr û hem jî navdêr be - li gorî ka di hevokê de çawa tê bikar anîn. Ev dişibihe zimanên almanî an îngilîzî. :::https://ku.wiktionary.org/wiki/vebij%C3%AArk [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:47, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::Li ser [[:wikt:vebijêrk]] ^?alternativ dibêje yanî ev tercime gumanbar e bi botê hatiye îlawekirin. Maalesef hin kes gelek kelîme û sayfe (wekî [[:wikt:alternativ]]) bi botê li ser Wîkîferhengê çêkirine, problema mezintir jî bi bikaranîna botê kelîmeyên kurdî, îngilîzî, tirkî, almanî hatine miqayesekirin û li gorî netîceya ku nehatiye kontrolkirin gelek tercime li qismê Wergerê hatiye dayîn. Loma gereg gelek dîqet bikî wextê Wîkîferhengê bi kar tînî. Alternativ dikare sifet be lê vebijêrk tercimeya "seçenek" a tirkî ya ve + bijêr(bijartin)+ -k [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:02, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez şer naxwazim. Min '''vêbijêrk''' hildabû ji ber ku bi kurdî du rastnivîs hene '''alternatîv''' û '''alternatîf'''. Nivîsandina '''îf''' :::::bi bandora zimanê tirkî çê bûyê .Wîkîpediyaya bi kurdî -'''îv''' tercîh dike . Lewma heke tu dixwazî em dikarin sernav wek '''Dîroka alternatîv''' biguhêrîn in. Baş bûya em bizanin ger '''dîroka vêbijêrk''' wek hemwate derbasdar an çewt e . Lê ez ne zimannas im û ez texmîn ku tu jî ne zimannas î. Helwesta pisporan li vir pêwîst e [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 20:36, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::::Belkî dîplomaya min a ji yek ji unîversîteyên herî mezin ên Tirkiyeyê nabêje zimannas lê min beşeke gelek nêzîkî zimannasiya îngilîzî xwendiye, dersên me gişt li ser zimannasiyê bûn. Loma ez li ser xisûsên zimanî zêdetir bala xwe didim. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:47, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ji bo te aniha rastnivîsa kroatî wek xirwat / xirwatî ji bo te sensûr e ? Her wiha te berê bi xwe gotibû ku [[Xirwatistan|Xirwat]] û [[Xirwatistan]] rastnivîsa derbasdar e . Te xwe sernavê Kroatya wek [[Xirwatistan]] guherandibû . Li gorî mentiqa te tu jî sensûrkarî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:00, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rastnivîs û hemmane cuda ne. Min zanebûnî dest neda bikaranînên kroatya di vê maddeyê de lê tu çûyî gî kiriye xirwat. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 13:06, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu xwe di sernavan de peyva kitêb û wek roman diguherin î .Yanî ez nabêjim ku ew guhertin baş an xirab e . Heta te peyvên îcadkirî wek '''Nederlenda''' betal kir . Dema tu tiştî diguherînî temam e . Ema heke kesek din vê dike ew paşê dibe [[sensûr]], tiştê wisa [[Durû|durûtî]] ye. Ez nabêjim ku ez bê çewtî xeletî me. Li ser Wîkîpediyayê pêwîst e ku mirov bi hev re û ne li dijê hev bixebitin. Û aniha min dît ku ew mixabin ew wisa nebûye . :::::::::Berî ku ez gelek saeten jiyana xwe li vir bêwate winda bikim, ez tercîh dikim ku pirtûkek baş bixwînim an rêzefîlmek an fîlmek temaşe bikim. @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ,@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez guneh xwe nakim, hincet nakim ema piştî 8 salan ez dixwazim xatirê xwe ji we bixwazim . Silav û rêz :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:39, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::Silav, ne hewceye ko tu ji ber kiryarên wîkîhez, dev ji xebatên xwe berdî. Heval Wîkîhez hewl dide li dewsa kurdî, kurd peyvên bi tirkî û erebî bi kar bînin da ko hêdî hêdî kurdî nêzîkê wan zimanan bibe û di nav wan de bihele. Wîkîhez di peyamên vê rûpelê de van peyvan bikar aniye. ::::::::::“sifet, mane, netîce, îsm, cinsîyet, ferq, îlawekirin, kelîme, sayfe, miqayese, xisûs “ Gelo zimanê kurdî ji bo van peyvan têr nakê ? Mirov çima li dewsa van peyvan peyvên kurdî bi kar naîne? ::::::::::-- rengdêr, wate, encam, nav, zayend, cudahî, lê zêdekirin, peyv, rûpel, berhevdanîn, mijar- babet -- [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:19, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Êvar baş . Ez nabêjim ku min berê çewtî û xeletî ne kiriye. Lê aniha ez li ser guhertinan gotûbêj dikim . Da ku zêde şer der nekeve . Berê min vê jî zêde nekir . Ew jî çewt û xelet bû. Aniha ew lîste çê dike bi tiştên ku ew wek sensûr bi nav dike. Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike . Eşkere ye ku ew kesek e ku dixwaze min aciz bike an jî provoke bike. Ez jî dikarim lîstek bi guhertinên wî çê bikim û navê wî îşaret bikim. Lê ez wê nakim. Ne hewce ye ku her kes ji her kesê din hez bike, lê li Wîkîpediyaya Kurdî gelek kêm nivîskar û rêveber hene. Eger em ji hev nefret bikin, em ê nikaribin bi hev re bixebitin. Ez vê yekê xebat ne ji bo xwe dikim, lê ji bo ku ziman û çanda kurdî nemirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:57, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081 sansûra te ya kelîmeyeke min] û yên herî nû [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=User_talk:Avestaboy&oldid=2506165688] {{dîwar}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:34, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Qiral, Qral, Qiralîçe an Qralîçe ? :::::::::::::Min kêmasiyên van peyvan bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re gotûbêj kiribû. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 21:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::Silav ji her kesê re. Di vî warî de ez hê jî li ser fikrê xwe yê berê me. Mixabin di warên xebatên ziman de hemî saziyên kurdî bi kêmasî ne. Fikreke min ê ji bo projeyeke nû yê rêzimana Wîkîpediya kurdî heye an jî ji bo berfirehkirina Rupela Wîkîpediya şêwaz. Wekê ku hûn dizanin zimanê kurdî şaxeke ji zimanên îranî ye. Ji bo parastina reseniya kurmancî divê em tenê li ser van zimanan lêkolîn bikin ger peyvek deyn bigirin divê ji van zimanan deyn bigirin ne ji zimanên semîtîk an jî altayî. Di heman demê de mirov dikare ji xeynî soranî (ji ber ku gelek peyvên soranî têne bikaranîn) lêkolîn li ser zaravayên din ên kurdî jî bike. Di heman demê de divê ev peyv li gorî xwezaya zimanê kurmancî be. Wek mînak di van demên dawî de ez li cihê peyva lûtke peya bilinde bikar tînim. Ev peyv li gorî peyva lûtke êdî li gorî xwezaya kurmancî ye. Mirov dikare van mînakan zêde bike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 20:16, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu yek ji xebatkarên herî newestanbar ê Wîkîpediya Kurdî yî... û ez hêvîdar im ku tu bi awayekî bêtirs û bi sebrî karê xwe yê tê de berdewam bikî. Hertim wêrek bî! Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Wikihez}} Belkî tu ferq nakî feqet tu atmosferek xirab û nebaş di Wîkîpediyayê de çêdikî... Her ku diçe difikirim ku tu nikanî bi yên din re di komê de bişuxilî. Bo mînak, te hemû parametreyên şablonan bi botê û li gorî daxwaza xwe guherandiye; feqet te qet di nav rupela gotûbêjê de tiştek li ser vê xebatê nenivîsiye: te "nexşeya_ciyan" kiriye "[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Babaxak%C3%AE&diff=prev&oldid=1652471 nexşeya_reptiyeyê]", problem nîne feqet te nêrînên bikaranên din pirs kir? Tevgera te ne tiştekî nû ye (gelek kesan berê jî te re gotine): [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:R%C3%AAveber/Balyozxane&diff=prev&oldid=1131978]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 03:53, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] weleh ez jî bi rastî naxwazim dev jî nivîsandinê ber dim .Bi vî awayî ema nikare bidome. Berê betalkirinên wî hîn mafdar bûn. Ema aniha betalkirinên wî ne normal in. Berê bi xwe gotibû ku peyvên Kroat û Kroatya di ferhengê de tune . ::::::::::::[[Gotûbêja kategoriyê:Xirwat]] ::::::::::::Niha wî lîsteyek amade kiriye ku navê min jî tê de ye û bêguman navê min jî destnîşan kiriye. @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] berê jî pêşniyar kiribû ku navê gotara Kîpros were guhartin û bibe [[Qibris]] û me jî ew pejirand. Min jî paşê di gotarên xwe de nivîsa Kîpros guhart û kir Qibris. ::::::::::::Di her Wîkîpedyayekê de mirov li gorî standardeke rastnivîsê tevdigere. Ez li dijî rexneya avaker û konstruktîv nînim, lê tiştê ku @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] dike ne rexne ye; ew zêdetir biçûkxistin û kêmnirxkirina kesekî ye. Dibe ku ew bi xwe jî vê yekê fam neke. ::::::::::::Bi rastî, ez êdî tu hewesê vê yekê nînim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 09:51, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]/@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] bi dîtina min, eve kampanyayeke mobîng û biçûkkirina xebatkarekî Wîkîpediyê ya jimêjveyî ye. Rêbazên Wikipedia li ser çi dibêjin? Hûn wek rêveberên projeya me çi dibêjin û çi dikarin bikin? Nehêlin van êrişên ser @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] berdewam bikin û piştguh nexin. Gelek spas, silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:26, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Min got ez ê cewabê nedim ji ber ku ez çi bibêjim hûn dibêjin usliba te xirab e tevî ku gelek bala xwe didim. Gotinên min yên herî normal [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Philadelphia#c-Wikihez-20260610083000-Sernav] bi navê tinaz û îronî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Kal%C3%AEforniya#c-Ghybu-20260610173400-Wikihez-20260610082700] tên tarîfkirin. :::::::::::::Avestaboy bi dehan caran hatibû hişyarkirin ku kelîmeyên kesên din neguherîne lê dîsa jî diçe kelîmeyên min diguherîne ew [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q173065&diff=prev&oldid=2503674476] ne li dijî min êrîş e lê betalkirinên min ên Avestaboyî mobîng e. Helal be ji we re. Min ev sayfeya sansûrên Avestaboyî di 2024an de çêkiribû, ji ber ku bi hezaran guhartinên wî yên kêfî hene, diviyabû ez tiştekî wisa çêkim. Wî cara pêşî bi xwe guhartina min a kelîmeyeke wî bi navê "sensûr" tarîf kiribû. Li vir ti problem nîne. Ez ti car kelîmeyên te naguherînim, tu jî yên min naguherînî çi heqê Avestaboy heye kelîmeyên min diguherîne bi behaneya rastnivîsînê? [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081] Eger qiral an qral xelet be, însan yek ji wan tercîh dike, naçe kelîmeyeke din naxe sayfeyê. Me li ser vê yekê gî gotibûn bila ti kes kelîmeyên kesên din neguherîne, Avestaboyî hîn jî diguhere, ez vî tiştî fêm nakim hûn çima piştgîrî didin wî tevî ku xeletiya mezin wî dike? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:12, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:19, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:22, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:24, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:25, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] ::::::::::::::::::Ma ez mecbûr im her daîm li paşiya xwe binêrim ka tiştekî ku min nivisiye hatibe sansûrkirin an na? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:27, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::Min di 2024an de [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1693346] sansûra wî betal kiriye dîsa çûye [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1986317] qraliyet kiriye keyanî. Ma ev tiştekî normal e? Wextê ez butona "betal bike" bi kar tînim jî, dibêje "Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike." Ez ê tabî kî navê wî etîket bikim da ku bibîne, bi dizî guhartin xelettir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:57, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez di hin tiştan de maf didim te . Pirr caran te ema li Wîkîdaneyê (Wikidata) bê kontrol kopî û bê dil çewtî parve kiribû . Li gorî danasîna te [[Împeratoriya Osmanî]] Qiraliyet û ne Împeratorî û Siltanat bû . Li gorî te [[Împeratoriya Rûsî]] Qraliyetek li Ewropayê bû û ne Împeratoriyek li Ewropa, Asya û Amerîkaya Bakur bû. Her wiha te di gelek danasînên xwe de dewletên ewropî bi '''Copypaste''' wek dewlet an Qiraliyetên xiristiyanî bi nav kiribû. Şirovekirinên û danasînên te wisa nîşan dide ku hemû wan dewletên olî bûn, mîna [[Vatîkan|Vatîkanê]]. ::::::::::::::Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) ::::::::::::::bê dil hatiye '''Şaîr , Şairê/a''' an '''Nivîskarê / a''' hatine nivîsandin. Dema ku ew kêmasî tên guhertin paşê ew li gorî te dibe sensûr ? Me ne gotûbû ku em qet neguherînin. Me gotibû ku em '''bê gotûbêj''' ne guherînin .Lê heke em durist bin, ne tu û ne jî ez her dem bi tevahî li gorî vê yekê tevdigeriyan. Hin caran ji bo hin guhertinan ji min re destûr hatiye dayîn, her çend tu wê demê li ser malperê ne çalak bûyî. Her weha, gelek nivîskar û rêveberên Wîkîpediya kurdî bi rêkûpêk ne çalak in, ji ber vê yekê ez gelek caran neçar dimînim ku demeke dirêj li benda bersivê bimînim. ::::::::::::::Wek ku @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] jî li jorê ji got, te jî bê destûr hin guhertin kir. Li gorî mantiqa te, ez jî dikarim bi heman awayî wek te lîsteyekê amade bikim û sernavê wê bikim “Sensûra Wikihez” û paşê navê te îşaret bikim ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 12:15, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Na, me got ti kelîme neyê guhartin ji xeynî sernavê made û kategoriyan. Dîsa jî, piştî wê gotûbêjê, ji xeynî Gelhe/Gelhenasî ku navên beşên vala ne, te li ku derê dîtiye min kelîmeyeke kesekî din guhartiye? Xêra xwe wana yek bi yek li vir rêz bike, ez ê bixwe li ser wan binivîsim "min sansûra xwe vegerand". :::::::::::::::Sererastkirinên te yên [[Împeratoriya Rûsî]], [[Împeratoriya Osmanî]] baş in, wextê bi niyeteke baş diguherînî ez wana betal nakim, tu dibêjî "dewleta tarîxî" tenê ne bes e, wê demê gereg tu jî tenê "dewleta dîrokî" [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q4833446&diff=prev&oldid=2505044207] nenivîsî. Ez bi copy-paste naxebitim, lîsteya madeyan li gorî kategoriyan derdixim û bi riya [https://quickstatements.toolforge.org/#/batch quickstatements] wana carekê de dinivîsim. Ne tiştekî zor e tu jî dikarî vê yekê hîn bibî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:30, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/wiki/Q20610247] li vir tenê dibêje helbestvan, ez herim niha "şairê kurd" serarast bikim, ma ev nabe sansûrkirin? ez tiştek wisa nakim lê tu her tim dikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:35, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Kanî "Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) bê dil hatiye Şaîr , Şairê/a an Nivîskarê / a" ?? ::::::::::::::::: tenê [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Special:Search&limit=20&offset=0&ns0=1&search=insource%3A%2Fniv%C3%AEskar%C3%AA%5C%2Fa%2F 171] nivîskarê/a hene, yek [https://www.wikidata.org/w/index.php?search=insource%3A%2F%C5%9Fa%C3%AEr%C3%AA%5C%2Fa%2F&title=Special%3ASearch&profile=advanced&fulltext=1&ns0=1 şairê/a] tine ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:41, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mala te ew wek îronî bû . Wek mînak X him tîp him jî wek tiştên nenas e . 171 jî pirr in. Lê gorî min ew sîstemek ne rind e û bê dil û çêkirî ye . Her wiha te pir cara @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di gotara [[E. E. Cummings]] de te li ser Wikidatayê şaîr/a amerîkî nivîsandibû . Paşê min jî peyvên helbestvan, wênesaz û şanonîvsekî amerîkî ji gotara bingehîn tomar kir. Ji ber ku ew ne tenê helbestvan bû. Ew jî çewt e . Te jî danasînê wek şaîrê û nivîskarê guherand [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:18, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::Ez fêm nakim hûn çawa îdia dikin @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mobîngê dike. Wikihez yek ji endamên herî baş e û gelek ji wextê xwe bi betalkirina vandalismên @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] xerc kiriye. Min jî gelek wextê bi wê xerc kiriye. Û hê jî têra xwe guhertinên bêheq mane. Wextê ko wiqas salan wî ewqas tişt vandalîze dikirin dengê we dernediket. ::::::::::::::Va, berî hinek salan me wiqasî li serê minaqeşe kir jî ev şexs fêm nake û bi guhertinên xwe dewam dike ev çawa dibe sûcê Wikihez? Heke Avestaboy dev ji bêhurmetiya xwe berdabane me hew tiştekî digot û hûn vêce sûc dixine sukra Wikihez? Li vir mobîngek hatibe kirin, ji aliyê Avestaboy ve li ser timamê wîkîpediyayê hatiye kirin, ew e ê ko bêhurmet bi deh hezaran kelîme guhertine û zimanê xelkê sansûr kiriye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 13:27, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::Na, me gelekî tolerans nîşanî wî daye. Bi botê pirr gotaran bê gotûbejê guherandiye! Me destûra botê ji bo vê yekê da? Hemû kategorî bi peyva "dîrok" hatine çêkirin ew jî bi peyva "tarîx" çêdike: dizanî ku şaş e dîsa jî çêdike (bersiva wî: Avestaboy witra diki ez dikim...). :::::::::::::::Li ser Wîkîferhengê û ''[https://translatewiki.net/wiki/Portal:Ku translatewiki.net]'' jî witira dike, bnr. [[:wikt:Gotûbêj:wate]] û [[wikt:Gotûbêj:helbest]]. Peyamên ku li ser ''translatewiki.net'' li vira jî tên dîtin, çima pirs nake? :::::::::::::::Xeletên Avestaboy jî hene feqet rûpela gotûbêjê bikar tîne (piranî kes bersiv nade), heqeret nake û bi botan rûpelan li gor dixwaza xwe naguherîne. Guherandinên bi destan û bi botê yek ninin! Wîkîpediya projeyeke hevkarî ye; bi min hûn nizanîn di nav projeyeke komê de bişuxilin, bi dîtina min daxwaza we ew jî nîne. Malperek vekin û her tişt li gor dixwaza xwe bikin, jixwe te malperek vekiriye, ew projeyê ji bo alternatîvê mezin bikin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:48, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::: ledjs5yrlt35i7n5bjq4ezy1tzz2f5m 2062217 2062216 2026-06-17T14:50:20Z Ghybu 9854 /* Vebijêrk */ 2062217 wikitext text/x-wiki == Vebijêrk == Birayê ezîz, "vebijêrk" navdêr e nabe ku wekî sifet bi kar bînî, hem jî tê maneya opsiyon, di nav çend opsiyonan de tiştekî hildibijêrî. Loma Dîroka_li vir tiştekî dinivîsim ji bo ku nekeve netîceyên Googlê_vebijêrk nabe li ser Googlê "Dîroka alternatîf" gelek netîce dide. Ji kerema xwe vê xeletiyê rast bike. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:01, 12 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Heval tu jî '''Heqên însanan''' an jî '''Artîst''' û '''ne''' [[Mafên mirovan]] an jî [[Hunermend]] dinivîsî .Dema min peyva '''Nederlenda''' wek [[Holenda]] bi sedem guherandibû ew ji bo te problem bû û te nivîsandibû ku heqê kesî tune peyvên kesekî din biguhêrîn e . Her wiha peyva vêbijêrk di gelek ferhengên nûjen de tomarkirî ye . :https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:11, 12 hezîran 2026 (UTC) ::Binêre https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m dibêje "vebijêrk (m)" yanî îsmê ku bi cinsiyeta "mê" ye yanî îsm/navdêr e. Ne rengdêr/sifet e. Ji kerema xwe ji kesekî ewle pirs bike ka ferqa îsm û sifet çi ye, û çawa tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:21, 12 hezîran 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Wîkîferheng]] bi almanî '''Alternative û''' :::'''alternativ''' dinivîs e. '''Alternative [[Navdêr]]''' û hemû navdêr bi almanî mezin tên nivîsandin û '''alternativ''' rengdêr e û lewma bi almanî biçûk tê nivîsandin. Bi zimanê tirkî '''alternatif''' dikare hem rengdêr û hem jî navdêr be - li gorî ka di hevokê de çawa tê bikar anîn. Ev dişibihe zimanên almanî an îngilîzî. :::https://ku.wiktionary.org/wiki/vebij%C3%AArk [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:47, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::Li ser [[:wikt:vebijêrk]] ^?alternativ dibêje yanî ev tercime gumanbar e bi botê hatiye îlawekirin. Maalesef hin kes gelek kelîme û sayfe (wekî [[:wikt:alternativ]]) bi botê li ser Wîkîferhengê çêkirine, problema mezintir jî bi bikaranîna botê kelîmeyên kurdî, îngilîzî, tirkî, almanî hatine miqayesekirin û li gorî netîceya ku nehatiye kontrolkirin gelek tercime li qismê Wergerê hatiye dayîn. Loma gereg gelek dîqet bikî wextê Wîkîferhengê bi kar tînî. Alternativ dikare sifet be lê vebijêrk tercimeya "seçenek" a tirkî ya ve + bijêr(bijartin)+ -k [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:02, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez şer naxwazim. Min '''vêbijêrk''' hildabû ji ber ku bi kurdî du rastnivîs hene '''alternatîv''' û '''alternatîf'''. Nivîsandina '''îf''' :::::bi bandora zimanê tirkî çê bûyê .Wîkîpediyaya bi kurdî -'''îv''' tercîh dike . Lewma heke tu dixwazî em dikarin sernav wek '''Dîroka alternatîv''' biguhêrîn in. Baş bûya em bizanin ger '''dîroka vêbijêrk''' wek hemwate derbasdar an çewt e . Lê ez ne zimannas im û ez texmîn ku tu jî ne zimannas î. Helwesta pisporan li vir pêwîst e [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 20:36, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::::Belkî dîplomaya min a ji yek ji unîversîteyên herî mezin ên Tirkiyeyê nabêje zimannas lê min beşeke gelek nêzîkî zimannasiya îngilîzî xwendiye, dersên me gişt li ser zimannasiyê bûn. Loma ez li ser xisûsên zimanî zêdetir bala xwe didim. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:47, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ji bo te aniha rastnivîsa kroatî wek xirwat / xirwatî ji bo te sensûr e ? Her wiha te berê bi xwe gotibû ku [[Xirwatistan|Xirwat]] û [[Xirwatistan]] rastnivîsa derbasdar e . Te xwe sernavê Kroatya wek [[Xirwatistan]] guherandibû . Li gorî mentiqa te tu jî sensûrkarî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:00, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rastnivîs û hemmane cuda ne. Min zanebûnî dest neda bikaranînên kroatya di vê maddeyê de lê tu çûyî gî kiriye xirwat. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 13:06, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu xwe di sernavan de peyva kitêb û wek roman diguherin î .Yanî ez nabêjim ku ew guhertin baş an xirab e . Heta te peyvên îcadkirî wek '''Nederlenda''' betal kir . Dema tu tiştî diguherînî temam e . Ema heke kesek din vê dike ew paşê dibe [[sensûr]], tiştê wisa [[Durû|durûtî]] ye. Ez nabêjim ku ez bê çewtî xeletî me. Li ser Wîkîpediyayê pêwîst e ku mirov bi hev re û ne li dijê hev bixebitin. Û aniha min dît ku ew mixabin ew wisa nebûye . :::::::::Berî ku ez gelek saeten jiyana xwe li vir bêwate winda bikim, ez tercîh dikim ku pirtûkek baş bixwînim an rêzefîlmek an fîlmek temaşe bikim. @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ,@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez guneh xwe nakim, hincet nakim ema piştî 8 salan ez dixwazim xatirê xwe ji we bixwazim . Silav û rêz :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:39, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::Silav, ne hewceye ko tu ji ber kiryarên wîkîhez, dev ji xebatên xwe berdî. Heval Wîkîhez hewl dide li dewsa kurdî, kurd peyvên bi tirkî û erebî bi kar bînin da ko hêdî hêdî kurdî nêzîkê wan zimanan bibe û di nav wan de bihele. Wîkîhez di peyamên vê rûpelê de van peyvan bikar aniye. ::::::::::“sifet, mane, netîce, îsm, cinsîyet, ferq, îlawekirin, kelîme, sayfe, miqayese, xisûs “ Gelo zimanê kurdî ji bo van peyvan têr nakê ? Mirov çima li dewsa van peyvan peyvên kurdî bi kar naîne? ::::::::::-- rengdêr, wate, encam, nav, zayend, cudahî, lê zêdekirin, peyv, rûpel, berhevdanîn, mijar- babet -- [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:19, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Êvar baş . Ez nabêjim ku min berê çewtî û xeletî ne kiriye. Lê aniha ez li ser guhertinan gotûbêj dikim . Da ku zêde şer der nekeve . Berê min vê jî zêde nekir . Ew jî çewt û xelet bû. Aniha ew lîste çê dike bi tiştên ku ew wek sensûr bi nav dike. Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike . Eşkere ye ku ew kesek e ku dixwaze min aciz bike an jî provoke bike. Ez jî dikarim lîstek bi guhertinên wî çê bikim û navê wî îşaret bikim. Lê ez wê nakim. Ne hewce ye ku her kes ji her kesê din hez bike, lê li Wîkîpediyaya Kurdî gelek kêm nivîskar û rêveber hene. Eger em ji hev nefret bikin, em ê nikaribin bi hev re bixebitin. Ez vê yekê xebat ne ji bo xwe dikim, lê ji bo ku ziman û çanda kurdî nemirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:57, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081 sansûra te ya kelîmeyeke min] û yên herî nû [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=User_talk:Avestaboy&oldid=2506165688] {{dîwar}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:34, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Qiral, Qral, Qiralîçe an Qralîçe ? :::::::::::::Min kêmasiyên van peyvan bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re gotûbêj kiribû. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 21:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::Silav ji her kesê re. Di vî warî de ez hê jî li ser fikrê xwe yê berê me. Mixabin di warên xebatên ziman de hemî saziyên kurdî bi kêmasî ne. Fikreke min ê ji bo projeyeke nû yê rêzimana Wîkîpediya kurdî heye an jî ji bo berfirehkirina Rupela Wîkîpediya şêwaz. Wekê ku hûn dizanin zimanê kurdî şaxeke ji zimanên îranî ye. Ji bo parastina reseniya kurmancî divê em tenê li ser van zimanan lêkolîn bikin ger peyvek deyn bigirin divê ji van zimanan deyn bigirin ne ji zimanên semîtîk an jî altayî. Di heman demê de mirov dikare ji xeynî soranî (ji ber ku gelek peyvên soranî têne bikaranîn) lêkolîn li ser zaravayên din ên kurdî jî bike. Di heman demê de divê ev peyv li gorî xwezaya zimanê kurmancî be. Wek mînak di van demên dawî de ez li cihê peyva lûtke peya bilinde bikar tînim. Ev peyv li gorî peyva lûtke êdî li gorî xwezaya kurmancî ye. Mirov dikare van mînakan zêde bike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 20:16, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu yek ji xebatkarên herî newestanbar ê Wîkîpediya Kurdî yî... û ez hêvîdar im ku tu bi awayekî bêtirs û bi sebrî karê xwe yê tê de berdewam bikî. Hertim wêrek bî! Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Wikihez}} Belkî tu ferq nakî feqet tu atmosferek xirab û nebaş di Wîkîpediyayê de çêdikî... Her ku diçe difikirim ku tu nikanî bi yên din re di komê de bişuxilî. Bo mînak, te hemû parametreyên şablonan bi botê û li gorî daxwaza xwe guherandiye; feqet te qet di nav rupela gotûbêjê de tiştek li ser vê xebatê nenivîsiye: te "nexşeya_ciyan" kiriye "[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Babaxak%C3%AE&diff=prev&oldid=1652471 nexşeya_reptiyeyê]", problem nîne feqet te nêrînên bikaranên din pirs kir? Tevgera te ne tiştekî nû ye (gelek kesan berê jî te re gotine): [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:R%C3%AAveber/Balyozxane&diff=prev&oldid=1131978]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 03:53, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] weleh ez jî bi rastî naxwazim dev jî nivîsandinê ber dim .Bi vî awayî ema nikare bidome. Berê betalkirinên wî hîn mafdar bûn. Ema aniha betalkirinên wî ne normal in. Berê bi xwe gotibû ku peyvên Kroat û Kroatya di ferhengê de tune . ::::::::::::[[Gotûbêja kategoriyê:Xirwat]] ::::::::::::Niha wî lîsteyek amade kiriye ku navê min jî tê de ye û bêguman navê min jî destnîşan kiriye. @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] berê jî pêşniyar kiribû ku navê gotara Kîpros were guhartin û bibe [[Qibris]] û me jî ew pejirand. Min jî paşê di gotarên xwe de nivîsa Kîpros guhart û kir Qibris. ::::::::::::Di her Wîkîpedyayekê de mirov li gorî standardeke rastnivîsê tevdigere. Ez li dijî rexneya avaker û konstruktîv nînim, lê tiştê ku @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] dike ne rexne ye; ew zêdetir biçûkxistin û kêmnirxkirina kesekî ye. Dibe ku ew bi xwe jî vê yekê fam neke. ::::::::::::Bi rastî, ez êdî tu hewesê vê yekê nînim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 09:51, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]/@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] bi dîtina min, eve kampanyayeke mobîng û biçûkkirina xebatkarekî Wîkîpediyê ya jimêjveyî ye. Rêbazên Wikipedia li ser çi dibêjin? Hûn wek rêveberên projeya me çi dibêjin û çi dikarin bikin? Nehêlin van êrişên ser @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] berdewam bikin û piştguh nexin. Gelek spas, silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:26, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Min got ez ê cewabê nedim ji ber ku ez çi bibêjim hûn dibêjin usliba te xirab e tevî ku gelek bala xwe didim. Gotinên min yên herî normal [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Philadelphia#c-Wikihez-20260610083000-Sernav] bi navê tinaz û îronî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Kal%C3%AEforniya#c-Ghybu-20260610173400-Wikihez-20260610082700] tên tarîfkirin. :::::::::::::Avestaboy bi dehan caran hatibû hişyarkirin ku kelîmeyên kesên din neguherîne lê dîsa jî diçe kelîmeyên min diguherîne ew [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q173065&diff=prev&oldid=2503674476] ne li dijî min êrîş e lê betalkirinên min ên Avestaboyî mobîng e. Helal be ji we re. Min ev sayfeya sansûrên Avestaboyî di 2024an de çêkiribû, ji ber ku bi hezaran guhartinên wî yên kêfî hene, diviyabû ez tiştekî wisa çêkim. Wî cara pêşî bi xwe guhartina min a kelîmeyeke wî bi navê "sensûr" tarîf kiribû. Li vir ti problem nîne. Ez ti car kelîmeyên te naguherînim, tu jî yên min naguherînî çi heqê Avestaboy heye kelîmeyên min diguherîne bi behaneya rastnivîsînê? [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081] Eger qiral an qral xelet be, însan yek ji wan tercîh dike, naçe kelîmeyeke din naxe sayfeyê. Me li ser vê yekê gî gotibûn bila ti kes kelîmeyên kesên din neguherîne, Avestaboyî hîn jî diguhere, ez vî tiştî fêm nakim hûn çima piştgîrî didin wî tevî ku xeletiya mezin wî dike? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:12, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:19, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:22, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:24, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:25, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] ::::::::::::::::::Ma ez mecbûr im her daîm li paşiya xwe binêrim ka tiştekî ku min nivisiye hatibe sansûrkirin an na? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:27, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::Min di 2024an de [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1693346] sansûra wî betal kiriye dîsa çûye [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1986317] qraliyet kiriye keyanî. Ma ev tiştekî normal e? Wextê ez butona "betal bike" bi kar tînim jî, dibêje "Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike." Ez ê tabî kî navê wî etîket bikim da ku bibîne, bi dizî guhartin xelettir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:57, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez di hin tiştan de maf didim te . Pirr caran te ema li Wîkîdaneyê (Wikidata) bê kontrol kopî û bê dil çewtî parve kiribû . Li gorî danasîna te [[Împeratoriya Osmanî]] Qiraliyet û ne Împeratorî û Siltanat bû . Li gorî te [[Împeratoriya Rûsî]] Qraliyetek li Ewropayê bû û ne Împeratoriyek li Ewropa, Asya û Amerîkaya Bakur bû. Her wiha te di gelek danasînên xwe de dewletên ewropî bi '''Copypaste''' wek dewlet an Qiraliyetên xiristiyanî bi nav kiribû. Şirovekirinên û danasînên te wisa nîşan dide ku hemû wan dewletên olî bûn, mîna [[Vatîkan|Vatîkanê]]. ::::::::::::::Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) ::::::::::::::bê dil hatiye '''Şaîr , Şairê/a''' an '''Nivîskarê / a''' hatine nivîsandin. Dema ku ew kêmasî tên guhertin paşê ew li gorî te dibe sensûr ? Me ne gotûbû ku em qet neguherînin. Me gotibû ku em '''bê gotûbêj''' ne guherînin .Lê heke em durist bin, ne tu û ne jî ez her dem bi tevahî li gorî vê yekê tevdigeriyan. Hin caran ji bo hin guhertinan ji min re destûr hatiye dayîn, her çend tu wê demê li ser malperê ne çalak bûyî. Her weha, gelek nivîskar û rêveberên Wîkîpediya kurdî bi rêkûpêk ne çalak in, ji ber vê yekê ez gelek caran neçar dimînim ku demeke dirêj li benda bersivê bimînim. ::::::::::::::Wek ku @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] jî li jorê ji got, te jî bê destûr hin guhertin kir. Li gorî mantiqa te, ez jî dikarim bi heman awayî wek te lîsteyekê amade bikim û sernavê wê bikim “Sensûra Wikihez” û paşê navê te îşaret bikim ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 12:15, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Na, me got ti kelîme neyê guhartin ji xeynî sernavê made û kategoriyan. Dîsa jî, piştî wê gotûbêjê, ji xeynî Gelhe/Gelhenasî ku navên beşên vala ne, te li ku derê dîtiye min kelîmeyeke kesekî din guhartiye? Xêra xwe wana yek bi yek li vir rêz bike, ez ê bixwe li ser wan binivîsim "min sansûra xwe vegerand". :::::::::::::::Sererastkirinên te yên [[Împeratoriya Rûsî]], [[Împeratoriya Osmanî]] baş in, wextê bi niyeteke baş diguherînî ez wana betal nakim, tu dibêjî "dewleta tarîxî" tenê ne bes e, wê demê gereg tu jî tenê "dewleta dîrokî" [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q4833446&diff=prev&oldid=2505044207] nenivîsî. Ez bi copy-paste naxebitim, lîsteya madeyan li gorî kategoriyan derdixim û bi riya [https://quickstatements.toolforge.org/#/batch quickstatements] wana carekê de dinivîsim. Ne tiştekî zor e tu jî dikarî vê yekê hîn bibî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:30, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/wiki/Q20610247] li vir tenê dibêje helbestvan, ez herim niha "şairê kurd" serarast bikim, ma ev nabe sansûrkirin? ez tiştek wisa nakim lê tu her tim dikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:35, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Kanî "Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) bê dil hatiye Şaîr , Şairê/a an Nivîskarê / a" ?? ::::::::::::::::: tenê [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Special:Search&limit=20&offset=0&ns0=1&search=insource%3A%2Fniv%C3%AEskar%C3%AA%5C%2Fa%2F 171] nivîskarê/a hene, yek [https://www.wikidata.org/w/index.php?search=insource%3A%2F%C5%9Fa%C3%AEr%C3%AA%5C%2Fa%2F&title=Special%3ASearch&profile=advanced&fulltext=1&ns0=1 şairê/a] tine ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:41, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mala te ew wek îronî bû . Wek mînak X him tîp him jî wek tiştên nenas e . 171 jî pirr in. Lê gorî min ew sîstemek ne rind e û bê dil û çêkirî ye . Her wiha te pir cara @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di gotara [[E. E. Cummings]] de te li ser Wikidatayê şaîr/a amerîkî nivîsandibû . Paşê min jî peyvên helbestvan, wênesaz û şanonîvsekî amerîkî ji gotara bingehîn tomar kir. Ji ber ku ew ne tenê helbestvan bû. Ew jî çewt e . Te jî danasînê wek şaîrê û nivîskarê guherand [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:18, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::Ez fêm nakim hûn çawa îdia dikin @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mobîngê dike. Wikihez yek ji endamên herî baş e û gelek ji wextê xwe bi betalkirina vandalismên @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] xerc kiriye. Min jî gelek wextê bi wê xerc kiriye. Û hê jî têra xwe guhertinên bêheq mane. Wextê ko wiqas salan wî ewqas tişt vandalîze dikirin dengê we dernediket. ::::::::::::::Va, berî hinek salan me wiqasî li serê minaqeşe kir jî ev şexs fêm nake û bi guhertinên xwe dewam dike ev çawa dibe sûcê Wikihez? Heke Avestaboy dev ji bêhurmetiya xwe berdabane me hew tiştekî digot û hûn vêce sûc dixine sukra Wikihez? Li vir mobîngek hatibe kirin, ji aliyê Avestaboy ve li ser timamê wîkîpediyayê hatiye kirin, ew e ê ko bêhurmet bi deh hezaran kelîme guhertine û zimanê xelkê sansûr kiriye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 13:27, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::Na, me gelekî tolerans nîşanî wî daye. Bi botê pirr gotaran bê gotûbejê guherandiye! Me destûra botê ji bo vê yekê da? Hemû kategorî bi peyva "dîrok" hatine çêkirin ew jî bi peyva "tarîx" çêdike: dizanî ku şaş e dîsa jî çêdike (bersiva wî: Avestaboy witra diki ez jî dikim...). :::::::::::::::Li ser Wîkîferhengê û ''[https://translatewiki.net/wiki/Portal:Ku translatewiki.net]'' jî witira dike, bnr. [[:wikt:Gotûbêj:wate]] û [[wikt:Gotûbêj:helbest]]. Peyamên ku li ser ''translatewiki.net'' li vira jî tên dîtin, çima pirs nake? :::::::::::::::Xeletên Avestaboy jî hene feqet rûpela gotûbêjê bikar tîne (piranî kes bersiv nade), heqeret nake û bi botan rûpelan li gor dixwaza xwe naguherîne. Guherandinên bi destan û bi botê yek ninin! Wîkîpediya projeyeke hevkarî ye; bi min hûn nizanîn di nav projeyeke komê de bişuxilin, bi dîtina min daxwaza we ew jî nîne. Malperek vekin û her tişt li gor dixwaza xwe bikin, jixwe te malperek vekiriye, ew projeyê ji bo alternatîvê mezin bikin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:48, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::: 7gr7opbf5zvy3wtun014i48q96mrvnl 2062222 2062217 2026-06-17T14:56:33Z Ghybu 9854 /* Vebijêrk */ 2062222 wikitext text/x-wiki == Vebijêrk == Birayê ezîz, "vebijêrk" navdêr e nabe ku wekî sifet bi kar bînî, hem jî tê maneya opsiyon, di nav çend opsiyonan de tiştekî hildibijêrî. Loma Dîroka_li vir tiştekî dinivîsim ji bo ku nekeve netîceyên Googlê_vebijêrk nabe li ser Googlê "Dîroka alternatîf" gelek netîce dide. Ji kerema xwe vê xeletiyê rast bike. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:01, 12 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Heval tu jî '''Heqên însanan''' an jî '''Artîst''' û '''ne''' [[Mafên mirovan]] an jî [[Hunermend]] dinivîsî .Dema min peyva '''Nederlenda''' wek [[Holenda]] bi sedem guherandibû ew ji bo te problem bû û te nivîsandibû ku heqê kesî tune peyvên kesekî din biguhêrîn e . Her wiha peyva vêbijêrk di gelek ferhengên nûjen de tomarkirî ye . :https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:11, 12 hezîran 2026 (UTC) ::Binêre https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m dibêje "vebijêrk (m)" yanî îsmê ku bi cinsiyeta "mê" ye yanî îsm/navdêr e. Ne rengdêr/sifet e. Ji kerema xwe ji kesekî ewle pirs bike ka ferqa îsm û sifet çi ye, û çawa tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:21, 12 hezîran 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Wîkîferheng]] bi almanî '''Alternative û''' :::'''alternativ''' dinivîs e. '''Alternative [[Navdêr]]''' û hemû navdêr bi almanî mezin tên nivîsandin û '''alternativ''' rengdêr e û lewma bi almanî biçûk tê nivîsandin. Bi zimanê tirkî '''alternatif''' dikare hem rengdêr û hem jî navdêr be - li gorî ka di hevokê de çawa tê bikar anîn. Ev dişibihe zimanên almanî an îngilîzî. :::https://ku.wiktionary.org/wiki/vebij%C3%AArk [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:47, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::Li ser [[:wikt:vebijêrk]] ^?alternativ dibêje yanî ev tercime gumanbar e bi botê hatiye îlawekirin. Maalesef hin kes gelek kelîme û sayfe (wekî [[:wikt:alternativ]]) bi botê li ser Wîkîferhengê çêkirine, problema mezintir jî bi bikaranîna botê kelîmeyên kurdî, îngilîzî, tirkî, almanî hatine miqayesekirin û li gorî netîceya ku nehatiye kontrolkirin gelek tercime li qismê Wergerê hatiye dayîn. Loma gereg gelek dîqet bikî wextê Wîkîferhengê bi kar tînî. Alternativ dikare sifet be lê vebijêrk tercimeya "seçenek" a tirkî ya ve + bijêr(bijartin)+ -k [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:02, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez şer naxwazim. Min '''vêbijêrk''' hildabû ji ber ku bi kurdî du rastnivîs hene '''alternatîv''' û '''alternatîf'''. Nivîsandina '''îf''' :::::bi bandora zimanê tirkî çê bûyê .Wîkîpediyaya bi kurdî -'''îv''' tercîh dike . Lewma heke tu dixwazî em dikarin sernav wek '''Dîroka alternatîv''' biguhêrîn in. Baş bûya em bizanin ger '''dîroka vêbijêrk''' wek hemwate derbasdar an çewt e . Lê ez ne zimannas im û ez texmîn ku tu jî ne zimannas î. Helwesta pisporan li vir pêwîst e [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 20:36, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::::Belkî dîplomaya min a ji yek ji unîversîteyên herî mezin ên Tirkiyeyê nabêje zimannas lê min beşeke gelek nêzîkî zimannasiya îngilîzî xwendiye, dersên me gişt li ser zimannasiyê bûn. Loma ez li ser xisûsên zimanî zêdetir bala xwe didim. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:47, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ji bo te aniha rastnivîsa kroatî wek xirwat / xirwatî ji bo te sensûr e ? Her wiha te berê bi xwe gotibû ku [[Xirwatistan|Xirwat]] û [[Xirwatistan]] rastnivîsa derbasdar e . Te xwe sernavê Kroatya wek [[Xirwatistan]] guherandibû . Li gorî mentiqa te tu jî sensûrkarî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:00, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rastnivîs û hemmane cuda ne. Min zanebûnî dest neda bikaranînên kroatya di vê maddeyê de lê tu çûyî gî kiriye xirwat. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 13:06, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu xwe di sernavan de peyva kitêb û wek roman diguherin î .Yanî ez nabêjim ku ew guhertin baş an xirab e . Heta te peyvên îcadkirî wek '''Nederlenda''' betal kir . Dema tu tiştî diguherînî temam e . Ema heke kesek din vê dike ew paşê dibe [[sensûr]], tiştê wisa [[Durû|durûtî]] ye. Ez nabêjim ku ez bê çewtî xeletî me. Li ser Wîkîpediyayê pêwîst e ku mirov bi hev re û ne li dijê hev bixebitin. Û aniha min dît ku ew mixabin ew wisa nebûye . :::::::::Berî ku ez gelek saeten jiyana xwe li vir bêwate winda bikim, ez tercîh dikim ku pirtûkek baş bixwînim an rêzefîlmek an fîlmek temaşe bikim. @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ,@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez guneh xwe nakim, hincet nakim ema piştî 8 salan ez dixwazim xatirê xwe ji we bixwazim . Silav û rêz :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:39, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::Silav, ne hewceye ko tu ji ber kiryarên wîkîhez, dev ji xebatên xwe berdî. Heval Wîkîhez hewl dide li dewsa kurdî, kurd peyvên bi tirkî û erebî bi kar bînin da ko hêdî hêdî kurdî nêzîkê wan zimanan bibe û di nav wan de bihele. Wîkîhez di peyamên vê rûpelê de van peyvan bikar aniye. ::::::::::“sifet, mane, netîce, îsm, cinsîyet, ferq, îlawekirin, kelîme, sayfe, miqayese, xisûs “ Gelo zimanê kurdî ji bo van peyvan têr nakê ? Mirov çima li dewsa van peyvan peyvên kurdî bi kar naîne? ::::::::::-- rengdêr, wate, encam, nav, zayend, cudahî, lê zêdekirin, peyv, rûpel, berhevdanîn, mijar- babet -- [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:19, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Êvar baş . Ez nabêjim ku min berê çewtî û xeletî ne kiriye. Lê aniha ez li ser guhertinan gotûbêj dikim . Da ku zêde şer der nekeve . Berê min vê jî zêde nekir . Ew jî çewt û xelet bû. Aniha ew lîste çê dike bi tiştên ku ew wek sensûr bi nav dike. Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike . Eşkere ye ku ew kesek e ku dixwaze min aciz bike an jî provoke bike. Ez jî dikarim lîstek bi guhertinên wî çê bikim û navê wî îşaret bikim. Lê ez wê nakim. Ne hewce ye ku her kes ji her kesê din hez bike, lê li Wîkîpediyaya Kurdî gelek kêm nivîskar û rêveber hene. Eger em ji hev nefret bikin, em ê nikaribin bi hev re bixebitin. Ez vê yekê xebat ne ji bo xwe dikim, lê ji bo ku ziman û çanda kurdî nemirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:57, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081 sansûra te ya kelîmeyeke min] û yên herî nû [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=User_talk:Avestaboy&oldid=2506165688] {{dîwar}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:34, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Qiral, Qral, Qiralîçe an Qralîçe ? :::::::::::::Min kêmasiyên van peyvan bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re gotûbêj kiribû. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 21:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::Silav ji her kesê re. Di vî warî de ez hê jî li ser fikrê xwe yê berê me. Mixabin di warên xebatên ziman de hemî saziyên kurdî bi kêmasî ne. Fikreke min ê ji bo projeyeke nû yê rêzimana Wîkîpediya kurdî heye an jî ji bo berfirehkirina Rupela Wîkîpediya şêwaz. Wekê ku hûn dizanin zimanê kurdî şaxeke ji zimanên îranî ye. Ji bo parastina reseniya kurmancî divê em tenê li ser van zimanan lêkolîn bikin ger peyvek deyn bigirin divê ji van zimanan deyn bigirin ne ji zimanên semîtîk an jî altayî. Di heman demê de mirov dikare ji xeynî soranî (ji ber ku gelek peyvên soranî têne bikaranîn) lêkolîn li ser zaravayên din ên kurdî jî bike. Di heman demê de divê ev peyv li gorî xwezaya zimanê kurmancî be. Wek mînak di van demên dawî de ez li cihê peyva lûtke peya bilinde bikar tînim. Ev peyv li gorî peyva lûtke êdî li gorî xwezaya kurmancî ye. Mirov dikare van mînakan zêde bike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 20:16, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu yek ji xebatkarên herî newestanbar ê Wîkîpediya Kurdî yî... û ez hêvîdar im ku tu bi awayekî bêtirs û bi sebrî karê xwe yê tê de berdewam bikî. Hertim wêrek bî! Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Wikihez}} Belkî tu ferq nakî feqet tu atmosferek xirab û nebaş di Wîkîpediyayê de çêdikî... Her ku diçe difikirim ku tu nikanî bi yên din re di komê de bişuxilî. Bo mînak, te hemû parametreyên şablonan bi botê û li gorî daxwaza xwe guherandiye; feqet te qet di nav rupela gotûbêjê de tiştek li ser vê xebatê nenivîsiye: te "nexşeya_ciyan" kiriye "[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Babaxak%C3%AE&diff=prev&oldid=1652471 nexşeya_reptiyeyê]", problem nîne feqet te nêrînên bikaranên din pirs kir? Tevgera te ne tiştekî nû ye (gelek kesan berê jî te re gotine): [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:R%C3%AAveber/Balyozxane&diff=prev&oldid=1131978]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 03:53, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] weleh ez jî bi rastî naxwazim dev jî nivîsandinê ber dim .Bi vî awayî ema nikare bidome. Berê betalkirinên wî hîn mafdar bûn. Ema aniha betalkirinên wî ne normal in. Berê bi xwe gotibû ku peyvên Kroat û Kroatya di ferhengê de tune . ::::::::::::[[Gotûbêja kategoriyê:Xirwat]] ::::::::::::Niha wî lîsteyek amade kiriye ku navê min jî tê de ye û bêguman navê min jî destnîşan kiriye. @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] berê jî pêşniyar kiribû ku navê gotara Kîpros were guhartin û bibe [[Qibris]] û me jî ew pejirand. Min jî paşê di gotarên xwe de nivîsa Kîpros guhart û kir Qibris. ::::::::::::Di her Wîkîpedyayekê de mirov li gorî standardeke rastnivîsê tevdigere. Ez li dijî rexneya avaker û konstruktîv nînim, lê tiştê ku @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] dike ne rexne ye; ew zêdetir biçûkxistin û kêmnirxkirina kesekî ye. Dibe ku ew bi xwe jî vê yekê fam neke. ::::::::::::Bi rastî, ez êdî tu hewesê vê yekê nînim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 09:51, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]/@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] bi dîtina min, eve kampanyayeke mobîng û biçûkkirina xebatkarekî Wîkîpediyê ya jimêjveyî ye. Rêbazên Wikipedia li ser çi dibêjin? Hûn wek rêveberên projeya me çi dibêjin û çi dikarin bikin? Nehêlin van êrişên ser @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] berdewam bikin û piştguh nexin. Gelek spas, silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:26, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Min got ez ê cewabê nedim ji ber ku ez çi bibêjim hûn dibêjin usliba te xirab e tevî ku gelek bala xwe didim. Gotinên min yên herî normal [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Philadelphia#c-Wikihez-20260610083000-Sernav] bi navê tinaz û îronî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Kal%C3%AEforniya#c-Ghybu-20260610173400-Wikihez-20260610082700] tên tarîfkirin. :::::::::::::Avestaboy bi dehan caran hatibû hişyarkirin ku kelîmeyên kesên din neguherîne lê dîsa jî diçe kelîmeyên min diguherîne ew [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q173065&diff=prev&oldid=2503674476] ne li dijî min êrîş e lê betalkirinên min ên Avestaboyî mobîng e. Helal be ji we re. Min ev sayfeya sansûrên Avestaboyî di 2024an de çêkiribû, ji ber ku bi hezaran guhartinên wî yên kêfî hene, diviyabû ez tiştekî wisa çêkim. Wî cara pêşî bi xwe guhartina min a kelîmeyeke wî bi navê "sensûr" tarîf kiribû. Li vir ti problem nîne. Ez ti car kelîmeyên te naguherînim, tu jî yên min naguherînî çi heqê Avestaboy heye kelîmeyên min diguherîne bi behaneya rastnivîsînê? [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081] Eger qiral an qral xelet be, însan yek ji wan tercîh dike, naçe kelîmeyeke din naxe sayfeyê. Me li ser vê yekê gî gotibûn bila ti kes kelîmeyên kesên din neguherîne, Avestaboyî hîn jî diguhere, ez vî tiştî fêm nakim hûn çima piştgîrî didin wî tevî ku xeletiya mezin wî dike? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:12, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:19, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:22, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:24, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:25, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] ::::::::::::::::::Ma ez mecbûr im her daîm li paşiya xwe binêrim ka tiştekî ku min nivisiye hatibe sansûrkirin an na? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:27, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::Min di 2024an de [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1693346] sansûra wî betal kiriye dîsa çûye [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1986317] qraliyet kiriye keyanî. Ma ev tiştekî normal e? Wextê ez butona "betal bike" bi kar tînim jî, dibêje "Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike." Ez ê tabî kî navê wî etîket bikim da ku bibîne, bi dizî guhartin xelettir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:57, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez di hin tiştan de maf didim te . Pirr caran te ema li Wîkîdaneyê (Wikidata) bê kontrol kopî û bê dil çewtî parve kiribû . Li gorî danasîna te [[Împeratoriya Osmanî]] Qiraliyet û ne Împeratorî û Siltanat bû . Li gorî te [[Împeratoriya Rûsî]] Qraliyetek li Ewropayê bû û ne Împeratoriyek li Ewropa, Asya û Amerîkaya Bakur bû. Her wiha te di gelek danasînên xwe de dewletên ewropî bi '''Copypaste''' wek dewlet an Qiraliyetên xiristiyanî bi nav kiribû. Şirovekirinên û danasînên te wisa nîşan dide ku hemû wan dewletên olî bûn, mîna [[Vatîkan|Vatîkanê]]. ::::::::::::::Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) ::::::::::::::bê dil hatiye '''Şaîr , Şairê/a''' an '''Nivîskarê / a''' hatine nivîsandin. Dema ku ew kêmasî tên guhertin paşê ew li gorî te dibe sensûr ? Me ne gotûbû ku em qet neguherînin. Me gotibû ku em '''bê gotûbêj''' ne guherînin .Lê heke em durist bin, ne tu û ne jî ez her dem bi tevahî li gorî vê yekê tevdigeriyan. Hin caran ji bo hin guhertinan ji min re destûr hatiye dayîn, her çend tu wê demê li ser malperê ne çalak bûyî. Her weha, gelek nivîskar û rêveberên Wîkîpediya kurdî bi rêkûpêk ne çalak in, ji ber vê yekê ez gelek caran neçar dimînim ku demeke dirêj li benda bersivê bimînim. ::::::::::::::Wek ku @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] jî li jorê ji got, te jî bê destûr hin guhertin kir. Li gorî mantiqa te, ez jî dikarim bi heman awayî wek te lîsteyekê amade bikim û sernavê wê bikim “Sensûra Wikihez” û paşê navê te îşaret bikim ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 12:15, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Na, me got ti kelîme neyê guhartin ji xeynî sernavê made û kategoriyan. Dîsa jî, piştî wê gotûbêjê, ji xeynî Gelhe/Gelhenasî ku navên beşên vala ne, te li ku derê dîtiye min kelîmeyeke kesekî din guhartiye? Xêra xwe wana yek bi yek li vir rêz bike, ez ê bixwe li ser wan binivîsim "min sansûra xwe vegerand". :::::::::::::::Sererastkirinên te yên [[Împeratoriya Rûsî]], [[Împeratoriya Osmanî]] baş in, wextê bi niyeteke baş diguherînî ez wana betal nakim, tu dibêjî "dewleta tarîxî" tenê ne bes e, wê demê gereg tu jî tenê "dewleta dîrokî" [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q4833446&diff=prev&oldid=2505044207] nenivîsî. Ez bi copy-paste naxebitim, lîsteya madeyan li gorî kategoriyan derdixim û bi riya [https://quickstatements.toolforge.org/#/batch quickstatements] wana carekê de dinivîsim. Ne tiştekî zor e tu jî dikarî vê yekê hîn bibî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:30, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/wiki/Q20610247] li vir tenê dibêje helbestvan, ez herim niha "şairê kurd" serarast bikim, ma ev nabe sansûrkirin? ez tiştek wisa nakim lê tu her tim dikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:35, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Kanî "Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) bê dil hatiye Şaîr , Şairê/a an Nivîskarê / a" ?? ::::::::::::::::: tenê [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Special:Search&limit=20&offset=0&ns0=1&search=insource%3A%2Fniv%C3%AEskar%C3%AA%5C%2Fa%2F 171] nivîskarê/a hene, yek [https://www.wikidata.org/w/index.php?search=insource%3A%2F%C5%9Fa%C3%AEr%C3%AA%5C%2Fa%2F&title=Special%3ASearch&profile=advanced&fulltext=1&ns0=1 şairê/a] tine ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:41, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mala te ew wek îronî bû . Wek mînak X him tîp him jî wek tiştên nenas e . 171 jî pirr in. Lê gorî min ew sîstemek ne rind e û bê dil û çêkirî ye . Her wiha te pir cara @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di gotara [[E. E. Cummings]] de te li ser Wikidatayê şaîr/a amerîkî nivîsandibû . Paşê min jî peyvên helbestvan, wênesaz û şanonîvsekî amerîkî ji gotara bingehîn tomar kir. Ji ber ku ew ne tenê helbestvan bû. Ew jî çewt e . Te jî danasînê wek şaîrê û nivîskarê guherand [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:18, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::Ez fêm nakim hûn çawa îdia dikin @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mobîngê dike. Wikihez yek ji endamên herî baş e û gelek ji wextê xwe bi betalkirina vandalismên @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] xerc kiriye. Min jî gelek wextê bi wê xerc kiriye. Û hê jî têra xwe guhertinên bêheq mane. Wextê ko wiqas salan wî ewqas tişt vandalîze dikirin dengê we dernediket. ::::::::::::::Va, berî hinek salan me wiqasî li serê minaqeşe kir jî ev şexs fêm nake û bi guhertinên xwe dewam dike ev çawa dibe sûcê Wikihez? Heke Avestaboy dev ji bêhurmetiya xwe berdabane me hew tiştekî digot û hûn vêce sûc dixine sukra Wikihez? Li vir mobîngek hatibe kirin, ji aliyê Avestaboy ve li ser timamê wîkîpediyayê hatiye kirin, ew e ê ko bêhurmet bi deh hezaran kelîme guhertine û zimanê xelkê sansûr kiriye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 13:27, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::Na, me gelekî tolerans nîşanî wî daye. Bi botê pirr gotaran bê gotûbejê guherandiye! Me destûra botê ji bo vê yekê da? Hemû kategorî bi peyva "dîrok" hatine çêkirin ew jî bi peyva "tarîx" çêdike: dizanî ku şaş e dîsa jî çêdike (bersiva wî: Avestaboy witra diki ez jî dikim...). :::::::::::::::Li ser Wîkîferhengê û ''[https://translatewiki.net/wiki/Portal:Ku translatewiki.net]'' jî witira dike, bnr. [[:wikt:Gotûbêj:wate]] û [[wikt:Gotûbêj:helbest]]. Peyamên ku li ser ''translatewiki.net'' hatine nivîsîn li vira jî tên dîtin, çima pirs nake? :::::::::::::::Xeletên Avestaboy jî hene feqet rûpela gotûbêjê bikar tîne (piranî kes bersiv nade), heqeret nake û bi botan rûpelan li gor dixwaza xwe naguherîne. Guherandinên bi destan û bi botê yek ninin! Wîkîpediya projeyeke hevkarî ye; bi min hûn nizanîn di nav projeyeke komê de bişuxilin, bi dîtina min daxwaza we ew jî nîne. Malperek vekin û her tişt li gor dixwaza xwe bikin, jixwe te malperek vekiriye, ew projeyê ji bo alternatîvê mezin bikin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:48, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::: birs2c4g7fgua98sjmo0pxtd9q56ef4 2062223 2062222 2026-06-17T14:56:50Z Guherto 41494 /* Vebijêrk */ Bersiv 2062223 wikitext text/x-wiki == Vebijêrk == Birayê ezîz, "vebijêrk" navdêr e nabe ku wekî sifet bi kar bînî, hem jî tê maneya opsiyon, di nav çend opsiyonan de tiştekî hildibijêrî. Loma Dîroka_li vir tiştekî dinivîsim ji bo ku nekeve netîceyên Googlê_vebijêrk nabe li ser Googlê "Dîroka alternatîf" gelek netîce dide. Ji kerema xwe vê xeletiyê rast bike. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:01, 12 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Heval tu jî '''Heqên însanan''' an jî '''Artîst''' û '''ne''' [[Mafên mirovan]] an jî [[Hunermend]] dinivîsî .Dema min peyva '''Nederlenda''' wek [[Holenda]] bi sedem guherandibû ew ji bo te problem bû û te nivîsandibû ku heqê kesî tune peyvên kesekî din biguhêrîn e . Her wiha peyva vêbijêrk di gelek ferhengên nûjen de tomarkirî ye . :https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:11, 12 hezîran 2026 (UTC) ::Binêre https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m dibêje "vebijêrk (m)" yanî îsmê ku bi cinsiyeta "mê" ye yanî îsm/navdêr e. Ne rengdêr/sifet e. Ji kerema xwe ji kesekî ewle pirs bike ka ferqa îsm û sifet çi ye, û çawa tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:21, 12 hezîran 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Wîkîferheng]] bi almanî '''Alternative û''' :::'''alternativ''' dinivîs e. '''Alternative [[Navdêr]]''' û hemû navdêr bi almanî mezin tên nivîsandin û '''alternativ''' rengdêr e û lewma bi almanî biçûk tê nivîsandin. Bi zimanê tirkî '''alternatif''' dikare hem rengdêr û hem jî navdêr be - li gorî ka di hevokê de çawa tê bikar anîn. Ev dişibihe zimanên almanî an îngilîzî. :::https://ku.wiktionary.org/wiki/vebij%C3%AArk [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:47, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::Li ser [[:wikt:vebijêrk]] ^?alternativ dibêje yanî ev tercime gumanbar e bi botê hatiye îlawekirin. Maalesef hin kes gelek kelîme û sayfe (wekî [[:wikt:alternativ]]) bi botê li ser Wîkîferhengê çêkirine, problema mezintir jî bi bikaranîna botê kelîmeyên kurdî, îngilîzî, tirkî, almanî hatine miqayesekirin û li gorî netîceya ku nehatiye kontrolkirin gelek tercime li qismê Wergerê hatiye dayîn. Loma gereg gelek dîqet bikî wextê Wîkîferhengê bi kar tînî. Alternativ dikare sifet be lê vebijêrk tercimeya "seçenek" a tirkî ya ve + bijêr(bijartin)+ -k [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:02, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez şer naxwazim. Min '''vêbijêrk''' hildabû ji ber ku bi kurdî du rastnivîs hene '''alternatîv''' û '''alternatîf'''. Nivîsandina '''îf''' :::::bi bandora zimanê tirkî çê bûyê .Wîkîpediyaya bi kurdî -'''îv''' tercîh dike . Lewma heke tu dixwazî em dikarin sernav wek '''Dîroka alternatîv''' biguhêrîn in. Baş bûya em bizanin ger '''dîroka vêbijêrk''' wek hemwate derbasdar an çewt e . Lê ez ne zimannas im û ez texmîn ku tu jî ne zimannas î. Helwesta pisporan li vir pêwîst e [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 20:36, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::::Belkî dîplomaya min a ji yek ji unîversîteyên herî mezin ên Tirkiyeyê nabêje zimannas lê min beşeke gelek nêzîkî zimannasiya îngilîzî xwendiye, dersên me gişt li ser zimannasiyê bûn. Loma ez li ser xisûsên zimanî zêdetir bala xwe didim. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:47, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ji bo te aniha rastnivîsa kroatî wek xirwat / xirwatî ji bo te sensûr e ? Her wiha te berê bi xwe gotibû ku [[Xirwatistan|Xirwat]] û [[Xirwatistan]] rastnivîsa derbasdar e . Te xwe sernavê Kroatya wek [[Xirwatistan]] guherandibû . Li gorî mentiqa te tu jî sensûrkarî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:00, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rastnivîs û hemmane cuda ne. Min zanebûnî dest neda bikaranînên kroatya di vê maddeyê de lê tu çûyî gî kiriye xirwat. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 13:06, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu xwe di sernavan de peyva kitêb û wek roman diguherin î .Yanî ez nabêjim ku ew guhertin baş an xirab e . Heta te peyvên îcadkirî wek '''Nederlenda''' betal kir . Dema tu tiştî diguherînî temam e . Ema heke kesek din vê dike ew paşê dibe [[sensûr]], tiştê wisa [[Durû|durûtî]] ye. Ez nabêjim ku ez bê çewtî xeletî me. Li ser Wîkîpediyayê pêwîst e ku mirov bi hev re û ne li dijê hev bixebitin. Û aniha min dît ku ew mixabin ew wisa nebûye . :::::::::Berî ku ez gelek saeten jiyana xwe li vir bêwate winda bikim, ez tercîh dikim ku pirtûkek baş bixwînim an rêzefîlmek an fîlmek temaşe bikim. @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ,@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez guneh xwe nakim, hincet nakim ema piştî 8 salan ez dixwazim xatirê xwe ji we bixwazim . Silav û rêz :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:39, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::Silav, ne hewceye ko tu ji ber kiryarên wîkîhez, dev ji xebatên xwe berdî. Heval Wîkîhez hewl dide li dewsa kurdî, kurd peyvên bi tirkî û erebî bi kar bînin da ko hêdî hêdî kurdî nêzîkê wan zimanan bibe û di nav wan de bihele. Wîkîhez di peyamên vê rûpelê de van peyvan bikar aniye. ::::::::::“sifet, mane, netîce, îsm, cinsîyet, ferq, îlawekirin, kelîme, sayfe, miqayese, xisûs “ Gelo zimanê kurdî ji bo van peyvan têr nakê ? Mirov çima li dewsa van peyvan peyvên kurdî bi kar naîne? ::::::::::-- rengdêr, wate, encam, nav, zayend, cudahî, lê zêdekirin, peyv, rûpel, berhevdanîn, mijar- babet -- [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:19, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Êvar baş . Ez nabêjim ku min berê çewtî û xeletî ne kiriye. Lê aniha ez li ser guhertinan gotûbêj dikim . Da ku zêde şer der nekeve . Berê min vê jî zêde nekir . Ew jî çewt û xelet bû. Aniha ew lîste çê dike bi tiştên ku ew wek sensûr bi nav dike. Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike . Eşkere ye ku ew kesek e ku dixwaze min aciz bike an jî provoke bike. Ez jî dikarim lîstek bi guhertinên wî çê bikim û navê wî îşaret bikim. Lê ez wê nakim. Ne hewce ye ku her kes ji her kesê din hez bike, lê li Wîkîpediyaya Kurdî gelek kêm nivîskar û rêveber hene. Eger em ji hev nefret bikin, em ê nikaribin bi hev re bixebitin. Ez vê yekê xebat ne ji bo xwe dikim, lê ji bo ku ziman û çanda kurdî nemirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:57, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081 sansûra te ya kelîmeyeke min] û yên herî nû [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=User_talk:Avestaboy&oldid=2506165688] {{dîwar}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:34, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Qiral, Qral, Qiralîçe an Qralîçe ? :::::::::::::Min kêmasiyên van peyvan bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re gotûbêj kiribû. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 21:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::Silav ji her kesê re. Di vî warî de ez hê jî li ser fikrê xwe yê berê me. Mixabin di warên xebatên ziman de hemî saziyên kurdî bi kêmasî ne. Fikreke min ê ji bo projeyeke nû yê rêzimana Wîkîpediya kurdî heye an jî ji bo berfirehkirina Rupela Wîkîpediya şêwaz. Wekê ku hûn dizanin zimanê kurdî şaxeke ji zimanên îranî ye. Ji bo parastina reseniya kurmancî divê em tenê li ser van zimanan lêkolîn bikin ger peyvek deyn bigirin divê ji van zimanan deyn bigirin ne ji zimanên semîtîk an jî altayî. Di heman demê de mirov dikare ji xeynî soranî (ji ber ku gelek peyvên soranî têne bikaranîn) lêkolîn li ser zaravayên din ên kurdî jî bike. Di heman demê de divê ev peyv li gorî xwezaya zimanê kurmancî be. Wek mînak di van demên dawî de ez li cihê peyva lûtke peya bilinde bikar tînim. Ev peyv li gorî peyva lûtke êdî li gorî xwezaya kurmancî ye. Mirov dikare van mînakan zêde bike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 20:16, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu yek ji xebatkarên herî newestanbar ê Wîkîpediya Kurdî yî... û ez hêvîdar im ku tu bi awayekî bêtirs û bi sebrî karê xwe yê tê de berdewam bikî. Hertim wêrek bî! Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Wikihez}} Belkî tu ferq nakî feqet tu atmosferek xirab û nebaş di Wîkîpediyayê de çêdikî... Her ku diçe difikirim ku tu nikanî bi yên din re di komê de bişuxilî. Bo mînak, te hemû parametreyên şablonan bi botê û li gorî daxwaza xwe guherandiye; feqet te qet di nav rupela gotûbêjê de tiştek li ser vê xebatê nenivîsiye: te "nexşeya_ciyan" kiriye "[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Babaxak%C3%AE&diff=prev&oldid=1652471 nexşeya_reptiyeyê]", problem nîne feqet te nêrînên bikaranên din pirs kir? Tevgera te ne tiştekî nû ye (gelek kesan berê jî te re gotine): [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:R%C3%AAveber/Balyozxane&diff=prev&oldid=1131978]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 03:53, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] weleh ez jî bi rastî naxwazim dev jî nivîsandinê ber dim .Bi vî awayî ema nikare bidome. Berê betalkirinên wî hîn mafdar bûn. Ema aniha betalkirinên wî ne normal in. Berê bi xwe gotibû ku peyvên Kroat û Kroatya di ferhengê de tune . ::::::::::::[[Gotûbêja kategoriyê:Xirwat]] ::::::::::::Niha wî lîsteyek amade kiriye ku navê min jî tê de ye û bêguman navê min jî destnîşan kiriye. @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] berê jî pêşniyar kiribû ku navê gotara Kîpros were guhartin û bibe [[Qibris]] û me jî ew pejirand. Min jî paşê di gotarên xwe de nivîsa Kîpros guhart û kir Qibris. ::::::::::::Di her Wîkîpedyayekê de mirov li gorî standardeke rastnivîsê tevdigere. Ez li dijî rexneya avaker û konstruktîv nînim, lê tiştê ku @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] dike ne rexne ye; ew zêdetir biçûkxistin û kêmnirxkirina kesekî ye. Dibe ku ew bi xwe jî vê yekê fam neke. ::::::::::::Bi rastî, ez êdî tu hewesê vê yekê nînim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 09:51, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]/@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] bi dîtina min, eve kampanyayeke mobîng û biçûkkirina xebatkarekî Wîkîpediyê ya jimêjveyî ye. Rêbazên Wikipedia li ser çi dibêjin? Hûn wek rêveberên projeya me çi dibêjin û çi dikarin bikin? Nehêlin van êrişên ser @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] berdewam bikin û piştguh nexin. Gelek spas, silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:26, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Min got ez ê cewabê nedim ji ber ku ez çi bibêjim hûn dibêjin usliba te xirab e tevî ku gelek bala xwe didim. Gotinên min yên herî normal [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Philadelphia#c-Wikihez-20260610083000-Sernav] bi navê tinaz û îronî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Kal%C3%AEforniya#c-Ghybu-20260610173400-Wikihez-20260610082700] tên tarîfkirin. :::::::::::::Avestaboy bi dehan caran hatibû hişyarkirin ku kelîmeyên kesên din neguherîne lê dîsa jî diçe kelîmeyên min diguherîne ew [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q173065&diff=prev&oldid=2503674476] ne li dijî min êrîş e lê betalkirinên min ên Avestaboyî mobîng e. Helal be ji we re. Min ev sayfeya sansûrên Avestaboyî di 2024an de çêkiribû, ji ber ku bi hezaran guhartinên wî yên kêfî hene, diviyabû ez tiştekî wisa çêkim. Wî cara pêşî bi xwe guhartina min a kelîmeyeke wî bi navê "sensûr" tarîf kiribû. Li vir ti problem nîne. Ez ti car kelîmeyên te naguherînim, tu jî yên min naguherînî çi heqê Avestaboy heye kelîmeyên min diguherîne bi behaneya rastnivîsînê? [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081] Eger qiral an qral xelet be, însan yek ji wan tercîh dike, naçe kelîmeyeke din naxe sayfeyê. Me li ser vê yekê gî gotibûn bila ti kes kelîmeyên kesên din neguherîne, Avestaboyî hîn jî diguhere, ez vî tiştî fêm nakim hûn çima piştgîrî didin wî tevî ku xeletiya mezin wî dike? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:12, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:19, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:22, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:24, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:25, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] ::::::::::::::::::Ma ez mecbûr im her daîm li paşiya xwe binêrim ka tiştekî ku min nivisiye hatibe sansûrkirin an na? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:27, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::Min di 2024an de [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1693346] sansûra wî betal kiriye dîsa çûye [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1986317] qraliyet kiriye keyanî. Ma ev tiştekî normal e? Wextê ez butona "betal bike" bi kar tînim jî, dibêje "Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike." Ez ê tabî kî navê wî etîket bikim da ku bibîne, bi dizî guhartin xelettir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:57, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez di hin tiştan de maf didim te . Pirr caran te ema li Wîkîdaneyê (Wikidata) bê kontrol kopî û bê dil çewtî parve kiribû . Li gorî danasîna te [[Împeratoriya Osmanî]] Qiraliyet û ne Împeratorî û Siltanat bû . Li gorî te [[Împeratoriya Rûsî]] Qraliyetek li Ewropayê bû û ne Împeratoriyek li Ewropa, Asya û Amerîkaya Bakur bû. Her wiha te di gelek danasînên xwe de dewletên ewropî bi '''Copypaste''' wek dewlet an Qiraliyetên xiristiyanî bi nav kiribû. Şirovekirinên û danasînên te wisa nîşan dide ku hemû wan dewletên olî bûn, mîna [[Vatîkan|Vatîkanê]]. ::::::::::::::Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) ::::::::::::::bê dil hatiye '''Şaîr , Şairê/a''' an '''Nivîskarê / a''' hatine nivîsandin. Dema ku ew kêmasî tên guhertin paşê ew li gorî te dibe sensûr ? Me ne gotûbû ku em qet neguherînin. Me gotibû ku em '''bê gotûbêj''' ne guherînin .Lê heke em durist bin, ne tu û ne jî ez her dem bi tevahî li gorî vê yekê tevdigeriyan. Hin caran ji bo hin guhertinan ji min re destûr hatiye dayîn, her çend tu wê demê li ser malperê ne çalak bûyî. Her weha, gelek nivîskar û rêveberên Wîkîpediya kurdî bi rêkûpêk ne çalak in, ji ber vê yekê ez gelek caran neçar dimînim ku demeke dirêj li benda bersivê bimînim. ::::::::::::::Wek ku @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] jî li jorê ji got, te jî bê destûr hin guhertin kir. Li gorî mantiqa te, ez jî dikarim bi heman awayî wek te lîsteyekê amade bikim û sernavê wê bikim “Sensûra Wikihez” û paşê navê te îşaret bikim ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 12:15, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Na, me got ti kelîme neyê guhartin ji xeynî sernavê made û kategoriyan. Dîsa jî, piştî wê gotûbêjê, ji xeynî Gelhe/Gelhenasî ku navên beşên vala ne, te li ku derê dîtiye min kelîmeyeke kesekî din guhartiye? Xêra xwe wana yek bi yek li vir rêz bike, ez ê bixwe li ser wan binivîsim "min sansûra xwe vegerand". :::::::::::::::Sererastkirinên te yên [[Împeratoriya Rûsî]], [[Împeratoriya Osmanî]] baş in, wextê bi niyeteke baş diguherînî ez wana betal nakim, tu dibêjî "dewleta tarîxî" tenê ne bes e, wê demê gereg tu jî tenê "dewleta dîrokî" [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q4833446&diff=prev&oldid=2505044207] nenivîsî. Ez bi copy-paste naxebitim, lîsteya madeyan li gorî kategoriyan derdixim û bi riya [https://quickstatements.toolforge.org/#/batch quickstatements] wana carekê de dinivîsim. Ne tiştekî zor e tu jî dikarî vê yekê hîn bibî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:30, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/wiki/Q20610247] li vir tenê dibêje helbestvan, ez herim niha "şairê kurd" serarast bikim, ma ev nabe sansûrkirin? ez tiştek wisa nakim lê tu her tim dikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:35, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Kanî "Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) bê dil hatiye Şaîr , Şairê/a an Nivîskarê / a" ?? ::::::::::::::::: tenê [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Special:Search&limit=20&offset=0&ns0=1&search=insource%3A%2Fniv%C3%AEskar%C3%AA%5C%2Fa%2F 171] nivîskarê/a hene, yek [https://www.wikidata.org/w/index.php?search=insource%3A%2F%C5%9Fa%C3%AEr%C3%AA%5C%2Fa%2F&title=Special%3ASearch&profile=advanced&fulltext=1&ns0=1 şairê/a] tine ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:41, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mala te ew wek îronî bû . Wek mînak X him tîp him jî wek tiştên nenas e . 171 jî pirr in. Lê gorî min ew sîstemek ne rind e û bê dil û çêkirî ye . Her wiha te pir cara @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di gotara [[E. E. Cummings]] de te li ser Wikidatayê şaîr/a amerîkî nivîsandibû . Paşê min jî peyvên helbestvan, wênesaz û şanonîvsekî amerîkî ji gotara bingehîn tomar kir. Ji ber ku ew ne tenê helbestvan bû. Ew jî çewt e . Te jî danasînê wek şaîrê û nivîskarê guherand [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:18, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::Ez fêm nakim hûn çawa îdia dikin @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mobîngê dike. Wikihez yek ji endamên herî baş e û gelek ji wextê xwe bi betalkirina vandalismên @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] xerc kiriye. Min jî gelek wextê bi wê xerc kiriye. Û hê jî têra xwe guhertinên bêheq mane. Wextê ko wiqas salan wî ewqas tişt vandalîze dikirin dengê we dernediket. ::::::::::::::Va, berî hinek salan me wiqasî li serê minaqeşe kir jî ev şexs fêm nake û bi guhertinên xwe dewam dike ev çawa dibe sûcê Wikihez? Heke Avestaboy dev ji bêhurmetiya xwe berdabane me hew tiştekî digot û hûn vêce sûc dixine sukra Wikihez? Li vir mobîngek hatibe kirin, ji aliyê Avestaboy ve li ser timamê wîkîpediyayê hatiye kirin, ew e ê ko bêhurmet bi deh hezaran kelîme guhertine û zimanê xelkê sansûr kiriye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 13:27, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::Na, me gelekî tolerans nîşanî wî daye. Bi botê pirr gotaran bê gotûbejê guherandiye! Me destûra botê ji bo vê yekê da? Hemû kategorî bi peyva "dîrok" hatine çêkirin ew jî bi peyva "tarîx" çêdike: dizanî ku şaş e dîsa jî çêdike (bersiva wî: Avestaboy witra diki ez jî dikim...). :::::::::::::::Li ser Wîkîferhengê û ''[https://translatewiki.net/wiki/Portal:Ku translatewiki.net]'' jî witira dike, bnr. [[:wikt:Gotûbêj:wate]] û [[wikt:Gotûbêj:helbest]]. Peyamên ku li ser ''translatewiki.net'' hatine nivîsîn li vira jî tên dîtin, çima pirs nake? :::::::::::::::Xeletên Avestaboy jî hene feqet rûpela gotûbêjê bikar tîne (piranî kes bersiv nade), heqeret nake û bi botan rûpelan li gor dixwaza xwe naguherîne. Guherandinên bi destan û bi botê yek ninin! Wîkîpediya projeyeke hevkarî ye; bi min hûn nizanîn di nav projeyeke komê de bişuxilin, bi dîtina min daxwaza we ew jî nîne. Malperek vekin û her tişt li gor dixwaza xwe bikin, jixwe te malperek vekiriye, ew projeyê ji bo alternatîvê mezin bikin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:48, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Wîkîpediya ya her kesî ye heqê te nîne tu berdî me. Te çiqasî zû min jî tevlî kir û dest pê kir bêjî "we", "hûn". Ma qey min Avestaboy û te xistiye yek? Ev çi bû? Ez ne kefîlê her emelê Wikihez im, lê çi kiribe nekiribe ti carî nagihe zerara ko Avestaboy daye wîkîpediyayê. Her delîlê me jî heye, bi hezaran guhertinên bêsebeb kiriye û wextê me bi edilandina wan derbas bû û wê derbas bibe. Heqê wî nînbû û nîne jî. Çima dewam dike? [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 14:56, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::: l29afzdm59qs727fpe0banayqzhgfrs 2062224 2062223 2026-06-17T15:10:02Z Ghybu 9854 /* Vebijêrk */ Bersiv 2062224 wikitext text/x-wiki == Vebijêrk == Birayê ezîz, "vebijêrk" navdêr e nabe ku wekî sifet bi kar bînî, hem jî tê maneya opsiyon, di nav çend opsiyonan de tiştekî hildibijêrî. Loma Dîroka_li vir tiştekî dinivîsim ji bo ku nekeve netîceyên Googlê_vebijêrk nabe li ser Googlê "Dîroka alternatîf" gelek netîce dide. Ji kerema xwe vê xeletiyê rast bike. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:01, 12 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Heval tu jî '''Heqên însanan''' an jî '''Artîst''' û '''ne''' [[Mafên mirovan]] an jî [[Hunermend]] dinivîsî .Dema min peyva '''Nederlenda''' wek [[Holenda]] bi sedem guherandibû ew ji bo te problem bû û te nivîsandibû ku heqê kesî tune peyvên kesekî din biguhêrîn e . Her wiha peyva vêbijêrk di gelek ferhengên nûjen de tomarkirî ye . :https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:11, 12 hezîran 2026 (UTC) ::Binêre https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m dibêje "vebijêrk (m)" yanî îsmê ku bi cinsiyeta "mê" ye yanî îsm/navdêr e. Ne rengdêr/sifet e. Ji kerema xwe ji kesekî ewle pirs bike ka ferqa îsm û sifet çi ye, û çawa tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:21, 12 hezîran 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Wîkîferheng]] bi almanî '''Alternative û''' :::'''alternativ''' dinivîs e. '''Alternative [[Navdêr]]''' û hemû navdêr bi almanî mezin tên nivîsandin û '''alternativ''' rengdêr e û lewma bi almanî biçûk tê nivîsandin. Bi zimanê tirkî '''alternatif''' dikare hem rengdêr û hem jî navdêr be - li gorî ka di hevokê de çawa tê bikar anîn. Ev dişibihe zimanên almanî an îngilîzî. :::https://ku.wiktionary.org/wiki/vebij%C3%AArk [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:47, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::Li ser [[:wikt:vebijêrk]] ^?alternativ dibêje yanî ev tercime gumanbar e bi botê hatiye îlawekirin. Maalesef hin kes gelek kelîme û sayfe (wekî [[:wikt:alternativ]]) bi botê li ser Wîkîferhengê çêkirine, problema mezintir jî bi bikaranîna botê kelîmeyên kurdî, îngilîzî, tirkî, almanî hatine miqayesekirin û li gorî netîceya ku nehatiye kontrolkirin gelek tercime li qismê Wergerê hatiye dayîn. Loma gereg gelek dîqet bikî wextê Wîkîferhengê bi kar tînî. Alternativ dikare sifet be lê vebijêrk tercimeya "seçenek" a tirkî ya ve + bijêr(bijartin)+ -k [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:02, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez şer naxwazim. Min '''vêbijêrk''' hildabû ji ber ku bi kurdî du rastnivîs hene '''alternatîv''' û '''alternatîf'''. Nivîsandina '''îf''' :::::bi bandora zimanê tirkî çê bûyê .Wîkîpediyaya bi kurdî -'''îv''' tercîh dike . Lewma heke tu dixwazî em dikarin sernav wek '''Dîroka alternatîv''' biguhêrîn in. Baş bûya em bizanin ger '''dîroka vêbijêrk''' wek hemwate derbasdar an çewt e . Lê ez ne zimannas im û ez texmîn ku tu jî ne zimannas î. Helwesta pisporan li vir pêwîst e [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 20:36, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::::Belkî dîplomaya min a ji yek ji unîversîteyên herî mezin ên Tirkiyeyê nabêje zimannas lê min beşeke gelek nêzîkî zimannasiya îngilîzî xwendiye, dersên me gişt li ser zimannasiyê bûn. Loma ez li ser xisûsên zimanî zêdetir bala xwe didim. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:47, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ji bo te aniha rastnivîsa kroatî wek xirwat / xirwatî ji bo te sensûr e ? Her wiha te berê bi xwe gotibû ku [[Xirwatistan|Xirwat]] û [[Xirwatistan]] rastnivîsa derbasdar e . Te xwe sernavê Kroatya wek [[Xirwatistan]] guherandibû . Li gorî mentiqa te tu jî sensûrkarî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:00, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rastnivîs û hemmane cuda ne. Min zanebûnî dest neda bikaranînên kroatya di vê maddeyê de lê tu çûyî gî kiriye xirwat. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 13:06, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu xwe di sernavan de peyva kitêb û wek roman diguherin î .Yanî ez nabêjim ku ew guhertin baş an xirab e . Heta te peyvên îcadkirî wek '''Nederlenda''' betal kir . Dema tu tiştî diguherînî temam e . Ema heke kesek din vê dike ew paşê dibe [[sensûr]], tiştê wisa [[Durû|durûtî]] ye. Ez nabêjim ku ez bê çewtî xeletî me. Li ser Wîkîpediyayê pêwîst e ku mirov bi hev re û ne li dijê hev bixebitin. Û aniha min dît ku ew mixabin ew wisa nebûye . :::::::::Berî ku ez gelek saeten jiyana xwe li vir bêwate winda bikim, ez tercîh dikim ku pirtûkek baş bixwînim an rêzefîlmek an fîlmek temaşe bikim. @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ,@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez guneh xwe nakim, hincet nakim ema piştî 8 salan ez dixwazim xatirê xwe ji we bixwazim . Silav û rêz :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:39, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::Silav, ne hewceye ko tu ji ber kiryarên wîkîhez, dev ji xebatên xwe berdî. Heval Wîkîhez hewl dide li dewsa kurdî, kurd peyvên bi tirkî û erebî bi kar bînin da ko hêdî hêdî kurdî nêzîkê wan zimanan bibe û di nav wan de bihele. Wîkîhez di peyamên vê rûpelê de van peyvan bikar aniye. ::::::::::“sifet, mane, netîce, îsm, cinsîyet, ferq, îlawekirin, kelîme, sayfe, miqayese, xisûs “ Gelo zimanê kurdî ji bo van peyvan têr nakê ? Mirov çima li dewsa van peyvan peyvên kurdî bi kar naîne? ::::::::::-- rengdêr, wate, encam, nav, zayend, cudahî, lê zêdekirin, peyv, rûpel, berhevdanîn, mijar- babet -- [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:19, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Êvar baş . Ez nabêjim ku min berê çewtî û xeletî ne kiriye. Lê aniha ez li ser guhertinan gotûbêj dikim . Da ku zêde şer der nekeve . Berê min vê jî zêde nekir . Ew jî çewt û xelet bû. Aniha ew lîste çê dike bi tiştên ku ew wek sensûr bi nav dike. Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike . Eşkere ye ku ew kesek e ku dixwaze min aciz bike an jî provoke bike. Ez jî dikarim lîstek bi guhertinên wî çê bikim û navê wî îşaret bikim. Lê ez wê nakim. Ne hewce ye ku her kes ji her kesê din hez bike, lê li Wîkîpediyaya Kurdî gelek kêm nivîskar û rêveber hene. Eger em ji hev nefret bikin, em ê nikaribin bi hev re bixebitin. Ez vê yekê xebat ne ji bo xwe dikim, lê ji bo ku ziman û çanda kurdî nemirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:57, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081 sansûra te ya kelîmeyeke min] û yên herî nû [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=User_talk:Avestaboy&oldid=2506165688] {{dîwar}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:34, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Qiral, Qral, Qiralîçe an Qralîçe ? :::::::::::::Min kêmasiyên van peyvan bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re gotûbêj kiribû. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 21:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::Silav ji her kesê re. Di vî warî de ez hê jî li ser fikrê xwe yê berê me. Mixabin di warên xebatên ziman de hemî saziyên kurdî bi kêmasî ne. Fikreke min ê ji bo projeyeke nû yê rêzimana Wîkîpediya kurdî heye an jî ji bo berfirehkirina Rupela Wîkîpediya şêwaz. Wekê ku hûn dizanin zimanê kurdî şaxeke ji zimanên îranî ye. Ji bo parastina reseniya kurmancî divê em tenê li ser van zimanan lêkolîn bikin ger peyvek deyn bigirin divê ji van zimanan deyn bigirin ne ji zimanên semîtîk an jî altayî. Di heman demê de mirov dikare ji xeynî soranî (ji ber ku gelek peyvên soranî têne bikaranîn) lêkolîn li ser zaravayên din ên kurdî jî bike. Di heman demê de divê ev peyv li gorî xwezaya zimanê kurmancî be. Wek mînak di van demên dawî de ez li cihê peyva lûtke peya bilinde bikar tînim. Ev peyv li gorî peyva lûtke êdî li gorî xwezaya kurmancî ye. Mirov dikare van mînakan zêde bike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 20:16, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu yek ji xebatkarên herî newestanbar ê Wîkîpediya Kurdî yî... û ez hêvîdar im ku tu bi awayekî bêtirs û bi sebrî karê xwe yê tê de berdewam bikî. Hertim wêrek bî! Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Wikihez}} Belkî tu ferq nakî feqet tu atmosferek xirab û nebaş di Wîkîpediyayê de çêdikî... Her ku diçe difikirim ku tu nikanî bi yên din re di komê de bişuxilî. Bo mînak, te hemû parametreyên şablonan bi botê û li gorî daxwaza xwe guherandiye; feqet te qet di nav rupela gotûbêjê de tiştek li ser vê xebatê nenivîsiye: te "nexşeya_ciyan" kiriye "[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Babaxak%C3%AE&diff=prev&oldid=1652471 nexşeya_reptiyeyê]", problem nîne feqet te nêrînên bikaranên din pirs kir? Tevgera te ne tiştekî nû ye (gelek kesan berê jî te re gotine): [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:R%C3%AAveber/Balyozxane&diff=prev&oldid=1131978]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 03:53, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] weleh ez jî bi rastî naxwazim dev jî nivîsandinê ber dim .Bi vî awayî ema nikare bidome. Berê betalkirinên wî hîn mafdar bûn. Ema aniha betalkirinên wî ne normal in. Berê bi xwe gotibû ku peyvên Kroat û Kroatya di ferhengê de tune . ::::::::::::[[Gotûbêja kategoriyê:Xirwat]] ::::::::::::Niha wî lîsteyek amade kiriye ku navê min jî tê de ye û bêguman navê min jî destnîşan kiriye. @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] berê jî pêşniyar kiribû ku navê gotara Kîpros were guhartin û bibe [[Qibris]] û me jî ew pejirand. Min jî paşê di gotarên xwe de nivîsa Kîpros guhart û kir Qibris. ::::::::::::Di her Wîkîpedyayekê de mirov li gorî standardeke rastnivîsê tevdigere. Ez li dijî rexneya avaker û konstruktîv nînim, lê tiştê ku @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] dike ne rexne ye; ew zêdetir biçûkxistin û kêmnirxkirina kesekî ye. Dibe ku ew bi xwe jî vê yekê fam neke. ::::::::::::Bi rastî, ez êdî tu hewesê vê yekê nînim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 09:51, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]/@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] bi dîtina min, eve kampanyayeke mobîng û biçûkkirina xebatkarekî Wîkîpediyê ya jimêjveyî ye. Rêbazên Wikipedia li ser çi dibêjin? Hûn wek rêveberên projeya me çi dibêjin û çi dikarin bikin? Nehêlin van êrişên ser @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] berdewam bikin û piştguh nexin. Gelek spas, silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:26, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Min got ez ê cewabê nedim ji ber ku ez çi bibêjim hûn dibêjin usliba te xirab e tevî ku gelek bala xwe didim. Gotinên min yên herî normal [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Philadelphia#c-Wikihez-20260610083000-Sernav] bi navê tinaz û îronî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Kal%C3%AEforniya#c-Ghybu-20260610173400-Wikihez-20260610082700] tên tarîfkirin. :::::::::::::Avestaboy bi dehan caran hatibû hişyarkirin ku kelîmeyên kesên din neguherîne lê dîsa jî diçe kelîmeyên min diguherîne ew [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q173065&diff=prev&oldid=2503674476] ne li dijî min êrîş e lê betalkirinên min ên Avestaboyî mobîng e. Helal be ji we re. Min ev sayfeya sansûrên Avestaboyî di 2024an de çêkiribû, ji ber ku bi hezaran guhartinên wî yên kêfî hene, diviyabû ez tiştekî wisa çêkim. Wî cara pêşî bi xwe guhartina min a kelîmeyeke wî bi navê "sensûr" tarîf kiribû. Li vir ti problem nîne. Ez ti car kelîmeyên te naguherînim, tu jî yên min naguherînî çi heqê Avestaboy heye kelîmeyên min diguherîne bi behaneya rastnivîsînê? [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081] Eger qiral an qral xelet be, însan yek ji wan tercîh dike, naçe kelîmeyeke din naxe sayfeyê. Me li ser vê yekê gî gotibûn bila ti kes kelîmeyên kesên din neguherîne, Avestaboyî hîn jî diguhere, ez vî tiştî fêm nakim hûn çima piştgîrî didin wî tevî ku xeletiya mezin wî dike? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:12, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:19, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:22, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:24, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:25, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] ::::::::::::::::::Ma ez mecbûr im her daîm li paşiya xwe binêrim ka tiştekî ku min nivisiye hatibe sansûrkirin an na? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:27, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::Min di 2024an de [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1693346] sansûra wî betal kiriye dîsa çûye [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1986317] qraliyet kiriye keyanî. Ma ev tiştekî normal e? Wextê ez butona "betal bike" bi kar tînim jî, dibêje "Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike." Ez ê tabî kî navê wî etîket bikim da ku bibîne, bi dizî guhartin xelettir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:57, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez di hin tiştan de maf didim te . Pirr caran te ema li Wîkîdaneyê (Wikidata) bê kontrol kopî û bê dil çewtî parve kiribû . Li gorî danasîna te [[Împeratoriya Osmanî]] Qiraliyet û ne Împeratorî û Siltanat bû . Li gorî te [[Împeratoriya Rûsî]] Qraliyetek li Ewropayê bû û ne Împeratoriyek li Ewropa, Asya û Amerîkaya Bakur bû. Her wiha te di gelek danasînên xwe de dewletên ewropî bi '''Copypaste''' wek dewlet an Qiraliyetên xiristiyanî bi nav kiribû. Şirovekirinên û danasînên te wisa nîşan dide ku hemû wan dewletên olî bûn, mîna [[Vatîkan|Vatîkanê]]. ::::::::::::::Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) ::::::::::::::bê dil hatiye '''Şaîr , Şairê/a''' an '''Nivîskarê / a''' hatine nivîsandin. Dema ku ew kêmasî tên guhertin paşê ew li gorî te dibe sensûr ? Me ne gotûbû ku em qet neguherînin. Me gotibû ku em '''bê gotûbêj''' ne guherînin .Lê heke em durist bin, ne tu û ne jî ez her dem bi tevahî li gorî vê yekê tevdigeriyan. Hin caran ji bo hin guhertinan ji min re destûr hatiye dayîn, her çend tu wê demê li ser malperê ne çalak bûyî. Her weha, gelek nivîskar û rêveberên Wîkîpediya kurdî bi rêkûpêk ne çalak in, ji ber vê yekê ez gelek caran neçar dimînim ku demeke dirêj li benda bersivê bimînim. ::::::::::::::Wek ku @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] jî li jorê ji got, te jî bê destûr hin guhertin kir. Li gorî mantiqa te, ez jî dikarim bi heman awayî wek te lîsteyekê amade bikim û sernavê wê bikim “Sensûra Wikihez” û paşê navê te îşaret bikim ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 12:15, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Na, me got ti kelîme neyê guhartin ji xeynî sernavê made û kategoriyan. Dîsa jî, piştî wê gotûbêjê, ji xeynî Gelhe/Gelhenasî ku navên beşên vala ne, te li ku derê dîtiye min kelîmeyeke kesekî din guhartiye? Xêra xwe wana yek bi yek li vir rêz bike, ez ê bixwe li ser wan binivîsim "min sansûra xwe vegerand". :::::::::::::::Sererastkirinên te yên [[Împeratoriya Rûsî]], [[Împeratoriya Osmanî]] baş in, wextê bi niyeteke baş diguherînî ez wana betal nakim, tu dibêjî "dewleta tarîxî" tenê ne bes e, wê demê gereg tu jî tenê "dewleta dîrokî" [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q4833446&diff=prev&oldid=2505044207] nenivîsî. Ez bi copy-paste naxebitim, lîsteya madeyan li gorî kategoriyan derdixim û bi riya [https://quickstatements.toolforge.org/#/batch quickstatements] wana carekê de dinivîsim. Ne tiştekî zor e tu jî dikarî vê yekê hîn bibî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:30, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/wiki/Q20610247] li vir tenê dibêje helbestvan, ez herim niha "şairê kurd" serarast bikim, ma ev nabe sansûrkirin? ez tiştek wisa nakim lê tu her tim dikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:35, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Kanî "Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) bê dil hatiye Şaîr , Şairê/a an Nivîskarê / a" ?? ::::::::::::::::: tenê [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Special:Search&limit=20&offset=0&ns0=1&search=insource%3A%2Fniv%C3%AEskar%C3%AA%5C%2Fa%2F 171] nivîskarê/a hene, yek [https://www.wikidata.org/w/index.php?search=insource%3A%2F%C5%9Fa%C3%AEr%C3%AA%5C%2Fa%2F&title=Special%3ASearch&profile=advanced&fulltext=1&ns0=1 şairê/a] tine ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:41, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mala te ew wek îronî bû . Wek mînak X him tîp him jî wek tiştên nenas e . 171 jî pirr in. Lê gorî min ew sîstemek ne rind e û bê dil û çêkirî ye . Her wiha te pir cara @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di gotara [[E. E. Cummings]] de te li ser Wikidatayê şaîr/a amerîkî nivîsandibû . Paşê min jî peyvên helbestvan, wênesaz û şanonîvsekî amerîkî ji gotara bingehîn tomar kir. Ji ber ku ew ne tenê helbestvan bû. Ew jî çewt e . Te jî danasînê wek şaîrê û nivîskarê guherand [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:18, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::Ez fêm nakim hûn çawa îdia dikin @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mobîngê dike. Wikihez yek ji endamên herî baş e û gelek ji wextê xwe bi betalkirina vandalismên @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] xerc kiriye. Min jî gelek wextê bi wê xerc kiriye. Û hê jî têra xwe guhertinên bêheq mane. Wextê ko wiqas salan wî ewqas tişt vandalîze dikirin dengê we dernediket. ::::::::::::::Va, berî hinek salan me wiqasî li serê minaqeşe kir jî ev şexs fêm nake û bi guhertinên xwe dewam dike ev çawa dibe sûcê Wikihez? Heke Avestaboy dev ji bêhurmetiya xwe berdabane me hew tiştekî digot û hûn vêce sûc dixine sukra Wikihez? Li vir mobîngek hatibe kirin, ji aliyê Avestaboy ve li ser timamê wîkîpediyayê hatiye kirin, ew e ê ko bêhurmet bi deh hezaran kelîme guhertine û zimanê xelkê sansûr kiriye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 13:27, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::Na, me gelekî tolerans nîşanî wî daye. Bi botê pirr gotaran bê gotûbejê guherandiye! Me destûra botê ji bo vê yekê da? Hemû kategorî bi peyva "dîrok" hatine çêkirin ew jî bi peyva "tarîx" çêdike: dizanî ku şaş e dîsa jî çêdike (bersiva wî: Avestaboy witra diki ez jî dikim...). :::::::::::::::Li ser Wîkîferhengê û ''[https://translatewiki.net/wiki/Portal:Ku translatewiki.net]'' jî witira dike, bnr. [[:wikt:Gotûbêj:wate]] û [[wikt:Gotûbêj:helbest]]. Peyamên ku li ser ''translatewiki.net'' hatine nivîsîn li vira jî tên dîtin, çima pirs nake? :::::::::::::::Xeletên Avestaboy jî hene feqet rûpela gotûbêjê bikar tîne (piranî kes bersiv nade), heqeret nake û bi botan rûpelan li gor dixwaza xwe naguherîne. Guherandinên bi destan û bi botê yek ninin! Wîkîpediya projeyeke hevkarî ye; bi min hûn nizanîn di nav projeyeke komê de bişuxilin, bi dîtina min daxwaza we ew jî nîne. Malperek vekin û her tişt li gor dixwaza xwe bikin, jixwe te malperek vekiriye, ew projeyê ji bo alternatîvê mezin bikin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:48, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Wîkîpediya ya her kesî ye heqê te nîne tu berdî me. Te çiqasî zû min jî tevlî kir û dest pê kir bêjî "we", "hûn". Ma qey min Avestaboy û te xistiye yek? Ev çi bû? Ez ne kefîlê her emelê Wikihez im, lê çi kiribe nekiribe ti carî nagihe zerara ko Avestaboy daye wîkîpediyayê. Her delîlê me jî heye, bi hezaran guhertinên bêsebeb kiriye û wextê me bi edilandina wan derbas bû û wê derbas bibe. Heqê wî nînbû û nîne jî. Çima dewam dike? [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 14:56, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Ez ne naîf im û mixabin ez difikirim ku hûn ê li vir ne bextewar bin ji ber ku pirsgirêk di rastiyê de Avestaboy nîne. Ez bawer im ku ev "şer" bi Avestaboy be an bê Avestaboy, qet nakeve dawiyê. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:10, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::: adcjlmtay32ymwiw9yz3v8hyr48d6zk 2062225 2062224 2026-06-17T15:13:19Z Ghybu 9854 /* Vebijêrk */ 2062225 wikitext text/x-wiki == Vebijêrk == Birayê ezîz, "vebijêrk" navdêr e nabe ku wekî sifet bi kar bînî, hem jî tê maneya opsiyon, di nav çend opsiyonan de tiştekî hildibijêrî. Loma Dîroka_li vir tiştekî dinivîsim ji bo ku nekeve netîceyên Googlê_vebijêrk nabe li ser Googlê "Dîroka alternatîf" gelek netîce dide. Ji kerema xwe vê xeletiyê rast bike. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:01, 12 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Heval tu jî '''Heqên însanan''' an jî '''Artîst''' û '''ne''' [[Mafên mirovan]] an jî [[Hunermend]] dinivîsî .Dema min peyva '''Nederlenda''' wek [[Holenda]] bi sedem guherandibû ew ji bo te problem bû û te nivîsandibû ku heqê kesî tune peyvên kesekî din biguhêrîn e . Her wiha peyva vêbijêrk di gelek ferhengên nûjen de tomarkirî ye . :https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:11, 12 hezîran 2026 (UTC) ::Binêre https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m dibêje "vebijêrk (m)" yanî îsmê ku bi cinsiyeta "mê" ye yanî îsm/navdêr e. Ne rengdêr/sifet e. Ji kerema xwe ji kesekî ewle pirs bike ka ferqa îsm û sifet çi ye, û çawa tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:21, 12 hezîran 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Wîkîferheng]] bi almanî '''Alternative û''' :::'''alternativ''' dinivîs e. '''Alternative [[Navdêr]]''' û hemû navdêr bi almanî mezin tên nivîsandin û '''alternativ''' rengdêr e û lewma bi almanî biçûk tê nivîsandin. Bi zimanê tirkî '''alternatif''' dikare hem rengdêr û hem jî navdêr be - li gorî ka di hevokê de çawa tê bikar anîn. Ev dişibihe zimanên almanî an îngilîzî. :::https://ku.wiktionary.org/wiki/vebij%C3%AArk [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:47, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::Li ser [[:wikt:vebijêrk]] ^?alternativ dibêje yanî ev tercime gumanbar e bi botê hatiye îlawekirin. Maalesef hin kes gelek kelîme û sayfe (wekî [[:wikt:alternativ]]) bi botê li ser Wîkîferhengê çêkirine, problema mezintir jî bi bikaranîna botê kelîmeyên kurdî, îngilîzî, tirkî, almanî hatine miqayesekirin û li gorî netîceya ku nehatiye kontrolkirin gelek tercime li qismê Wergerê hatiye dayîn. Loma gereg gelek dîqet bikî wextê Wîkîferhengê bi kar tînî. Alternativ dikare sifet be lê vebijêrk tercimeya "seçenek" a tirkî ya ve + bijêr(bijartin)+ -k [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:02, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez şer naxwazim. Min '''vêbijêrk''' hildabû ji ber ku bi kurdî du rastnivîs hene '''alternatîv''' û '''alternatîf'''. Nivîsandina '''îf''' :::::bi bandora zimanê tirkî çê bûyê .Wîkîpediyaya bi kurdî -'''îv''' tercîh dike . Lewma heke tu dixwazî em dikarin sernav wek '''Dîroka alternatîv''' biguhêrîn in. Baş bûya em bizanin ger '''dîroka vêbijêrk''' wek hemwate derbasdar an çewt e . Lê ez ne zimannas im û ez texmîn ku tu jî ne zimannas î. Helwesta pisporan li vir pêwîst e [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 20:36, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::::Belkî dîplomaya min a ji yek ji unîversîteyên herî mezin ên Tirkiyeyê nabêje zimannas lê min beşeke gelek nêzîkî zimannasiya îngilîzî xwendiye, dersên me gişt li ser zimannasiyê bûn. Loma ez li ser xisûsên zimanî zêdetir bala xwe didim. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:47, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ji bo te aniha rastnivîsa kroatî wek xirwat / xirwatî ji bo te sensûr e ? Her wiha te berê bi xwe gotibû ku [[Xirwatistan|Xirwat]] û [[Xirwatistan]] rastnivîsa derbasdar e . Te xwe sernavê Kroatya wek [[Xirwatistan]] guherandibû . Li gorî mentiqa te tu jî sensûrkarî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:00, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rastnivîs û hemmane cuda ne. Min zanebûnî dest neda bikaranînên kroatya di vê maddeyê de lê tu çûyî gî kiriye xirwat. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 13:06, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu xwe di sernavan de peyva kitêb û wek roman diguherin î .Yanî ez nabêjim ku ew guhertin baş an xirab e . Heta te peyvên îcadkirî wek '''Nederlenda''' betal kir . Dema tu tiştî diguherînî temam e . Ema heke kesek din vê dike ew paşê dibe [[sensûr]], tiştê wisa [[Durû|durûtî]] ye. Ez nabêjim ku ez bê çewtî xeletî me. Li ser Wîkîpediyayê pêwîst e ku mirov bi hev re û ne li dijê hev bixebitin. Û aniha min dît ku ew mixabin ew wisa nebûye . :::::::::Berî ku ez gelek saeten jiyana xwe li vir bêwate winda bikim, ez tercîh dikim ku pirtûkek baş bixwînim an rêzefîlmek an fîlmek temaşe bikim. @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ,@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez guneh xwe nakim, hincet nakim ema piştî 8 salan ez dixwazim xatirê xwe ji we bixwazim . Silav û rêz :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:39, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::Silav, ne hewceye ko tu ji ber kiryarên wîkîhez, dev ji xebatên xwe berdî. Heval Wîkîhez hewl dide li dewsa kurdî, kurd peyvên bi tirkî û erebî bi kar bînin da ko hêdî hêdî kurdî nêzîkê wan zimanan bibe û di nav wan de bihele. Wîkîhez di peyamên vê rûpelê de van peyvan bikar aniye. ::::::::::“sifet, mane, netîce, îsm, cinsîyet, ferq, îlawekirin, kelîme, sayfe, miqayese, xisûs “ Gelo zimanê kurdî ji bo van peyvan têr nakê ? Mirov çima li dewsa van peyvan peyvên kurdî bi kar naîne? ::::::::::-- rengdêr, wate, encam, nav, zayend, cudahî, lê zêdekirin, peyv, rûpel, berhevdanîn, mijar- babet -- [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:19, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Êvar baş . Ez nabêjim ku min berê çewtî û xeletî ne kiriye. Lê aniha ez li ser guhertinan gotûbêj dikim . Da ku zêde şer der nekeve . Berê min vê jî zêde nekir . Ew jî çewt û xelet bû. Aniha ew lîste çê dike bi tiştên ku ew wek sensûr bi nav dike. Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike . Eşkere ye ku ew kesek e ku dixwaze min aciz bike an jî provoke bike. Ez jî dikarim lîstek bi guhertinên wî çê bikim û navê wî îşaret bikim. Lê ez wê nakim. Ne hewce ye ku her kes ji her kesê din hez bike, lê li Wîkîpediyaya Kurdî gelek kêm nivîskar û rêveber hene. Eger em ji hev nefret bikin, em ê nikaribin bi hev re bixebitin. Ez vê yekê xebat ne ji bo xwe dikim, lê ji bo ku ziman û çanda kurdî nemirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:57, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081 sansûra te ya kelîmeyeke min] û yên herî nû [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=User_talk:Avestaboy&oldid=2506165688] {{dîwar}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:34, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Qiral, Qral, Qiralîçe an Qralîçe ? :::::::::::::Min kêmasiyên van peyvan bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re gotûbêj kiribû. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 21:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::Silav ji her kesê re. Di vî warî de ez hê jî li ser fikrê xwe yê berê me. Mixabin di warên xebatên ziman de hemî saziyên kurdî bi kêmasî ne. Fikreke min ê ji bo projeyeke nû yê rêzimana Wîkîpediya kurdî heye an jî ji bo berfirehkirina Rupela Wîkîpediya şêwaz. Wekê ku hûn dizanin zimanê kurdî şaxeke ji zimanên îranî ye. Ji bo parastina reseniya kurmancî divê em tenê li ser van zimanan lêkolîn bikin ger peyvek deyn bigirin divê ji van zimanan deyn bigirin ne ji zimanên semîtîk an jî altayî. Di heman demê de mirov dikare ji xeynî soranî (ji ber ku gelek peyvên soranî têne bikaranîn) lêkolîn li ser zaravayên din ên kurdî jî bike. Di heman demê de divê ev peyv li gorî xwezaya zimanê kurmancî be. Wek mînak di van demên dawî de ez li cihê peyva lûtke peya bilinde bikar tînim. Ev peyv li gorî peyva lûtke êdî li gorî xwezaya kurmancî ye. Mirov dikare van mînakan zêde bike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 20:16, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu yek ji xebatkarên herî newestanbar ê Wîkîpediya Kurdî yî... û ez hêvîdar im ku tu bi awayekî bêtirs û bi sebrî karê xwe yê tê de berdewam bikî. Hertim wêrek bî! Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Wikihez}} Belkî tu ferq nakî feqet tu atmosferek xirab û nebaş di Wîkîpediyayê de çêdikî... Her ku diçe difikirim ku tu nikanî bi yên din re di komê de bişuxilî. Bo mînak, te hemû parametreyên şablonan bi botê û li gorî daxwaza xwe guherandiye; feqet te qet di nav rupela gotûbêjê de tiştek li ser vê xebatê nenivîsiye: te "nexşeya_ciyan" kiriye "[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Babaxak%C3%AE&diff=prev&oldid=1652471 nexşeya_reptiyeyê]", problem nîne feqet te nêrînên bikaranên din pirs kir? Tevgera te ne tiştekî nû ye (gelek kesan berê jî te re gotine): [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:R%C3%AAveber/Balyozxane&diff=prev&oldid=1131978]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 03:53, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] weleh ez jî bi rastî naxwazim dev jî nivîsandinê ber dim .Bi vî awayî ema nikare bidome. Berê betalkirinên wî hîn mafdar bûn. Ema aniha betalkirinên wî ne normal in. Berê bi xwe gotibû ku peyvên Kroat û Kroatya di ferhengê de tune . ::::::::::::[[Gotûbêja kategoriyê:Xirwat]] ::::::::::::Niha wî lîsteyek amade kiriye ku navê min jî tê de ye û bêguman navê min jî destnîşan kiriye. @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] berê jî pêşniyar kiribû ku navê gotara Kîpros were guhartin û bibe [[Qibris]] û me jî ew pejirand. Min jî paşê di gotarên xwe de nivîsa Kîpros guhart û kir Qibris. ::::::::::::Di her Wîkîpedyayekê de mirov li gorî standardeke rastnivîsê tevdigere. Ez li dijî rexneya avaker û konstruktîv nînim, lê tiştê ku @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] dike ne rexne ye; ew zêdetir biçûkxistin û kêmnirxkirina kesekî ye. Dibe ku ew bi xwe jî vê yekê fam neke. ::::::::::::Bi rastî, ez êdî tu hewesê vê yekê nînim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 09:51, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]/@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] bi dîtina min, eve kampanyayeke mobîng û biçûkkirina xebatkarekî Wîkîpediyê ya jimêjveyî ye. Rêbazên Wikipedia li ser çi dibêjin? Hûn wek rêveberên projeya me çi dibêjin û çi dikarin bikin? Nehêlin van êrişên ser @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] berdewam bikin û piştguh nexin. Gelek spas, silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:26, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Min got ez ê cewabê nedim ji ber ku ez çi bibêjim hûn dibêjin usliba te xirab e tevî ku gelek bala xwe didim. Gotinên min yên herî normal [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Philadelphia#c-Wikihez-20260610083000-Sernav] bi navê tinaz û îronî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Kal%C3%AEforniya#c-Ghybu-20260610173400-Wikihez-20260610082700] tên tarîfkirin. :::::::::::::Avestaboy bi dehan caran hatibû hişyarkirin ku kelîmeyên kesên din neguherîne lê dîsa jî diçe kelîmeyên min diguherîne ew [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q173065&diff=prev&oldid=2503674476] ne li dijî min êrîş e lê betalkirinên min ên Avestaboyî mobîng e. Helal be ji we re. Min ev sayfeya sansûrên Avestaboyî di 2024an de çêkiribû, ji ber ku bi hezaran guhartinên wî yên kêfî hene, diviyabû ez tiştekî wisa çêkim. Wî cara pêşî bi xwe guhartina min a kelîmeyeke wî bi navê "sensûr" tarîf kiribû. Li vir ti problem nîne. Ez ti car kelîmeyên te naguherînim, tu jî yên min naguherînî çi heqê Avestaboy heye kelîmeyên min diguherîne bi behaneya rastnivîsînê? [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081] Eger qiral an qral xelet be, însan yek ji wan tercîh dike, naçe kelîmeyeke din naxe sayfeyê. Me li ser vê yekê gî gotibûn bila ti kes kelîmeyên kesên din neguherîne, Avestaboyî hîn jî diguhere, ez vî tiştî fêm nakim hûn çima piştgîrî didin wî tevî ku xeletiya mezin wî dike? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:12, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:19, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:22, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:24, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:25, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] ::::::::::::::::::Ma ez mecbûr im her daîm li paşiya xwe binêrim ka tiştekî ku min nivisiye hatibe sansûrkirin an na? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:27, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::Min di 2024an de [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1693346] sansûra wî betal kiriye dîsa çûye [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1986317] qraliyet kiriye keyanî. Ma ev tiştekî normal e? Wextê ez butona "betal bike" bi kar tînim jî, dibêje "Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike." Ez ê tabî kî navê wî etîket bikim da ku bibîne, bi dizî guhartin xelettir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:57, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez di hin tiştan de maf didim te . Pirr caran te ema li Wîkîdaneyê (Wikidata) bê kontrol kopî û bê dil çewtî parve kiribû . Li gorî danasîna te [[Împeratoriya Osmanî]] Qiraliyet û ne Împeratorî û Siltanat bû . Li gorî te [[Împeratoriya Rûsî]] Qraliyetek li Ewropayê bû û ne Împeratoriyek li Ewropa, Asya û Amerîkaya Bakur bû. Her wiha te di gelek danasînên xwe de dewletên ewropî bi '''Copypaste''' wek dewlet an Qiraliyetên xiristiyanî bi nav kiribû. Şirovekirinên û danasînên te wisa nîşan dide ku hemû wan dewletên olî bûn, mîna [[Vatîkan|Vatîkanê]]. ::::::::::::::Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) ::::::::::::::bê dil hatiye '''Şaîr , Şairê/a''' an '''Nivîskarê / a''' hatine nivîsandin. Dema ku ew kêmasî tên guhertin paşê ew li gorî te dibe sensûr ? Me ne gotûbû ku em qet neguherînin. Me gotibû ku em '''bê gotûbêj''' ne guherînin .Lê heke em durist bin, ne tu û ne jî ez her dem bi tevahî li gorî vê yekê tevdigeriyan. Hin caran ji bo hin guhertinan ji min re destûr hatiye dayîn, her çend tu wê demê li ser malperê ne çalak bûyî. Her weha, gelek nivîskar û rêveberên Wîkîpediya kurdî bi rêkûpêk ne çalak in, ji ber vê yekê ez gelek caran neçar dimînim ku demeke dirêj li benda bersivê bimînim. ::::::::::::::Wek ku @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] jî li jorê ji got, te jî bê destûr hin guhertin kir. Li gorî mantiqa te, ez jî dikarim bi heman awayî wek te lîsteyekê amade bikim û sernavê wê bikim “Sensûra Wikihez” û paşê navê te îşaret bikim ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 12:15, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Na, me got ti kelîme neyê guhartin ji xeynî sernavê made û kategoriyan. Dîsa jî, piştî wê gotûbêjê, ji xeynî Gelhe/Gelhenasî ku navên beşên vala ne, te li ku derê dîtiye min kelîmeyeke kesekî din guhartiye? Xêra xwe wana yek bi yek li vir rêz bike, ez ê bixwe li ser wan binivîsim "min sansûra xwe vegerand". :::::::::::::::Sererastkirinên te yên [[Împeratoriya Rûsî]], [[Împeratoriya Osmanî]] baş in, wextê bi niyeteke baş diguherînî ez wana betal nakim, tu dibêjî "dewleta tarîxî" tenê ne bes e, wê demê gereg tu jî tenê "dewleta dîrokî" [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q4833446&diff=prev&oldid=2505044207] nenivîsî. Ez bi copy-paste naxebitim, lîsteya madeyan li gorî kategoriyan derdixim û bi riya [https://quickstatements.toolforge.org/#/batch quickstatements] wana carekê de dinivîsim. Ne tiştekî zor e tu jî dikarî vê yekê hîn bibî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:30, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/wiki/Q20610247] li vir tenê dibêje helbestvan, ez herim niha "şairê kurd" serarast bikim, ma ev nabe sansûrkirin? ez tiştek wisa nakim lê tu her tim dikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:35, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Kanî "Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) bê dil hatiye Şaîr , Şairê/a an Nivîskarê / a" ?? ::::::::::::::::: tenê [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Special:Search&limit=20&offset=0&ns0=1&search=insource%3A%2Fniv%C3%AEskar%C3%AA%5C%2Fa%2F 171] nivîskarê/a hene, yek [https://www.wikidata.org/w/index.php?search=insource%3A%2F%C5%9Fa%C3%AEr%C3%AA%5C%2Fa%2F&title=Special%3ASearch&profile=advanced&fulltext=1&ns0=1 şairê/a] tine ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:41, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mala te ew wek îronî bû . Wek mînak X him tîp him jî wek tiştên nenas e . 171 jî pirr in. Lê gorî min ew sîstemek ne rind e û bê dil û çêkirî ye . Her wiha te pir cara @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di gotara [[E. E. Cummings]] de te li ser Wikidatayê şaîr/a amerîkî nivîsandibû . Paşê min jî peyvên helbestvan, wênesaz û şanonîvsekî amerîkî ji gotara bingehîn tomar kir. Ji ber ku ew ne tenê helbestvan bû. Ew jî çewt e . Te jî danasînê wek şaîrê û nivîskarê guherand [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:18, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::Ez fêm nakim hûn çawa îdia dikin @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mobîngê dike. Wikihez yek ji endamên herî baş e û gelek ji wextê xwe bi betalkirina vandalismên @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] xerc kiriye. Min jî gelek wextê bi wê xerc kiriye. Û hê jî têra xwe guhertinên bêheq mane. Wextê ko wiqas salan wî ewqas tişt vandalîze dikirin dengê we dernediket. ::::::::::::::Va, berî hinek salan me wiqasî li serê minaqeşe kir jî ev şexs fêm nake û bi guhertinên xwe dewam dike ev çawa dibe sûcê Wikihez? Heke Avestaboy dev ji bêhurmetiya xwe berdabane me hew tiştekî digot û hûn vêce sûc dixine sukra Wikihez? Li vir mobîngek hatibe kirin, ji aliyê Avestaboy ve li ser timamê wîkîpediyayê hatiye kirin, ew e ê ko bêhurmet bi deh hezaran kelîme guhertine û zimanê xelkê sansûr kiriye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 13:27, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::Na, me gelekî tolerans nîşanî wî daye. Bi botê pirr gotaran bê gotûbejê guherandiye! Me destûra botê ji bo vê yekê da? Hemû kategorî bi peyva "dîrok" hatine çêkirin ew jî bi peyva "tarîx" çêdike: dizanî ku şaş e dîsa jî çêdike (bersiva wî: Avestaboy witra diki ez jî dikim...). :::::::::::::::Li ser Wîkîferhengê û ''[https://translatewiki.net/wiki/Portal:Ku translatewiki.net]'' jî witira dike, bnr. [[:wikt:Gotûbêj:wate]] û [[wikt:Gotûbêj:helbest]]. Peyamên ku li ser ''translatewiki.net'' (an Wikidata) hatine nivîsîn li vira jî tên dîtin, çima pirs nake? :::::::::::::::Xeletên Avestaboy jî hene feqet rûpela gotûbêjê bikar tîne (piranî kes bersiv nade), heqeret nake û bi botan rûpelan li gor dixwaza xwe naguherîne. Guherandinên bi destan û bi botê yek ninin! Wîkîpediya projeyeke hevkarî ye; bi min hûn nizanîn di nav projeyeke komê de bişuxilin, bi dîtina min daxwaza we ew jî nîne. Malperek vekin û her tişt li gor dixwaza xwe bikin, jixwe te malperek vekiriye, ew projeyê ji bo alternatîvê mezin bikin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:48, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Wîkîpediya ya her kesî ye heqê te nîne tu berdî me. Te çiqasî zû min jî tevlî kir û dest pê kir bêjî "we", "hûn". Ma qey min Avestaboy û te xistiye yek? Ev çi bû? Ez ne kefîlê her emelê Wikihez im, lê çi kiribe nekiribe ti carî nagihe zerara ko Avestaboy daye wîkîpediyayê. Her delîlê me jî heye, bi hezaran guhertinên bêsebeb kiriye û wextê me bi edilandina wan derbas bû û wê derbas bibe. Heqê wî nînbû û nîne jî. Çima dewam dike? [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 14:56, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Ez ne naîf im û mixabin ez difikirim ku hûn ê li vir ne bextewar bin ji ber ku pirsgirêk di rastiyê de Avestaboy nîne. Ez bawer im ku ev "şer" bi Avestaboy be an bê Avestaboy, qet nakeve dawiyê. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:10, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::: ih2pfux970a8k4tqmfvzfi6es6h9zlv 2062226 2062225 2026-06-17T15:18:25Z Wikihez 39702 /* Vebijêrk */ Bersiv 2062226 wikitext text/x-wiki == Vebijêrk == Birayê ezîz, "vebijêrk" navdêr e nabe ku wekî sifet bi kar bînî, hem jî tê maneya opsiyon, di nav çend opsiyonan de tiştekî hildibijêrî. Loma Dîroka_li vir tiştekî dinivîsim ji bo ku nekeve netîceyên Googlê_vebijêrk nabe li ser Googlê "Dîroka alternatîf" gelek netîce dide. Ji kerema xwe vê xeletiyê rast bike. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:01, 12 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Heval tu jî '''Heqên însanan''' an jî '''Artîst''' û '''ne''' [[Mafên mirovan]] an jî [[Hunermend]] dinivîsî .Dema min peyva '''Nederlenda''' wek [[Holenda]] bi sedem guherandibû ew ji bo te problem bû û te nivîsandibû ku heqê kesî tune peyvên kesekî din biguhêrîn e . Her wiha peyva vêbijêrk di gelek ferhengên nûjen de tomarkirî ye . :https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:11, 12 hezîran 2026 (UTC) ::Binêre https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m dibêje "vebijêrk (m)" yanî îsmê ku bi cinsiyeta "mê" ye yanî îsm/navdêr e. Ne rengdêr/sifet e. Ji kerema xwe ji kesekî ewle pirs bike ka ferqa îsm û sifet çi ye, û çawa tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:21, 12 hezîran 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Wîkîferheng]] bi almanî '''Alternative û''' :::'''alternativ''' dinivîs e. '''Alternative [[Navdêr]]''' û hemû navdêr bi almanî mezin tên nivîsandin û '''alternativ''' rengdêr e û lewma bi almanî biçûk tê nivîsandin. Bi zimanê tirkî '''alternatif''' dikare hem rengdêr û hem jî navdêr be - li gorî ka di hevokê de çawa tê bikar anîn. Ev dişibihe zimanên almanî an îngilîzî. :::https://ku.wiktionary.org/wiki/vebij%C3%AArk [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:47, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::Li ser [[:wikt:vebijêrk]] ^?alternativ dibêje yanî ev tercime gumanbar e bi botê hatiye îlawekirin. Maalesef hin kes gelek kelîme û sayfe (wekî [[:wikt:alternativ]]) bi botê li ser Wîkîferhengê çêkirine, problema mezintir jî bi bikaranîna botê kelîmeyên kurdî, îngilîzî, tirkî, almanî hatine miqayesekirin û li gorî netîceya ku nehatiye kontrolkirin gelek tercime li qismê Wergerê hatiye dayîn. Loma gereg gelek dîqet bikî wextê Wîkîferhengê bi kar tînî. Alternativ dikare sifet be lê vebijêrk tercimeya "seçenek" a tirkî ya ve + bijêr(bijartin)+ -k [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:02, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez şer naxwazim. Min '''vêbijêrk''' hildabû ji ber ku bi kurdî du rastnivîs hene '''alternatîv''' û '''alternatîf'''. Nivîsandina '''îf''' :::::bi bandora zimanê tirkî çê bûyê .Wîkîpediyaya bi kurdî -'''îv''' tercîh dike . Lewma heke tu dixwazî em dikarin sernav wek '''Dîroka alternatîv''' biguhêrîn in. Baş bûya em bizanin ger '''dîroka vêbijêrk''' wek hemwate derbasdar an çewt e . Lê ez ne zimannas im û ez texmîn ku tu jî ne zimannas î. Helwesta pisporan li vir pêwîst e [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 20:36, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::::Belkî dîplomaya min a ji yek ji unîversîteyên herî mezin ên Tirkiyeyê nabêje zimannas lê min beşeke gelek nêzîkî zimannasiya îngilîzî xwendiye, dersên me gişt li ser zimannasiyê bûn. Loma ez li ser xisûsên zimanî zêdetir bala xwe didim. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:47, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ji bo te aniha rastnivîsa kroatî wek xirwat / xirwatî ji bo te sensûr e ? Her wiha te berê bi xwe gotibû ku [[Xirwatistan|Xirwat]] û [[Xirwatistan]] rastnivîsa derbasdar e . Te xwe sernavê Kroatya wek [[Xirwatistan]] guherandibû . Li gorî mentiqa te tu jî sensûrkarî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:00, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rastnivîs û hemmane cuda ne. Min zanebûnî dest neda bikaranînên kroatya di vê maddeyê de lê tu çûyî gî kiriye xirwat. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 13:06, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu xwe di sernavan de peyva kitêb û wek roman diguherin î .Yanî ez nabêjim ku ew guhertin baş an xirab e . Heta te peyvên îcadkirî wek '''Nederlenda''' betal kir . Dema tu tiştî diguherînî temam e . Ema heke kesek din vê dike ew paşê dibe [[sensûr]], tiştê wisa [[Durû|durûtî]] ye. Ez nabêjim ku ez bê çewtî xeletî me. Li ser Wîkîpediyayê pêwîst e ku mirov bi hev re û ne li dijê hev bixebitin. Û aniha min dît ku ew mixabin ew wisa nebûye . :::::::::Berî ku ez gelek saeten jiyana xwe li vir bêwate winda bikim, ez tercîh dikim ku pirtûkek baş bixwînim an rêzefîlmek an fîlmek temaşe bikim. @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ,@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez guneh xwe nakim, hincet nakim ema piştî 8 salan ez dixwazim xatirê xwe ji we bixwazim . Silav û rêz :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:39, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::Silav, ne hewceye ko tu ji ber kiryarên wîkîhez, dev ji xebatên xwe berdî. Heval Wîkîhez hewl dide li dewsa kurdî, kurd peyvên bi tirkî û erebî bi kar bînin da ko hêdî hêdî kurdî nêzîkê wan zimanan bibe û di nav wan de bihele. Wîkîhez di peyamên vê rûpelê de van peyvan bikar aniye. ::::::::::“sifet, mane, netîce, îsm, cinsîyet, ferq, îlawekirin, kelîme, sayfe, miqayese, xisûs “ Gelo zimanê kurdî ji bo van peyvan têr nakê ? Mirov çima li dewsa van peyvan peyvên kurdî bi kar naîne? ::::::::::-- rengdêr, wate, encam, nav, zayend, cudahî, lê zêdekirin, peyv, rûpel, berhevdanîn, mijar- babet -- [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:19, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Êvar baş . Ez nabêjim ku min berê çewtî û xeletî ne kiriye. Lê aniha ez li ser guhertinan gotûbêj dikim . Da ku zêde şer der nekeve . Berê min vê jî zêde nekir . Ew jî çewt û xelet bû. Aniha ew lîste çê dike bi tiştên ku ew wek sensûr bi nav dike. Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike . Eşkere ye ku ew kesek e ku dixwaze min aciz bike an jî provoke bike. Ez jî dikarim lîstek bi guhertinên wî çê bikim û navê wî îşaret bikim. Lê ez wê nakim. Ne hewce ye ku her kes ji her kesê din hez bike, lê li Wîkîpediyaya Kurdî gelek kêm nivîskar û rêveber hene. Eger em ji hev nefret bikin, em ê nikaribin bi hev re bixebitin. Ez vê yekê xebat ne ji bo xwe dikim, lê ji bo ku ziman û çanda kurdî nemirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:57, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081 sansûra te ya kelîmeyeke min] û yên herî nû [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=User_talk:Avestaboy&oldid=2506165688] {{dîwar}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:34, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Qiral, Qral, Qiralîçe an Qralîçe ? :::::::::::::Min kêmasiyên van peyvan bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re gotûbêj kiribû. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 21:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::Silav ji her kesê re. Di vî warî de ez hê jî li ser fikrê xwe yê berê me. Mixabin di warên xebatên ziman de hemî saziyên kurdî bi kêmasî ne. Fikreke min ê ji bo projeyeke nû yê rêzimana Wîkîpediya kurdî heye an jî ji bo berfirehkirina Rupela Wîkîpediya şêwaz. Wekê ku hûn dizanin zimanê kurdî şaxeke ji zimanên îranî ye. Ji bo parastina reseniya kurmancî divê em tenê li ser van zimanan lêkolîn bikin ger peyvek deyn bigirin divê ji van zimanan deyn bigirin ne ji zimanên semîtîk an jî altayî. Di heman demê de mirov dikare ji xeynî soranî (ji ber ku gelek peyvên soranî têne bikaranîn) lêkolîn li ser zaravayên din ên kurdî jî bike. Di heman demê de divê ev peyv li gorî xwezaya zimanê kurmancî be. Wek mînak di van demên dawî de ez li cihê peyva lûtke peya bilinde bikar tînim. Ev peyv li gorî peyva lûtke êdî li gorî xwezaya kurmancî ye. Mirov dikare van mînakan zêde bike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 20:16, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu yek ji xebatkarên herî newestanbar ê Wîkîpediya Kurdî yî... û ez hêvîdar im ku tu bi awayekî bêtirs û bi sebrî karê xwe yê tê de berdewam bikî. Hertim wêrek bî! Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Wikihez}} Belkî tu ferq nakî feqet tu atmosferek xirab û nebaş di Wîkîpediyayê de çêdikî... Her ku diçe difikirim ku tu nikanî bi yên din re di komê de bişuxilî. Bo mînak, te hemû parametreyên şablonan bi botê û li gorî daxwaza xwe guherandiye; feqet te qet di nav rupela gotûbêjê de tiştek li ser vê xebatê nenivîsiye: te "nexşeya_ciyan" kiriye "[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Babaxak%C3%AE&diff=prev&oldid=1652471 nexşeya_reptiyeyê]", problem nîne feqet te nêrînên bikaranên din pirs kir? Tevgera te ne tiştekî nû ye (gelek kesan berê jî te re gotine): [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:R%C3%AAveber/Balyozxane&diff=prev&oldid=1131978]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 03:53, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] weleh ez jî bi rastî naxwazim dev jî nivîsandinê ber dim .Bi vî awayî ema nikare bidome. Berê betalkirinên wî hîn mafdar bûn. Ema aniha betalkirinên wî ne normal in. Berê bi xwe gotibû ku peyvên Kroat û Kroatya di ferhengê de tune . ::::::::::::[[Gotûbêja kategoriyê:Xirwat]] ::::::::::::Niha wî lîsteyek amade kiriye ku navê min jî tê de ye û bêguman navê min jî destnîşan kiriye. @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] berê jî pêşniyar kiribû ku navê gotara Kîpros were guhartin û bibe [[Qibris]] û me jî ew pejirand. Min jî paşê di gotarên xwe de nivîsa Kîpros guhart û kir Qibris. ::::::::::::Di her Wîkîpedyayekê de mirov li gorî standardeke rastnivîsê tevdigere. Ez li dijî rexneya avaker û konstruktîv nînim, lê tiştê ku @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] dike ne rexne ye; ew zêdetir biçûkxistin û kêmnirxkirina kesekî ye. Dibe ku ew bi xwe jî vê yekê fam neke. ::::::::::::Bi rastî, ez êdî tu hewesê vê yekê nînim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 09:51, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]/@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] bi dîtina min, eve kampanyayeke mobîng û biçûkkirina xebatkarekî Wîkîpediyê ya jimêjveyî ye. Rêbazên Wikipedia li ser çi dibêjin? Hûn wek rêveberên projeya me çi dibêjin û çi dikarin bikin? Nehêlin van êrişên ser @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] berdewam bikin û piştguh nexin. Gelek spas, silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:26, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Min got ez ê cewabê nedim ji ber ku ez çi bibêjim hûn dibêjin usliba te xirab e tevî ku gelek bala xwe didim. Gotinên min yên herî normal [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Philadelphia#c-Wikihez-20260610083000-Sernav] bi navê tinaz û îronî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Kal%C3%AEforniya#c-Ghybu-20260610173400-Wikihez-20260610082700] tên tarîfkirin. :::::::::::::Avestaboy bi dehan caran hatibû hişyarkirin ku kelîmeyên kesên din neguherîne lê dîsa jî diçe kelîmeyên min diguherîne ew [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q173065&diff=prev&oldid=2503674476] ne li dijî min êrîş e lê betalkirinên min ên Avestaboyî mobîng e. Helal be ji we re. Min ev sayfeya sansûrên Avestaboyî di 2024an de çêkiribû, ji ber ku bi hezaran guhartinên wî yên kêfî hene, diviyabû ez tiştekî wisa çêkim. Wî cara pêşî bi xwe guhartina min a kelîmeyeke wî bi navê "sensûr" tarîf kiribû. Li vir ti problem nîne. Ez ti car kelîmeyên te naguherînim, tu jî yên min naguherînî çi heqê Avestaboy heye kelîmeyên min diguherîne bi behaneya rastnivîsînê? [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081] Eger qiral an qral xelet be, însan yek ji wan tercîh dike, naçe kelîmeyeke din naxe sayfeyê. Me li ser vê yekê gî gotibûn bila ti kes kelîmeyên kesên din neguherîne, Avestaboyî hîn jî diguhere, ez vî tiştî fêm nakim hûn çima piştgîrî didin wî tevî ku xeletiya mezin wî dike? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:12, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:19, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:22, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:24, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:25, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] ::::::::::::::::::Ma ez mecbûr im her daîm li paşiya xwe binêrim ka tiştekî ku min nivisiye hatibe sansûrkirin an na? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:27, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::Min di 2024an de [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1693346] sansûra wî betal kiriye dîsa çûye [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1986317] qraliyet kiriye keyanî. Ma ev tiştekî normal e? Wextê ez butona "betal bike" bi kar tînim jî, dibêje "Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike." Ez ê tabî kî navê wî etîket bikim da ku bibîne, bi dizî guhartin xelettir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:57, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez di hin tiştan de maf didim te . Pirr caran te ema li Wîkîdaneyê (Wikidata) bê kontrol kopî û bê dil çewtî parve kiribû . Li gorî danasîna te [[Împeratoriya Osmanî]] Qiraliyet û ne Împeratorî û Siltanat bû . Li gorî te [[Împeratoriya Rûsî]] Qraliyetek li Ewropayê bû û ne Împeratoriyek li Ewropa, Asya û Amerîkaya Bakur bû. Her wiha te di gelek danasînên xwe de dewletên ewropî bi '''Copypaste''' wek dewlet an Qiraliyetên xiristiyanî bi nav kiribû. Şirovekirinên û danasînên te wisa nîşan dide ku hemû wan dewletên olî bûn, mîna [[Vatîkan|Vatîkanê]]. ::::::::::::::Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) ::::::::::::::bê dil hatiye '''Şaîr , Şairê/a''' an '''Nivîskarê / a''' hatine nivîsandin. Dema ku ew kêmasî tên guhertin paşê ew li gorî te dibe sensûr ? Me ne gotûbû ku em qet neguherînin. Me gotibû ku em '''bê gotûbêj''' ne guherînin .Lê heke em durist bin, ne tu û ne jî ez her dem bi tevahî li gorî vê yekê tevdigeriyan. Hin caran ji bo hin guhertinan ji min re destûr hatiye dayîn, her çend tu wê demê li ser malperê ne çalak bûyî. Her weha, gelek nivîskar û rêveberên Wîkîpediya kurdî bi rêkûpêk ne çalak in, ji ber vê yekê ez gelek caran neçar dimînim ku demeke dirêj li benda bersivê bimînim. ::::::::::::::Wek ku @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] jî li jorê ji got, te jî bê destûr hin guhertin kir. Li gorî mantiqa te, ez jî dikarim bi heman awayî wek te lîsteyekê amade bikim û sernavê wê bikim “Sensûra Wikihez” û paşê navê te îşaret bikim ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 12:15, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Na, me got ti kelîme neyê guhartin ji xeynî sernavê made û kategoriyan. Dîsa jî, piştî wê gotûbêjê, ji xeynî Gelhe/Gelhenasî ku navên beşên vala ne, te li ku derê dîtiye min kelîmeyeke kesekî din guhartiye? Xêra xwe wana yek bi yek li vir rêz bike, ez ê bixwe li ser wan binivîsim "min sansûra xwe vegerand". :::::::::::::::Sererastkirinên te yên [[Împeratoriya Rûsî]], [[Împeratoriya Osmanî]] baş in, wextê bi niyeteke baş diguherînî ez wana betal nakim, tu dibêjî "dewleta tarîxî" tenê ne bes e, wê demê gereg tu jî tenê "dewleta dîrokî" [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q4833446&diff=prev&oldid=2505044207] nenivîsî. Ez bi copy-paste naxebitim, lîsteya madeyan li gorî kategoriyan derdixim û bi riya [https://quickstatements.toolforge.org/#/batch quickstatements] wana carekê de dinivîsim. Ne tiştekî zor e tu jî dikarî vê yekê hîn bibî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:30, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/wiki/Q20610247] li vir tenê dibêje helbestvan, ez herim niha "şairê kurd" serarast bikim, ma ev nabe sansûrkirin? ez tiştek wisa nakim lê tu her tim dikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:35, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Kanî "Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) bê dil hatiye Şaîr , Şairê/a an Nivîskarê / a" ?? ::::::::::::::::: tenê [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Special:Search&limit=20&offset=0&ns0=1&search=insource%3A%2Fniv%C3%AEskar%C3%AA%5C%2Fa%2F 171] nivîskarê/a hene, yek [https://www.wikidata.org/w/index.php?search=insource%3A%2F%C5%9Fa%C3%AEr%C3%AA%5C%2Fa%2F&title=Special%3ASearch&profile=advanced&fulltext=1&ns0=1 şairê/a] tine ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:41, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mala te ew wek îronî bû . Wek mînak X him tîp him jî wek tiştên nenas e . 171 jî pirr in. Lê gorî min ew sîstemek ne rind e û bê dil û çêkirî ye . Her wiha te pir cara @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di gotara [[E. E. Cummings]] de te li ser Wikidatayê şaîr/a amerîkî nivîsandibû . Paşê min jî peyvên helbestvan, wênesaz û şanonîvsekî amerîkî ji gotara bingehîn tomar kir. Ji ber ku ew ne tenê helbestvan bû. Ew jî çewt e . Te jî danasînê wek şaîrê û nivîskarê guherand [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:18, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::Ez fêm nakim hûn çawa îdia dikin @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mobîngê dike. Wikihez yek ji endamên herî baş e û gelek ji wextê xwe bi betalkirina vandalismên @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] xerc kiriye. Min jî gelek wextê bi wê xerc kiriye. Û hê jî têra xwe guhertinên bêheq mane. Wextê ko wiqas salan wî ewqas tişt vandalîze dikirin dengê we dernediket. ::::::::::::::Va, berî hinek salan me wiqasî li serê minaqeşe kir jî ev şexs fêm nake û bi guhertinên xwe dewam dike ev çawa dibe sûcê Wikihez? Heke Avestaboy dev ji bêhurmetiya xwe berdabane me hew tiştekî digot û hûn vêce sûc dixine sukra Wikihez? Li vir mobîngek hatibe kirin, ji aliyê Avestaboy ve li ser timamê wîkîpediyayê hatiye kirin, ew e ê ko bêhurmet bi deh hezaran kelîme guhertine û zimanê xelkê sansûr kiriye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 13:27, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::Na, me gelekî tolerans nîşanî wî daye. Bi botê pirr gotaran bê gotûbejê guherandiye! Me destûra botê ji bo vê yekê da? Hemû kategorî bi peyva "dîrok" hatine çêkirin ew jî bi peyva "tarîx" çêdike: dizanî ku şaş e dîsa jî çêdike (bersiva wî: Avestaboy witra diki ez jî dikim...). :::::::::::::::Li ser Wîkîferhengê û ''[https://translatewiki.net/wiki/Portal:Ku translatewiki.net]'' jî witira dike, bnr. [[:wikt:Gotûbêj:wate]] û [[wikt:Gotûbêj:helbest]]. Peyamên ku li ser ''translatewiki.net'' (an Wikidata) hatine nivîsîn li vira jî tên dîtin, çima pirs nake? :::::::::::::::Xeletên Avestaboy jî hene feqet rûpela gotûbêjê bikar tîne (piranî kes bersiv nade), heqeret nake û bi botan rûpelan li gor dixwaza xwe naguherîne. Guherandinên bi destan û bi botê yek ninin! Wîkîpediya projeyeke hevkarî ye; bi min hûn nizanîn di nav projeyeke komê de bişuxilin, bi dîtina min daxwaza we ew jî nîne. Malperek vekin û her tişt li gor dixwaza xwe bikin, jixwe te malperek vekiriye, ew projeyê ji bo alternatîvê mezin bikin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:48, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Wîkîpediya ya her kesî ye heqê te nîne tu berdî me. Te çiqasî zû min jî tevlî kir û dest pê kir bêjî "we", "hûn". Ma qey min Avestaboy û te xistiye yek? Ev çi bû? Ez ne kefîlê her emelê Wikihez im, lê çi kiribe nekiribe ti carî nagihe zerara ko Avestaboy daye wîkîpediyayê. Her delîlê me jî heye, bi hezaran guhertinên bêsebeb kiriye û wextê me bi edilandina wan derbas bû û wê derbas bibe. Heqê wî nînbû û nîne jî. Çima dewam dike? [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 14:56, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Ez ne naîf im û mixabin ez difikirim ku hûn ê li vir ne bextewar bin ji ber ku pirsgirêk di rastiyê de Avestaboy nîne. Ez bawer im ku ev "şer" bi Avestaboy be an bê Avestaboy, qet nakeve dawiyê. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:10, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Çima ev şer bi kesên din re dernakave? Çima MikaelF carek jî be kelimeyeke min naguherîne lê Avestaboy hîn beriya çend rojan gelek tişt guhart wextê min ev mesaj şand te cewab neda? Guhartinên botên min gî yên min in eger xeletiyek hebe ez ê rast bikim. Feqat pêşî hûn mecbûr in ku Avestaboy jî îqna bikin ku Kategorî li gorî kategoriyên heyî çêke ka gotûbêja [[:Kategorî:Pargîdaniyên jîriya çêkirî]] li ku derê ye? Piştî gotûbêja me min ti Kategorî çênekir û ji bo kategoriyên bi "tarîx" jî ez li hêviya we me. Ez ê wana jî "rast bikim" wextê ku em kategoriyên din rast kirin wekî Ajalnas û ajalnasî ku bi hezaran ji alîya Avestaboy ve hatiye çêkirin û te tiştek negot tenê wextê ku min kategoriyên ne ligor dilê te çêkir, te ev şert anî. Ji kerema xwe bêteref be, heqê te tine ye tu ti kesî defî wîkiyê bikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:18, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::: 00eihypfa961k2f6hlmzj9axpdy4poi 2062227 2062226 2026-06-17T15:24:44Z Wikihez 39702 2062227 wikitext text/x-wiki == Vebijêrk == Birayê ezîz, "vebijêrk" navdêr e nabe ku wekî sifet bi kar bînî, hem jî tê maneya opsiyon, di nav çend opsiyonan de tiştekî hildibijêrî. Loma Dîroka_li vir tiştekî dinivîsim ji bo ku nekeve netîceyên Googlê_vebijêrk nabe li ser Googlê "Dîroka alternatîf" gelek netîce dide. Ji kerema xwe vê xeletiyê rast bike. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:01, 12 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Heval tu jî '''Heqên însanan''' an jî '''Artîst''' û '''ne''' [[Mafên mirovan]] an jî [[Hunermend]] dinivîsî .Dema min peyva '''Nederlenda''' wek [[Holenda]] bi sedem guherandibû ew ji bo te problem bû û te nivîsandibû ku heqê kesî tune peyvên kesekî din biguhêrîn e . Her wiha peyva vêbijêrk di gelek ferhengên nûjen de tomarkirî ye . :https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:11, 12 hezîran 2026 (UTC) ::Binêre https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m dibêje "vebijêrk (m)" yanî îsmê ku bi cinsiyeta "mê" ye yanî îsm/navdêr e. Ne rengdêr/sifet e. Ji kerema xwe ji kesekî ewle pirs bike ka ferqa îsm û sifet çi ye, û çawa tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:21, 12 hezîran 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Wîkîferheng]] bi almanî '''Alternative û''' :::'''alternativ''' dinivîs e. '''Alternative [[Navdêr]]''' û hemû navdêr bi almanî mezin tên nivîsandin û '''alternativ''' rengdêr e û lewma bi almanî biçûk tê nivîsandin. Bi zimanê tirkî '''alternatif''' dikare hem rengdêr û hem jî navdêr be - li gorî ka di hevokê de çawa tê bikar anîn. Ev dişibihe zimanên almanî an îngilîzî. :::https://ku.wiktionary.org/wiki/vebij%C3%AArk [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:47, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::Li ser [[:wikt:vebijêrk]] ^?alternativ dibêje yanî ev tercime gumanbar e bi botê hatiye îlawekirin. Maalesef hin kes gelek kelîme û sayfe (wekî [[:wikt:alternativ]]) bi botê li ser Wîkîferhengê çêkirine, problema mezintir jî bi bikaranîna botê kelîmeyên kurdî, îngilîzî, tirkî, almanî hatine miqayesekirin û li gorî netîceya ku nehatiye kontrolkirin gelek tercime li qismê Wergerê hatiye dayîn. Loma gereg gelek dîqet bikî wextê Wîkîferhengê bi kar tînî. Alternativ dikare sifet be lê vebijêrk tercimeya "seçenek" a tirkî ya ve + bijêr(bijartin)+ -k [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:02, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez şer naxwazim. Min '''vêbijêrk''' hildabû ji ber ku bi kurdî du rastnivîs hene '''alternatîv''' û '''alternatîf'''. Nivîsandina '''îf''' :::::bi bandora zimanê tirkî çê bûyê .Wîkîpediyaya bi kurdî -'''îv''' tercîh dike . Lewma heke tu dixwazî em dikarin sernav wek '''Dîroka alternatîv''' biguhêrîn in. Baş bûya em bizanin ger '''dîroka vêbijêrk''' wek hemwate derbasdar an çewt e . Lê ez ne zimannas im û ez texmîn ku tu jî ne zimannas î. Helwesta pisporan li vir pêwîst e [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 20:36, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::::Belkî dîplomaya min a ji yek ji unîversîteyên herî mezin ên Tirkiyeyê nabêje zimannas lê min beşeke gelek nêzîkî zimannasiya îngilîzî xwendiye, dersên me gişt li ser zimannasiyê bûn. Loma ez li ser xisûsên zimanî zêdetir bala xwe didim. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:47, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ji bo te aniha rastnivîsa kroatî wek xirwat / xirwatî ji bo te sensûr e ? Her wiha te berê bi xwe gotibû ku [[Xirwatistan|Xirwat]] û [[Xirwatistan]] rastnivîsa derbasdar e . Te xwe sernavê Kroatya wek [[Xirwatistan]] guherandibû . Li gorî mentiqa te tu jî sensûrkarî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:00, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rastnivîs û hemmane cuda ne. Min zanebûnî dest neda bikaranînên kroatya di vê maddeyê de lê tu çûyî gî kiriye xirwat. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 13:06, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu xwe di sernavan de peyva kitêb û wek roman diguherin î .Yanî ez nabêjim ku ew guhertin baş an xirab e . Heta te peyvên îcadkirî wek '''Nederlenda''' betal kir . Dema tu tiştî diguherînî temam e . Ema heke kesek din vê dike ew paşê dibe [[sensûr]], tiştê wisa [[Durû|durûtî]] ye. Ez nabêjim ku ez bê çewtî xeletî me. Li ser Wîkîpediyayê pêwîst e ku mirov bi hev re û ne li dijê hev bixebitin. Û aniha min dît ku ew mixabin ew wisa nebûye . :::::::::Berî ku ez gelek saeten jiyana xwe li vir bêwate winda bikim, ez tercîh dikim ku pirtûkek baş bixwînim an rêzefîlmek an fîlmek temaşe bikim. @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ,@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez guneh xwe nakim, hincet nakim ema piştî 8 salan ez dixwazim xatirê xwe ji we bixwazim . Silav û rêz :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:39, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::Silav, ne hewceye ko tu ji ber kiryarên wîkîhez, dev ji xebatên xwe berdî. Heval Wîkîhez hewl dide li dewsa kurdî, kurd peyvên bi tirkî û erebî bi kar bînin da ko hêdî hêdî kurdî nêzîkê wan zimanan bibe û di nav wan de bihele. Wîkîhez di peyamên vê rûpelê de van peyvan bikar aniye. ::::::::::“sifet, mane, netîce, îsm, cinsîyet, ferq, îlawekirin, kelîme, sayfe, miqayese, xisûs “ Gelo zimanê kurdî ji bo van peyvan têr nakê ? Mirov çima li dewsa van peyvan peyvên kurdî bi kar naîne? ::::::::::-- rengdêr, wate, encam, nav, zayend, cudahî, lê zêdekirin, peyv, rûpel, berhevdanîn, mijar- babet -- [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:19, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Êvar baş . Ez nabêjim ku min berê çewtî û xeletî ne kiriye. Lê aniha ez li ser guhertinan gotûbêj dikim . Da ku zêde şer der nekeve . Berê min vê jî zêde nekir . Ew jî çewt û xelet bû. Aniha ew lîste çê dike bi tiştên ku ew wek sensûr bi nav dike. Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike . Eşkere ye ku ew kesek e ku dixwaze min aciz bike an jî provoke bike. Ez jî dikarim lîstek bi guhertinên wî çê bikim û navê wî îşaret bikim. Lê ez wê nakim. Ne hewce ye ku her kes ji her kesê din hez bike, lê li Wîkîpediyaya Kurdî gelek kêm nivîskar û rêveber hene. Eger em ji hev nefret bikin, em ê nikaribin bi hev re bixebitin. Ez vê yekê xebat ne ji bo xwe dikim, lê ji bo ku ziman û çanda kurdî nemirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:57, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081 sansûra te ya kelîmeyeke min] û yên herî nû [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=User_talk:Avestaboy&oldid=2506165688] {{dîwar}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:34, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Qiral, Qral, Qiralîçe an Qralîçe ? :::::::::::::Min kêmasiyên van peyvan bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re gotûbêj kiribû. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 21:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::Silav ji her kesê re. Di vî warî de ez hê jî li ser fikrê xwe yê berê me. Mixabin di warên xebatên ziman de hemî saziyên kurdî bi kêmasî ne. Fikreke min ê ji bo projeyeke nû yê rêzimana Wîkîpediya kurdî heye an jî ji bo berfirehkirina Rupela Wîkîpediya şêwaz. Wekê ku hûn dizanin zimanê kurdî şaxeke ji zimanên îranî ye. Ji bo parastina reseniya kurmancî divê em tenê li ser van zimanan lêkolîn bikin ger peyvek deyn bigirin divê ji van zimanan deyn bigirin ne ji zimanên semîtîk an jî altayî. Di heman demê de mirov dikare ji xeynî soranî (ji ber ku gelek peyvên soranî têne bikaranîn) lêkolîn li ser zaravayên din ên kurdî jî bike. Di heman demê de divê ev peyv li gorî xwezaya zimanê kurmancî be. Wek mînak di van demên dawî de ez li cihê peyva lûtke peya bilinde bikar tînim. Ev peyv li gorî peyva lûtke êdî li gorî xwezaya kurmancî ye. Mirov dikare van mînakan zêde bike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 20:16, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu yek ji xebatkarên herî newestanbar ê Wîkîpediya Kurdî yî... û ez hêvîdar im ku tu bi awayekî bêtirs û bi sebrî karê xwe yê tê de berdewam bikî. Hertim wêrek bî! Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Wikihez}} Belkî tu ferq nakî feqet tu atmosferek xirab û nebaş di Wîkîpediyayê de çêdikî... Her ku diçe difikirim ku tu nikanî bi yên din re di komê de bişuxilî. Bo mînak, te hemû parametreyên şablonan bi botê û li gorî daxwaza xwe guherandiye; feqet te qet di nav rupela gotûbêjê de tiştek li ser vê xebatê nenivîsiye: te "nexşeya_ciyan" kiriye "[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Babaxak%C3%AE&diff=prev&oldid=1652471 nexşeya_reptiyeyê]", problem nîne feqet te nêrînên bikaranên din pirs kir? Tevgera te ne tiştekî nû ye (gelek kesan berê jî te re gotine): [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:R%C3%AAveber/Balyozxane&diff=prev&oldid=1131978]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 03:53, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] weleh ez jî bi rastî naxwazim dev jî nivîsandinê ber dim .Bi vî awayî ema nikare bidome. Berê betalkirinên wî hîn mafdar bûn. Ema aniha betalkirinên wî ne normal in. Berê bi xwe gotibû ku peyvên Kroat û Kroatya di ferhengê de tune . ::::::::::::[[Gotûbêja kategoriyê:Xirwat]] ::::::::::::Niha wî lîsteyek amade kiriye ku navê min jî tê de ye û bêguman navê min jî destnîşan kiriye. @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] berê jî pêşniyar kiribû ku navê gotara Kîpros were guhartin û bibe [[Qibris]] û me jî ew pejirand. Min jî paşê di gotarên xwe de nivîsa Kîpros guhart û kir Qibris. ::::::::::::Di her Wîkîpedyayekê de mirov li gorî standardeke rastnivîsê tevdigere. Ez li dijî rexneya avaker û konstruktîv nînim, lê tiştê ku @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] dike ne rexne ye; ew zêdetir biçûkxistin û kêmnirxkirina kesekî ye. Dibe ku ew bi xwe jî vê yekê fam neke. ::::::::::::Bi rastî, ez êdî tu hewesê vê yekê nînim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 09:51, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]/@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] bi dîtina min, eve kampanyayeke mobîng û biçûkkirina xebatkarekî Wîkîpediyê ya jimêjveyî ye. Rêbazên Wikipedia li ser çi dibêjin? Hûn wek rêveberên projeya me çi dibêjin û çi dikarin bikin? Nehêlin van êrişên ser @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] berdewam bikin û piştguh nexin. Gelek spas, silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:26, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Min got ez ê cewabê nedim ji ber ku ez çi bibêjim hûn dibêjin usliba te xirab e tevî ku gelek bala xwe didim. Gotinên min yên herî normal [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Philadelphia#c-Wikihez-20260610083000-Sernav] bi navê tinaz û îronî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Kal%C3%AEforniya#c-Ghybu-20260610173400-Wikihez-20260610082700] tên tarîfkirin. :::::::::::::Avestaboy bi dehan caran hatibû hişyarkirin ku kelîmeyên kesên din neguherîne lê dîsa jî diçe kelîmeyên min diguherîne ew [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q173065&diff=prev&oldid=2503674476] ne li dijî min êrîş e lê betalkirinên min ên Avestaboyî mobîng e. Helal be ji we re. Min ev sayfeya sansûrên Avestaboyî di 2024an de çêkiribû, ji ber ku bi hezaran guhartinên wî yên kêfî hene, diviyabû ez tiştekî wisa çêkim. Wî cara pêşî bi xwe guhartina min a kelîmeyeke wî bi navê "sensûr" tarîf kiribû. Li vir ti problem nîne. Ez ti car kelîmeyên te naguherînim, tu jî yên min naguherînî çi heqê Avestaboy heye kelîmeyên min diguherîne bi behaneya rastnivîsînê? [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081] Eger qiral an qral xelet be, însan yek ji wan tercîh dike, naçe kelîmeyeke din naxe sayfeyê. Me li ser vê yekê gî gotibûn bila ti kes kelîmeyên kesên din neguherîne, Avestaboyî hîn jî diguhere, ez vî tiştî fêm nakim hûn çima piştgîrî didin wî tevî ku xeletiya mezin wî dike? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:12, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:19, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:22, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:24, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:25, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] ::::::::::::::::::Ma ez mecbûr im her daîm li paşiya xwe binêrim ka tiştekî ku min nivisiye hatibe sansûrkirin an na? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:27, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::Min di 2024an de [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1693346] sansûra wî betal kiriye dîsa çûye [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1986317] qraliyet kiriye keyanî. Ma ev tiştekî normal e? Wextê ez butona "betal bike" bi kar tînim jî, dibêje "Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike." Ez ê tabî kî navê wî etîket bikim da ku bibîne, bi dizî guhartin xelettir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:57, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez di hin tiştan de maf didim te . Pirr caran te ema li Wîkîdaneyê (Wikidata) bê kontrol kopî û bê dil çewtî parve kiribû . Li gorî danasîna te [[Împeratoriya Osmanî]] Qiraliyet û ne Împeratorî û Siltanat bû . Li gorî te [[Împeratoriya Rûsî]] Qraliyetek li Ewropayê bû û ne Împeratoriyek li Ewropa, Asya û Amerîkaya Bakur bû. Her wiha te di gelek danasînên xwe de dewletên ewropî bi '''Copypaste''' wek dewlet an Qiraliyetên xiristiyanî bi nav kiribû. Şirovekirinên û danasînên te wisa nîşan dide ku hemû wan dewletên olî bûn, mîna [[Vatîkan|Vatîkanê]]. ::::::::::::::Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) ::::::::::::::bê dil hatiye '''Şaîr , Şairê/a''' an '''Nivîskarê / a''' hatine nivîsandin. Dema ku ew kêmasî tên guhertin paşê ew li gorî te dibe sensûr ? Me ne gotûbû ku em qet neguherînin. Me gotibû ku em '''bê gotûbêj''' ne guherînin .Lê heke em durist bin, ne tu û ne jî ez her dem bi tevahî li gorî vê yekê tevdigeriyan. Hin caran ji bo hin guhertinan ji min re destûr hatiye dayîn, her çend tu wê demê li ser malperê ne çalak bûyî. Her weha, gelek nivîskar û rêveberên Wîkîpediya kurdî bi rêkûpêk ne çalak in, ji ber vê yekê ez gelek caran neçar dimînim ku demeke dirêj li benda bersivê bimînim. ::::::::::::::Wek ku @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] jî li jorê ji got, te jî bê destûr hin guhertin kir. Li gorî mantiqa te, ez jî dikarim bi heman awayî wek te lîsteyekê amade bikim û sernavê wê bikim “Sensûra Wikihez” û paşê navê te îşaret bikim ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 12:15, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Na, me got ti kelîme neyê guhartin ji xeynî sernavê made û kategoriyan. Dîsa jî, piştî wê gotûbêjê, ji xeynî Gelhe/Gelhenasî ku navên beşên vala ne, te li ku derê dîtiye min kelîmeyeke kesekî din guhartiye? Xêra xwe wana yek bi yek li vir rêz bike, ez ê bixwe li ser wan binivîsim "min sansûra xwe vegerand". :::::::::::::::Sererastkirinên te yên [[Împeratoriya Rûsî]], [[Împeratoriya Osmanî]] baş in, wextê bi niyeteke baş diguherînî ez wana betal nakim, tu dibêjî "dewleta tarîxî" tenê ne bes e, wê demê gereg tu jî tenê "dewleta dîrokî" [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q4833446&diff=prev&oldid=2505044207] nenivîsî. Ez bi copy-paste naxebitim, lîsteya madeyan li gorî kategoriyan derdixim û bi riya [https://quickstatements.toolforge.org/#/batch quickstatements] wana carekê de dinivîsim. Ne tiştekî zor e tu jî dikarî vê yekê hîn bibî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:30, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/wiki/Q20610247] li vir tenê dibêje helbestvan, ez herim niha "şairê kurd" serarast bikim, ma ev nabe sansûrkirin? ez tiştek wisa nakim lê tu her tim dikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:35, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Kanî "Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) bê dil hatiye Şaîr , Şairê/a an Nivîskarê / a" ?? ::::::::::::::::: tenê [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Special:Search&limit=20&offset=0&ns0=1&search=insource%3A%2Fniv%C3%AEskar%C3%AA%5C%2Fa%2F 171] nivîskarê/a hene, yek [https://www.wikidata.org/w/index.php?search=insource%3A%2F%C5%9Fa%C3%AEr%C3%AA%5C%2Fa%2F&title=Special%3ASearch&profile=advanced&fulltext=1&ns0=1 şairê/a] tine ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:41, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mala te ew wek îronî bû . Wek mînak X him tîp him jî wek tiştên nenas e . 171 jî pirr in. Lê gorî min ew sîstemek ne rind e û bê dil û çêkirî ye . Her wiha te pir cara @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di gotara [[E. E. Cummings]] de te li ser Wikidatayê şaîr/a amerîkî nivîsandibû . Paşê min jî peyvên helbestvan, wênesaz û şanonîvsekî amerîkî ji gotara bingehîn tomar kir. Ji ber ku ew ne tenê helbestvan bû. Ew jî çewt e . Te jî danasînê wek şaîrê û nivîskarê guherand [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:18, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::Ez fêm nakim hûn çawa îdia dikin @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mobîngê dike. Wikihez yek ji endamên herî baş e û gelek ji wextê xwe bi betalkirina vandalismên @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] xerc kiriye. Min jî gelek wextê bi wê xerc kiriye. Û hê jî têra xwe guhertinên bêheq mane. Wextê ko wiqas salan wî ewqas tişt vandalîze dikirin dengê we dernediket. ::::::::::::::Va, berî hinek salan me wiqasî li serê minaqeşe kir jî ev şexs fêm nake û bi guhertinên xwe dewam dike ev çawa dibe sûcê Wikihez? Heke Avestaboy dev ji bêhurmetiya xwe berdabane me hew tiştekî digot û hûn vêce sûc dixine sukra Wikihez? Li vir mobîngek hatibe kirin, ji aliyê Avestaboy ve li ser timamê wîkîpediyayê hatiye kirin, ew e ê ko bêhurmet bi deh hezaran kelîme guhertine û zimanê xelkê sansûr kiriye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 13:27, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::Na, me gelekî tolerans nîşanî wî daye. Bi botê pirr gotaran bê gotûbejê guherandiye! Me destûra botê ji bo vê yekê da? Hemû kategorî bi peyva "dîrok" hatine çêkirin ew jî bi peyva "tarîx" çêdike: dizanî ku şaş e dîsa jî çêdike (bersiva wî: Avestaboy witra diki ez jî dikim...). :::::::::::::::Li ser Wîkîferhengê û ''[https://translatewiki.net/wiki/Portal:Ku translatewiki.net]'' jî witira dike, bnr. [[:wikt:Gotûbêj:wate]] û [[wikt:Gotûbêj:helbest]]. Peyamên ku li ser ''translatewiki.net'' (an Wikidata) hatine nivîsîn li vira jî tên dîtin, çima pirs nake? :::::::::::::::Xeletên Avestaboy jî hene feqet rûpela gotûbêjê bikar tîne (piranî kes bersiv nade), heqeret nake û bi botan rûpelan li gor dixwaza xwe naguherîne. Guherandinên bi destan û bi botê yek ninin! Wîkîpediya projeyeke hevkarî ye; bi min hûn nizanîn di nav projeyeke komê de bişuxilin, bi dîtina min daxwaza we ew jî nîne. Malperek vekin û her tişt li gor dixwaza xwe bikin, jixwe te malperek vekiriye, ew projeyê ji bo alternatîvê mezin bikin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:48, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Wîkîpediya ya her kesî ye heqê te nîne tu berdî me. Te çiqasî zû min jî tevlî kir û dest pê kir bêjî "we", "hûn". Ma qey min Avestaboy û te xistiye yek? Ev çi bû? Ez ne kefîlê her emelê Wikihez im, lê çi kiribe nekiribe ti carî nagihe zerara ko Avestaboy daye wîkîpediyayê. Her delîlê me jî heye, bi hezaran guhertinên bêsebeb kiriye û wextê me bi edilandina wan derbas bû û wê derbas bibe. Heqê wî nînbû û nîne jî. Çima dewam dike? [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 14:56, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Ez ne naîf im û mixabin ez difikirim ku hûn ê li vir ne bextewar bin ji ber ku pirsgirêk di rastiyê de Avestaboy nîne. Ez bawer im ku ev "şer" bi Avestaboy be an bê Avestaboy, qet nakeve dawiyê. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:10, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Çima ev şer bi kesên din re dernakave? Çima MikaelF carek jî be kelimeyeke min naguherîne lê Avestaboy hîn beriya çend rojan gelek tişt guhart wextê min ev mesaj şand te cewab neda? Guhartinên botên min gî yên min in eger xeletiyek hebe ez ê rast bikim. Feqat pêşî hûn mecbûr in ku Avestaboy jî îqna bikin ku Kategorî li gorî kategoriyên heyî çêke ka gotûbêja [[:Kategorî:Pargîdaniyên jîriya çêkirî]] li ku derê ye? Piştî gotûbêja me min ti Kategorî çênekir û ji bo kategoriyên bi "tarîx" jî ez li hêviya we me. Ez ê wana jî "rast bikim" wextê ku em kategoriyên din rast kirin wekî Ajalnas û ajalnasî ku bi hezaran ji alîya Avestaboy ve hatiye çêkirin û te tiştek negot tenê wextê ku min kategoriyên ne ligor dilê te çêkir, te ev şert anî. Ji kerema xwe bêteref be, heqê te tine ye tu ti kesî defî wîkiyê bikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:18, 17 hezîran 2026 (UTC) {{offset|:::::::::::::::::}}@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:24, 17 hezîran 2026 (UTC) 6c2ubnvih8mapc3w6pbbusfdcake7jf 2062228 2062227 2026-06-17T15:26:10Z Wikihez 39702 2062228 wikitext text/x-wiki == Vebijêrk == Birayê ezîz, "vebijêrk" navdêr e nabe ku wekî sifet bi kar bînî, hem jî tê maneya opsiyon, di nav çend opsiyonan de tiştekî hildibijêrî. Loma Dîroka_li vir tiştekî dinivîsim ji bo ku nekeve netîceyên Googlê_vebijêrk nabe li ser Googlê "Dîroka alternatîf" gelek netîce dide. Ji kerema xwe vê xeletiyê rast bike. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:01, 12 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Heval tu jî '''Heqên însanan''' an jî '''Artîst''' û '''ne''' [[Mafên mirovan]] an jî [[Hunermend]] dinivîsî .Dema min peyva '''Nederlenda''' wek [[Holenda]] bi sedem guherandibû ew ji bo te problem bû û te nivîsandibû ku heqê kesî tune peyvên kesekî din biguhêrîn e . Her wiha peyva vêbijêrk di gelek ferhengên nûjen de tomarkirî ye . :https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:11, 12 hezîran 2026 (UTC) ::Binêre https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m dibêje "vebijêrk (m)" yanî îsmê ku bi cinsiyeta "mê" ye yanî îsm/navdêr e. Ne rengdêr/sifet e. Ji kerema xwe ji kesekî ewle pirs bike ka ferqa îsm û sifet çi ye, û çawa tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:21, 12 hezîran 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Wîkîferheng]] bi almanî '''Alternative û''' :::'''alternativ''' dinivîs e. '''Alternative [[Navdêr]]''' û hemû navdêr bi almanî mezin tên nivîsandin û '''alternativ''' rengdêr e û lewma bi almanî biçûk tê nivîsandin. Bi zimanê tirkî '''alternatif''' dikare hem rengdêr û hem jî navdêr be - li gorî ka di hevokê de çawa tê bikar anîn. Ev dişibihe zimanên almanî an îngilîzî. :::https://ku.wiktionary.org/wiki/vebij%C3%AArk [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:47, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::Li ser [[:wikt:vebijêrk]] ^?alternativ dibêje yanî ev tercime gumanbar e bi botê hatiye îlawekirin. Maalesef hin kes gelek kelîme û sayfe (wekî [[:wikt:alternativ]]) bi botê li ser Wîkîferhengê çêkirine, problema mezintir jî bi bikaranîna botê kelîmeyên kurdî, îngilîzî, tirkî, almanî hatine miqayesekirin û li gorî netîceya ku nehatiye kontrolkirin gelek tercime li qismê Wergerê hatiye dayîn. Loma gereg gelek dîqet bikî wextê Wîkîferhengê bi kar tînî. Alternativ dikare sifet be lê vebijêrk tercimeya "seçenek" a tirkî ya ve + bijêr(bijartin)+ -k [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:02, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez şer naxwazim. Min '''vêbijêrk''' hildabû ji ber ku bi kurdî du rastnivîs hene '''alternatîv''' û '''alternatîf'''. Nivîsandina '''îf''' :::::bi bandora zimanê tirkî çê bûyê .Wîkîpediyaya bi kurdî -'''îv''' tercîh dike . Lewma heke tu dixwazî em dikarin sernav wek '''Dîroka alternatîv''' biguhêrîn in. Baş bûya em bizanin ger '''dîroka vêbijêrk''' wek hemwate derbasdar an çewt e . Lê ez ne zimannas im û ez texmîn ku tu jî ne zimannas î. Helwesta pisporan li vir pêwîst e [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 20:36, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::::Belkî dîplomaya min a ji yek ji unîversîteyên herî mezin ên Tirkiyeyê nabêje zimannas lê min beşeke gelek nêzîkî zimannasiya îngilîzî xwendiye, dersên me gişt li ser zimannasiyê bûn. Loma ez li ser xisûsên zimanî zêdetir bala xwe didim. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:47, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ji bo te aniha rastnivîsa kroatî wek xirwat / xirwatî ji bo te sensûr e ? Her wiha te berê bi xwe gotibû ku [[Xirwatistan|Xirwat]] û [[Xirwatistan]] rastnivîsa derbasdar e . Te xwe sernavê Kroatya wek [[Xirwatistan]] guherandibû . Li gorî mentiqa te tu jî sensûrkarî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:00, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rastnivîs û hemmane cuda ne. Min zanebûnî dest neda bikaranînên kroatya di vê maddeyê de lê tu çûyî gî kiriye xirwat. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 13:06, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu xwe di sernavan de peyva kitêb û wek roman diguherin î .Yanî ez nabêjim ku ew guhertin baş an xirab e . Heta te peyvên îcadkirî wek '''Nederlenda''' betal kir . Dema tu tiştî diguherînî temam e . Ema heke kesek din vê dike ew paşê dibe [[sensûr]], tiştê wisa [[Durû|durûtî]] ye. Ez nabêjim ku ez bê çewtî xeletî me. Li ser Wîkîpediyayê pêwîst e ku mirov bi hev re û ne li dijê hev bixebitin. Û aniha min dît ku ew mixabin ew wisa nebûye . :::::::::Berî ku ez gelek saeten jiyana xwe li vir bêwate winda bikim, ez tercîh dikim ku pirtûkek baş bixwînim an rêzefîlmek an fîlmek temaşe bikim. @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ,@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez guneh xwe nakim, hincet nakim ema piştî 8 salan ez dixwazim xatirê xwe ji we bixwazim . Silav û rêz :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:39, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::Silav, ne hewceye ko tu ji ber kiryarên wîkîhez, dev ji xebatên xwe berdî. Heval Wîkîhez hewl dide li dewsa kurdî, kurd peyvên bi tirkî û erebî bi kar bînin da ko hêdî hêdî kurdî nêzîkê wan zimanan bibe û di nav wan de bihele. Wîkîhez di peyamên vê rûpelê de van peyvan bikar aniye. ::::::::::“sifet, mane, netîce, îsm, cinsîyet, ferq, îlawekirin, kelîme, sayfe, miqayese, xisûs “ Gelo zimanê kurdî ji bo van peyvan têr nakê ? Mirov çima li dewsa van peyvan peyvên kurdî bi kar naîne? ::::::::::-- rengdêr, wate, encam, nav, zayend, cudahî, lê zêdekirin, peyv, rûpel, berhevdanîn, mijar- babet -- [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:19, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Êvar baş . Ez nabêjim ku min berê çewtî û xeletî ne kiriye. Lê aniha ez li ser guhertinan gotûbêj dikim . Da ku zêde şer der nekeve . Berê min vê jî zêde nekir . Ew jî çewt û xelet bû. Aniha ew lîste çê dike bi tiştên ku ew wek sensûr bi nav dike. Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike . Eşkere ye ku ew kesek e ku dixwaze min aciz bike an jî provoke bike. Ez jî dikarim lîstek bi guhertinên wî çê bikim û navê wî îşaret bikim. Lê ez wê nakim. Ne hewce ye ku her kes ji her kesê din hez bike, lê li Wîkîpediyaya Kurdî gelek kêm nivîskar û rêveber hene. Eger em ji hev nefret bikin, em ê nikaribin bi hev re bixebitin. Ez vê yekê xebat ne ji bo xwe dikim, lê ji bo ku ziman û çanda kurdî nemirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:57, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081 sansûra te ya kelîmeyeke min] û yên herî nû [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=User_talk:Avestaboy&oldid=2506165688] {{dîwar}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:34, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Qiral, Qral, Qiralîçe an Qralîçe ? :::::::::::::Min kêmasiyên van peyvan bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re gotûbêj kiribû. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 21:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::Silav ji her kesê re. Di vî warî de ez hê jî li ser fikrê xwe yê berê me. Mixabin di warên xebatên ziman de hemî saziyên kurdî bi kêmasî ne. Fikreke min ê ji bo projeyeke nû yê rêzimana Wîkîpediya kurdî heye an jî ji bo berfirehkirina Rupela Wîkîpediya şêwaz. Wekê ku hûn dizanin zimanê kurdî şaxeke ji zimanên îranî ye. Ji bo parastina reseniya kurmancî divê em tenê li ser van zimanan lêkolîn bikin ger peyvek deyn bigirin divê ji van zimanan deyn bigirin ne ji zimanên semîtîk an jî altayî. Di heman demê de mirov dikare ji xeynî soranî (ji ber ku gelek peyvên soranî têne bikaranîn) lêkolîn li ser zaravayên din ên kurdî jî bike. Di heman demê de divê ev peyv li gorî xwezaya zimanê kurmancî be. Wek mînak di van demên dawî de ez li cihê peyva lûtke peya bilinde bikar tînim. Ev peyv li gorî peyva lûtke êdî li gorî xwezaya kurmancî ye. Mirov dikare van mînakan zêde bike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 20:16, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu yek ji xebatkarên herî newestanbar ê Wîkîpediya Kurdî yî... û ez hêvîdar im ku tu bi awayekî bêtirs û bi sebrî karê xwe yê tê de berdewam bikî. Hertim wêrek bî! Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Wikihez}} Belkî tu ferq nakî feqet tu atmosferek xirab û nebaş di Wîkîpediyayê de çêdikî... Her ku diçe difikirim ku tu nikanî bi yên din re di komê de bişuxilî. Bo mînak, te hemû parametreyên şablonan bi botê û li gorî daxwaza xwe guherandiye; feqet te qet di nav rupela gotûbêjê de tiştek li ser vê xebatê nenivîsiye: te "nexşeya_ciyan" kiriye "[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Babaxak%C3%AE&diff=prev&oldid=1652471 nexşeya_reptiyeyê]", problem nîne feqet te nêrînên bikaranên din pirs kir? Tevgera te ne tiştekî nû ye (gelek kesan berê jî te re gotine): [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:R%C3%AAveber/Balyozxane&diff=prev&oldid=1131978]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 03:53, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] weleh ez jî bi rastî naxwazim dev jî nivîsandinê ber dim .Bi vî awayî ema nikare bidome. Berê betalkirinên wî hîn mafdar bûn. Ema aniha betalkirinên wî ne normal in. Berê bi xwe gotibû ku peyvên Kroat û Kroatya di ferhengê de tune . ::::::::::::[[Gotûbêja kategoriyê:Xirwat]] ::::::::::::Niha wî lîsteyek amade kiriye ku navê min jî tê de ye û bêguman navê min jî destnîşan kiriye. @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] berê jî pêşniyar kiribû ku navê gotara Kîpros were guhartin û bibe [[Qibris]] û me jî ew pejirand. Min jî paşê di gotarên xwe de nivîsa Kîpros guhart û kir Qibris. ::::::::::::Di her Wîkîpedyayekê de mirov li gorî standardeke rastnivîsê tevdigere. Ez li dijî rexneya avaker û konstruktîv nînim, lê tiştê ku @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] dike ne rexne ye; ew zêdetir biçûkxistin û kêmnirxkirina kesekî ye. Dibe ku ew bi xwe jî vê yekê fam neke. ::::::::::::Bi rastî, ez êdî tu hewesê vê yekê nînim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 09:51, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]/@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] bi dîtina min, eve kampanyayeke mobîng û biçûkkirina xebatkarekî Wîkîpediyê ya jimêjveyî ye. Rêbazên Wikipedia li ser çi dibêjin? Hûn wek rêveberên projeya me çi dibêjin û çi dikarin bikin? Nehêlin van êrişên ser @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] berdewam bikin û piştguh nexin. Gelek spas, silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:26, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Min got ez ê cewabê nedim ji ber ku ez çi bibêjim hûn dibêjin usliba te xirab e tevî ku gelek bala xwe didim. Gotinên min yên herî normal [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Philadelphia#c-Wikihez-20260610083000-Sernav] bi navê tinaz û îronî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Kal%C3%AEforniya#c-Ghybu-20260610173400-Wikihez-20260610082700] tên tarîfkirin. :::::::::::::Avestaboy bi dehan caran hatibû hişyarkirin ku kelîmeyên kesên din neguherîne lê dîsa jî diçe kelîmeyên min diguherîne ew [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q173065&diff=prev&oldid=2503674476] ne li dijî min êrîş e lê betalkirinên min ên Avestaboyî mobîng e. Helal be ji we re. Min ev sayfeya sansûrên Avestaboyî di 2024an de çêkiribû, ji ber ku bi hezaran guhartinên wî yên kêfî hene, diviyabû ez tiştekî wisa çêkim. Wî cara pêşî bi xwe guhartina min a kelîmeyeke wî bi navê "sensûr" tarîf kiribû. Li vir ti problem nîne. Ez ti car kelîmeyên te naguherînim, tu jî yên min naguherînî çi heqê Avestaboy heye kelîmeyên min diguherîne bi behaneya rastnivîsînê? [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081] Eger qiral an qral xelet be, însan yek ji wan tercîh dike, naçe kelîmeyeke din naxe sayfeyê. Me li ser vê yekê gî gotibûn bila ti kes kelîmeyên kesên din neguherîne, Avestaboyî hîn jî diguhere, ez vî tiştî fêm nakim hûn çima piştgîrî didin wî tevî ku xeletiya mezin wî dike? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:12, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:19, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:22, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:24, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:25, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] ::::::::::::::::::Ma ez mecbûr im her daîm li paşiya xwe binêrim ka tiştekî ku min nivisiye hatibe sansûrkirin an na? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:27, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::Min di 2024an de [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1693346] sansûra wî betal kiriye dîsa çûye [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1986317] qraliyet kiriye keyanî. Ma ev tiştekî normal e? Wextê ez butona "betal bike" bi kar tînim jî, dibêje "Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike." Ez ê tabî kî navê wî etîket bikim da ku bibîne, bi dizî guhartin xelettir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:57, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez di hin tiştan de maf didim te . Pirr caran te ema li Wîkîdaneyê (Wikidata) bê kontrol kopî û bê dil çewtî parve kiribû . Li gorî danasîna te [[Împeratoriya Osmanî]] Qiraliyet û ne Împeratorî û Siltanat bû . Li gorî te [[Împeratoriya Rûsî]] Qraliyetek li Ewropayê bû û ne Împeratoriyek li Ewropa, Asya û Amerîkaya Bakur bû. Her wiha te di gelek danasînên xwe de dewletên ewropî bi '''Copypaste''' wek dewlet an Qiraliyetên xiristiyanî bi nav kiribû. Şirovekirinên û danasînên te wisa nîşan dide ku hemû wan dewletên olî bûn, mîna [[Vatîkan|Vatîkanê]]. ::::::::::::::Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) ::::::::::::::bê dil hatiye '''Şaîr , Şairê/a''' an '''Nivîskarê / a''' hatine nivîsandin. Dema ku ew kêmasî tên guhertin paşê ew li gorî te dibe sensûr ? Me ne gotûbû ku em qet neguherînin. Me gotibû ku em '''bê gotûbêj''' ne guherînin .Lê heke em durist bin, ne tu û ne jî ez her dem bi tevahî li gorî vê yekê tevdigeriyan. Hin caran ji bo hin guhertinan ji min re destûr hatiye dayîn, her çend tu wê demê li ser malperê ne çalak bûyî. Her weha, gelek nivîskar û rêveberên Wîkîpediya kurdî bi rêkûpêk ne çalak in, ji ber vê yekê ez gelek caran neçar dimînim ku demeke dirêj li benda bersivê bimînim. ::::::::::::::Wek ku @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] jî li jorê ji got, te jî bê destûr hin guhertin kir. Li gorî mantiqa te, ez jî dikarim bi heman awayî wek te lîsteyekê amade bikim û sernavê wê bikim “Sensûra Wikihez” û paşê navê te îşaret bikim ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 12:15, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Na, me got ti kelîme neyê guhartin ji xeynî sernavê made û kategoriyan. Dîsa jî, piştî wê gotûbêjê, ji xeynî Gelhe/Gelhenasî ku navên beşên vala ne, te li ku derê dîtiye min kelîmeyeke kesekî din guhartiye? Xêra xwe wana yek bi yek li vir rêz bike, ez ê bixwe li ser wan binivîsim "min sansûra xwe vegerand". :::::::::::::::Sererastkirinên te yên [[Împeratoriya Rûsî]], [[Împeratoriya Osmanî]] baş in, wextê bi niyeteke baş diguherînî ez wana betal nakim, tu dibêjî "dewleta tarîxî" tenê ne bes e, wê demê gereg tu jî tenê "dewleta dîrokî" [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q4833446&diff=prev&oldid=2505044207] nenivîsî. Ez bi copy-paste naxebitim, lîsteya madeyan li gorî kategoriyan derdixim û bi riya [https://quickstatements.toolforge.org/#/batch quickstatements] wana carekê de dinivîsim. Ne tiştekî zor e tu jî dikarî vê yekê hîn bibî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:30, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/wiki/Q20610247] li vir tenê dibêje helbestvan, ez herim niha "şairê kurd" serarast bikim, ma ev nabe sansûrkirin? ez tiştek wisa nakim lê tu her tim dikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:35, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Kanî "Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) bê dil hatiye Şaîr , Şairê/a an Nivîskarê / a" ?? ::::::::::::::::: tenê [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Special:Search&limit=20&offset=0&ns0=1&search=insource%3A%2Fniv%C3%AEskar%C3%AA%5C%2Fa%2F 171] nivîskarê/a hene, yek [https://www.wikidata.org/w/index.php?search=insource%3A%2F%C5%9Fa%C3%AEr%C3%AA%5C%2Fa%2F&title=Special%3ASearch&profile=advanced&fulltext=1&ns0=1 şairê/a] tine ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:41, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mala te ew wek îronî bû . Wek mînak X him tîp him jî wek tiştên nenas e . 171 jî pirr in. Lê gorî min ew sîstemek ne rind e û bê dil û çêkirî ye . Her wiha te pir cara @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di gotara [[E. E. Cummings]] de te li ser Wikidatayê şaîr/a amerîkî nivîsandibû . Paşê min jî peyvên helbestvan, wênesaz û şanonîvsekî amerîkî ji gotara bingehîn tomar kir. Ji ber ku ew ne tenê helbestvan bû. Ew jî çewt e . Te jî danasînê wek şaîrê û nivîskarê guherand [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:18, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::Ez fêm nakim hûn çawa îdia dikin @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mobîngê dike. Wikihez yek ji endamên herî baş e û gelek ji wextê xwe bi betalkirina vandalismên @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] xerc kiriye. Min jî gelek wextê bi wê xerc kiriye. Û hê jî têra xwe guhertinên bêheq mane. Wextê ko wiqas salan wî ewqas tişt vandalîze dikirin dengê we dernediket. ::::::::::::::Va, berî hinek salan me wiqasî li serê minaqeşe kir jî ev şexs fêm nake û bi guhertinên xwe dewam dike ev çawa dibe sûcê Wikihez? Heke Avestaboy dev ji bêhurmetiya xwe berdabane me hew tiştekî digot û hûn vêce sûc dixine sukra Wikihez? Li vir mobîngek hatibe kirin, ji aliyê Avestaboy ve li ser timamê wîkîpediyayê hatiye kirin, ew e ê ko bêhurmet bi deh hezaran kelîme guhertine û zimanê xelkê sansûr kiriye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 13:27, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::Na, me gelekî tolerans nîşanî wî daye. Bi botê pirr gotaran bê gotûbejê guherandiye! Me destûra botê ji bo vê yekê da? Hemû kategorî bi peyva "dîrok" hatine çêkirin ew jî bi peyva "tarîx" çêdike: dizanî ku şaş e dîsa jî çêdike (bersiva wî: Avestaboy witra diki ez jî dikim...). :::::::::::::::Li ser Wîkîferhengê û ''[https://translatewiki.net/wiki/Portal:Ku translatewiki.net]'' jî witira dike, bnr. [[:wikt:Gotûbêj:wate]] û [[wikt:Gotûbêj:helbest]]. Peyamên ku li ser ''translatewiki.net'' (an Wikidata) hatine nivîsîn li vira jî tên dîtin, çima pirs nake? :::::::::::::::Xeletên Avestaboy jî hene feqet rûpela gotûbêjê bikar tîne (piranî kes bersiv nade), heqeret nake û bi botan rûpelan li gor dixwaza xwe naguherîne. Guherandinên bi destan û bi botê yek ninin! Wîkîpediya projeyeke hevkarî ye; bi min hûn nizanîn di nav projeyeke komê de bişuxilin, bi dîtina min daxwaza we ew jî nîne. Malperek vekin û her tişt li gor dixwaza xwe bikin, jixwe te malperek vekiriye, ew projeyê ji bo alternatîvê mezin bikin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:48, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Wîkîpediya ya her kesî ye heqê te nîne tu berdî me. Te çiqasî zû min jî tevlî kir û dest pê kir bêjî "we", "hûn". Ma qey min Avestaboy û te xistiye yek? Ev çi bû? Ez ne kefîlê her emelê Wikihez im, lê çi kiribe nekiribe ti carî nagihe zerara ko Avestaboy daye wîkîpediyayê. Her delîlê me jî heye, bi hezaran guhertinên bêsebeb kiriye û wextê me bi edilandina wan derbas bû û wê derbas bibe. Heqê wî nînbû û nîne jî. Çima dewam dike? [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 14:56, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Ez ne naîf im û mixabin ez difikirim ku hûn ê li vir ne bextewar bin ji ber ku pirsgirêk di rastiyê de Avestaboy nîne. Ez bawer im ku ev "şer" bi Avestaboy be an bê Avestaboy, qet nakeve dawiyê. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:10, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Çima ev şer bi kesên din re dernakave? Çima MikaelF carek jî be kelimeyeke min naguherîne lê Avestaboy hîn beriya çend rojan gelek tişt guhart wextê min ev mesaj şand te cewab neda? Guhartinên botên min gî yên min in eger xeletiyek hebe ez ê rast bikim. Feqat pêşî hûn mecbûr in ku Avestaboy jî îqna bikin ku Kategorî li gorî kategoriyên heyî çêke ka gotûbêja [[:Kategorî:Pargîdaniyên jîriya çêkirî]] li ku derê ye? Piştî gotûbêja me min ti Kategorî çênekir û ji bo kategoriyên bi "tarîx" jî ez li hêviya we me. Ez ê wana jî "rast bikim" wextê ku em kategoriyên din rast kirin wekî Ajalnas û ajalnasî ku bi hezaran ji alîya Avestaboy ve hatiye çêkirin û te tiştek negot tenê wextê ku min kategoriyên ne ligor dilê te çêkir, te ev şert anî. Ji kerema xwe bêteref be, heqê te tine ye tu ti kesî defî wîkiyê bikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:18, 17 hezîran 2026 (UTC) {{outdent|:::::::::::::::::}}@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:24, 17 hezîran 2026 (UTC) 6m2qhufpfdh4ysprjaq75xikq0r877d 2062231 2062228 2026-06-17T16:01:26Z Wikihez 39702 /* Vebijêrk */ Bersiv 2062231 wikitext text/x-wiki == Vebijêrk == Birayê ezîz, "vebijêrk" navdêr e nabe ku wekî sifet bi kar bînî, hem jî tê maneya opsiyon, di nav çend opsiyonan de tiştekî hildibijêrî. Loma Dîroka_li vir tiştekî dinivîsim ji bo ku nekeve netîceyên Googlê_vebijêrk nabe li ser Googlê "Dîroka alternatîf" gelek netîce dide. Ji kerema xwe vê xeletiyê rast bike. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:01, 12 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Heval tu jî '''Heqên însanan''' an jî '''Artîst''' û '''ne''' [[Mafên mirovan]] an jî [[Hunermend]] dinivîsî .Dema min peyva '''Nederlenda''' wek [[Holenda]] bi sedem guherandibû ew ji bo te problem bû û te nivîsandibû ku heqê kesî tune peyvên kesekî din biguhêrîn e . Her wiha peyva vêbijêrk di gelek ferhengên nûjen de tomarkirî ye . :https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:11, 12 hezîran 2026 (UTC) ::Binêre https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m dibêje "vebijêrk (m)" yanî îsmê ku bi cinsiyeta "mê" ye yanî îsm/navdêr e. Ne rengdêr/sifet e. Ji kerema xwe ji kesekî ewle pirs bike ka ferqa îsm û sifet çi ye, û çawa tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:21, 12 hezîran 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Wîkîferheng]] bi almanî '''Alternative û''' :::'''alternativ''' dinivîs e. '''Alternative [[Navdêr]]''' û hemû navdêr bi almanî mezin tên nivîsandin û '''alternativ''' rengdêr e û lewma bi almanî biçûk tê nivîsandin. Bi zimanê tirkî '''alternatif''' dikare hem rengdêr û hem jî navdêr be - li gorî ka di hevokê de çawa tê bikar anîn. Ev dişibihe zimanên almanî an îngilîzî. :::https://ku.wiktionary.org/wiki/vebij%C3%AArk [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:47, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::Li ser [[:wikt:vebijêrk]] ^?alternativ dibêje yanî ev tercime gumanbar e bi botê hatiye îlawekirin. Maalesef hin kes gelek kelîme û sayfe (wekî [[:wikt:alternativ]]) bi botê li ser Wîkîferhengê çêkirine, problema mezintir jî bi bikaranîna botê kelîmeyên kurdî, îngilîzî, tirkî, almanî hatine miqayesekirin û li gorî netîceya ku nehatiye kontrolkirin gelek tercime li qismê Wergerê hatiye dayîn. Loma gereg gelek dîqet bikî wextê Wîkîferhengê bi kar tînî. Alternativ dikare sifet be lê vebijêrk tercimeya "seçenek" a tirkî ya ve + bijêr(bijartin)+ -k [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:02, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez şer naxwazim. Min '''vêbijêrk''' hildabû ji ber ku bi kurdî du rastnivîs hene '''alternatîv''' û '''alternatîf'''. Nivîsandina '''îf''' :::::bi bandora zimanê tirkî çê bûyê .Wîkîpediyaya bi kurdî -'''îv''' tercîh dike . Lewma heke tu dixwazî em dikarin sernav wek '''Dîroka alternatîv''' biguhêrîn in. Baş bûya em bizanin ger '''dîroka vêbijêrk''' wek hemwate derbasdar an çewt e . Lê ez ne zimannas im û ez texmîn ku tu jî ne zimannas î. Helwesta pisporan li vir pêwîst e [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 20:36, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::::Belkî dîplomaya min a ji yek ji unîversîteyên herî mezin ên Tirkiyeyê nabêje zimannas lê min beşeke gelek nêzîkî zimannasiya îngilîzî xwendiye, dersên me gişt li ser zimannasiyê bûn. Loma ez li ser xisûsên zimanî zêdetir bala xwe didim. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:47, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ji bo te aniha rastnivîsa kroatî wek xirwat / xirwatî ji bo te sensûr e ? Her wiha te berê bi xwe gotibû ku [[Xirwatistan|Xirwat]] û [[Xirwatistan]] rastnivîsa derbasdar e . Te xwe sernavê Kroatya wek [[Xirwatistan]] guherandibû . Li gorî mentiqa te tu jî sensûrkarî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:00, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rastnivîs û hemmane cuda ne. Min zanebûnî dest neda bikaranînên kroatya di vê maddeyê de lê tu çûyî gî kiriye xirwat. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 13:06, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu xwe di sernavan de peyva kitêb û wek roman diguherin î .Yanî ez nabêjim ku ew guhertin baş an xirab e . Heta te peyvên îcadkirî wek '''Nederlenda''' betal kir . Dema tu tiştî diguherînî temam e . Ema heke kesek din vê dike ew paşê dibe [[sensûr]], tiştê wisa [[Durû|durûtî]] ye. Ez nabêjim ku ez bê çewtî xeletî me. Li ser Wîkîpediyayê pêwîst e ku mirov bi hev re û ne li dijê hev bixebitin. Û aniha min dît ku ew mixabin ew wisa nebûye . :::::::::Berî ku ez gelek saeten jiyana xwe li vir bêwate winda bikim, ez tercîh dikim ku pirtûkek baş bixwînim an rêzefîlmek an fîlmek temaşe bikim. @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ,@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez guneh xwe nakim, hincet nakim ema piştî 8 salan ez dixwazim xatirê xwe ji we bixwazim . Silav û rêz :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:39, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::Silav, ne hewceye ko tu ji ber kiryarên wîkîhez, dev ji xebatên xwe berdî. Heval Wîkîhez hewl dide li dewsa kurdî, kurd peyvên bi tirkî û erebî bi kar bînin da ko hêdî hêdî kurdî nêzîkê wan zimanan bibe û di nav wan de bihele. Wîkîhez di peyamên vê rûpelê de van peyvan bikar aniye. ::::::::::“sifet, mane, netîce, îsm, cinsîyet, ferq, îlawekirin, kelîme, sayfe, miqayese, xisûs “ Gelo zimanê kurdî ji bo van peyvan têr nakê ? Mirov çima li dewsa van peyvan peyvên kurdî bi kar naîne? ::::::::::-- rengdêr, wate, encam, nav, zayend, cudahî, lê zêdekirin, peyv, rûpel, berhevdanîn, mijar- babet -- [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:19, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Êvar baş . Ez nabêjim ku min berê çewtî û xeletî ne kiriye. Lê aniha ez li ser guhertinan gotûbêj dikim . Da ku zêde şer der nekeve . Berê min vê jî zêde nekir . Ew jî çewt û xelet bû. Aniha ew lîste çê dike bi tiştên ku ew wek sensûr bi nav dike. Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike . Eşkere ye ku ew kesek e ku dixwaze min aciz bike an jî provoke bike. Ez jî dikarim lîstek bi guhertinên wî çê bikim û navê wî îşaret bikim. Lê ez wê nakim. Ne hewce ye ku her kes ji her kesê din hez bike, lê li Wîkîpediyaya Kurdî gelek kêm nivîskar û rêveber hene. Eger em ji hev nefret bikin, em ê nikaribin bi hev re bixebitin. Ez vê yekê xebat ne ji bo xwe dikim, lê ji bo ku ziman û çanda kurdî nemirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:57, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081 sansûra te ya kelîmeyeke min] û yên herî nû [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=User_talk:Avestaboy&oldid=2506165688] {{dîwar}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:34, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Qiral, Qral, Qiralîçe an Qralîçe ? :::::::::::::Min kêmasiyên van peyvan bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re gotûbêj kiribû. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 21:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::Silav ji her kesê re. Di vî warî de ez hê jî li ser fikrê xwe yê berê me. Mixabin di warên xebatên ziman de hemî saziyên kurdî bi kêmasî ne. Fikreke min ê ji bo projeyeke nû yê rêzimana Wîkîpediya kurdî heye an jî ji bo berfirehkirina Rupela Wîkîpediya şêwaz. Wekê ku hûn dizanin zimanê kurdî şaxeke ji zimanên îranî ye. Ji bo parastina reseniya kurmancî divê em tenê li ser van zimanan lêkolîn bikin ger peyvek deyn bigirin divê ji van zimanan deyn bigirin ne ji zimanên semîtîk an jî altayî. Di heman demê de mirov dikare ji xeynî soranî (ji ber ku gelek peyvên soranî têne bikaranîn) lêkolîn li ser zaravayên din ên kurdî jî bike. Di heman demê de divê ev peyv li gorî xwezaya zimanê kurmancî be. Wek mînak di van demên dawî de ez li cihê peyva lûtke peya bilinde bikar tînim. Ev peyv li gorî peyva lûtke êdî li gorî xwezaya kurmancî ye. Mirov dikare van mînakan zêde bike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 20:16, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu yek ji xebatkarên herî newestanbar ê Wîkîpediya Kurdî yî... û ez hêvîdar im ku tu bi awayekî bêtirs û bi sebrî karê xwe yê tê de berdewam bikî. Hertim wêrek bî! Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Wikihez}} Belkî tu ferq nakî feqet tu atmosferek xirab û nebaş di Wîkîpediyayê de çêdikî... Her ku diçe difikirim ku tu nikanî bi yên din re di komê de bişuxilî. Bo mînak, te hemû parametreyên şablonan bi botê û li gorî daxwaza xwe guherandiye; feqet te qet di nav rupela gotûbêjê de tiştek li ser vê xebatê nenivîsiye: te "nexşeya_ciyan" kiriye "[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Babaxak%C3%AE&diff=prev&oldid=1652471 nexşeya_reptiyeyê]", problem nîne feqet te nêrînên bikaranên din pirs kir? Tevgera te ne tiştekî nû ye (gelek kesan berê jî te re gotine): [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:R%C3%AAveber/Balyozxane&diff=prev&oldid=1131978]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 03:53, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] weleh ez jî bi rastî naxwazim dev jî nivîsandinê ber dim .Bi vî awayî ema nikare bidome. Berê betalkirinên wî hîn mafdar bûn. Ema aniha betalkirinên wî ne normal in. Berê bi xwe gotibû ku peyvên Kroat û Kroatya di ferhengê de tune . ::::::::::::[[Gotûbêja kategoriyê:Xirwat]] ::::::::::::Niha wî lîsteyek amade kiriye ku navê min jî tê de ye û bêguman navê min jî destnîşan kiriye. @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] berê jî pêşniyar kiribû ku navê gotara Kîpros were guhartin û bibe [[Qibris]] û me jî ew pejirand. Min jî paşê di gotarên xwe de nivîsa Kîpros guhart û kir Qibris. ::::::::::::Di her Wîkîpedyayekê de mirov li gorî standardeke rastnivîsê tevdigere. Ez li dijî rexneya avaker û konstruktîv nînim, lê tiştê ku @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] dike ne rexne ye; ew zêdetir biçûkxistin û kêmnirxkirina kesekî ye. Dibe ku ew bi xwe jî vê yekê fam neke. ::::::::::::Bi rastî, ez êdî tu hewesê vê yekê nînim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 09:51, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]/@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] bi dîtina min, eve kampanyayeke mobîng û biçûkkirina xebatkarekî Wîkîpediyê ya jimêjveyî ye. Rêbazên Wikipedia li ser çi dibêjin? Hûn wek rêveberên projeya me çi dibêjin û çi dikarin bikin? Nehêlin van êrişên ser @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] berdewam bikin û piştguh nexin. Gelek spas, silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:26, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Min got ez ê cewabê nedim ji ber ku ez çi bibêjim hûn dibêjin usliba te xirab e tevî ku gelek bala xwe didim. Gotinên min yên herî normal [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Philadelphia#c-Wikihez-20260610083000-Sernav] bi navê tinaz û îronî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Kal%C3%AEforniya#c-Ghybu-20260610173400-Wikihez-20260610082700] tên tarîfkirin. :::::::::::::Avestaboy bi dehan caran hatibû hişyarkirin ku kelîmeyên kesên din neguherîne lê dîsa jî diçe kelîmeyên min diguherîne ew [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q173065&diff=prev&oldid=2503674476] ne li dijî min êrîş e lê betalkirinên min ên Avestaboyî mobîng e. Helal be ji we re. Min ev sayfeya sansûrên Avestaboyî di 2024an de çêkiribû, ji ber ku bi hezaran guhartinên wî yên kêfî hene, diviyabû ez tiştekî wisa çêkim. Wî cara pêşî bi xwe guhartina min a kelîmeyeke wî bi navê "sensûr" tarîf kiribû. Li vir ti problem nîne. Ez ti car kelîmeyên te naguherînim, tu jî yên min naguherînî çi heqê Avestaboy heye kelîmeyên min diguherîne bi behaneya rastnivîsînê? [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081] Eger qiral an qral xelet be, însan yek ji wan tercîh dike, naçe kelîmeyeke din naxe sayfeyê. Me li ser vê yekê gî gotibûn bila ti kes kelîmeyên kesên din neguherîne, Avestaboyî hîn jî diguhere, ez vî tiştî fêm nakim hûn çima piştgîrî didin wî tevî ku xeletiya mezin wî dike? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:12, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:19, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:22, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:24, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:25, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] ::::::::::::::::::Ma ez mecbûr im her daîm li paşiya xwe binêrim ka tiştekî ku min nivisiye hatibe sansûrkirin an na? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:27, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::Min di 2024an de [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1693346] sansûra wî betal kiriye dîsa çûye [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1986317] qraliyet kiriye keyanî. Ma ev tiştekî normal e? Wextê ez butona "betal bike" bi kar tînim jî, dibêje "Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike." Ez ê tabî kî navê wî etîket bikim da ku bibîne, bi dizî guhartin xelettir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:57, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez di hin tiştan de maf didim te . Pirr caran te ema li Wîkîdaneyê (Wikidata) bê kontrol kopî û bê dil çewtî parve kiribû . Li gorî danasîna te [[Împeratoriya Osmanî]] Qiraliyet û ne Împeratorî û Siltanat bû . Li gorî te [[Împeratoriya Rûsî]] Qraliyetek li Ewropayê bû û ne Împeratoriyek li Ewropa, Asya û Amerîkaya Bakur bû. Her wiha te di gelek danasînên xwe de dewletên ewropî bi '''Copypaste''' wek dewlet an Qiraliyetên xiristiyanî bi nav kiribû. Şirovekirinên û danasînên te wisa nîşan dide ku hemû wan dewletên olî bûn, mîna [[Vatîkan|Vatîkanê]]. ::::::::::::::Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) ::::::::::::::bê dil hatiye '''Şaîr , Şairê/a''' an '''Nivîskarê / a''' hatine nivîsandin. Dema ku ew kêmasî tên guhertin paşê ew li gorî te dibe sensûr ? Me ne gotûbû ku em qet neguherînin. Me gotibû ku em '''bê gotûbêj''' ne guherînin .Lê heke em durist bin, ne tu û ne jî ez her dem bi tevahî li gorî vê yekê tevdigeriyan. Hin caran ji bo hin guhertinan ji min re destûr hatiye dayîn, her çend tu wê demê li ser malperê ne çalak bûyî. Her weha, gelek nivîskar û rêveberên Wîkîpediya kurdî bi rêkûpêk ne çalak in, ji ber vê yekê ez gelek caran neçar dimînim ku demeke dirêj li benda bersivê bimînim. ::::::::::::::Wek ku @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] jî li jorê ji got, te jî bê destûr hin guhertin kir. Li gorî mantiqa te, ez jî dikarim bi heman awayî wek te lîsteyekê amade bikim û sernavê wê bikim “Sensûra Wikihez” û paşê navê te îşaret bikim ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 12:15, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Na, me got ti kelîme neyê guhartin ji xeynî sernavê made û kategoriyan. Dîsa jî, piştî wê gotûbêjê, ji xeynî Gelhe/Gelhenasî ku navên beşên vala ne, te li ku derê dîtiye min kelîmeyeke kesekî din guhartiye? Xêra xwe wana yek bi yek li vir rêz bike, ez ê bixwe li ser wan binivîsim "min sansûra xwe vegerand". :::::::::::::::Sererastkirinên te yên [[Împeratoriya Rûsî]], [[Împeratoriya Osmanî]] baş in, wextê bi niyeteke baş diguherînî ez wana betal nakim, tu dibêjî "dewleta tarîxî" tenê ne bes e, wê demê gereg tu jî tenê "dewleta dîrokî" [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q4833446&diff=prev&oldid=2505044207] nenivîsî. Ez bi copy-paste naxebitim, lîsteya madeyan li gorî kategoriyan derdixim û bi riya [https://quickstatements.toolforge.org/#/batch quickstatements] wana carekê de dinivîsim. Ne tiştekî zor e tu jî dikarî vê yekê hîn bibî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:30, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/wiki/Q20610247] li vir tenê dibêje helbestvan, ez herim niha "şairê kurd" serarast bikim, ma ev nabe sansûrkirin? ez tiştek wisa nakim lê tu her tim dikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:35, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Kanî "Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) bê dil hatiye Şaîr , Şairê/a an Nivîskarê / a" ?? ::::::::::::::::: tenê [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Special:Search&limit=20&offset=0&ns0=1&search=insource%3A%2Fniv%C3%AEskar%C3%AA%5C%2Fa%2F 171] nivîskarê/a hene, yek [https://www.wikidata.org/w/index.php?search=insource%3A%2F%C5%9Fa%C3%AEr%C3%AA%5C%2Fa%2F&title=Special%3ASearch&profile=advanced&fulltext=1&ns0=1 şairê/a] tine ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:41, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mala te ew wek îronî bû . Wek mînak X him tîp him jî wek tiştên nenas e . 171 jî pirr in. Lê gorî min ew sîstemek ne rind e û bê dil û çêkirî ye . Her wiha te pir cara @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di gotara [[E. E. Cummings]] de te li ser Wikidatayê şaîr/a amerîkî nivîsandibû . Paşê min jî peyvên helbestvan, wênesaz û şanonîvsekî amerîkî ji gotara bingehîn tomar kir. Ji ber ku ew ne tenê helbestvan bû. Ew jî çewt e . Te jî danasînê wek şaîrê û nivîskarê guherand [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:18, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::Ez fêm nakim hûn çawa îdia dikin @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mobîngê dike. Wikihez yek ji endamên herî baş e û gelek ji wextê xwe bi betalkirina vandalismên @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] xerc kiriye. Min jî gelek wextê bi wê xerc kiriye. Û hê jî têra xwe guhertinên bêheq mane. Wextê ko wiqas salan wî ewqas tişt vandalîze dikirin dengê we dernediket. ::::::::::::::Va, berî hinek salan me wiqasî li serê minaqeşe kir jî ev şexs fêm nake û bi guhertinên xwe dewam dike ev çawa dibe sûcê Wikihez? Heke Avestaboy dev ji bêhurmetiya xwe berdabane me hew tiştekî digot û hûn vêce sûc dixine sukra Wikihez? Li vir mobîngek hatibe kirin, ji aliyê Avestaboy ve li ser timamê wîkîpediyayê hatiye kirin, ew e ê ko bêhurmet bi deh hezaran kelîme guhertine û zimanê xelkê sansûr kiriye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 13:27, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::Na, me gelekî tolerans nîşanî wî daye. Bi botê pirr gotaran bê gotûbejê guherandiye! Me destûra botê ji bo vê yekê da? Hemû kategorî bi peyva "dîrok" hatine çêkirin ew jî bi peyva "tarîx" çêdike: dizanî ku şaş e dîsa jî çêdike (bersiva wî: Avestaboy witra diki ez jî dikim...). :::::::::::::::Li ser Wîkîferhengê û ''[https://translatewiki.net/wiki/Portal:Ku translatewiki.net]'' jî witira dike, bnr. [[:wikt:Gotûbêj:wate]] û [[wikt:Gotûbêj:helbest]]. Peyamên ku li ser ''translatewiki.net'' (an Wikidata) hatine nivîsîn li vira jî tên dîtin, çima pirs nake? :::::::::::::::Xeletên Avestaboy jî hene feqet rûpela gotûbêjê bikar tîne (piranî kes bersiv nade), heqeret nake û bi botan rûpelan li gor dixwaza xwe naguherîne. Guherandinên bi destan û bi botê yek ninin! Wîkîpediya projeyeke hevkarî ye; bi min hûn nizanîn di nav projeyeke komê de bişuxilin, bi dîtina min daxwaza we ew jî nîne. Malperek vekin û her tişt li gor dixwaza xwe bikin, jixwe te malperek vekiriye, ew projeyê ji bo alternatîvê mezin bikin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:48, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Wîkîpediya ya her kesî ye heqê te nîne tu berdî me. Te çiqasî zû min jî tevlî kir û dest pê kir bêjî "we", "hûn". Ma qey min Avestaboy û te xistiye yek? Ev çi bû? Ez ne kefîlê her emelê Wikihez im, lê çi kiribe nekiribe ti carî nagihe zerara ko Avestaboy daye wîkîpediyayê. Her delîlê me jî heye, bi hezaran guhertinên bêsebeb kiriye û wextê me bi edilandina wan derbas bû û wê derbas bibe. Heqê wî nînbû û nîne jî. Çima dewam dike? [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 14:56, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Ez ne naîf im û mixabin ez difikirim ku hûn ê li vir ne bextewar bin ji ber ku pirsgirêk di rastiyê de Avestaboy nîne. Ez bawer im ku ev "şer" bi Avestaboy be an bê Avestaboy, qet nakeve dawiyê. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:10, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Çima ev şer bi kesên din re dernakave? Çima MikaelF carek jî be kelimeyeke min naguherîne lê Avestaboy hîn beriya çend rojan gelek tişt guhart wextê min ev mesaj şand te cewab neda? Guhartinên botên min gî yên min in eger xeletiyek hebe ez ê rast bikim. Feqat pêşî hûn mecbûr in ku Avestaboy jî îqna bikin ku Kategorî li gorî kategoriyên heyî çêke ka gotûbêja [[:Kategorî:Pargîdaniyên jîriya çêkirî]] li ku derê ye? Piştî gotûbêja me min ti Kategorî çênekir û ji bo kategoriyên bi "tarîx" jî ez li hêviya we me. Ez ê wana jî "rast bikim" wextê ku em kategoriyên din rast kirin wekî Ajalnas û ajalnasî ku bi hezaran ji alîya Avestaboy ve hatiye çêkirin û te tiştek negot tenê wextê ku min kategoriyên ne ligor dilê te çêkir, te ev şert anî. Ji kerema xwe bêteref be, heqê te tine ye tu ti kesî defî wîkiyê bikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:18, 17 hezîran 2026 (UTC) {{outdent|:::::::::::::::::}}@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:24, 17 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Not: ti ferq di navbera çêkirina +2000 kategorîyan bi destî û bi botê tîne ye. Her du jî yasax in. Lê tiştê ji yekî re helal nikare ji yekî din re bibe heram. Ez naxwazim dest bidim kategoriyên bi navê "xelet" yên ku Avestaboy çêkir ji ber ku ev ne tiştekî normal e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 16:01, 17 hezîran 2026 (UTC) 7c3unrz59k85z9jlp6ko9nbejvcphkh 2062233 2062231 2026-06-17T17:24:39Z Avestaboy 34898 /* Vebijêrk */ Bersiv 2062233 wikitext text/x-wiki == Vebijêrk == Birayê ezîz, "vebijêrk" navdêr e nabe ku wekî sifet bi kar bînî, hem jî tê maneya opsiyon, di nav çend opsiyonan de tiştekî hildibijêrî. Loma Dîroka_li vir tiştekî dinivîsim ji bo ku nekeve netîceyên Googlê_vebijêrk nabe li ser Googlê "Dîroka alternatîf" gelek netîce dide. Ji kerema xwe vê xeletiyê rast bike. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:01, 12 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Heval tu jî '''Heqên însanan''' an jî '''Artîst''' û '''ne''' [[Mafên mirovan]] an jî [[Hunermend]] dinivîsî .Dema min peyva '''Nederlenda''' wek [[Holenda]] bi sedem guherandibû ew ji bo te problem bû û te nivîsandibû ku heqê kesî tune peyvên kesekî din biguhêrîn e . Her wiha peyva vêbijêrk di gelek ferhengên nûjen de tomarkirî ye . :https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:11, 12 hezîran 2026 (UTC) ::Binêre https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m dibêje "vebijêrk (m)" yanî îsmê ku bi cinsiyeta "mê" ye yanî îsm/navdêr e. Ne rengdêr/sifet e. Ji kerema xwe ji kesekî ewle pirs bike ka ferqa îsm û sifet çi ye, û çawa tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:21, 12 hezîran 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Wîkîferheng]] bi almanî '''Alternative û''' :::'''alternativ''' dinivîs e. '''Alternative [[Navdêr]]''' û hemû navdêr bi almanî mezin tên nivîsandin û '''alternativ''' rengdêr e û lewma bi almanî biçûk tê nivîsandin. Bi zimanê tirkî '''alternatif''' dikare hem rengdêr û hem jî navdêr be - li gorî ka di hevokê de çawa tê bikar anîn. Ev dişibihe zimanên almanî an îngilîzî. :::https://ku.wiktionary.org/wiki/vebij%C3%AArk [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:47, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::Li ser [[:wikt:vebijêrk]] ^?alternativ dibêje yanî ev tercime gumanbar e bi botê hatiye îlawekirin. Maalesef hin kes gelek kelîme û sayfe (wekî [[:wikt:alternativ]]) bi botê li ser Wîkîferhengê çêkirine, problema mezintir jî bi bikaranîna botê kelîmeyên kurdî, îngilîzî, tirkî, almanî hatine miqayesekirin û li gorî netîceya ku nehatiye kontrolkirin gelek tercime li qismê Wergerê hatiye dayîn. Loma gereg gelek dîqet bikî wextê Wîkîferhengê bi kar tînî. Alternativ dikare sifet be lê vebijêrk tercimeya "seçenek" a tirkî ya ve + bijêr(bijartin)+ -k [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:02, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez şer naxwazim. Min '''vêbijêrk''' hildabû ji ber ku bi kurdî du rastnivîs hene '''alternatîv''' û '''alternatîf'''. Nivîsandina '''îf''' :::::bi bandora zimanê tirkî çê bûyê .Wîkîpediyaya bi kurdî -'''îv''' tercîh dike . Lewma heke tu dixwazî em dikarin sernav wek '''Dîroka alternatîv''' biguhêrîn in. Baş bûya em bizanin ger '''dîroka vêbijêrk''' wek hemwate derbasdar an çewt e . Lê ez ne zimannas im û ez texmîn ku tu jî ne zimannas î. Helwesta pisporan li vir pêwîst e [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 20:36, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::::Belkî dîplomaya min a ji yek ji unîversîteyên herî mezin ên Tirkiyeyê nabêje zimannas lê min beşeke gelek nêzîkî zimannasiya îngilîzî xwendiye, dersên me gişt li ser zimannasiyê bûn. Loma ez li ser xisûsên zimanî zêdetir bala xwe didim. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:47, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ji bo te aniha rastnivîsa kroatî wek xirwat / xirwatî ji bo te sensûr e ? Her wiha te berê bi xwe gotibû ku [[Xirwatistan|Xirwat]] û [[Xirwatistan]] rastnivîsa derbasdar e . Te xwe sernavê Kroatya wek [[Xirwatistan]] guherandibû . Li gorî mentiqa te tu jî sensûrkarî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:00, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rastnivîs û hemmane cuda ne. Min zanebûnî dest neda bikaranînên kroatya di vê maddeyê de lê tu çûyî gî kiriye xirwat. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 13:06, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu xwe di sernavan de peyva kitêb û wek roman diguherin î .Yanî ez nabêjim ku ew guhertin baş an xirab e . Heta te peyvên îcadkirî wek '''Nederlenda''' betal kir . Dema tu tiştî diguherînî temam e . Ema heke kesek din vê dike ew paşê dibe [[sensûr]], tiştê wisa [[Durû|durûtî]] ye. Ez nabêjim ku ez bê çewtî xeletî me. Li ser Wîkîpediyayê pêwîst e ku mirov bi hev re û ne li dijê hev bixebitin. Û aniha min dît ku ew mixabin ew wisa nebûye . :::::::::Berî ku ez gelek saeten jiyana xwe li vir bêwate winda bikim, ez tercîh dikim ku pirtûkek baş bixwînim an rêzefîlmek an fîlmek temaşe bikim. @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ,@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez guneh xwe nakim, hincet nakim ema piştî 8 salan ez dixwazim xatirê xwe ji we bixwazim . Silav û rêz :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:39, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::Silav, ne hewceye ko tu ji ber kiryarên wîkîhez, dev ji xebatên xwe berdî. Heval Wîkîhez hewl dide li dewsa kurdî, kurd peyvên bi tirkî û erebî bi kar bînin da ko hêdî hêdî kurdî nêzîkê wan zimanan bibe û di nav wan de bihele. Wîkîhez di peyamên vê rûpelê de van peyvan bikar aniye. ::::::::::“sifet, mane, netîce, îsm, cinsîyet, ferq, îlawekirin, kelîme, sayfe, miqayese, xisûs “ Gelo zimanê kurdî ji bo van peyvan têr nakê ? Mirov çima li dewsa van peyvan peyvên kurdî bi kar naîne? ::::::::::-- rengdêr, wate, encam, nav, zayend, cudahî, lê zêdekirin, peyv, rûpel, berhevdanîn, mijar- babet -- [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:19, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Êvar baş . Ez nabêjim ku min berê çewtî û xeletî ne kiriye. Lê aniha ez li ser guhertinan gotûbêj dikim . Da ku zêde şer der nekeve . Berê min vê jî zêde nekir . Ew jî çewt û xelet bû. Aniha ew lîste çê dike bi tiştên ku ew wek sensûr bi nav dike. Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike . Eşkere ye ku ew kesek e ku dixwaze min aciz bike an jî provoke bike. Ez jî dikarim lîstek bi guhertinên wî çê bikim û navê wî îşaret bikim. Lê ez wê nakim. Ne hewce ye ku her kes ji her kesê din hez bike, lê li Wîkîpediyaya Kurdî gelek kêm nivîskar û rêveber hene. Eger em ji hev nefret bikin, em ê nikaribin bi hev re bixebitin. Ez vê yekê xebat ne ji bo xwe dikim, lê ji bo ku ziman û çanda kurdî nemirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:57, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081 sansûra te ya kelîmeyeke min] û yên herî nû [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=User_talk:Avestaboy&oldid=2506165688] {{dîwar}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:34, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Qiral, Qral, Qiralîçe an Qralîçe ? :::::::::::::Min kêmasiyên van peyvan bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re gotûbêj kiribû. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 21:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::Silav ji her kesê re. Di vî warî de ez hê jî li ser fikrê xwe yê berê me. Mixabin di warên xebatên ziman de hemî saziyên kurdî bi kêmasî ne. Fikreke min ê ji bo projeyeke nû yê rêzimana Wîkîpediya kurdî heye an jî ji bo berfirehkirina Rupela Wîkîpediya şêwaz. Wekê ku hûn dizanin zimanê kurdî şaxeke ji zimanên îranî ye. Ji bo parastina reseniya kurmancî divê em tenê li ser van zimanan lêkolîn bikin ger peyvek deyn bigirin divê ji van zimanan deyn bigirin ne ji zimanên semîtîk an jî altayî. Di heman demê de mirov dikare ji xeynî soranî (ji ber ku gelek peyvên soranî têne bikaranîn) lêkolîn li ser zaravayên din ên kurdî jî bike. Di heman demê de divê ev peyv li gorî xwezaya zimanê kurmancî be. Wek mînak di van demên dawî de ez li cihê peyva lûtke peya bilinde bikar tînim. Ev peyv li gorî peyva lûtke êdî li gorî xwezaya kurmancî ye. Mirov dikare van mînakan zêde bike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 20:16, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu yek ji xebatkarên herî newestanbar ê Wîkîpediya Kurdî yî... û ez hêvîdar im ku tu bi awayekî bêtirs û bi sebrî karê xwe yê tê de berdewam bikî. Hertim wêrek bî! Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Wikihez}} Belkî tu ferq nakî feqet tu atmosferek xirab û nebaş di Wîkîpediyayê de çêdikî... Her ku diçe difikirim ku tu nikanî bi yên din re di komê de bişuxilî. Bo mînak, te hemû parametreyên şablonan bi botê û li gorî daxwaza xwe guherandiye; feqet te qet di nav rupela gotûbêjê de tiştek li ser vê xebatê nenivîsiye: te "nexşeya_ciyan" kiriye "[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Babaxak%C3%AE&diff=prev&oldid=1652471 nexşeya_reptiyeyê]", problem nîne feqet te nêrînên bikaranên din pirs kir? Tevgera te ne tiştekî nû ye (gelek kesan berê jî te re gotine): [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:R%C3%AAveber/Balyozxane&diff=prev&oldid=1131978]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 03:53, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] weleh ez jî bi rastî naxwazim dev jî nivîsandinê ber dim .Bi vî awayî ema nikare bidome. Berê betalkirinên wî hîn mafdar bûn. Ema aniha betalkirinên wî ne normal in. Berê bi xwe gotibû ku peyvên Kroat û Kroatya di ferhengê de tune . ::::::::::::[[Gotûbêja kategoriyê:Xirwat]] ::::::::::::Niha wî lîsteyek amade kiriye ku navê min jî tê de ye û bêguman navê min jî destnîşan kiriye. @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] berê jî pêşniyar kiribû ku navê gotara Kîpros were guhartin û bibe [[Qibris]] û me jî ew pejirand. Min jî paşê di gotarên xwe de nivîsa Kîpros guhart û kir Qibris. ::::::::::::Di her Wîkîpedyayekê de mirov li gorî standardeke rastnivîsê tevdigere. Ez li dijî rexneya avaker û konstruktîv nînim, lê tiştê ku @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] dike ne rexne ye; ew zêdetir biçûkxistin û kêmnirxkirina kesekî ye. Dibe ku ew bi xwe jî vê yekê fam neke. ::::::::::::Bi rastî, ez êdî tu hewesê vê yekê nînim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 09:51, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]/@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] bi dîtina min, eve kampanyayeke mobîng û biçûkkirina xebatkarekî Wîkîpediyê ya jimêjveyî ye. Rêbazên Wikipedia li ser çi dibêjin? Hûn wek rêveberên projeya me çi dibêjin û çi dikarin bikin? Nehêlin van êrişên ser @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] berdewam bikin û piştguh nexin. Gelek spas, silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:26, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Min got ez ê cewabê nedim ji ber ku ez çi bibêjim hûn dibêjin usliba te xirab e tevî ku gelek bala xwe didim. Gotinên min yên herî normal [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Philadelphia#c-Wikihez-20260610083000-Sernav] bi navê tinaz û îronî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Kal%C3%AEforniya#c-Ghybu-20260610173400-Wikihez-20260610082700] tên tarîfkirin. :::::::::::::Avestaboy bi dehan caran hatibû hişyarkirin ku kelîmeyên kesên din neguherîne lê dîsa jî diçe kelîmeyên min diguherîne ew [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q173065&diff=prev&oldid=2503674476] ne li dijî min êrîş e lê betalkirinên min ên Avestaboyî mobîng e. Helal be ji we re. Min ev sayfeya sansûrên Avestaboyî di 2024an de çêkiribû, ji ber ku bi hezaran guhartinên wî yên kêfî hene, diviyabû ez tiştekî wisa çêkim. Wî cara pêşî bi xwe guhartina min a kelîmeyeke wî bi navê "sensûr" tarîf kiribû. Li vir ti problem nîne. Ez ti car kelîmeyên te naguherînim, tu jî yên min naguherînî çi heqê Avestaboy heye kelîmeyên min diguherîne bi behaneya rastnivîsînê? [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081] Eger qiral an qral xelet be, însan yek ji wan tercîh dike, naçe kelîmeyeke din naxe sayfeyê. Me li ser vê yekê gî gotibûn bila ti kes kelîmeyên kesên din neguherîne, Avestaboyî hîn jî diguhere, ez vî tiştî fêm nakim hûn çima piştgîrî didin wî tevî ku xeletiya mezin wî dike? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:12, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:19, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:22, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:24, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:25, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] ::::::::::::::::::Ma ez mecbûr im her daîm li paşiya xwe binêrim ka tiştekî ku min nivisiye hatibe sansûrkirin an na? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:27, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::Min di 2024an de [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1693346] sansûra wî betal kiriye dîsa çûye [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1986317] qraliyet kiriye keyanî. Ma ev tiştekî normal e? Wextê ez butona "betal bike" bi kar tînim jî, dibêje "Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike." Ez ê tabî kî navê wî etîket bikim da ku bibîne, bi dizî guhartin xelettir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:57, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez di hin tiştan de maf didim te . Pirr caran te ema li Wîkîdaneyê (Wikidata) bê kontrol kopî û bê dil çewtî parve kiribû . Li gorî danasîna te [[Împeratoriya Osmanî]] Qiraliyet û ne Împeratorî û Siltanat bû . Li gorî te [[Împeratoriya Rûsî]] Qraliyetek li Ewropayê bû û ne Împeratoriyek li Ewropa, Asya û Amerîkaya Bakur bû. Her wiha te di gelek danasînên xwe de dewletên ewropî bi '''Copypaste''' wek dewlet an Qiraliyetên xiristiyanî bi nav kiribû. Şirovekirinên û danasînên te wisa nîşan dide ku hemû wan dewletên olî bûn, mîna [[Vatîkan|Vatîkanê]]. ::::::::::::::Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) ::::::::::::::bê dil hatiye '''Şaîr , Şairê/a''' an '''Nivîskarê / a''' hatine nivîsandin. Dema ku ew kêmasî tên guhertin paşê ew li gorî te dibe sensûr ? Me ne gotûbû ku em qet neguherînin. Me gotibû ku em '''bê gotûbêj''' ne guherînin .Lê heke em durist bin, ne tu û ne jî ez her dem bi tevahî li gorî vê yekê tevdigeriyan. Hin caran ji bo hin guhertinan ji min re destûr hatiye dayîn, her çend tu wê demê li ser malperê ne çalak bûyî. Her weha, gelek nivîskar û rêveberên Wîkîpediya kurdî bi rêkûpêk ne çalak in, ji ber vê yekê ez gelek caran neçar dimînim ku demeke dirêj li benda bersivê bimînim. ::::::::::::::Wek ku @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] jî li jorê ji got, te jî bê destûr hin guhertin kir. Li gorî mantiqa te, ez jî dikarim bi heman awayî wek te lîsteyekê amade bikim û sernavê wê bikim “Sensûra Wikihez” û paşê navê te îşaret bikim ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 12:15, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Na, me got ti kelîme neyê guhartin ji xeynî sernavê made û kategoriyan. Dîsa jî, piştî wê gotûbêjê, ji xeynî Gelhe/Gelhenasî ku navên beşên vala ne, te li ku derê dîtiye min kelîmeyeke kesekî din guhartiye? Xêra xwe wana yek bi yek li vir rêz bike, ez ê bixwe li ser wan binivîsim "min sansûra xwe vegerand". :::::::::::::::Sererastkirinên te yên [[Împeratoriya Rûsî]], [[Împeratoriya Osmanî]] baş in, wextê bi niyeteke baş diguherînî ez wana betal nakim, tu dibêjî "dewleta tarîxî" tenê ne bes e, wê demê gereg tu jî tenê "dewleta dîrokî" [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q4833446&diff=prev&oldid=2505044207] nenivîsî. Ez bi copy-paste naxebitim, lîsteya madeyan li gorî kategoriyan derdixim û bi riya [https://quickstatements.toolforge.org/#/batch quickstatements] wana carekê de dinivîsim. Ne tiştekî zor e tu jî dikarî vê yekê hîn bibî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:30, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/wiki/Q20610247] li vir tenê dibêje helbestvan, ez herim niha "şairê kurd" serarast bikim, ma ev nabe sansûrkirin? ez tiştek wisa nakim lê tu her tim dikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:35, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Kanî "Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) bê dil hatiye Şaîr , Şairê/a an Nivîskarê / a" ?? ::::::::::::::::: tenê [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Special:Search&limit=20&offset=0&ns0=1&search=insource%3A%2Fniv%C3%AEskar%C3%AA%5C%2Fa%2F 171] nivîskarê/a hene, yek [https://www.wikidata.org/w/index.php?search=insource%3A%2F%C5%9Fa%C3%AEr%C3%AA%5C%2Fa%2F&title=Special%3ASearch&profile=advanced&fulltext=1&ns0=1 şairê/a] tine ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:41, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mala te ew wek îronî bû . Wek mînak X him tîp him jî wek tiştên nenas e . 171 jî pirr in. Lê gorî min ew sîstemek ne rind e û bê dil û çêkirî ye . Her wiha te pir cara @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di gotara [[E. E. Cummings]] de te li ser Wikidatayê şaîr/a amerîkî nivîsandibû . Paşê min jî peyvên helbestvan, wênesaz û şanonîvsekî amerîkî ji gotara bingehîn tomar kir. Ji ber ku ew ne tenê helbestvan bû. Ew jî çewt e . Te jî danasînê wek şaîrê û nivîskarê guherand [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:18, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::Ez fêm nakim hûn çawa îdia dikin @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mobîngê dike. Wikihez yek ji endamên herî baş e û gelek ji wextê xwe bi betalkirina vandalismên @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] xerc kiriye. Min jî gelek wextê bi wê xerc kiriye. Û hê jî têra xwe guhertinên bêheq mane. Wextê ko wiqas salan wî ewqas tişt vandalîze dikirin dengê we dernediket. ::::::::::::::Va, berî hinek salan me wiqasî li serê minaqeşe kir jî ev şexs fêm nake û bi guhertinên xwe dewam dike ev çawa dibe sûcê Wikihez? Heke Avestaboy dev ji bêhurmetiya xwe berdabane me hew tiştekî digot û hûn vêce sûc dixine sukra Wikihez? Li vir mobîngek hatibe kirin, ji aliyê Avestaboy ve li ser timamê wîkîpediyayê hatiye kirin, ew e ê ko bêhurmet bi deh hezaran kelîme guhertine û zimanê xelkê sansûr kiriye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 13:27, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::Na, me gelekî tolerans nîşanî wî daye. Bi botê pirr gotaran bê gotûbejê guherandiye! Me destûra botê ji bo vê yekê da? Hemû kategorî bi peyva "dîrok" hatine çêkirin ew jî bi peyva "tarîx" çêdike: dizanî ku şaş e dîsa jî çêdike (bersiva wî: Avestaboy witra diki ez jî dikim...). :::::::::::::::Li ser Wîkîferhengê û ''[https://translatewiki.net/wiki/Portal:Ku translatewiki.net]'' jî witira dike, bnr. [[:wikt:Gotûbêj:wate]] û [[wikt:Gotûbêj:helbest]]. Peyamên ku li ser ''translatewiki.net'' (an Wikidata) hatine nivîsîn li vira jî tên dîtin, çima pirs nake? :::::::::::::::Xeletên Avestaboy jî hene feqet rûpela gotûbêjê bikar tîne (piranî kes bersiv nade), heqeret nake û bi botan rûpelan li gor dixwaza xwe naguherîne. Guherandinên bi destan û bi botê yek ninin! Wîkîpediya projeyeke hevkarî ye; bi min hûn nizanîn di nav projeyeke komê de bişuxilin, bi dîtina min daxwaza we ew jî nîne. Malperek vekin û her tişt li gor dixwaza xwe bikin, jixwe te malperek vekiriye, ew projeyê ji bo alternatîvê mezin bikin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:48, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Wîkîpediya ya her kesî ye heqê te nîne tu berdî me. Te çiqasî zû min jî tevlî kir û dest pê kir bêjî "we", "hûn". Ma qey min Avestaboy û te xistiye yek? Ev çi bû? Ez ne kefîlê her emelê Wikihez im, lê çi kiribe nekiribe ti carî nagihe zerara ko Avestaboy daye wîkîpediyayê. Her delîlê me jî heye, bi hezaran guhertinên bêsebeb kiriye û wextê me bi edilandina wan derbas bû û wê derbas bibe. Heqê wî nînbû û nîne jî. Çima dewam dike? [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 14:56, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Ez ne naîf im û mixabin ez difikirim ku hûn ê li vir ne bextewar bin ji ber ku pirsgirêk di rastiyê de Avestaboy nîne. Ez bawer im ku ev "şer" bi Avestaboy be an bê Avestaboy, qet nakeve dawiyê. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:10, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Çima ev şer bi kesên din re dernakave? Çima MikaelF carek jî be kelimeyeke min naguherîne lê Avestaboy hîn beriya çend rojan gelek tişt guhart wextê min ev mesaj şand te cewab neda? Guhartinên botên min gî yên min in eger xeletiyek hebe ez ê rast bikim. Feqat pêşî hûn mecbûr in ku Avestaboy jî îqna bikin ku Kategorî li gorî kategoriyên heyî çêke ka gotûbêja [[:Kategorî:Pargîdaniyên jîriya çêkirî]] li ku derê ye? Piştî gotûbêja me min ti Kategorî çênekir û ji bo kategoriyên bi "tarîx" jî ez li hêviya we me. Ez ê wana jî "rast bikim" wextê ku em kategoriyên din rast kirin wekî Ajalnas û ajalnasî ku bi hezaran ji alîya Avestaboy ve hatiye çêkirin û te tiştek negot tenê wextê ku min kategoriyên ne ligor dilê te çêkir, te ev şert anî. Ji kerema xwe bêteref be, heqê te tine ye tu ti kesî defî wîkiyê bikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:18, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Min pir carinan çewtî û xeletî kir . Min carek jî gotibû pir carinan betalkirinên te mafdar bûn. Carinan jî ema betalkirinên an jî sedemên te ne baş bûn. Te jî hin caran bê destûr gotûbêj guhertin kiribû. Ez hin wan guhertin piştgir dikim ema belkî hin kesên din vê nakin . Her wiha min te re gotibû ku te danasînên çewt belav kiribû. Wek mînak te çend [[Împeratorî]] kiribû Qiraliyet an jî dewletên ewropî kiriye dewletên xiristiyan. Li gorî min ew ji bo dewletên olï û dînî wek mînak [[Vatîkan]] an jî [[Keyaniya Orşelîmê]] temam e . Her wiha têr nake ku li ser Wiķîdaneyê bi botek :::::::::::::::::::pirr caran tenê resam , nivîskar/a hwd binivîsî . Min îro wan danasîna berfireh kir wek resamê spanî , resamê holendî hwd . Ji bo agahîdankên otomatîk ew temam e ku tê siyasetmedar ê/a binivîsî. Min bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re li ser gumanên xwe li ser peyvên Padîşah û Qiral/Qral gotûbêj kiribû. Tu jî çend rojan li ser Wîkîpediyayê ne çalak bûyî. Weleh heke ez rast bêjim min texmîn kiribû ku te dev jî nivîsandinê berdabû . Tu bi gelemperî wek min pirr çalakî. Her wiha standartkirina rastnivîsê li gorî min ne sensûr e . @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] rexnegirên '''min''' hene û rexnegirên @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] jî hene. Û li gorî min di nav bikarhênerên din de tenê hevalê @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] li ser vê bêalî û objektîv e . Ez hêvî dikim ku em di siberojê de pirsgirêkan bi gotûbêjan çareser bikin. Ez dixwazim ema paşê mafê xwe hildim ji bo pêşniyarên xwe . Bira hemû dengdan û gotûbêj bê asteng û bê zimanê tûj bin. Her mirov xwedî helwestên cuda ne. :::::::::::::::::::Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 17:24, 17 hezîran 2026 (UTC) {{outdent|:::::::::::::::::}}@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:24, 17 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Not: ti ferq di navbera çêkirina +2000 kategorîyan bi destî û bi botê tîne ye. Her du jî yasax in. Lê tiştê ji yekî re helal nikare ji yekî din re bibe heram. Ez naxwazim dest bidim kategoriyên bi navê "xelet" yên ku Avestaboy çêkir ji ber ku ev ne tiştekî normal e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 16:01, 17 hezîran 2026 (UTC) 4jfcbzayrf7cttp7wzjty216rg6et5g 2062235 2062233 2026-06-17T17:34:44Z Guherto 41494 Li cihê xelet bû 2062235 wikitext text/x-wiki == Vebijêrk == Birayê ezîz, "vebijêrk" navdêr e nabe ku wekî sifet bi kar bînî, hem jî tê maneya opsiyon, di nav çend opsiyonan de tiştekî hildibijêrî. Loma Dîroka_li vir tiştekî dinivîsim ji bo ku nekeve netîceyên Googlê_vebijêrk nabe li ser Googlê "Dîroka alternatîf" gelek netîce dide. Ji kerema xwe vê xeletiyê rast bike. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:01, 12 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Heval tu jî '''Heqên însanan''' an jî '''Artîst''' û '''ne''' [[Mafên mirovan]] an jî [[Hunermend]] dinivîsî .Dema min peyva '''Nederlenda''' wek [[Holenda]] bi sedem guherandibû ew ji bo te problem bû û te nivîsandibû ku heqê kesî tune peyvên kesekî din biguhêrîn e . Her wiha peyva vêbijêrk di gelek ferhengên nûjen de tomarkirî ye . :https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:11, 12 hezîran 2026 (UTC) ::Binêre https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m dibêje "vebijêrk (m)" yanî îsmê ku bi cinsiyeta "mê" ye yanî îsm/navdêr e. Ne rengdêr/sifet e. Ji kerema xwe ji kesekî ewle pirs bike ka ferqa îsm û sifet çi ye, û çawa tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:21, 12 hezîran 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Wîkîferheng]] bi almanî '''Alternative û''' :::'''alternativ''' dinivîs e. '''Alternative [[Navdêr]]''' û hemû navdêr bi almanî mezin tên nivîsandin û '''alternativ''' rengdêr e û lewma bi almanî biçûk tê nivîsandin. Bi zimanê tirkî '''alternatif''' dikare hem rengdêr û hem jî navdêr be - li gorî ka di hevokê de çawa tê bikar anîn. Ev dişibihe zimanên almanî an îngilîzî. :::https://ku.wiktionary.org/wiki/vebij%C3%AArk [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:47, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::Li ser [[:wikt:vebijêrk]] ^?alternativ dibêje yanî ev tercime gumanbar e bi botê hatiye îlawekirin. Maalesef hin kes gelek kelîme û sayfe (wekî [[:wikt:alternativ]]) bi botê li ser Wîkîferhengê çêkirine, problema mezintir jî bi bikaranîna botê kelîmeyên kurdî, îngilîzî, tirkî, almanî hatine miqayesekirin û li gorî netîceya ku nehatiye kontrolkirin gelek tercime li qismê Wergerê hatiye dayîn. Loma gereg gelek dîqet bikî wextê Wîkîferhengê bi kar tînî. Alternativ dikare sifet be lê vebijêrk tercimeya "seçenek" a tirkî ya ve + bijêr(bijartin)+ -k [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:02, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez şer naxwazim. Min '''vêbijêrk''' hildabû ji ber ku bi kurdî du rastnivîs hene '''alternatîv''' û '''alternatîf'''. Nivîsandina '''îf''' :::::bi bandora zimanê tirkî çê bûyê .Wîkîpediyaya bi kurdî -'''îv''' tercîh dike . Lewma heke tu dixwazî em dikarin sernav wek '''Dîroka alternatîv''' biguhêrîn in. Baş bûya em bizanin ger '''dîroka vêbijêrk''' wek hemwate derbasdar an çewt e . Lê ez ne zimannas im û ez texmîn ku tu jî ne zimannas î. Helwesta pisporan li vir pêwîst e [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 20:36, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::::Belkî dîplomaya min a ji yek ji unîversîteyên herî mezin ên Tirkiyeyê nabêje zimannas lê min beşeke gelek nêzîkî zimannasiya îngilîzî xwendiye, dersên me gişt li ser zimannasiyê bûn. Loma ez li ser xisûsên zimanî zêdetir bala xwe didim. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:47, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ji bo te aniha rastnivîsa kroatî wek xirwat / xirwatî ji bo te sensûr e ? Her wiha te berê bi xwe gotibû ku [[Xirwatistan|Xirwat]] û [[Xirwatistan]] rastnivîsa derbasdar e . Te xwe sernavê Kroatya wek [[Xirwatistan]] guherandibû . Li gorî mentiqa te tu jî sensûrkarî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:00, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rastnivîs û hemmane cuda ne. Min zanebûnî dest neda bikaranînên kroatya di vê maddeyê de lê tu çûyî gî kiriye xirwat. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 13:06, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu xwe di sernavan de peyva kitêb û wek roman diguherin î .Yanî ez nabêjim ku ew guhertin baş an xirab e . Heta te peyvên îcadkirî wek '''Nederlenda''' betal kir . Dema tu tiştî diguherînî temam e . Ema heke kesek din vê dike ew paşê dibe [[sensûr]], tiştê wisa [[Durû|durûtî]] ye. Ez nabêjim ku ez bê çewtî xeletî me. Li ser Wîkîpediyayê pêwîst e ku mirov bi hev re û ne li dijê hev bixebitin. Û aniha min dît ku ew mixabin ew wisa nebûye . :::::::::Berî ku ez gelek saeten jiyana xwe li vir bêwate winda bikim, ez tercîh dikim ku pirtûkek baş bixwînim an rêzefîlmek an fîlmek temaşe bikim. @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ,@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez guneh xwe nakim, hincet nakim ema piştî 8 salan ez dixwazim xatirê xwe ji we bixwazim . Silav û rêz :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:39, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::Silav, ne hewceye ko tu ji ber kiryarên wîkîhez, dev ji xebatên xwe berdî. Heval Wîkîhez hewl dide li dewsa kurdî, kurd peyvên bi tirkî û erebî bi kar bînin da ko hêdî hêdî kurdî nêzîkê wan zimanan bibe û di nav wan de bihele. Wîkîhez di peyamên vê rûpelê de van peyvan bikar aniye. ::::::::::“sifet, mane, netîce, îsm, cinsîyet, ferq, îlawekirin, kelîme, sayfe, miqayese, xisûs “ Gelo zimanê kurdî ji bo van peyvan têr nakê ? Mirov çima li dewsa van peyvan peyvên kurdî bi kar naîne? ::::::::::-- rengdêr, wate, encam, nav, zayend, cudahî, lê zêdekirin, peyv, rûpel, berhevdanîn, mijar- babet -- [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:19, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Êvar baş . Ez nabêjim ku min berê çewtî û xeletî ne kiriye. Lê aniha ez li ser guhertinan gotûbêj dikim . Da ku zêde şer der nekeve . Berê min vê jî zêde nekir . Ew jî çewt û xelet bû. Aniha ew lîste çê dike bi tiştên ku ew wek sensûr bi nav dike. Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike . Eşkere ye ku ew kesek e ku dixwaze min aciz bike an jî provoke bike. Ez jî dikarim lîstek bi guhertinên wî çê bikim û navê wî îşaret bikim. Lê ez wê nakim. Ne hewce ye ku her kes ji her kesê din hez bike, lê li Wîkîpediyaya Kurdî gelek kêm nivîskar û rêveber hene. Eger em ji hev nefret bikin, em ê nikaribin bi hev re bixebitin. Ez vê yekê xebat ne ji bo xwe dikim, lê ji bo ku ziman û çanda kurdî nemirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:57, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081 sansûra te ya kelîmeyeke min] û yên herî nû [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=User_talk:Avestaboy&oldid=2506165688] {{dîwar}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:34, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Qiral, Qral, Qiralîçe an Qralîçe ? :::::::::::::Min kêmasiyên van peyvan bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re gotûbêj kiribû. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 21:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::Silav ji her kesê re. Di vî warî de ez hê jî li ser fikrê xwe yê berê me. Mixabin di warên xebatên ziman de hemî saziyên kurdî bi kêmasî ne. Fikreke min ê ji bo projeyeke nû yê rêzimana Wîkîpediya kurdî heye an jî ji bo berfirehkirina Rupela Wîkîpediya şêwaz. Wekê ku hûn dizanin zimanê kurdî şaxeke ji zimanên îranî ye. Ji bo parastina reseniya kurmancî divê em tenê li ser van zimanan lêkolîn bikin ger peyvek deyn bigirin divê ji van zimanan deyn bigirin ne ji zimanên semîtîk an jî altayî. Di heman demê de mirov dikare ji xeynî soranî (ji ber ku gelek peyvên soranî têne bikaranîn) lêkolîn li ser zaravayên din ên kurdî jî bike. Di heman demê de divê ev peyv li gorî xwezaya zimanê kurmancî be. Wek mînak di van demên dawî de ez li cihê peyva lûtke peya bilinde bikar tînim. Ev peyv li gorî peyva lûtke êdî li gorî xwezaya kurmancî ye. Mirov dikare van mînakan zêde bike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 20:16, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu yek ji xebatkarên herî newestanbar ê Wîkîpediya Kurdî yî... û ez hêvîdar im ku tu bi awayekî bêtirs û bi sebrî karê xwe yê tê de berdewam bikî. Hertim wêrek bî! Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Wikihez}} Belkî tu ferq nakî feqet tu atmosferek xirab û nebaş di Wîkîpediyayê de çêdikî... Her ku diçe difikirim ku tu nikanî bi yên din re di komê de bişuxilî. Bo mînak, te hemû parametreyên şablonan bi botê û li gorî daxwaza xwe guherandiye; feqet te qet di nav rupela gotûbêjê de tiştek li ser vê xebatê nenivîsiye: te "nexşeya_ciyan" kiriye "[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Babaxak%C3%AE&diff=prev&oldid=1652471 nexşeya_reptiyeyê]", problem nîne feqet te nêrînên bikaranên din pirs kir? Tevgera te ne tiştekî nû ye (gelek kesan berê jî te re gotine): [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:R%C3%AAveber/Balyozxane&diff=prev&oldid=1131978]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 03:53, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] weleh ez jî bi rastî naxwazim dev jî nivîsandinê ber dim .Bi vî awayî ema nikare bidome. Berê betalkirinên wî hîn mafdar bûn. Ema aniha betalkirinên wî ne normal in. Berê bi xwe gotibû ku peyvên Kroat û Kroatya di ferhengê de tune . ::::::::::::[[Gotûbêja kategoriyê:Xirwat]] ::::::::::::Niha wî lîsteyek amade kiriye ku navê min jî tê de ye û bêguman navê min jî destnîşan kiriye. @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] berê jî pêşniyar kiribû ku navê gotara Kîpros were guhartin û bibe [[Qibris]] û me jî ew pejirand. Min jî paşê di gotarên xwe de nivîsa Kîpros guhart û kir Qibris. ::::::::::::Di her Wîkîpedyayekê de mirov li gorî standardeke rastnivîsê tevdigere. Ez li dijî rexneya avaker û konstruktîv nînim, lê tiştê ku @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] dike ne rexne ye; ew zêdetir biçûkxistin û kêmnirxkirina kesekî ye. Dibe ku ew bi xwe jî vê yekê fam neke. ::::::::::::Bi rastî, ez êdî tu hewesê vê yekê nînim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 09:51, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]/@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] bi dîtina min, eve kampanyayeke mobîng û biçûkkirina xebatkarekî Wîkîpediyê ya jimêjveyî ye. Rêbazên Wikipedia li ser çi dibêjin? Hûn wek rêveberên projeya me çi dibêjin û çi dikarin bikin? Nehêlin van êrişên ser @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] berdewam bikin û piştguh nexin. Gelek spas, silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:26, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Min got ez ê cewabê nedim ji ber ku ez çi bibêjim hûn dibêjin usliba te xirab e tevî ku gelek bala xwe didim. Gotinên min yên herî normal [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Philadelphia#c-Wikihez-20260610083000-Sernav] bi navê tinaz û îronî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Kal%C3%AEforniya#c-Ghybu-20260610173400-Wikihez-20260610082700] tên tarîfkirin. :::::::::::::Avestaboy bi dehan caran hatibû hişyarkirin ku kelîmeyên kesên din neguherîne lê dîsa jî diçe kelîmeyên min diguherîne ew [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q173065&diff=prev&oldid=2503674476] ne li dijî min êrîş e lê betalkirinên min ên Avestaboyî mobîng e. Helal be ji we re. Min ev sayfeya sansûrên Avestaboyî di 2024an de çêkiribû, ji ber ku bi hezaran guhartinên wî yên kêfî hene, diviyabû ez tiştekî wisa çêkim. Wî cara pêşî bi xwe guhartina min a kelîmeyeke wî bi navê "sensûr" tarîf kiribû. Li vir ti problem nîne. Ez ti car kelîmeyên te naguherînim, tu jî yên min naguherînî çi heqê Avestaboy heye kelîmeyên min diguherîne bi behaneya rastnivîsînê? [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081] Eger qiral an qral xelet be, însan yek ji wan tercîh dike, naçe kelîmeyeke din naxe sayfeyê. Me li ser vê yekê gî gotibûn bila ti kes kelîmeyên kesên din neguherîne, Avestaboyî hîn jî diguhere, ez vî tiştî fêm nakim hûn çima piştgîrî didin wî tevî ku xeletiya mezin wî dike? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:12, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:19, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:22, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:24, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:25, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] ::::::::::::::::::Ma ez mecbûr im her daîm li paşiya xwe binêrim ka tiştekî ku min nivisiye hatibe sansûrkirin an na? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:27, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::Min di 2024an de [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1693346] sansûra wî betal kiriye dîsa çûye [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1986317] qraliyet kiriye keyanî. Ma ev tiştekî normal e? Wextê ez butona "betal bike" bi kar tînim jî, dibêje "Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike." Ez ê tabî kî navê wî etîket bikim da ku bibîne, bi dizî guhartin xelettir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:57, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez di hin tiştan de maf didim te . Pirr caran te ema li Wîkîdaneyê (Wikidata) bê kontrol kopî û bê dil çewtî parve kiribû . Li gorî danasîna te [[Împeratoriya Osmanî]] Qiraliyet û ne Împeratorî û Siltanat bû . Li gorî te [[Împeratoriya Rûsî]] Qraliyetek li Ewropayê bû û ne Împeratoriyek li Ewropa, Asya û Amerîkaya Bakur bû. Her wiha te di gelek danasînên xwe de dewletên ewropî bi '''Copypaste''' wek dewlet an Qiraliyetên xiristiyanî bi nav kiribû. Şirovekirinên û danasînên te wisa nîşan dide ku hemû wan dewletên olî bûn, mîna [[Vatîkan|Vatîkanê]]. ::::::::::::::Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) ::::::::::::::bê dil hatiye '''Şaîr , Şairê/a''' an '''Nivîskarê / a''' hatine nivîsandin. Dema ku ew kêmasî tên guhertin paşê ew li gorî te dibe sensûr ? Me ne gotûbû ku em qet neguherînin. Me gotibû ku em '''bê gotûbêj''' ne guherînin .Lê heke em durist bin, ne tu û ne jî ez her dem bi tevahî li gorî vê yekê tevdigeriyan. Hin caran ji bo hin guhertinan ji min re destûr hatiye dayîn, her çend tu wê demê li ser malperê ne çalak bûyî. Her weha, gelek nivîskar û rêveberên Wîkîpediya kurdî bi rêkûpêk ne çalak in, ji ber vê yekê ez gelek caran neçar dimînim ku demeke dirêj li benda bersivê bimînim. ::::::::::::::Wek ku @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] jî li jorê ji got, te jî bê destûr hin guhertin kir. Li gorî mantiqa te, ez jî dikarim bi heman awayî wek te lîsteyekê amade bikim û sernavê wê bikim “Sensûra Wikihez” û paşê navê te îşaret bikim ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 12:15, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Na, me got ti kelîme neyê guhartin ji xeynî sernavê made û kategoriyan. Dîsa jî, piştî wê gotûbêjê, ji xeynî Gelhe/Gelhenasî ku navên beşên vala ne, te li ku derê dîtiye min kelîmeyeke kesekî din guhartiye? Xêra xwe wana yek bi yek li vir rêz bike, ez ê bixwe li ser wan binivîsim "min sansûra xwe vegerand". :::::::::::::::Sererastkirinên te yên [[Împeratoriya Rûsî]], [[Împeratoriya Osmanî]] baş in, wextê bi niyeteke baş diguherînî ez wana betal nakim, tu dibêjî "dewleta tarîxî" tenê ne bes e, wê demê gereg tu jî tenê "dewleta dîrokî" [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q4833446&diff=prev&oldid=2505044207] nenivîsî. Ez bi copy-paste naxebitim, lîsteya madeyan li gorî kategoriyan derdixim û bi riya [https://quickstatements.toolforge.org/#/batch quickstatements] wana carekê de dinivîsim. Ne tiştekî zor e tu jî dikarî vê yekê hîn bibî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:30, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/wiki/Q20610247] li vir tenê dibêje helbestvan, ez herim niha "şairê kurd" serarast bikim, ma ev nabe sansûrkirin? ez tiştek wisa nakim lê tu her tim dikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:35, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Kanî "Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) bê dil hatiye Şaîr , Şairê/a an Nivîskarê / a" ?? ::::::::::::::::: tenê [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Special:Search&limit=20&offset=0&ns0=1&search=insource%3A%2Fniv%C3%AEskar%C3%AA%5C%2Fa%2F 171] nivîskarê/a hene, yek [https://www.wikidata.org/w/index.php?search=insource%3A%2F%C5%9Fa%C3%AEr%C3%AA%5C%2Fa%2F&title=Special%3ASearch&profile=advanced&fulltext=1&ns0=1 şairê/a] tine ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:41, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mala te ew wek îronî bû . Wek mînak X him tîp him jî wek tiştên nenas e . 171 jî pirr in. Lê gorî min ew sîstemek ne rind e û bê dil û çêkirî ye . Her wiha te pir cara @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di gotara [[E. E. Cummings]] de te li ser Wikidatayê şaîr/a amerîkî nivîsandibû . Paşê min jî peyvên helbestvan, wênesaz û şanonîvsekî amerîkî ji gotara bingehîn tomar kir. Ji ber ku ew ne tenê helbestvan bû. Ew jî çewt e . Te jî danasînê wek şaîrê û nivîskarê guherand [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:18, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::Ez fêm nakim hûn çawa îdia dikin @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mobîngê dike. Wikihez yek ji endamên herî baş e û gelek ji wextê xwe bi betalkirina vandalismên @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] xerc kiriye. Min jî gelek wextê bi wê xerc kiriye. Û hê jî têra xwe guhertinên bêheq mane. Wextê ko wiqas salan wî ewqas tişt vandalîze dikirin dengê we dernediket. ::::::::::::::Va, berî hinek salan me wiqasî li serê minaqeşe kir jî ev şexs fêm nake û bi guhertinên xwe dewam dike ev çawa dibe sûcê Wikihez? Heke Avestaboy dev ji bêhurmetiya xwe berdabane me hew tiştekî digot û hûn vêce sûc dixine sukra Wikihez? Li vir mobîngek hatibe kirin, ji aliyê Avestaboy ve li ser timamê wîkîpediyayê hatiye kirin, ew e ê ko bêhurmet bi deh hezaran kelîme guhertine û zimanê xelkê sansûr kiriye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 13:27, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::Na, me gelekî tolerans nîşanî wî daye. Bi botê pirr gotaran bê gotûbejê guherandiye! Me destûra botê ji bo vê yekê da? Hemû kategorî bi peyva "dîrok" hatine çêkirin ew jî bi peyva "tarîx" çêdike: dizanî ku şaş e dîsa jî çêdike (bersiva wî: Avestaboy witra diki ez jî dikim...). :::::::::::::::Li ser Wîkîferhengê û ''[https://translatewiki.net/wiki/Portal:Ku translatewiki.net]'' jî witira dike, bnr. [[:wikt:Gotûbêj:wate]] û [[wikt:Gotûbêj:helbest]]. Peyamên ku li ser ''translatewiki.net'' (an Wikidata) hatine nivîsîn li vira jî tên dîtin, çima pirs nake? :::::::::::::::Xeletên Avestaboy jî hene feqet rûpela gotûbêjê bikar tîne (piranî kes bersiv nade), heqeret nake û bi botan rûpelan li gor dixwaza xwe naguherîne. Guherandinên bi destan û bi botê yek ninin! Wîkîpediya projeyeke hevkarî ye; bi min hûn nizanîn di nav projeyeke komê de bişuxilin, bi dîtina min daxwaza we ew jî nîne. Malperek vekin û her tişt li gor dixwaza xwe bikin, jixwe te malperek vekiriye, ew projeyê ji bo alternatîvê mezin bikin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:48, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Wîkîpediya ya her kesî ye heqê te nîne tu berdî me. Te çiqasî zû min jî tevlî kir û dest pê kir bêjî "we", "hûn". Ma qey min Avestaboy û te xistiye yek? Ev çi bû? Ez ne kefîlê her emelê Wikihez im, lê çi kiribe nekiribe ti carî nagihe zerara ko Avestaboy daye wîkîpediyayê. Her delîlê me jî heye, bi hezaran guhertinên bêsebeb kiriye û wextê me bi edilandina wan derbas bû û wê derbas bibe. Heqê wî nînbû û nîne jî. Çima dewam dike? [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 14:56, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Ez ne naîf im û mixabin ez difikirim ku hûn ê li vir ne bextewar bin ji ber ku pirsgirêk di rastiyê de Avestaboy nîne. Ez bawer im ku ev "şer" bi Avestaboy be an bê Avestaboy, qet nakeve dawiyê. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:10, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Çima ev şer bi kesên din re dernakave? Çima MikaelF carek jî be kelimeyeke min naguherîne lê Avestaboy hîn beriya çend rojan gelek tişt guhart wextê min ev mesaj şand te cewab neda? Guhartinên botên min gî yên min in eger xeletiyek hebe ez ê rast bikim. Feqat pêşî hûn mecbûr in ku Avestaboy jî îqna bikin ku Kategorî li gorî kategoriyên heyî çêke ka gotûbêja [[:Kategorî:Pargîdaniyên jîriya çêkirî]] li ku derê ye? Piştî gotûbêja me min ti Kategorî çênekir û ji bo kategoriyên bi "tarîx" jî ez li hêviya we me. Ez ê wana jî "rast bikim" wextê ku em kategoriyên din rast kirin wekî Ajalnas û ajalnasî ku bi hezaran ji alîya Avestaboy ve hatiye çêkirin û te tiştek negot tenê wextê ku min kategoriyên ne ligor dilê te çêkir, te ev şert anî. Ji kerema xwe bêteref be, heqê te tine ye tu ti kesî defî wîkiyê bikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:18, 17 hezîran 2026 (UTC) {{outdent|:::::::::::::::::}}@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:24, 17 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Not: ti ferq di navbera çêkirina +2000 kategorîyan bi destî û bi botê tîne ye. Her du jî yasax in. Lê tiştê ji yekî re helal nikare ji yekî din re bibe heram. Ez naxwazim dest bidim kategoriyên bi navê "xelet" yên ku Avestaboy çêkir ji ber ku ev ne tiştekî normal e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 16:01, 17 hezîran 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Min pir carinan çewtî û xeletî kir . Min carek jî gotibû pir carinan betalkirinên te mafdar bûn. Carinan jî ema betalkirinên an jî sedemên te ne baş bûn. Te jî hin caran bê destûr gotûbêj guhertin kiribû. Ez hin wan guhertin piştgir dikim ema belkî hin kesên din vê nakin . Her wiha min te re gotibû ku te danasînên çewt belav kiribû. Wek mînak te çend [[Împeratorî]] kiribû Qiraliyet an jî dewletên ewropî kiriye dewletên xiristiyan. Li gorî min ew ji bo dewletên olï û dînî wek mînak [[Vatîkan]] an jî [[Keyaniya Orşelîmê]] temam e . Her wiha têr nake ku li ser Wiķîdaneyê bi botek ::pirr caran tenê resam , nivîskar/a hwd binivîsî . Min îro wan danasîna berfireh kir wek resamê spanî , resamê holendî hwd . Ji bo agahîdankên otomatîk ew temam e ku tê siyasetmedar ê/a binivîsî. Min bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re li ser gumanên xwe li ser peyvên Padîşah û Qiral/Qral gotûbêj kiribû. Tu jî çend rojan li ser Wîkîpediyayê ne çalak bûyî. Weleh heke ez rast bêjim min texmîn kiribû ku te dev jî nivîsandinê berdabû . Tu bi gelemperî wek min pirr çalakî. Her wiha standartkirina rastnivîsê li gorî min ne sensûr e . @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] rexnegirên '''min''' hene û rexnegirên @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] jî hene. Û li gorî min di nav bikarhênerên din de tenê hevalê @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] li ser vê bêalî û objektîv e . Ez hêvî dikim ku em di siberojê de pirsgirêkan bi gotûbêjan çareser bikin. Ez dixwazim ema paşê mafê xwe hildim ji bo pêşniyarên xwe . Bira hemû dengdan û gotûbêj bê asteng û bê zimanê tûj bin. Her mirov xwedî helwestên cuda ne. ::Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 17:24, 17 hezîran 2026 (UTC) fq0micpbf34ytpvt1xbkp3hesdq05v1 2062238 2062235 2026-06-17T17:47:13Z Guherto 41494 Guhartoya [[Special:Diff/2062235|2062235]] yê [[Special:Contributions/Guherto|Guherto]] ([[User talk:Guherto|gotûbêj]]) şûnde kir 2062238 wikitext text/x-wiki == Vebijêrk == Birayê ezîz, "vebijêrk" navdêr e nabe ku wekî sifet bi kar bînî, hem jî tê maneya opsiyon, di nav çend opsiyonan de tiştekî hildibijêrî. Loma Dîroka_li vir tiştekî dinivîsim ji bo ku nekeve netîceyên Googlê_vebijêrk nabe li ser Googlê "Dîroka alternatîf" gelek netîce dide. Ji kerema xwe vê xeletiyê rast bike. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:01, 12 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Heval tu jî '''Heqên însanan''' an jî '''Artîst''' û '''ne''' [[Mafên mirovan]] an jî [[Hunermend]] dinivîsî .Dema min peyva '''Nederlenda''' wek [[Holenda]] bi sedem guherandibû ew ji bo te problem bû û te nivîsandibû ku heqê kesî tune peyvên kesekî din biguhêrîn e . Her wiha peyva vêbijêrk di gelek ferhengên nûjen de tomarkirî ye . :https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:11, 12 hezîran 2026 (UTC) ::Binêre https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m dibêje "vebijêrk (m)" yanî îsmê ku bi cinsiyeta "mê" ye yanî îsm/navdêr e. Ne rengdêr/sifet e. Ji kerema xwe ji kesekî ewle pirs bike ka ferqa îsm û sifet çi ye, û çawa tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:21, 12 hezîran 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Wîkîferheng]] bi almanî '''Alternative û''' :::'''alternativ''' dinivîs e. '''Alternative [[Navdêr]]''' û hemû navdêr bi almanî mezin tên nivîsandin û '''alternativ''' rengdêr e û lewma bi almanî biçûk tê nivîsandin. Bi zimanê tirkî '''alternatif''' dikare hem rengdêr û hem jî navdêr be - li gorî ka di hevokê de çawa tê bikar anîn. Ev dişibihe zimanên almanî an îngilîzî. :::https://ku.wiktionary.org/wiki/vebij%C3%AArk [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:47, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::Li ser [[:wikt:vebijêrk]] ^?alternativ dibêje yanî ev tercime gumanbar e bi botê hatiye îlawekirin. Maalesef hin kes gelek kelîme û sayfe (wekî [[:wikt:alternativ]]) bi botê li ser Wîkîferhengê çêkirine, problema mezintir jî bi bikaranîna botê kelîmeyên kurdî, îngilîzî, tirkî, almanî hatine miqayesekirin û li gorî netîceya ku nehatiye kontrolkirin gelek tercime li qismê Wergerê hatiye dayîn. Loma gereg gelek dîqet bikî wextê Wîkîferhengê bi kar tînî. Alternativ dikare sifet be lê vebijêrk tercimeya "seçenek" a tirkî ya ve + bijêr(bijartin)+ -k [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:02, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez şer naxwazim. Min '''vêbijêrk''' hildabû ji ber ku bi kurdî du rastnivîs hene '''alternatîv''' û '''alternatîf'''. Nivîsandina '''îf''' :::::bi bandora zimanê tirkî çê bûyê .Wîkîpediyaya bi kurdî -'''îv''' tercîh dike . Lewma heke tu dixwazî em dikarin sernav wek '''Dîroka alternatîv''' biguhêrîn in. Baş bûya em bizanin ger '''dîroka vêbijêrk''' wek hemwate derbasdar an çewt e . Lê ez ne zimannas im û ez texmîn ku tu jî ne zimannas î. Helwesta pisporan li vir pêwîst e [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 20:36, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::::Belkî dîplomaya min a ji yek ji unîversîteyên herî mezin ên Tirkiyeyê nabêje zimannas lê min beşeke gelek nêzîkî zimannasiya îngilîzî xwendiye, dersên me gişt li ser zimannasiyê bûn. Loma ez li ser xisûsên zimanî zêdetir bala xwe didim. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:47, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ji bo te aniha rastnivîsa kroatî wek xirwat / xirwatî ji bo te sensûr e ? Her wiha te berê bi xwe gotibû ku [[Xirwatistan|Xirwat]] û [[Xirwatistan]] rastnivîsa derbasdar e . Te xwe sernavê Kroatya wek [[Xirwatistan]] guherandibû . Li gorî mentiqa te tu jî sensûrkarî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:00, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rastnivîs û hemmane cuda ne. Min zanebûnî dest neda bikaranînên kroatya di vê maddeyê de lê tu çûyî gî kiriye xirwat. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 13:06, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu xwe di sernavan de peyva kitêb û wek roman diguherin î .Yanî ez nabêjim ku ew guhertin baş an xirab e . Heta te peyvên îcadkirî wek '''Nederlenda''' betal kir . Dema tu tiştî diguherînî temam e . Ema heke kesek din vê dike ew paşê dibe [[sensûr]], tiştê wisa [[Durû|durûtî]] ye. Ez nabêjim ku ez bê çewtî xeletî me. Li ser Wîkîpediyayê pêwîst e ku mirov bi hev re û ne li dijê hev bixebitin. Û aniha min dît ku ew mixabin ew wisa nebûye . :::::::::Berî ku ez gelek saeten jiyana xwe li vir bêwate winda bikim, ez tercîh dikim ku pirtûkek baş bixwînim an rêzefîlmek an fîlmek temaşe bikim. @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ,@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez guneh xwe nakim, hincet nakim ema piştî 8 salan ez dixwazim xatirê xwe ji we bixwazim . Silav û rêz :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:39, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::Silav, ne hewceye ko tu ji ber kiryarên wîkîhez, dev ji xebatên xwe berdî. Heval Wîkîhez hewl dide li dewsa kurdî, kurd peyvên bi tirkî û erebî bi kar bînin da ko hêdî hêdî kurdî nêzîkê wan zimanan bibe û di nav wan de bihele. Wîkîhez di peyamên vê rûpelê de van peyvan bikar aniye. ::::::::::“sifet, mane, netîce, îsm, cinsîyet, ferq, îlawekirin, kelîme, sayfe, miqayese, xisûs “ Gelo zimanê kurdî ji bo van peyvan têr nakê ? Mirov çima li dewsa van peyvan peyvên kurdî bi kar naîne? ::::::::::-- rengdêr, wate, encam, nav, zayend, cudahî, lê zêdekirin, peyv, rûpel, berhevdanîn, mijar- babet -- [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:19, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Êvar baş . Ez nabêjim ku min berê çewtî û xeletî ne kiriye. Lê aniha ez li ser guhertinan gotûbêj dikim . Da ku zêde şer der nekeve . Berê min vê jî zêde nekir . Ew jî çewt û xelet bû. Aniha ew lîste çê dike bi tiştên ku ew wek sensûr bi nav dike. Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike . Eşkere ye ku ew kesek e ku dixwaze min aciz bike an jî provoke bike. Ez jî dikarim lîstek bi guhertinên wî çê bikim û navê wî îşaret bikim. Lê ez wê nakim. Ne hewce ye ku her kes ji her kesê din hez bike, lê li Wîkîpediyaya Kurdî gelek kêm nivîskar û rêveber hene. Eger em ji hev nefret bikin, em ê nikaribin bi hev re bixebitin. Ez vê yekê xebat ne ji bo xwe dikim, lê ji bo ku ziman û çanda kurdî nemirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:57, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081 sansûra te ya kelîmeyeke min] û yên herî nû [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=User_talk:Avestaboy&oldid=2506165688] {{dîwar}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:34, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Qiral, Qral, Qiralîçe an Qralîçe ? :::::::::::::Min kêmasiyên van peyvan bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re gotûbêj kiribû. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 21:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::Silav ji her kesê re. Di vî warî de ez hê jî li ser fikrê xwe yê berê me. Mixabin di warên xebatên ziman de hemî saziyên kurdî bi kêmasî ne. Fikreke min ê ji bo projeyeke nû yê rêzimana Wîkîpediya kurdî heye an jî ji bo berfirehkirina Rupela Wîkîpediya şêwaz. Wekê ku hûn dizanin zimanê kurdî şaxeke ji zimanên îranî ye. Ji bo parastina reseniya kurmancî divê em tenê li ser van zimanan lêkolîn bikin ger peyvek deyn bigirin divê ji van zimanan deyn bigirin ne ji zimanên semîtîk an jî altayî. Di heman demê de mirov dikare ji xeynî soranî (ji ber ku gelek peyvên soranî têne bikaranîn) lêkolîn li ser zaravayên din ên kurdî jî bike. Di heman demê de divê ev peyv li gorî xwezaya zimanê kurmancî be. Wek mînak di van demên dawî de ez li cihê peyva lûtke peya bilinde bikar tînim. Ev peyv li gorî peyva lûtke êdî li gorî xwezaya kurmancî ye. Mirov dikare van mînakan zêde bike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 20:16, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu yek ji xebatkarên herî newestanbar ê Wîkîpediya Kurdî yî... û ez hêvîdar im ku tu bi awayekî bêtirs û bi sebrî karê xwe yê tê de berdewam bikî. Hertim wêrek bî! Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Wikihez}} Belkî tu ferq nakî feqet tu atmosferek xirab û nebaş di Wîkîpediyayê de çêdikî... Her ku diçe difikirim ku tu nikanî bi yên din re di komê de bişuxilî. Bo mînak, te hemû parametreyên şablonan bi botê û li gorî daxwaza xwe guherandiye; feqet te qet di nav rupela gotûbêjê de tiştek li ser vê xebatê nenivîsiye: te "nexşeya_ciyan" kiriye "[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Babaxak%C3%AE&diff=prev&oldid=1652471 nexşeya_reptiyeyê]", problem nîne feqet te nêrînên bikaranên din pirs kir? Tevgera te ne tiştekî nû ye (gelek kesan berê jî te re gotine): [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:R%C3%AAveber/Balyozxane&diff=prev&oldid=1131978]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 03:53, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] weleh ez jî bi rastî naxwazim dev jî nivîsandinê ber dim .Bi vî awayî ema nikare bidome. Berê betalkirinên wî hîn mafdar bûn. Ema aniha betalkirinên wî ne normal in. Berê bi xwe gotibû ku peyvên Kroat û Kroatya di ferhengê de tune . ::::::::::::[[Gotûbêja kategoriyê:Xirwat]] ::::::::::::Niha wî lîsteyek amade kiriye ku navê min jî tê de ye û bêguman navê min jî destnîşan kiriye. @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] berê jî pêşniyar kiribû ku navê gotara Kîpros were guhartin û bibe [[Qibris]] û me jî ew pejirand. Min jî paşê di gotarên xwe de nivîsa Kîpros guhart û kir Qibris. ::::::::::::Di her Wîkîpedyayekê de mirov li gorî standardeke rastnivîsê tevdigere. Ez li dijî rexneya avaker û konstruktîv nînim, lê tiştê ku @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] dike ne rexne ye; ew zêdetir biçûkxistin û kêmnirxkirina kesekî ye. Dibe ku ew bi xwe jî vê yekê fam neke. ::::::::::::Bi rastî, ez êdî tu hewesê vê yekê nînim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 09:51, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]/@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] bi dîtina min, eve kampanyayeke mobîng û biçûkkirina xebatkarekî Wîkîpediyê ya jimêjveyî ye. Rêbazên Wikipedia li ser çi dibêjin? Hûn wek rêveberên projeya me çi dibêjin û çi dikarin bikin? Nehêlin van êrişên ser @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] berdewam bikin û piştguh nexin. Gelek spas, silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:26, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Min got ez ê cewabê nedim ji ber ku ez çi bibêjim hûn dibêjin usliba te xirab e tevî ku gelek bala xwe didim. Gotinên min yên herî normal [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Philadelphia#c-Wikihez-20260610083000-Sernav] bi navê tinaz û îronî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Kal%C3%AEforniya#c-Ghybu-20260610173400-Wikihez-20260610082700] tên tarîfkirin. :::::::::::::Avestaboy bi dehan caran hatibû hişyarkirin ku kelîmeyên kesên din neguherîne lê dîsa jî diçe kelîmeyên min diguherîne ew [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q173065&diff=prev&oldid=2503674476] ne li dijî min êrîş e lê betalkirinên min ên Avestaboyî mobîng e. Helal be ji we re. Min ev sayfeya sansûrên Avestaboyî di 2024an de çêkiribû, ji ber ku bi hezaran guhartinên wî yên kêfî hene, diviyabû ez tiştekî wisa çêkim. Wî cara pêşî bi xwe guhartina min a kelîmeyeke wî bi navê "sensûr" tarîf kiribû. Li vir ti problem nîne. Ez ti car kelîmeyên te naguherînim, tu jî yên min naguherînî çi heqê Avestaboy heye kelîmeyên min diguherîne bi behaneya rastnivîsînê? [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081] Eger qiral an qral xelet be, însan yek ji wan tercîh dike, naçe kelîmeyeke din naxe sayfeyê. Me li ser vê yekê gî gotibûn bila ti kes kelîmeyên kesên din neguherîne, Avestaboyî hîn jî diguhere, ez vî tiştî fêm nakim hûn çima piştgîrî didin wî tevî ku xeletiya mezin wî dike? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:12, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:19, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:22, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:24, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:25, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] ::::::::::::::::::Ma ez mecbûr im her daîm li paşiya xwe binêrim ka tiştekî ku min nivisiye hatibe sansûrkirin an na? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:27, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::Min di 2024an de [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1693346] sansûra wî betal kiriye dîsa çûye [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1986317] qraliyet kiriye keyanî. Ma ev tiştekî normal e? Wextê ez butona "betal bike" bi kar tînim jî, dibêje "Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike." Ez ê tabî kî navê wî etîket bikim da ku bibîne, bi dizî guhartin xelettir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:57, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez di hin tiştan de maf didim te . Pirr caran te ema li Wîkîdaneyê (Wikidata) bê kontrol kopî û bê dil çewtî parve kiribû . Li gorî danasîna te [[Împeratoriya Osmanî]] Qiraliyet û ne Împeratorî û Siltanat bû . Li gorî te [[Împeratoriya Rûsî]] Qraliyetek li Ewropayê bû û ne Împeratoriyek li Ewropa, Asya û Amerîkaya Bakur bû. Her wiha te di gelek danasînên xwe de dewletên ewropî bi '''Copypaste''' wek dewlet an Qiraliyetên xiristiyanî bi nav kiribû. Şirovekirinên û danasînên te wisa nîşan dide ku hemû wan dewletên olî bûn, mîna [[Vatîkan|Vatîkanê]]. ::::::::::::::Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) ::::::::::::::bê dil hatiye '''Şaîr , Şairê/a''' an '''Nivîskarê / a''' hatine nivîsandin. Dema ku ew kêmasî tên guhertin paşê ew li gorî te dibe sensûr ? Me ne gotûbû ku em qet neguherînin. Me gotibû ku em '''bê gotûbêj''' ne guherînin .Lê heke em durist bin, ne tu û ne jî ez her dem bi tevahî li gorî vê yekê tevdigeriyan. Hin caran ji bo hin guhertinan ji min re destûr hatiye dayîn, her çend tu wê demê li ser malperê ne çalak bûyî. Her weha, gelek nivîskar û rêveberên Wîkîpediya kurdî bi rêkûpêk ne çalak in, ji ber vê yekê ez gelek caran neçar dimînim ku demeke dirêj li benda bersivê bimînim. ::::::::::::::Wek ku @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] jî li jorê ji got, te jî bê destûr hin guhertin kir. Li gorî mantiqa te, ez jî dikarim bi heman awayî wek te lîsteyekê amade bikim û sernavê wê bikim “Sensûra Wikihez” û paşê navê te îşaret bikim ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 12:15, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Na, me got ti kelîme neyê guhartin ji xeynî sernavê made û kategoriyan. Dîsa jî, piştî wê gotûbêjê, ji xeynî Gelhe/Gelhenasî ku navên beşên vala ne, te li ku derê dîtiye min kelîmeyeke kesekî din guhartiye? Xêra xwe wana yek bi yek li vir rêz bike, ez ê bixwe li ser wan binivîsim "min sansûra xwe vegerand". :::::::::::::::Sererastkirinên te yên [[Împeratoriya Rûsî]], [[Împeratoriya Osmanî]] baş in, wextê bi niyeteke baş diguherînî ez wana betal nakim, tu dibêjî "dewleta tarîxî" tenê ne bes e, wê demê gereg tu jî tenê "dewleta dîrokî" [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q4833446&diff=prev&oldid=2505044207] nenivîsî. Ez bi copy-paste naxebitim, lîsteya madeyan li gorî kategoriyan derdixim û bi riya [https://quickstatements.toolforge.org/#/batch quickstatements] wana carekê de dinivîsim. Ne tiştekî zor e tu jî dikarî vê yekê hîn bibî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:30, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/wiki/Q20610247] li vir tenê dibêje helbestvan, ez herim niha "şairê kurd" serarast bikim, ma ev nabe sansûrkirin? ez tiştek wisa nakim lê tu her tim dikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:35, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Kanî "Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) bê dil hatiye Şaîr , Şairê/a an Nivîskarê / a" ?? ::::::::::::::::: tenê [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Special:Search&limit=20&offset=0&ns0=1&search=insource%3A%2Fniv%C3%AEskar%C3%AA%5C%2Fa%2F 171] nivîskarê/a hene, yek [https://www.wikidata.org/w/index.php?search=insource%3A%2F%C5%9Fa%C3%AEr%C3%AA%5C%2Fa%2F&title=Special%3ASearch&profile=advanced&fulltext=1&ns0=1 şairê/a] tine ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:41, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mala te ew wek îronî bû . Wek mînak X him tîp him jî wek tiştên nenas e . 171 jî pirr in. Lê gorî min ew sîstemek ne rind e û bê dil û çêkirî ye . Her wiha te pir cara @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di gotara [[E. E. Cummings]] de te li ser Wikidatayê şaîr/a amerîkî nivîsandibû . Paşê min jî peyvên helbestvan, wênesaz û şanonîvsekî amerîkî ji gotara bingehîn tomar kir. Ji ber ku ew ne tenê helbestvan bû. Ew jî çewt e . Te jî danasînê wek şaîrê û nivîskarê guherand [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:18, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::Ez fêm nakim hûn çawa îdia dikin @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mobîngê dike. Wikihez yek ji endamên herî baş e û gelek ji wextê xwe bi betalkirina vandalismên @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] xerc kiriye. Min jî gelek wextê bi wê xerc kiriye. Û hê jî têra xwe guhertinên bêheq mane. Wextê ko wiqas salan wî ewqas tişt vandalîze dikirin dengê we dernediket. ::::::::::::::Va, berî hinek salan me wiqasî li serê minaqeşe kir jî ev şexs fêm nake û bi guhertinên xwe dewam dike ev çawa dibe sûcê Wikihez? Heke Avestaboy dev ji bêhurmetiya xwe berdabane me hew tiştekî digot û hûn vêce sûc dixine sukra Wikihez? Li vir mobîngek hatibe kirin, ji aliyê Avestaboy ve li ser timamê wîkîpediyayê hatiye kirin, ew e ê ko bêhurmet bi deh hezaran kelîme guhertine û zimanê xelkê sansûr kiriye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 13:27, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::Na, me gelekî tolerans nîşanî wî daye. Bi botê pirr gotaran bê gotûbejê guherandiye! Me destûra botê ji bo vê yekê da? Hemû kategorî bi peyva "dîrok" hatine çêkirin ew jî bi peyva "tarîx" çêdike: dizanî ku şaş e dîsa jî çêdike (bersiva wî: Avestaboy witra diki ez jî dikim...). :::::::::::::::Li ser Wîkîferhengê û ''[https://translatewiki.net/wiki/Portal:Ku translatewiki.net]'' jî witira dike, bnr. [[:wikt:Gotûbêj:wate]] û [[wikt:Gotûbêj:helbest]]. Peyamên ku li ser ''translatewiki.net'' (an Wikidata) hatine nivîsîn li vira jî tên dîtin, çima pirs nake? :::::::::::::::Xeletên Avestaboy jî hene feqet rûpela gotûbêjê bikar tîne (piranî kes bersiv nade), heqeret nake û bi botan rûpelan li gor dixwaza xwe naguherîne. Guherandinên bi destan û bi botê yek ninin! Wîkîpediya projeyeke hevkarî ye; bi min hûn nizanîn di nav projeyeke komê de bişuxilin, bi dîtina min daxwaza we ew jî nîne. Malperek vekin û her tişt li gor dixwaza xwe bikin, jixwe te malperek vekiriye, ew projeyê ji bo alternatîvê mezin bikin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:48, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Wîkîpediya ya her kesî ye heqê te nîne tu berdî me. Te çiqasî zû min jî tevlî kir û dest pê kir bêjî "we", "hûn". Ma qey min Avestaboy û te xistiye yek? Ev çi bû? Ez ne kefîlê her emelê Wikihez im, lê çi kiribe nekiribe ti carî nagihe zerara ko Avestaboy daye wîkîpediyayê. Her delîlê me jî heye, bi hezaran guhertinên bêsebeb kiriye û wextê me bi edilandina wan derbas bû û wê derbas bibe. Heqê wî nînbû û nîne jî. Çima dewam dike? [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 14:56, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Ez ne naîf im û mixabin ez difikirim ku hûn ê li vir ne bextewar bin ji ber ku pirsgirêk di rastiyê de Avestaboy nîne. Ez bawer im ku ev "şer" bi Avestaboy be an bê Avestaboy, qet nakeve dawiyê. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:10, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Çima ev şer bi kesên din re dernakave? Çima MikaelF carek jî be kelimeyeke min naguherîne lê Avestaboy hîn beriya çend rojan gelek tişt guhart wextê min ev mesaj şand te cewab neda? Guhartinên botên min gî yên min in eger xeletiyek hebe ez ê rast bikim. Feqat pêşî hûn mecbûr in ku Avestaboy jî îqna bikin ku Kategorî li gorî kategoriyên heyî çêke ka gotûbêja [[:Kategorî:Pargîdaniyên jîriya çêkirî]] li ku derê ye? Piştî gotûbêja me min ti Kategorî çênekir û ji bo kategoriyên bi "tarîx" jî ez li hêviya we me. Ez ê wana jî "rast bikim" wextê ku em kategoriyên din rast kirin wekî Ajalnas û ajalnasî ku bi hezaran ji alîya Avestaboy ve hatiye çêkirin û te tiştek negot tenê wextê ku min kategoriyên ne ligor dilê te çêkir, te ev şert anî. Ji kerema xwe bêteref be, heqê te tine ye tu ti kesî defî wîkiyê bikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:18, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Min pir carinan çewtî û xeletî kir . Min carek jî gotibû pir carinan betalkirinên te mafdar bûn. Carinan jî ema betalkirinên an jî sedemên te ne baş bûn. Te jî hin caran bê destûr gotûbêj guhertin kiribû. Ez hin wan guhertin piştgir dikim ema belkî hin kesên din vê nakin . Her wiha min te re gotibû ku te danasînên çewt belav kiribû. Wek mînak te çend [[Împeratorî]] kiribû Qiraliyet an jî dewletên ewropî kiriye dewletên xiristiyan. Li gorî min ew ji bo dewletên olï û dînî wek mînak [[Vatîkan]] an jî [[Keyaniya Orşelîmê]] temam e . Her wiha têr nake ku li ser Wiķîdaneyê bi botek :::::::::::::::::::pirr caran tenê resam , nivîskar/a hwd binivîsî . Min îro wan danasîna berfireh kir wek resamê spanî , resamê holendî hwd . Ji bo agahîdankên otomatîk ew temam e ku tê siyasetmedar ê/a binivîsî. Min bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re li ser gumanên xwe li ser peyvên Padîşah û Qiral/Qral gotûbêj kiribû. Tu jî çend rojan li ser Wîkîpediyayê ne çalak bûyî. Weleh heke ez rast bêjim min texmîn kiribû ku te dev jî nivîsandinê berdabû . Tu bi gelemperî wek min pirr çalakî. Her wiha standartkirina rastnivîsê li gorî min ne sensûr e . @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] rexnegirên '''min''' hene û rexnegirên @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] jî hene. Û li gorî min di nav bikarhênerên din de tenê hevalê @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] li ser vê bêalî û objektîv e . Ez hêvî dikim ku em di siberojê de pirsgirêkan bi gotûbêjan çareser bikin. Ez dixwazim ema paşê mafê xwe hildim ji bo pêşniyarên xwe . Bira hemû dengdan û gotûbêj bê asteng û bê zimanê tûj bin. Her mirov xwedî helwestên cuda ne. :::::::::::::::::::Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 17:24, 17 hezîran 2026 (UTC) {{outdent|:::::::::::::::::}}@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:24, 17 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Not: ti ferq di navbera çêkirina +2000 kategorîyan bi destî û bi botê tîne ye. Her du jî yasax in. Lê tiştê ji yekî re helal nikare ji yekî din re bibe heram. Ez naxwazim dest bidim kategoriyên bi navê "xelet" yên ku Avestaboy çêkir ji ber ku ev ne tiştekî normal e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 16:01, 17 hezîran 2026 (UTC) 4jfcbzayrf7cttp7wzjty216rg6et5g 0 76545 2062191 2062051 2026-06-17T13:33:47Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062191 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank rêzefîlm | Nav = Once Upon a Time<br>(Hebû tune bû) | Wêne = Once Upon a Time Logo.png | Binwêne = | Cure = Fantezî, nehênî, çîrok, drama, serpêhatî | Format = | Senarîst = | Derhêner = | Pêşkêş = | Lîstikvan = <span> * [[Ginnifer Goodwin]] * [[Jennifer Morrison]] * [[Lana Parrilla]] * [[Josh Dallas]] * [[Jared S. Gilmore]] * [[Raphael Sbarge]] * [[Jamie Dornan]] * [[Robert Carlyle]] * [[Eion Bailey]] * [[Emilie de Ravin]] * [[Meghan Ory]] * [[Colin O'Donoghue]] * [[Michael Raymond-James]] * [[Michael Socha]] * [[Rebecca Mader]] * [[Sean Maguire]] * [[Andrew J. West]] * [[Dania Ramirez]] * [[Gabrielle Anwar]] * [[Alison Fernandez]] * [[Mekia Cox]] </span> | Jûrî = | Dublaj = | Kurdî dublaj = | Jenerîk = | Muzîka vebûnê = | Muzîka dawî = | Bestekar = | Welat = {{Ala|DYA}} | Zimanê orjînal = [[Îngilîzî]] | Ziman = | Hejmara sezonan = 7 | Hejmara beşan = 155 | Lîsteya beşan = | Rêveberên hilberîneriyê = <span> * Edward Kitsis * Adam Horowitz * [[Steve Pearlman]] * [[David H. Goodman]] * [[Andrew Chambliss]] </span> | Hilberîner = <span> * [[Damon Lindelof]] * [[Christine Boylan]] * [[Robert Hull]] * [[Kalinda Vazquez]] * [[Jane Espenson]] * [[Daniel T. Thomsen]] * Brian Wankum * Kathy Gilroy * [[Ian B. Goldberg|Ian Goldberg]] * [[Liz Tigelaar]] * Samantha Thomas * [[Jerome Schwartz]] * Helga Ungurait </span> | Edîtor <span> = * Geofrey Hildrew * Mark Goldman * Scot J. Kelly * Joe Talbot Hall </span> | Cih = | Sînematograf = <span> * Steven Fierberg * Stephen Jackson * Tony Mirza </span> | Kamera = | Mawe = 43 hûrdem | Şirket = [[ABC Studios]] * [[Edward Kitsis|Kitsis]]/[[Adam Horowitz (screenwriter)|Horowitz]] | Belavker = | Kanal = | Formata wenê = [[720p]] ([[16:9]] [[HDTV]]) | Formata deng = | Weşana ewilî = | Weşana dawiyê = | Rewşe = | Ya pêşî = | Ya piştî = | Bernameyên têkilîdar = Once Upon a Time in Wonderland (Hebû tune bû li welatê derhozeyan) }} '''Once Upon a Time''' (bi wateya "Hebû tune bû") [[rêzefîlm]]ekî fanteziya amerîkan yê [[Edward Kitsis]] û [[Adam Horowitz]]e û ji aliye [[ABC Studios]] ve ji bo kanala amerikan [[ABC]] hatibû hilberandin. Naveroka rêzefîlmê derbarê Emma Swan de ye ku kurê xwe yê zikmakî berê li pey zayîna wê de dabû pêsikandin û kûrê Emma Henryê 10 salî di rojbûna wê ya 28'ê ewî serdan dike. Ew Emma dibe li Storybrooke li [[Maine]] ê. Bi gotina Henry hemû rûniştvanên wê cihê berê kesên çîrokî bûn ku paşê bîranînên xwe winda kirin. Di [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de rêzefîlm di [[23'ê kewçêrê]] [[2011]] li ser kanala ABC despê kir . Di reşemiya 2018 meriv agahdarî dihîşt ji ber ku rêzefîlm peyra re bi sezona heftemîn dawî dibe . Dawiya rêzefîlm li [[DYA]] di [[18'ê gulanê]] 2018 dihat weşandin<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://ew.com/tv/2018/02/06/once-upon-a-time-ending-season-7-series-finale/ |sernav='Once Upon a Time' to end after season 7 |malper=EW.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2018-09-17 }}</ref><ref>https://de.m.wikipedia.org/wiki/Once_Upon_a_Time_–_Es_war_einmal_…<nowiki/></ref>. == Naverok == === Sezona yekem === Di roja zewaca "[[Berfînxan û her heft bejnbihost|Snow" White]] û Prens David "Charming" de, keybanûya dilreş di merasîmê de dikeve û radigihîne ku ew nifirek li ser wan bike. Hin dem şûnda, Snow White ya niha ducanî ji ber nifirê mereq dike û ji ber vê yekê li zîndanê [[Rumpelstiltskin]] serdan dike. Ew pêşbîn dike ku, nifira keybanûyê (ku ew ji bo wê afirand) dê hemî li cîhekî tirsnak bigerin ku li wir biqewime û dawiyên kêfxweş nabin. Lê ew jî eşkere dike ku zaroka wê ya nezayînbûyî, Emma, ​​dê roja 28ê rojbûna xwe vegere û hemî wan bifilitîne . Li ser pêşniyara periya şîn , Geppetto û [[Pînokyo]] ji darika sêrbaz dolabek çê dikin ku dikare kesek ji nifira keybanûya dilreş biparêz e. Prens Charming armanc heye ku dolabê ji bo Snow û zaroka wê ya nezayînbûyî bikar bîne, lê Emma ji beriya çekirina dolabê zayîn dibe . Di vê rojê de, nifir dest pê dike ku pêk were, da ku Prens keça xwe dixe hindirê dolabê û wisa ew jiyana wê difilitîn e . Wekî encamek, ew ji hêla şervanên keybanûya dilreş bi giranî birîndar dibe. Di Bostona îroyîn de, Emma Swan jiyanek tenêtiyê dijî û wekî ajana mewdûatê û nêçîrvana xelat tê de dixebite. Di 28 saliya xwe de, xortek deh-salî yê bi navê Henry wê re serdanek dike. Ew xwe wekî kurê biyolojîkî pêşkeş dike, ku Emma ji bo pesikandinê berda bû. Emma nexwaze ku bi wî re têkiliyek ava bike û wî pişta xwe davêje mala wî li Storybrooke, Maine. Di rê de, Henry wê re pirtûkek mezin bi çîrokan nîşan dide, ku ew israr dike ku hemî çîrok rast in. Dema ku gihîştibû Storybrooke, Henry wê agahdar dike ku hemî niştecîhên bajêr di rastiyê de kesên çîrokî ne, ku ji hêla nifir ve hatine qewirandin û bê bîranînek jîyana xwe li daristana çîrokan ne. Ew angaşt jî dike ku dem qefilî ye û runiştvan nekarin bajêr biterikînin, lê nifir were kestin ji ber ku Emma keça Snow White û Prens David e. Emmaya gumanbar Henry li cem dayika wê ya pêsikandinê Regina Mills re, şaredara bajêr, ku di rastiyê de keybanûya dilreş e, tîne. Emma Henry dibîne, ku ew dîsa ji mala xwe direve, û biryar dide ku bi kêmî ve hefteyek li Storybrooke bimîne. Dûv re mîlên demjimêra xaçxaneyê ji bo cara yekê xwe dilivînin. Di demajoê de bêtir û bêtir agahdarî di derbarê pêşçîroka kesên cure de têne zanîn. Bi taybetî Rumpelstiltskin/ Birêz Gold girîng e. Ew di cîhana çîrokî de evîna xwe Belle winda kir , ya ku ew bi mirî şaş kir, . Her wiha ew kurê xwe Baelfire diger e , yê ku bi dergeha efsûnî ket di cîhaneke din . Rumpelstiltskin berê nifirê bi îksîrek evîna rastîn tevlihev kir , ji ber vê yekê ew dikare her tiştî li Storybrooke bi bîr bîne, lê tenê piştî Emma hat li vir. Gava Henry di dawiya sezonê de li nexweşxaneyê mirî ye, Emma, ​​ku niha di teoriyên wî de bi bawerî ye, bi ramûsanek li ser eniya wê nifir dişiken e. Beşa dawî ya sezonê li ser Rumpelstiltskin ku bi Belle re vedigere, efsûnê gêrî dîne Storybrookeê da ku hêzên xwe yên sêrbaz gêrî bistîne. Ev, xwe nîşan dide ku , pilana wî ji destpêkê ve bû: Ji ber ku Storybrooke li cîhana ku kurê wî winda bû ye. === Sezona duyem === Tevî ku nalet hatiye şikandin jî, niştecihên Storybrook li vî cîhî dimînin û venagerin daristana çîrokan. Derdikeve holê ku beşek ji cîhana çîrokan ji nifiran xilas bû, lê 28 salan di celebek felcê de derbas kir û niha dîsa bi girseyî ji hêla ogres ve tê tehdît kirin. Sedema vê yekê efsûnek parastinê ya ji dayika Regina Cora bû. Rumpelstiltskin dixwaze ku Regina bikuje, ji bo tolhildana Belle, ku keybanûya dilreş pêşî li daristana çîrokan girtibû û dûv re jî 28 salan di Storybrooke de di saziya giyanî de, û ji ber vê sedemê giyanmêjek tîne bîra xwe. Dema ku ew êrîşî Regina dike, ew dikare bi riya dergeha kulikçêker vegere daristana çîrokan. Bi rasthatinek bêbext, Emma û Mary Margaret jî di dergeha xeterê de derbasî nav daristana çîrokan dibin, ji ku derê li rêyek vegerê digerin. Ew bi Mulan, Prenses Aurora û Prens Phillip re hevdîtin dikin, ku ji wan re dibe alîkar ku riya vegerê bibînin. Di heman demê de, Cora û Kapîtan Hook jî hewl didin ku ji cîhana çîrokan derbasî Storybrooke bibin. Hook yekcar evîndara jina Rumpelstiltskin Milah bû, lê yê paşîn ew kuşt piştî ku dev ji wî berda. Wî jî destê Hook birî, û Hook ji wê demê ve hesreta tolhildanê ye. Her çar jî di dawîyê de, her çend bi awayên cihêreng, karibin dev ji cîhana çîrokan berdin. Emma û Regina hewl didin ku ji bo xatirê Henry, di destpêkê de bi serfirazî li hev bikin. Dîsa paşvekişînek jî nîşan dide ku bavê Henry kî ye. Ew di derbarê Neal Cassidy de, tawanbarekî piçûk ê ku Emma piştî Augustê terikandî wî ji wî re qala cîhana çîrokan û têkiliya Emma bi wê re kir. Ji hêla Neal ve hat terikandin, Emma ket girtîgehê, li wê derê welidî û zarokê xwe danî ber pejirandinê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:Rêzefîlm]] 94nq9llu4yw9pv7r209jizjkhderkui 0 76676 2062208 2062034 2026-06-17T13:34:44Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062208 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank rêzefîlm | Nav = Avatar | Wêne = Avatar Logo 4c.svg | Binwêne = | Cure = Aksiyon, serpêhatî û fantezî | Format = | Senarîst = | Derhêner = {{Lîsteya sade| *[[Aaron Ehasz]] *[[Lauren MacMullan]] <small>(sezon 1–2)</small> *[[Dave Filoni]] <small>(sezon 1)</small> *[[Giancarlo Volpe]] *Anthony Lioi <small>(sezon 1)</small> *[[Ethan Spaulding]] <small>(sezon 2–3)</small> *Michael Dante DiMartino <small>("The Crossroads of Destiny")</small> *[[Joaquim Dos Santos]] <small>(sezon 3)</small> }} | Pêşkêş = | Lîstikvan = | Jûrî = | Dublaj = | Kurdî dublaj = [[Zarok TV]], [[Pelistank TV]] | Jenerîk = | Muzîka vebûnê = | Muzîka dawî = | Bestekar = [[Jeremy Zuckerman]]<br>[[Benjamin Wynn]] | Welat = {{Ala|DYA}} | Zimanê orjînal = [[Îngilîzî]] | Ziman = | Hejmara sezonan = 3 | Hejmara beşan = 61 beş | Lîsteya beşan = | Rêveberên hilberîneriyê = | Hilberîner = | Edîtor = | Cih = | Sînematograf = | Kamera = | Mawe = | Şirket = [[Nickelodeon]] | Belavker = | Kanal = | Formata wenê = | Formata deng = | Weşana ewilî = | Weşana dawiyê = | Rewşe = | Ya pêşî = | Ya piştî = | Bernameyên têkilîdar = The Legend of Korra }} '''Avatar''' <ref>{{Jêder |paşnav=REDSEA REKLAM |sernav=Avatar on Pelistank TV |tarîx=2013-03-28 |url=https://www.youtube.com/watch?v=YHLB890Lenc&feature=youtu.be |tarîxa-gihiştinê=2018-06-19 }}</ref> (sernavê resen: ''Avatar: The Last Airbender, an jî navnetewî Avatar: The Legend of Aang)'', rêzefîlmekî kertonî ye ku ji aliyê şirketa Nickelodeon ve hatiye hilberandin û weşandin. Ew rêzefîlm bi kurdî li ser kanalên [[Zarok TV]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://zaroktv.com.tr/Kurmanci/Program/Avatar |sernav=Zarok TV |paşnav=TV |pêşnav=Zarok |malper=zaroktv.com.tr |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2018-06-19 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2021 }}</ref> û [[Pelistank TV]] hatine weşandin. Ew rêzefîlm di herdu kanala de bi zarava û dûblajvanên din weşandî bûne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Rêzefîlm li cîhanek aşopî ku piranî li ser bingeha Rojhilata Asyayê ye, dileyize. Şêwaza rêzefîlmê bi bandora anîmeyên japonî ve girêdayî ye û bi vî awayî xwe ji rêze anîmasyonên dinên amerîkî veqetîne, lê şêwazek anîme ya paqij nine. Di vê rêzefîlmê de, Aangê 12 salî divê bi aştiyê û hevsengiyê bi cîhanê re bîne û bi dawî anîna şerê li dijî Netewê agirî yê bi ya cîhanê. Di dema naverokê de, ew bi heval, rêheval û hevalbendên ku piştgiriyê didin wî re dike, lê bi berdewamî ji hêla Neteweya agirê ve tête şopandin. Li şûna Avatar rêzefîlmê [[The Legend Korra ( rêzefîlm)|The Legend Korra]], ku naveroka wî 70 sal şûnda tê danîn, di bernamê de, naverok di vê heyamê de di xêzeromanan de berdewam dibe. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:Rêzefîlm]] 59juivkjmh0u27e4j0ju1z4t3ne314v 0 76705 2062203 2062039 2026-06-17T13:34:27Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062203 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank rêzefîlm | Nav = Darbirên hêrsok | Wêne = The Angry Beavers.jpg | Binwêne = | Cure = Comedy, Slapstick | Format = | Senarîst = | Derhêner = | Pêşkêş = | Lîstikvan = | Jûrî = | Dublaj = | Kurdî dublaj = | Jenerîk = | Muzîka vebûnê = | Muzîka dawî = | Bestekar = | Welat = {{Ala|DYA}} | Zimanê orjînal = Ingilîzî | Ziman = | Hejmara sezonan = 4 | Hejmara beşan = 63 | Lîsteya beşan = | Rêveberên hilberîneriyê = | Hilberîner = | Edîtor = | Cih = | Sînematograf = | Kamera = | Mawe = 22 hûrdem | Şirket = Gunther-Wahl Productions Nickelodeon Animation Studios | Belavker = | Kanal = [[Zarok TV]] | Formata wenê = | Formata deng = | Weşana ewilî = | Weşana dawiyê = | Rewşe = | Ya pêşî = | Ya piştî = | Bernameyên têkilîdar = }} '''Darbirên hêrsok'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://zaroktv.com.tr/Kurmanci/Program/Darbiren-Hersok |sernav=Zarok TV |paşnav=TV |pêşnav=Zarok |malper=zaroktv.com.tr |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2018-06-23 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2021 }}</ref> ( sernavê resen ''The Angry Beavers'') anîmasyoneke destkir e ku ji hêla [[Mitch Schauer]] ve hatiye afirandin û ku li ser Norbert û Daggetê du birayên dînoke ye ku hem ji hev hez dikin hem jî hez dikin şerê hev bikin. == Naverok == Rêzefîlm di derbarê birayên darbir Daggett û Norbert de ye, ku du xwişkên piçûk hatine dayîn û ji ber vê yekê ji hêla dêûbavên xwe ve ji malê hatine avêtin. Naha ew di bendava xwe de wek bekar dijîn û serpêhatîyên ecêb li wê derê û li derûdora wê dijîn. Car carinan, her du bira jî li bajêr an jî li deverên din ên ku berê darbirek nedîtine, rêwîtiyê dikin. Di serpêhatiyên xwe de, ew pir caran dikevin nav cedelên hişk û dûv re aliyên xwe bed zer re nîşan didin, ku sernavê diyar dike. Norbert û Daggett bi gelemperî kesên ku bi wan re hevdîtin dikin weke batînok têne hesibandin. == Kesên rêzefîlmê == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:Rêzefîlm]] jvcw25z8sc3qotf492ht5bfhkszibg1 0 76983 2062192 2062050 2026-06-17T13:33:50Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062192 wikitext text/x-wiki {{sernavê îtalîk}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank rêzefîlm | Nav = Mummies Alive! | Wêne = | Binwêne = | Cure = | Format = | Senarîst = | Derhêner = Seth Kearsley | Pêşkêş = | Lîstikvan = | Jûrî = | Dublaj = [[Bill Switzer]]<br />[[Dale Wilson (actor)|Dale Wilson]]<br />[[Scott McNeil]]<br />Graeme Kingston<br />[[Cree Summer]]<br />Gerard Plunkett | Kurdî dublaj = Tune | Jenerîk = | Muzîka vebûnê = | Muzîka dawî = | Bestekar = John Campbell Ron Wasserman | Welat = {{ala|Kanada}} , {{ala|DYA}} | Zimanê orjînal = | Ziman = | Hejmara sezonan = 1 | Hejmara beşan = 42 | Lîsteya beşan = | Rêveberên hilberîneriyê = [[Andy Heyward]]<br />Robby London<br />Michael Maliani<br />[[Janice Sonski]]<br />[[Ivan Reitman]]<br />[[Joe Medjuck]]<br />[[Daniel Goldberg (producer)|Daniel Goldberg]] | Hilberîner = [[Seth Kearsley]] | Edîtor = Mike DePatie Gail McIntyre | Cih = | Sînematograf = | Kamera = | Mawe = 22 hûrdem | Şirket = [[DIC Entertainment|DiC Entertainment, L.P.]]<br />[[Ivan Reitman|Northern Lights Entertainment]]<br /> [[Mook Animation]] | Belavker = [[Claster Television]]<br />[[Buena Vista International, Inc]]. (navneteweyî)<br/>[[DHX Media]] | Kanal = | Formata wenê = [[NTSC]] / [[480i]] | Formata deng = Stereo | Weşana ewilî = | Weşana dawiyê = | Rewşe = Xelas bûye | Ya pêşî = | Ya piştî = | Bernameyên têkilîdar = }} '''''Mummies Alive!''''' (Mumiyên zindî) xêzefîlmeke kanadayî-amerîkî ji sala 1997an de ye ku ji aliyê şirketên [[DIC Entertainment]] û [[Northern Lights Entertainment]] hatiye hilberandin. Ew esasen ji bo sezonek weşandî bû. == Naverok == Li Misira kevnar, efsûnkarekî dilreş a bi navê Scarab kurê firawîn, Prens Rapses dikuje, ku bibe nemir. Ji bo sûcê xwe zindî bijî (laşê Rapses jî nehatiye dîtin), Scarab di cîhana nûjen de zindî dibe û dest bi lêgerîna ji bo vejîna Rapses, ciwanek li San Francisco-rûniştevanek bi navê Presley Carnovan dike, da ku canê Rapses bistîne da ku ew bibe nemir. Cerdevanên Rapses (Presley), Ja-Kal, Rath, Armon û Nefer-Tina, ligel pisîka Rapses, Kahti, ji miriyan hişyar dibin da ku wî ji Scarab biparêzin. Ew hêza Ra bikar tînin da ku bibin cerdevanên bi hêz. Her yekî mumî bi hêza xwedêrek Misirê ve girêdayî ye. Ja-Kal canê baz bikartîne, Rath canê marê bikar tîne, Armon canê hogeç bikar tîne, û Nefer-Tina canê pisîkê bikar tîne. Ew dikarin li ser wê bang bikin ku ji bo artêşên mûjî û hêzan werin ku li dijî xirabkarên sermirovanî şer bikin. Her çend, gava ku hêza wan tewandî bibe, ew pêdivî ye ku di gorên mumiyayan de rûnin da ku şiyariyê bistînin. Ji bo gihîştina van hêzan, dayikan bangê "Bi Hêza Serê Ra!" re, ku veguherîna wan vedibêje. Gengaz jî xwedî hêz in ku rûyê tirsnak çêbikin, bi gelemperî ji bo tirsandina rêberên nazik dikirin. Wekî din ji Scarab, gengaz bi gelemperî neçar ma ku bi xwedan û giyanên ji mîtolojiya Misirê re werin gazî kirin li cîhana nûjen, di nav de Anubis, Set, Geb, Apep, Bast, Sekhmet, Bes, û gelekên din, bi gelemperî wekî beşek ji yek ji Skarab-ê ,pîlanên ku ji kontrola wî derketin == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:Rêzefîlm]] [[Kategorî:Rêzefîlmên amerîkî]] nc3kr1axrnic0r3qt1juty8wc9iygdx 0 77260 2062190 2062052 2026-06-17T13:33:45Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062190 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank rêzefîlm | Nav = Pasadena | Wêne = Pasadena (Sony TV series) logo.svg | Binwêne = | Cure = | Format = | Senarîst = | Derhêner = | Pêşkêş = | Lîstikvan = {{Lîsteya sade| * [[Dana Delany]] * [[Martin Donovan]] * [[Balthazar Getty]] * [[Alison Lohman]] * [[Chris Marquette]] * [[Nicole Paggi]] * [[Alan Simpson]] * [[Mark Valley]] * [[Natasha Gregson Wagner]] }} | Jûrî = | Dublaj = | Kurdî dublaj = Tune | Jenerîk = | Muzîka vebûnê = | Muzîka dawî = | Bestekar = [[Mark Snow]] | Welat = {{ala|DYA}} | Zimanê orjînal = | Ziman = | Hejmara sezonan = 1 | Hejmara beşan = 13 | Lîsteya beşan = | Rêveberên hilberîneriyê = | Hilberîner = [[Mike White (filmmaker)|Mike White]] | Edîtor = | Cih = | Sînematograf = | Kamera = | Mawe = 60 hûrdem | Şirket = | Belavker = [[Sony Pictures Television]] | Kanal = | Formata wenê = | Formata deng = | Weşana ewilî = | Weşana dawiyê = | Rewşe = Xelas | Ya pêşî = | Ya piştî = | Bernameyên têkilîdar = }} '''Pasadena''' [[rêzefîlm]]eke [[amerîkan]] e ku di navbera mehên rêzber û sermaweza sala 2001 ji aliyê [[Fox Broadcasting Company]] ve dihat weşandin. == Naverok == Malbata rêzdar Greeley ji Pasadena her tişt heye ku meriv dikare bixwaze: Ji çend nifşan de wan împaratoriyek saz kirine, serbilindiya wan ev e "L.A. Sun, rojnameya herî xwendî ya li Kalîforniya ye . Lê sîyek tarî li ser malbatê dimeşe - di heman demê de Lily McAllister, neviya serokê pargîdaniyê, hest dike ku tiştek çewt e. Rojek, mêrek biyanî tê di xaniyê McAllisteran de û di odeya xwarinê de û gule ber xwe dide. Bi hemdibistanî û paşê hevalê xwe Henry Bellow re ew dest bi vekolîna veşartinên ku malbata wê vedişêrin dikin. == Lîstikvanên rêzefîlmê == * [[Alison Lohman]] di rola Lily McAllister de * [[Alan Simpson]] di rola Henry Bellow de * [[Martin Donovan]] di rola Will McAllister de * [[Dana Delany]] di rola Catherine McAllister de * [[Chris Marquette]] di rola Mason McAllister de * [[Natasha Gregson Wagner]] di rola Beth Greeley de * [[Mark Valley]] di rola Robert Greeley de * [[Nicole Paggi]] di rola Jennie Bradbury de * [[Balthazar Getty]] di rola Nate Greeley de == Hilberîn == === Desteya karî === Pasadena ji hêla [[Mike White]] ve hat afirandin, ku li [[Pasadena]], [[Kalîforniya]] ku , dibistana seretayî û lîse de xwend. Actress / derhêner Diane Keaton beşa pîlotî deranî, û di nav de hilberînerên kargêr ên pêşandanê bû. Di nav hilberînerên din de [[Mark B. Perry]], Dana Baratta, [[R. W. Goodwin]], û Bill Robinson hene. Beşa pîlotî ji hêla [[Tatiana S. Riegel]] ve hat sererastkirin. <br /> === Bişûndekirinî === Her çend pêşandan bi baldarî hat rexne kirin, lê tenê ji 4.3 mîlyon temaşevanan hate temaşekirin. Pêşbîniya giştî di wê demê de ew bû ku, digel vê pêşangehê du hefte piştî [[êrîşên 11ê Îlonê]], 2001, temaşevanên amerîkî ne amade bûn ku temaşe bikin pêşandanek wek Pasadena, bi atmosfera xwe ya tarî û xeta çîrokê sînist. == Girêdanên derve == {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:Rêzefîlmên amerîkî]] b7nawdkky5p1co68kxjhf2hk4r37j3n 0 77264 2062198 2062044 2026-06-17T13:34:09Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062198 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank rêzefîlm | Nav = John Doe | Wêne = | Binwêne = | Cure = [[Drama]]<br />[[Nehênî]], [[Polisye]] | Format = | Senarîst = | Derhêner = | Pêşkêş = | Lîstikvan = * [[Dominic Purcell]]: John Doe * [[Jayne Brook]]: Jamie Avery * [[John Marshall Jones]]: Frank Hayes * [[William Forsythe (lîstikvan)|William Forsythe]]: Digger * [[Sprague Grayden]]: Karen Kawalski | Jûrî = | Dublaj = | Dublajkirina kurdî = Tune ye | Jenerîk = | Muzîka vebûnê = | Muzîka dawî = | Bestekar = | Welat = {{ala|DYA}} | Zimanê orjînal = [[Îngilîzî]] | Ziman = | Hejmara sezonan = 1 | Hejmara beşan = 21 beş | Lîsteya beşan = | Rêveberên hilberîneriyê = Brandon Camp<br />[[Mimi Leder]]<br />Mike Thompson | Hilberîner = Brandon Camp Mike Thompson | Edîtor = | Cih = | Sînematograf = | Kamera = | Mawe = 44 hûrdem | Şirket = Camp-Thompson Productions<br>[[Regency Television]]<br>[[Fox 21 Television Studios|Fox Television Studios]] | Belavker = | Kanal = | Formata wenê = | Formata deng = | Weşana ewilî = | Weşana dawiyê = | Rewşe = Xelas | Ya pêşî = | Ya piştî = | Bernameyên têkilîdar = }} '''John Doe''' [[rêzefîlm]]ekî [[amerîkan]] ji sala 2002an e. == Naverok == Mêrekî ciwan tazî û bi bîrwindakrineke tam li ser giravek hişyar dibe. Ew dibîne ku ew rengkor ê û li ser singê wî jî nîşaneke ecêb he ye. Her wiha ew zanîna tam ya cîhanê li xwe tomarkirî ye . Di beşan de ew zanîna xwe bikar tîne ji bo alîkariya polisan bike û dozên tawanî çareser bike. Armanca wê naskirina nasnameya xwe ye. == Motîva bingehî == Rêzefîlm li ser kok an jî nasnamê mêrê ku tazî li ser giravek hişiyar bû ye û lê çima bîrwindakrineke tam he ye xwe John Doe binavdike . Ji Theresa, kesek ku ew bi rengî dibîne, û ku ew wisa dixuye ku ji paşeroja xwe dizanin, jê re Tommy tê gotin.Theresa jî her wiha xuya dike ku mirovek bi karînên taybetî ye. Koma Phoenixê li seranserê vê yekê tiştek digerin. Di vê lêgerînê de, koma Phoenix di nav wan de jî teknolojiya xêvjimêrê ya bilind bikar tîne. Di dawiya dawîn de, ew temaşevanên dûr in ku John Doe dixin binê dara veşartinê ya Koma Phoenix. === Rengkorî === John Doe bîranîna xwe ya yekem rengkor e. Ji demên din, lêbelê, ew dibe ku tiştên din an mirov bi reng bibînin e. Wan tiştan / mirovan dixuye ku wateyek taybetî heye û agahiyên derbarê pêşeroja wî didin. Di rêzeyê de sedemek nayête diyar kirin ku çima John Doe tenê dikare hin mirovên bi reng bibîne.Beriya her tiştî, tiştê balkêş ev e ku mirovên ku ew di derbasa rêzefîlmê de bi reng dibîne eşkere ye ku têkiliya wan bi hevûdu re tune. Yek ji wan wêneyan keçek revandî ye ku wî alîkar dike ku bibîne, duyemîn wêneya hevalê şervan ê ji Digger e û wêneyê sêyemîn yê Theresa ye. Taybetmendiyek taybet a Koma Phoenix ev e ku endamên vê komê tenê bi [[zimanê nîşankirinê]] agahdar dikin . === Phoenix === Di vê komê de di nîvê duyemîn a rêzefîlmê de tê gotin. Ev kom çi dike, kîjan armancê dikeve mebestê an jî armanca wî çi ye, bi piranî ne diyar e. Taybetmendiyek taybet a Koma Phoenix ev e ku endamên vê komê tenê bi zimanê nîşankirinê agahdar dikin . == Çavkanî == {{werger çavkanî|de|Der Fall John Doe!}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:Rêzefîlm]] s8mx2hq0qmjlg2317beac3h4ynov9gw 0 82188 2062188 2062055 2026-06-17T13:33:36Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062188 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank rêzefîlm | Nav = Roswelll | Wêne = Roswell logo.jpg | Binwêne = | Cure = [[Drama]], [[Aşop]], [[Honaka zanistî]] | Format = | Senarîst = | Derhêner = | Pêşkêş = | Lîstikvan = | Jûrî = | Dublaj = | Dublajkirina kurdî = Tune | Jenerîk = | Muzîka vebûnê = [[Dido (stranbêj)|Dido]] – Here with me | Muzîka dawî = | Bestekar = * [[Joseph Williams (muzîkvan)|Joseph Williams]] * Will Edwards *Jon Ernst | Welat = {{ala|DYA}} | Zimanê orjînal = [[Îngilîzî]] | Ziman = | Hejmara sezonan = 3 | Hejmara beşan = 61 | Lîsteya beşan = | Rêveberên hilberîneriyê = | Hilberîner = | Edîtor = | Cih = | Sînematograf = | Kamera = | Mawe = 42 hûrdem | Şirket = | Belavker = | Kanal = [[The WB]] | Formata wenê = | Formata deng = | Weşana ewilî = 6 kewçera 1999 | Weşana dawiyê = | Rewşe = Xelas | Ya pêşî = | Ya piştî = | Bernameyên têkilîdar = ''[[Roswell, New Mexico ( rêzefîlm)|Roswell, New Mexico]]'' }} '''Roswell''' [[rêzefîlm]]ekî [[honaka zanistî]] ya amerîkî ji hêla [[Jason Katims]] ve ye. Fîlmê pîlotî li ser bingeha pirtûkê "Roswell High" e, ku ji hêla Laura J. Burns û Melinda Metz ve hatî nivîsandin û ji hêla Pocket Books (DYA) ve hat çapandin. Li Keyaniya Yekbûyî, pêşandan hem wek Roswell High û hem jî wek Roswell hat weşandin. Rêzefîlm yekem car ji sala 1999an heta 2002an li televîzyonê hate weşandin. Ew li ser xwendekarên dibistana bilind Max û Isabel Evans û Michael Guerin, ku ne mirov lê candarên derasayî ne ku li Roswell, New Mexico di 1947an de bi keştiyek esmanî li ser erdê hilweşandin. Rojek Max jiyana hevdibistaniya xwe Liz Parker difilîtîne, ew balê li ser rayedaran dikişîne - û jiyana bêdeng ku rê li sê ciwanên li Roswell girtiye, xwedan dawiya nişkek e. == Çîroka çarçoveyî == Zan, Vilandra, Rath û Ava (piştre di rêzefîlmê de wekî "çarên keyaniyê" tên zanîn) carekê endamên malbata keyî ya rojgera Antarê bûn. Antar parçeyek pergala rojgerî ye ku ji pênc rojgerên ku ji hêla hestên hişmend ve hatine vebirin ku di destpêkê de bi hev re di nav aşitiyê de bûn. Serwerê dijmin Kivar rojekê êrişî rojgerên cîranê xwe kir û kontrola Antar girt. Zan, ku wê demê de keyê Antar bû, jina wî Ava û xwişka wî Vilandra, û her wiha cîgirê Zan, Rath, bûne qurban. Piştî mirina wan, DNAyê wan û DNA yê mirovanî ji bo afirandina du komên durehên biyanî-mirov an klonên çarên keyî hatin bikaranîn.Di rêzefílmê de, ev Max (Zan) û Isabel Evans (Vilandra), Michael Guerin (Rath) û Tess Harding (Ava) ne. Ew klon hatin şandin ku ew ji Kivar biparêzin. Ew ê rojekê vegerin û aşitiya Antar vegerînin. Keştiya esmanî bi Max, Isabel, Michael û Tess (û komek din a klonan û çar parêzkar wan re) di sala 1947an de li Roswell, New Mexico hat hilweşandin. Artêşa Dewletên Yekbûyî kapsûlên enkubê yên deresayî û du Antariyan sax dîtin, û ji bo vekolîna xwe avêtin bingehek leşkerî. Bi alîkariya balafirvanekî hewayî ya ciwan, candarên deresayî dikar bûn bi kapsûlê birevin. Nasedo (yek ji wan du parêzkarên sax) li ser çolê New Mexico di komek keviran de veşartiya.Zêdeyî 40 sal şûnda, Max, Isabel û Michael bi temenê şeş-salî de kapsulên xwe hiştin. Klona çaremîn, Tess, ku di kapsûla xwe de ma bû, paşê ji hêla Nasedo ve hat dîtin û mezin kirin. Max û Isabel digel dêûbavên xwe yên birêz Philip û Diane Evans xaniyek dilovanî û aram dîtin. Ji aliyekî ve, Michael, di lênêrîna bavê manewî ku bi kotekî ye û her wiha alkolîk e. Di destpêka rêzefîlmê de, Max, Isabel û Michael niha 16 salî ne û xwendekarên li Dibistana Bilind a Roswell in. Ew gelek baldar in ku balê nedin û her gav li cem hevdû bimînin. Ew dizanin ku ewna candarên deresayî ne, lê ne ku ew ji ku derê tên û çima ew li ser Erdê ne. <br /> == Şêwaza vegotinê == Her çend ku naverok di rêzefîlm de li ser çarenûsa Max, Isabel û Michael e, lê Liz Parker bi giranî rola vebêjerê digire.Hema hema her beş bi kêmanî sehneyek heye ku Liz nîşan dide dema ku ew di rojnivîska xwe de dinivîse. <br /> {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:Rêzefîlmên amerîkî]] [[Kategorî:Rêzefîlmên honaka zanistî]] 3wqugf7bxfo8fh5pr5dx8yp6moh8bf1 0 82209 2062465 771155 2026-06-18T08:21:48Z EmausBot 7548 Beralîkirina ducarî li ser [[Girê Gewr, Sirûc]] hat sererastkirin 2062465 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Girê Gewr, Sirûc]] 2cnal25wpyuuawaiptnsf4thqm2bq8f 0 82782 2062186 2062057 2026-06-17T13:33:30Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062186 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wergera_kurdî = Pelyapim, [[Zarok TV]] }} '''Sifinc Bob''' <ref>{{Jêder-malper |url=http://zaroktv.com.tr/Kurmanci/Program/Sifinc-Bob |sernav=Sifinc Bob |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2021 }}</ref>( sernavê resen: SpongeBob SquarePants) rêzefîlmekî filme kertonî ya amerîkî ye ku ji hêla pedagog û deryanasê amerîkan [[Stephen Hillenburg]] ve ji bo [[Nickelodeon]] hat afirandin. [[Rêzefîlm]] derbarê serpêhatî û hewildanên ji karakterê sernavê û hevalên wî yên avê li bajarokê aşopî ya Bîkîniyê de ye. Fîlma kertonî ya amerîkî ya pêncem-dirêj-xebitîn, populerbûna wê ev yek wekî [[franchise]]k medyayî çêkiriye. Ew xwedan pirtirîn belavkirî ya Nickelodeon û Viacom Media Networks ye, rêza herî bilind a hewa ye. Heya dawiya sala 2017, pargîdaniya medyayê ji bo Nickelodeon dahata bazirganiyê 13 mîlyar [[dolar]] hilberand. == Kesên rêzefîlm == * [[Sifinc Bob Çarçik Şort]] (bi îngilîzî: ''SpongeBob'') * [[Patrick]] (bi îngilîzî: ''Patrick'') * [[Squiward|Squidward]] (bi îngilîzî: ''Squiward'') * Kewjal (bi îngilîzî: ''Mr..Krabs'') * Sandy (bi îngilîzî: ''Sandy'') * Plankton (bi îngilîzî: ''Plankton'')<ref>{{Jêder-malper |url=https://spongebob.fandom.com/wiki/SifincBob_ÇarçikSort |sernav=SifincBob ÇarçikSort |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:Rêzefîlm]] 97mu8x0bxucfe8gacz0p51lvtp991nv 2 83372 2062445 2059871 2026-06-18T08:12:56Z Wikihez 39702 2062445 wikitext text/x-wiki {{#tag:indicator|[[Wêne:Wikipedia Library owl.svg|25px|Seredana Kitêbxaneya Wîkîpediyayê bike|link=WP:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]]|name=WP:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê}}<!-- -->{{DISPLAYTITLE:Bikarhêner:<span style="color:#b36400">Wikihez</span>}} {{Userboxtop|Wîkîproje}} {{Bikarhêner WP Gotarên bingehîn}} {{Bikarhêner Wîkîproje Kurdistan}} {{Bikarhêner Wîkîproje Almanya}} {{Bikarhêner Wîkîproje Anatomî}} {{Bikarhêner WP Dîn}} {{Bikarhêner Wîkîproje Edebiyat}} {{Bikarhêner Wîkîproje DYA}} {{Bikarhêner Wîkîproje Fransa}} {{Bikarhêner Wîkîproje Îtalya}} {{Bikarhêner WP Mîtolojî}} {{Bikarhêner Wîkîproje Sal}} {{Userboxbottom}} {{Userboxtop|Skrîp/Bot}} {{User script developer}} {{Bikarhêner xwediyên botan|Balyozbot}} {{Bikarhêner Pywikibot}} {{Wîkîpediya:AutoWikiBrowser/Userbox}} {{Userboxbottom}} {{Userboxtop|Melumat}} {{User changed username|Balyozxane}} {{Bikarhêner kurd}} {{Bikarhêner Kurdish Wikimedians User Group}} {{Bikarhêner ku-3}} {{Bikarhêner Dîrokhez|tarîx=1}} {{Bikarhêner Mîtolojîhez}} {{Userboxbottom}} {{clear}} == Madeyên min == (''Yên min çêkirin an yên gelek li ser şixulîm'') * [[Kurd]] * [[Girê Mirazan]] * [[Hunerên afirîner]] * [[Tecrube]] == Binêre == {| style="float:left" * [https://w.wiki/Pwmq items missing ku descriptions with a sitelink to kuwiki] * [https://w.wiki/QDxr modules without a description] * [https://w.wiki/QD$o cats without desc] * [https://w.wiki/QE8$ wikipages wo desc] * [https://petscan.wmflabs.org/?psid=26641974 Lîsteya kesên mirî yên ku di kategoriya Mirovên zindî de ne] * [https://cxdebugger.toolforge.org/ Translation Debugger] * [https://ku.m.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation Tercimekirina Beşê] * {{ş|zayend}} {{ş|paşgir}} * [[:fr:MediaWiki:Gadget-OngletPurge.js]] * [[Bikarhêner:Wikihez/kat]] * [[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js]] * <code>insource:/\[\[[a-z]{2,3}:/</code> * [[Şablon:Sîstema sê serdemî]] * {{Rûpelên rasthatî di kategoriyê de|Dîrok|ns=0}} * [[Bikarhêner:Wikihez/test]] * [[Bikarhêner:Wikihez/Nobel wêje]] * [[:en:wikinews:MediaWiki:Gadget-dictionaryLookupHover.js]] * [[:en:User:Frietjes/infoboxgap.js]] * [[:en:User:Enterprisey/superjump]] [[:Kategorî:Rûpelên bi şaşî û kêmasî]] * sererast bike[[Şablon:MONTHNAME]] * [[Şablon:HTML lists]] * <code>([1-9][0-9]*)'</code> * lêgerîna parametreyekê: <code>hastemplate:"infobox person" insource:/residence *= *[A-Za-z\[]/</code> * [[Template:Parameters]] * [[:Kategorî:Wîkîpediya KatAutoTOC]] * Wergerîne: [[w:en:Wikipedia:Keyboard shortcuts]] * [[Bikarhêner:Wikihez/Şahname]] * [[Wîkîpediya:Şablon]] * [[Bikarhêner:Wikihez/sal]] * [[:en:Wikipedia:User scripts/List]] * [[:fr:Catégorie:Modèle infobox pictogramme]] |} owci1bg24bzpf3rx8r696glv6zxx1ag 2062446 2062445 2026-06-18T08:13:06Z Wikihez 39702 /* Madeyên min */ 2062446 wikitext text/x-wiki {{#tag:indicator|[[Wêne:Wikipedia Library owl.svg|25px|Seredana Kitêbxaneya Wîkîpediyayê bike|link=WP:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]]|name=WP:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê}}<!-- -->{{DISPLAYTITLE:Bikarhêner:<span style="color:#b36400">Wikihez</span>}} {{Userboxtop|Wîkîproje}} {{Bikarhêner WP Gotarên bingehîn}} {{Bikarhêner Wîkîproje Kurdistan}} {{Bikarhêner Wîkîproje Almanya}} {{Bikarhêner Wîkîproje Anatomî}} {{Bikarhêner WP Dîn}} {{Bikarhêner Wîkîproje Edebiyat}} {{Bikarhêner Wîkîproje DYA}} {{Bikarhêner Wîkîproje Fransa}} {{Bikarhêner Wîkîproje Îtalya}} {{Bikarhêner WP Mîtolojî}} {{Bikarhêner Wîkîproje Sal}} {{Userboxbottom}} {{Userboxtop|Skrîp/Bot}} {{User script developer}} {{Bikarhêner xwediyên botan|Balyozbot}} {{Bikarhêner Pywikibot}} {{Wîkîpediya:AutoWikiBrowser/Userbox}} {{Userboxbottom}} {{Userboxtop|Melumat}} {{User changed username|Balyozxane}} {{Bikarhêner kurd}} {{Bikarhêner Kurdish Wikimedians User Group}} {{Bikarhêner ku-3}} {{Bikarhêner Dîrokhez|tarîx=1}} {{Bikarhêner Mîtolojîhez}} {{Userboxbottom}} {{clear}} == Madeyên min == (''Yên gelek li ser şixulîm'') * [[Kurd]] * [[Girê Mirazan]] * [[Hunerên afirîner]] * [[Tecrube]] == Binêre == {| style="float:left" * [https://w.wiki/Pwmq items missing ku descriptions with a sitelink to kuwiki] * [https://w.wiki/QDxr modules without a description] * [https://w.wiki/QD$o cats without desc] * [https://w.wiki/QE8$ wikipages wo desc] * [https://petscan.wmflabs.org/?psid=26641974 Lîsteya kesên mirî yên ku di kategoriya Mirovên zindî de ne] * [https://cxdebugger.toolforge.org/ Translation Debugger] * [https://ku.m.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation Tercimekirina Beşê] * {{ş|zayend}} {{ş|paşgir}} * [[:fr:MediaWiki:Gadget-OngletPurge.js]] * [[Bikarhêner:Wikihez/kat]] * [[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js]] * <code>insource:/\[\[[a-z]{2,3}:/</code> * [[Şablon:Sîstema sê serdemî]] * {{Rûpelên rasthatî di kategoriyê de|Dîrok|ns=0}} * [[Bikarhêner:Wikihez/test]] * [[Bikarhêner:Wikihez/Nobel wêje]] * [[:en:wikinews:MediaWiki:Gadget-dictionaryLookupHover.js]] * [[:en:User:Frietjes/infoboxgap.js]] * [[:en:User:Enterprisey/superjump]] [[:Kategorî:Rûpelên bi şaşî û kêmasî]] * sererast bike[[Şablon:MONTHNAME]] * [[Şablon:HTML lists]] * <code>([1-9][0-9]*)'</code> * lêgerîna parametreyekê: <code>hastemplate:"infobox person" insource:/residence *= *[A-Za-z\[]/</code> * [[Template:Parameters]] * [[:Kategorî:Wîkîpediya KatAutoTOC]] * Wergerîne: [[w:en:Wikipedia:Keyboard shortcuts]] * [[Bikarhêner:Wikihez/Şahname]] * [[Wîkîpediya:Şablon]] * [[Bikarhêner:Wikihez/sal]] * [[:en:Wikipedia:User scripts/List]] * [[:fr:Catégorie:Modèle infobox pictogramme]] |} q0botnqxbijlbnncqkoxjmw2d41by1v 2062553 2062446 2026-06-18T09:42:05Z Wikihez 39702 /* Madeyên min */ 2062553 wikitext text/x-wiki {{#tag:indicator|[[Wêne:Wikipedia Library owl.svg|25px|Seredana Kitêbxaneya Wîkîpediyayê bike|link=WP:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]]|name=WP:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê}}<!-- -->{{DISPLAYTITLE:Bikarhêner:<span style="color:#b36400">Wikihez</span>}} {{Userboxtop|Wîkîproje}} {{Bikarhêner WP Gotarên bingehîn}} {{Bikarhêner Wîkîproje Kurdistan}} {{Bikarhêner Wîkîproje Almanya}} {{Bikarhêner Wîkîproje Anatomî}} {{Bikarhêner WP Dîn}} {{Bikarhêner Wîkîproje Edebiyat}} {{Bikarhêner Wîkîproje DYA}} {{Bikarhêner Wîkîproje Fransa}} {{Bikarhêner Wîkîproje Îtalya}} {{Bikarhêner WP Mîtolojî}} {{Bikarhêner Wîkîproje Sal}} {{Userboxbottom}} {{Userboxtop|Skrîp/Bot}} {{User script developer}} {{Bikarhêner xwediyên botan|Balyozbot}} {{Bikarhêner Pywikibot}} {{Wîkîpediya:AutoWikiBrowser/Userbox}} {{Userboxbottom}} {{Userboxtop|Melumat}} {{User changed username|Balyozxane}} {{Bikarhêner kurd}} {{Bikarhêner Kurdish Wikimedians User Group}} {{Bikarhêner ku-3}} {{Bikarhêner Dîrokhez|tarîx=1}} {{Bikarhêner Mîtolojîhez}} {{Userboxbottom}} {{clear}} == Madeyên min == (''Yên gelek li ser şixulîm'') * [[Kurd]] * [[Girê Mirazan]] * [[Hunerên afirîner]] * [[Tecrube]] * [[Tarîx]] == Binêre == {| style="float:left" * [https://w.wiki/Pwmq items missing ku descriptions with a sitelink to kuwiki] * [https://w.wiki/QDxr modules without a description] * [https://w.wiki/QD$o cats without desc] * [https://w.wiki/QE8$ wikipages wo desc] * [https://petscan.wmflabs.org/?psid=26641974 Lîsteya kesên mirî yên ku di kategoriya Mirovên zindî de ne] * [https://cxdebugger.toolforge.org/ Translation Debugger] * [https://ku.m.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation Tercimekirina Beşê] * {{ş|zayend}} {{ş|paşgir}} * [[:fr:MediaWiki:Gadget-OngletPurge.js]] * [[Bikarhêner:Wikihez/kat]] * [[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js]] * <code>insource:/\[\[[a-z]{2,3}:/</code> * [[Şablon:Sîstema sê serdemî]] * {{Rûpelên rasthatî di kategoriyê de|Dîrok|ns=0}} * [[Bikarhêner:Wikihez/test]] * [[Bikarhêner:Wikihez/Nobel wêje]] * [[:en:wikinews:MediaWiki:Gadget-dictionaryLookupHover.js]] * [[:en:User:Frietjes/infoboxgap.js]] * [[:en:User:Enterprisey/superjump]] [[:Kategorî:Rûpelên bi şaşî û kêmasî]] * sererast bike[[Şablon:MONTHNAME]] * [[Şablon:HTML lists]] * <code>([1-9][0-9]*)'</code> * lêgerîna parametreyekê: <code>hastemplate:"infobox person" insource:/residence *= *[A-Za-z\[]/</code> * [[Template:Parameters]] * [[:Kategorî:Wîkîpediya KatAutoTOC]] * Wergerîne: [[w:en:Wikipedia:Keyboard shortcuts]] * [[Bikarhêner:Wikihez/Şahname]] * [[Wîkîpediya:Şablon]] * [[Bikarhêner:Wikihez/sal]] * [[:en:Wikipedia:User scripts/List]] * [[:fr:Catégorie:Modèle infobox pictogramme]] |} 1rvhuzgk9dhi1pi2rra4sihb7notcke 2062558 2062553 2026-06-18T09:47:02Z Wikihez 39702 /* Madeyên min */ 2062558 wikitext text/x-wiki {{#tag:indicator|[[Wêne:Wikipedia Library owl.svg|25px|Seredana Kitêbxaneya Wîkîpediyayê bike|link=WP:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]]|name=WP:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê}}<!-- -->{{DISPLAYTITLE:Bikarhêner:<span style="color:#b36400">Wikihez</span>}} {{Userboxtop|Wîkîproje}} {{Bikarhêner WP Gotarên bingehîn}} {{Bikarhêner Wîkîproje Kurdistan}} {{Bikarhêner Wîkîproje Almanya}} {{Bikarhêner Wîkîproje Anatomî}} {{Bikarhêner WP Dîn}} {{Bikarhêner Wîkîproje Edebiyat}} {{Bikarhêner Wîkîproje DYA}} {{Bikarhêner Wîkîproje Fransa}} {{Bikarhêner Wîkîproje Îtalya}} {{Bikarhêner WP Mîtolojî}} {{Bikarhêner Wîkîproje Sal}} {{Userboxbottom}} {{Userboxtop|Skrîp/Bot}} {{User script developer}} {{Bikarhêner xwediyên botan|Balyozbot}} {{Bikarhêner Pywikibot}} {{Wîkîpediya:AutoWikiBrowser/Userbox}} {{Userboxbottom}} {{Userboxtop|Melumat}} {{User changed username|Balyozxane}} {{Bikarhêner kurd}} {{Bikarhêner Kurdish Wikimedians User Group}} {{Bikarhêner ku-3}} {{Bikarhêner Dîrokhez|tarîx=1}} {{Bikarhêner Mîtolojîhez}} {{Userboxbottom}} {{clear}} == Madeyên min == (''Yên gelek li ser şixulîm'') * [[Kurd]] * [[Girê Mirazan]] * [[Hunerên afirîner]] * [[Tecrube]] * [[Tarîx]] * [[Pêştarîx]] == Binêre == {| style="float:left" * [https://w.wiki/Pwmq items missing ku descriptions with a sitelink to kuwiki] * [https://w.wiki/QDxr modules without a description] * [https://w.wiki/QD$o cats without desc] * [https://w.wiki/QE8$ wikipages wo desc] * [https://petscan.wmflabs.org/?psid=26641974 Lîsteya kesên mirî yên ku di kategoriya Mirovên zindî de ne] * [https://cxdebugger.toolforge.org/ Translation Debugger] * [https://ku.m.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation Tercimekirina Beşê] * {{ş|zayend}} {{ş|paşgir}} * [[:fr:MediaWiki:Gadget-OngletPurge.js]] * [[Bikarhêner:Wikihez/kat]] * [[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js]] * <code>insource:/\[\[[a-z]{2,3}:/</code> * [[Şablon:Sîstema sê serdemî]] * {{Rûpelên rasthatî di kategoriyê de|Dîrok|ns=0}} * [[Bikarhêner:Wikihez/test]] * [[Bikarhêner:Wikihez/Nobel wêje]] * [[:en:wikinews:MediaWiki:Gadget-dictionaryLookupHover.js]] * [[:en:User:Frietjes/infoboxgap.js]] * [[:en:User:Enterprisey/superjump]] [[:Kategorî:Rûpelên bi şaşî û kêmasî]] * sererast bike[[Şablon:MONTHNAME]] * [[Şablon:HTML lists]] * <code>([1-9][0-9]*)'</code> * lêgerîna parametreyekê: <code>hastemplate:"infobox person" insource:/residence *= *[A-Za-z\[]/</code> * [[Template:Parameters]] * [[:Kategorî:Wîkîpediya KatAutoTOC]] * Wergerîne: [[w:en:Wikipedia:Keyboard shortcuts]] * [[Bikarhêner:Wikihez/Şahname]] * [[Wîkîpediya:Şablon]] * [[Bikarhêner:Wikihez/sal]] * [[:en:Wikipedia:User scripts/List]] * [[:fr:Catégorie:Modèle infobox pictogramme]] |} s4rrpi0ju7hjxt3kpgf52vcq8nrqky9 0 83751 2062492 2054376 2026-06-18T08:45:00Z Makenzis 35367 2062492 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank yaneya futbolê | navê_yaneyê = FK Kauno Žalgiris | logo = | logo_firehî = | logo_binnivîs = | navê_tev = Futbolo klubas Kauno Žalgiris | bernavk = žalgiriečiai | navê_pêşanî = | damezrandin = [[2004]] FK Spyris | reng = {{Reng box|#FFFFFF|Spî|border=grey}}{{Reng box|#008800|Kesk|White|border=grey}} | stadyum = Dariaus ir Girėno stadionas | zerengî = 15 000 | şampiyona = [[TOPLYGA]]<ref>[https://toplyga.lt/naujiena/naujasis-lietuvos-futbolo-cempionato-pavadinimas-toplyga/9300 Naujasis Lietuvos futbolo čempionato pavadinimas – TOPLYGA]</ref> | darayîvan = | serok = [[Mantas Kalnietis]] | rahêner = | malper = [https://zalgiris.lt/komandos/fk-kauno-zalgiris zalgiris.lt] <!-- Xelat ----> | xelat_neteweyî = | xelat_navneteweyî = <!-- Mayo: mal --> | pattern_la1 = _pumacup25g | pattern_b1 = _pumacup25g | pattern_ra1 = _pumacup25g | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 00924F | body1 = 00924F | rightarm1 = 00924F | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 00924F <!-- Mayo: deplasman --> | pattern_la2 = _pumacup25w | pattern_b2 = _pumacup25w | pattern_ra2 = _pumacup25w | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 00924F | socks2 = FFFFFF <!-- Mayo: sêyem --> | pattern_la3 = _pumacup25b | pattern_b3 = _pumacup25b | pattern_ra3 = _pumacup25b | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | shorts3 = 000000 | socks3 = 000000 }} '''Futbolo klubas Kauno Žalgiris''' yaneyeke [[futbol]]ê ya [[Lîtvanya]]yê ye. Di sala [[2004]]an de hatiye damezrandin. Xwedî yarigeheke bi navê [[Dariaus ir Girėno stadionas]] e. Di [[lîga yekem a Lîtvanyayê]] de cih digire û yek ji sê tîmên [[Kaunas]]ê ye. == Statîstîk == === FK Spyris (2013–2015) === {|class="wikitable" ! Werz ! Ast ! Kom ! Pozisyon ! Çavkanî |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2013''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''[[1 Lyga|Pirma lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2013.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2014''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''[[1 Lyga|Pirma lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2014.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A Lyga 2015|2015]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2015.html#alyga</ref> |- |} === FK Kauno Žalgiris (2016–....) === {|class="wikitable" ! Werz ! Ast ! Kom ! Pozisyon ! Çavkanî |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A Lyga 2016|2016]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''8.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2016.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A Lyga 2017|2017]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''8.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2017.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A Lyga 2018|2018]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2018.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A Lyga 2019|2019]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref name=":0">http://www.rsssf.com/tablesl/lito2019.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A Lyga 2020|2020]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2020.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2021''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref name=":0"/> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2022''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2022.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2023''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2023.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2024''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2024.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2025''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#FFDD00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2025.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2026''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[TOPLYGA]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2026.html#alyga</ref> |- |} == Çavkanî == {{çavkanî|3}} == Girêdanên derve == * [https://zalgiris.lt/komandos/fk-kauno-zalgiris Malpera fermî ya Kauno Žalgiris] * [https://www.facebook.com/fkkaunozalgiris FK Kauno Žalgiris: facebook] * [https://toplyga.lt/komanda/k-zalgiris FK Kauno Žalgiris: toplyga.lt] * [https://www.soccerway.com/team/fk-kauno-zalgiris/0p17kQla/ FK Kauno Žalgiris: Soccerway] * [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/fk-kauno-zalgiris/15855/ Globalsportsarchive] {{Kontrola otorîteyê}} {{Futbol-şitil}} {{DEFAULTSORT:Kauno Žalgiris}} [[Kategorî:Avabûnên 2004an li Lîtvanyayê]] [[Kategorî:Futbol]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê ji Lîtvanyayê]] mvswbin7polqnawwpl3wyvdmrcfq3xe 0 84226 2062467 752121 2026-06-18T08:22:08Z EmausBot 7548 Beralîkirina ducarî li ser [[Germinal (roman)]] hat sererastkirin 2062467 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Germinal (roman)]] 2b74jxtwbmxi0lx0998sf8815ph8gcd 0 84230 2062468 752085 2026-06-18T08:22:18Z EmausBot 7548 Beralîkirina ducarî li ser [[Germinal (roman)]] hat sererastkirin 2062468 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Germinal (roman)]] 2b74jxtwbmxi0lx0998sf8815ph8gcd 0 84828 2062173 1925110 2026-06-17T13:05:28Z Wikihez 39702 2062173 wikitext text/x-wiki {{Çend problem| {{Sêwî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} {{Wergera xirab|tarîx=adar 2024}} {{Rêzimana xelet|tarîx=adar 2024}} }} {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''The Platform''' ({{bi-es|El Hoyo}}) fîlmekî honaka zanistî ye. Di sala 2019an de li [[Spanya]]yê hat çêkirin. == Çîroka fîlm == Di GirtîXaneyeke da bêttir ji 200 jorên(odên) wê hene, U jorên wê li ser yekin, an ku di amudî u stunî ne, di her jorekê de dû girrtî hene, û di nev her jorrekê jî de, valehiyek heye, di wê valehiyê de, her roj carekê masyaka çementwiy ya minzin û pir ji xwarnê têr di hête xwarê, ew massya ji bo jore yekê ji bo ya dwê diçe, û paşan ji bo ya sê, her wesan berdewam di be hate di geh e dawî jor, ku bêttir ji 200 jorrane, lê problem ewe, ku yek massae xwarinê bi tinê ji bo hemu girrtiyan diçe, deme masse xwarinê ji bo jorre yekê diçe her dû girrtiyên jorra yake xwarinê ser massê di xwin, u Piçeke Xwarin piss di be, deme masse xwarinê di gehe jore dwê, bi heman reng her dû girrtiyê jorra dwê jî Xwarinê ser massê di xwin,ya di mîne bittir pîss di be. pashi di gehe jorra Sê, her bi heman rengî her dû girrtiyên jorra Sê jî Xwarinê ser massê di xwin,ya di mîne bittir pîss di be, Her ku Massa bittir her Xwarê, Xwarrin ji bittir pîs di be, helbet çend di çe xwarine ser massê pîss tir di be, Xwarine ser massa têrre 200 jorran nake, lawme, ev di be Egar ku hinek ji girrtiyan goştên hev bi xwin, yek ji girrtî ya di xweze sîstem bi guherrîn ku her kessê xwarrinê bi xwe gerrek e hizar kesê di bin xwe jî bike,da ku xwarin paqij bi mîne, wese Xwarin wê têrre hemu bike, lê bi mixabiniyve kes gûh nade wî, lewme ew girrtiya di gel hevalê xwe, qirrarrê di din ku bi hev re herine ser messeyê, û her kesê xwarinê pîs bi ke, Ew her dû wî kesî bi kujin, gave her dû ji jorrekê ji bo jorre din diçin, di biyn in ku hindek girtiy di nisaxin, û hindekên din di pîr û kalin, gellik bê wijdane kasên xwarin di xwarin hisêba kessên din ne di kirrin, gave diçin di jorra her dawiyê da kiçeke biçuke cwa in û bê gunhe di bînin, ew ê kiça kiçkûk ji neçarrî ji ber meya pîse xwarine wanê di serr xwerr di xwairr. herdû girrtî çavên xwe di din wê kiçke kiçik û di xwazin xarnê bi din ê, bi vî rengî film bi dawiy di be,,,,,, ev filmê ji bo me diyar di ke ku di roje meye îrro de weltên ser dest haş wellatên bin dest û feqîrr nîn in, bi kurt û kurmen wek em di bêjin zigê têrr heş zigê birrsî nîn e. == Çavkanî == http://www.kurdcinama.com/news_details.aspx?jimare=755{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] [[Kategorî:Fîlmên spanî]] [[Kategorî:Fîlmên 2019an]] 6vkl6gh34tbeer25yga2gl71bszinl6 2062174 2062173 2026-06-17T13:05:34Z Wikihez 39702 2062174 wikitext text/x-wiki {{Çend problem| {{Sêwî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} {{Wergera xirab|tarîx=adar 2024}} {{Rêzimana xelet|tarîx=adar 2024}} }} {{Agahîdanka giştî |sernavê_îtalîk=1 }} '''''The Platform''''' ({{bi-es|El Hoyo}}) fîlmekî honaka zanistî ye. Di sala 2019an de li [[Spanya]]yê hat çêkirin. == Çîroka fîlm == Di GirtîXaneyeke da bêttir ji 200 jorên(odên) wê hene, U jorên wê li ser yekin, an ku di amudî u stunî ne, di her jorekê de dû girrtî hene, û di nev her jorrekê jî de, valehiyek heye, di wê valehiyê de, her roj carekê masyaka çementwiy ya minzin û pir ji xwarnê têr di hête xwarê, ew massya ji bo jore yekê ji bo ya dwê diçe, û paşan ji bo ya sê, her wesan berdewam di be hate di geh e dawî jor, ku bêttir ji 200 jorrane, lê problem ewe, ku yek massae xwarinê bi tinê ji bo hemu girrtiyan diçe, deme masse xwarinê ji bo jorre yekê diçe her dû girrtiyên jorra yake xwarinê ser massê di xwin, u Piçeke Xwarin piss di be, deme masse xwarinê di gehe jore dwê, bi heman reng her dû girrtiyê jorra dwê jî Xwarinê ser massê di xwin,ya di mîne bittir pîss di be. pashi di gehe jorra Sê, her bi heman rengî her dû girrtiyên jorra Sê jî Xwarinê ser massê di xwin,ya di mîne bittir pîss di be, Her ku Massa bittir her Xwarê, Xwarrin ji bittir pîs di be, helbet çend di çe xwarine ser massê pîss tir di be, Xwarine ser massa têrre 200 jorran nake, lawme, ev di be Egar ku hinek ji girrtiyan goştên hev bi xwin, yek ji girrtî ya di xweze sîstem bi guherrîn ku her kessê xwarrinê bi xwe gerrek e hizar kesê di bin xwe jî bike,da ku xwarin paqij bi mîne, wese Xwarin wê têrre hemu bike, lê bi mixabiniyve kes gûh nade wî, lewme ew girrtiya di gel hevalê xwe, qirrarrê di din ku bi hev re herine ser messeyê, û her kesê xwarinê pîs bi ke, Ew her dû wî kesî bi kujin, gave her dû ji jorrekê ji bo jorre din diçin, di biyn in ku hindek girtiy di nisaxin, û hindekên din di pîr û kalin, gellik bê wijdane kasên xwarin di xwarin hisêba kessên din ne di kirrin, gave diçin di jorra her dawiyê da kiçeke biçuke cwa in û bê gunhe di bînin, ew ê kiça kiçkûk ji neçarrî ji ber meya pîse xwarine wanê di serr xwerr di xwairr. herdû girrtî çavên xwe di din wê kiçke kiçik û di xwazin xarnê bi din ê, bi vî rengî film bi dawiy di be,,,,,, ev filmê ji bo me diyar di ke ku di roje meye îrro de weltên ser dest haş wellatên bin dest û feqîrr nîn in, bi kurt û kurmen wek em di bêjin zigê têrr heş zigê birrsî nîn e. == Çavkanî == http://www.kurdcinama.com/news_details.aspx?jimare=755{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] [[Kategorî:Fîlmên spanî]] [[Kategorî:Fîlmên 2019an]] t857lf6aazj6h5xe1pn2x97ipxwhdbx 0 85136 2062194 2062048 2026-06-17T13:33:55Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062194 wikitext text/x-wiki {{Wergera xirab|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank rêzefîlm | Nav = Kyle XY | Wêne = Kyle XY.png | Binwêne = | Cure = [[Honaka zanistî]] | Format = | Senarîst = | Derhêner = | Pêşkêş = | Lîstikvan = | Jûrî = | Dublaj = | Kurdî dublaj = Tune | Jenerîk = | Muzîka vebûnê = | Muzîka dawî = | Bestekar = [[Michael Suby]] | Welat = {{ala|DYA}} | Zimanê orjînal = | Ziman = [[Îngilîzî]] | Hejmara sezonan = 3 | Hejmara beşan = 43 | Lîsteya beşan = | Rêveberên hilberîneriyê = | Hilberîner = [[Julie Plec]]<br />Charlie Gogolak<br />Curtis Kheel<br />Richard Heus<br />Chad Fiveash<br />S. Lily Hui<br />James Patrick Stoteraux | Edîtor = | Cih = | Sînematograf = | Kamera = | Mawe = 41 hûrdem | Şirket = | Belavker = | Kanal = | Formata wenê = | Formata deng = | Weşana ewilî = 2006 | Weşana dawiyê = 2009 | Rewşe = Xelas | Ya pêşî = | Ya piştî = | Bernameyên têkilîdar = }} '''Kyle XY''' sernavê rêzefîlmê [[Honaka zanistî|honaka zanistiyê]] ye ku ji 2006an heta 2009an hat çêkirin, ku ew her wiha elementên rêzefîlmên [[The X Files]] û [[John Doe (rêzefîlm)|John Doe]] jî tê de ne. == Naverok == Lawekî dora 16 salî tazî li daristaneke li nêzî [[Seattle]] li eyaleta [[Washington (District of Columbia)|Washingtonê]] hişyar dibe . Ew nikare ji tiştek ji bîr bike û ew nikare biaxive. Ji ber ku tazîbûna wî di nav rûniştevanên Seattle de dibe sedema bêhn û nerazîbûnê, kurik ji navendek binçavkirinê ya ciwanan re tê şandin.Derûnnas Nicole Trager, ku tê de tê de, xort digire û li mala xwe de debarê wî dike. Ji ber ku navê wî bidinê, jê re dibêjin Kyle, wek birayê çavdêrê navenda binçavkirinê ya ciwanan. Destpêkê, zarokên Trageran, Lori û Josh, ji ramana pejirandina hevokerek paşvekirî hişmendî hez nakin, lê Kyle dizane ku çawa fêr dibe ku meriv fêr bibe ku meriv di malbatê de yek bibe û bi demê re hevaltî bike. Lê Nicole Trager hîn jî ji paşeroja Kyle re eleqedar e; nemaze ji ber ku kurik jêhatîyên ecêb pêşkeftî ye û pir hişmend e. Her wiha Kyle tenê şaşiya fîzîkî ya ku ne xwediyê nuwaze ye, ya ku nezîkbûna bav û kalên wî yê laşî zêde dike. Tenê di demê de ew ê dizî eşkere bike, ya ku dê di dawiya sezona yekem de ji bo temaşevanan re eşkere be. Wekî ku ew diyar dibe, Kyle ji ezmûnek derket holê ku di nav de, mirov divê bi hêla ducaniyek dirêjtir ve werin pêşve xistin. Ev jî di encamê de keçeke bi navê Jessie XX bû. == Paşxan == Pêşandan di 26ê hezîranê, 2006an de, li kanala kabloya ABC Family hate pêşandan. Di heman demê de sezonên pêşîn jî li ser torê ABC de weşan hat weşandin, lê tenê ji bo beşek ji sezona duyem, piştî ku ew tenê li ser ABC Family xuya bû. Piştî sezona pêşîn a 10-serpêhatî li ser ABC Family di havîna 2006 de, nûçe ragihand ku ji bo sezona duyemîn, ku di 11ê hezîrana 2007an de, di 11ê hezîrana 2007an de dest pê kir, digel nûvekirina weşanên ABC-yê, di 15ê hezîrana 2007-an de, dest pê kir ku ji bo 23 dabeşên nû. sezona 13emîn, "Leap of Faith", weşanê Duşemî, 3 îlon, 2007; 10 mayî di 12ê kanûna paşîn a 2008an de dest bi hewayê kirin. Guhertoya almanî hate weşandin 8ê kanûna pêşîn a 2007. Pêşandan sezona duyem li Brîtanya ji Duşem, 3 îlon, 2007 dest pê kir û di 5ê nîsanê de, yekem sezona li ser M6 li Fransayê hate weşandin. 5ê cotmehî, 2007, Rêbernameya TV ragihand ku malbata ABC ji bo sezona sêyem a ji 10 beşan, ku di 12ê kanûna paşîn de dest bi weşanê kir, Kyle XY nû kir. Di 31 kanûna paşîn a, 2009, ABC Family ragihand ku Kyle XY dê ji bo sezona çarem venegere. Pêşandana fînalê ya werzîşê roja Duşemiyê, 16ê adarê, 2009, di saet 9 / 8c li ser ABC Family, ku çend çîçikên dramatîk ên nehatî çareser kirin, vedide. Li dû serpêhatiya paşîn, nivîskarê Julie Plec eşkere kir ku ji bo sezonên din plan kiribû. Wê her weha bala xwe kir ku sezona sê DVD-ê ji bo series "taybetmendiyek mini-lêdanê" vedigire. "Kevir" tê gotin "Kyle XY: Future Revealed", digel ku nivîskar û aktor planên xwe yên ji bo beşên pêşerojê rave dikin û tiştê ku ew ê di dawiya rêzeçoyê de çêbibûya çi bû. == Lîstikvan û rol == === Lîstikvanên serekî === * [[Matt Dallas]] wek [[List of Kyle XY characters|Kyle Trager]] * [[Marguerite MacIntyre]] wek [[List of Kyle XY characters|Nicole Trager]] * [[Bruce Thomas]] wek [[List of Kyle XY characters|Stephen Trager]] * [[April Matson]] wek [[List of Kyle XY characters|Lori Trager]] * [[Jean-Luc Bilodeau]] wek [[List of Kyle XY characters|Josh Trager]] * [[Chris Olivero]] wek [[List of Kyle XY characters|Declan McDonough]] * [[Kirsten Prout]] wek [[List of Kyle XY characters|Amanda Bloom]] * [[Jaimie Alexander]] wek [[List of Kyle XY characters|Jessi Hollander]] (sezonên 2–3) === Rolên dubare === * [[Chelan Simmons]] wek [[Hillary (Kyle XY)|Hillary]] * [[Nicholas Lea]] wek [[List of Kyle XY characters|Tom Foss]] * [[Teryl Rothery]] wek [[List of Kyle XY characters|Carol Bloom]] * [[Cory Monteith]] wek [[List of Kyle XY characters|Charlie Tanner]] (sezonên 1–2) * [[J. Eddie Peck]] wek [[List of Kyle XY characters|Adam Baylin]] (sezonên 1–2) * [[Sarah-Jane Redmond]] wek Rebecca Thatcher (sezonên 1–2) * [[Andrew Jackson (actor)|Andrew Jackson]] wek Cyrus Reynolds (sezonên 1–2) * [[Bill Dow]] wek Profesor William Kern (sezonên 1–2) * Kurt Max Runte wek Detective Jason Breen (sezona 1) * [[Magda Apanowicz]] wek Andy Jensen (sezonên 2–3) * [[Martin Cummins]] wek Brian Taylor (sezon 2) * [[Ally Sheedy]] wek Sarah Emerson (sezonên 2–3) * [[Leah Cairns]] wek Emily Hollander (sezona 2) * [[Conrad Coates]] wek Julian Ballantine (sezon 2) * [[Josh Zuckerman (actor)|Josh Zuckerman]] wek Mark (sezonên 2–3) * [[Jesse Hutch]] wek Nate Harrison (sezona 3) * [[Hal Ozsan]] wek Michael Cassidy (sezona 3) == Medyayên din == === Roman === Heya niha du romanên ku bingeha wan rêzan hene, hem ji nivîskarê S. G. Wilkins re. Romana yekem, Kyle XY: ''Nowhere to Hide'' , li ser Haloweena yekem-a-ya Kyle-yê ye , romana duyem, Kyle XY: Under Radar, ji hilbijartina serokatiyê ya dibistanê re behs dike, bi Kyle re jî wekî berendam. {| class="wikitable" !Roman # !Sernav !Rûpel !Weşandin |- |Roman #1 |''Kyle XY: Nowhere to Hide'' |192 |30' ê tebaxê 2007 |- |Rolan <nowiki>#</nowiki>2 |''Kyle XY: Under the Radar'' |189 |1ê kanûna paşîn 2008 |} === Soundtrack û muzîk === {| class="wikitable" ! colspan="2" |Kyle XY: The Soundtrack |- ! colspan="2" |Soundtrack albûm ji Various artists |- !Derketin |22 ê gulan 2007 |- !Jenr |Alternative rock, Pop, pop rock |- !Label |MySpace |} <br />Di 22ê gulana 2007ê de soundtrackek ji bo Kyle XY hat derxistin. Ew serbestberdana sezona yekem di heman rojê de derket. Lîsteya trackê wiha ye # "Hide Another Mistake" – [[The 88]] # "Nevermind the Phonecalls" – [[Earlimart]] # "Surround" – [[In-Flight Safety]] # "I'll Write the Song, You Sing For Me" – [[Irving]] # "Wonderful Day" – [[O.A.R.]] # "Bug Bear" – Climber # "Honestly" – [[Cary Brothers]] # "So Many Ways" – [[Mates of State]] # "Middle Of the Night" – [[Sherwood]] # "Alibis" – [[Marianas Trench]] # "It’s Only Life" – [[Kate Voegele]] # "3 A.M." – [[Sean Hayes]] # "Born On the Cusp" – [[American Analog Set]] # "Will You Remember Me (Lori's Song)" – [[April Matson]] # "Alley Cat (Demo)" – [[Sherwood]] (iTunes Bonus Track) Supervisorê muzîkê ji bo pêşandanê [[Chris Mollere]] e. Michael Suby mijara vekirinê nivîsand, û piraniya deng û nîşanên. Ne mijar û ne jî xalên li ser CDya dengbêjan xuya dike. ; Muzîk ji Kyle XY {| class="wikitable" !Sezona yekem ! |- | colspan="2" | # "Hide Another Mistake" – The 88 # "So Many Ways" – Mates of State # "Honestly" – Cary Brothers # "Bug Bear" – Climber # "Wonderful Day" – O.A.R. # "I'll Write the Song, You Sing For Me" – Irving # "Surround" – In-Flight Safety # "Nevermind the Phonecalls" – Earlimart # "Welcome to the Family" – Michael Suby (Main Theme) |} {| class="wikitable" !Sezona duyem ! |- | colspan="2" | # "Will You Remember Me (Lori's Song)" – April Matson # "Born on the Cusp" – American Analog Set # "3 A.M." – Sean Hayes # "It's Only Life" – Kate Voegele # "Alibis" – Marianas Trench # "Middle of the Night" – Sherwood # "She Could Be You" – Shawn Hlookoff # "Alley Cat (Demo)" – Sherwood # "Frozen" – The Good Luck Joes |} {| class="wikitable" !Sezona sêyem ! |- | colspan="2" |Episode 3.01 It Happened One Night # "Burn the Good Ones Down" – Red Letter Agent # "Hide Your Love Away" – Red Letter Agent # "Lighting Candles" – The Weepies # "Queensploitation" – Devin Lima # "Sunshine and Cinnamon" – Kid Lightning # "Radio Christiane" – The Virgins # "Thinking It Over" – Freddy Litwiniuk # "Rich Girls" – The Virgins # "Home" – Thirteen Senses Episode 3.02 Psychic Friend # "Story" – Willoughby # "Anne" – Santogold # "Birds Collide" – Trances Arc # "Show Me What I'm Looking For" – Carolina Liar # "Killin' Me" – Faber Drive # "Summer Fades To Fall" – Faber Drive # "Fresh Pair Of Eyes" – Brooke Waggoner # "Out of the Shadows" – Matthew Perryman Jones Episode 3.03 Electric Kiss # "Fine is Fine" – Peasant # "I Should Be Lost Without You" – David Condos # "Keep It a Secret" – Malbec # "Those Days" – Peasant # "Still Lost" – Tom McRae Episode 3.04 In the Company of Men # "Wish I Could Forget" – The Weepies # "Breaking Out The Windows- Matthew Perryman Jones Episode 3.05 Life Support # "Anywhere But Here" – Safetysuit # "A Bad Dream" – Keane Episode 3.07 Chemistry 101 # "Best Defense" – 16 Frames Episode 3.08 Tell Tale Heart # "Reasons To Love You" – Meiko # "Sweet And Low" – Augustana # "Let's Not Pretend" – 16 Frames |} === Lîstika rastiya alternatîv === Kyle XY wekî rêzefîlm di heman demê de lîstikeke rastiya alternatîv a ku di nav de lîstikvan dikar e ji bo nasûta kê Kyle bi rastî ye çareser bike. Malpera Mada Corporation qulika kerguh a lîstikê ye - danasîna gerdûna lîstikê. Bi tikandina li ser "Our Jobs" ( Karbendên me ) di menuyê de, lîstikvan tê birin an Bloga li dijî Madacorp, ku agahiyên ji bo eşkerekirina rastiya Kyle ne . Ew ji promyera sezona duyem ve hat derxistin û malpera Mada Corporation bi tevahî ji nû ve hat çêkirin da ku wekî malperek rastînek xebitandinê tevbigere. Lîstik malper ji bo komek bi navê "The Latnok Society" û jûreyek şopînerê nû ya nîgarkirî, ya ku ji ya berê interaktîvtir dike, malperê bikar tîne. == Her wiha binêr e == * ''[[D.A.R.Y.L.]]'' * ''[[John Doe (rêzefîlm)|John Doe]]'' * ''[[John From Cincinnati ( rêzefîlm)|John From Cincinnati]]'' * [[Benjaman Kyle]] * XY sex-determination system == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:Rêzefîlmên amerîkî]] g234zuqzbp15cd3ex0490apohow248g 0 85778 2062200 2062042 2026-06-17T13:34:16Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062200 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank rêzefîlm | cûre = Sîtkom | Nav = Friends | Derhêner = [[David Crane (producer)|David Crane]]<br />[[Marta Kauffman]] | Welat = [[DYA]] | Lîstikvan = [[Jennifer Aniston]]<br />[[Courteney Cox]]<br />[[Lisa Kudrow]]<br />[[Matt LeBlanc]]<br />[[Matthew Perry]]<br />[[David Schwimmer]] | Wêne = Friends logo.svg | Ziman = [[Ingîlîzî]] | Hejmara sezonan = 10 | Hejmara beşan = 236 | Muzîka vebûnê = "[[I'll Be There for You (The Rembrandts song)|I'll Be There for You]]"<br />ji aliyê [[The Rembrandts]] | Weşana ewilî = 1994 | Weşana dawiyê = 2004 }} '''Friends''' (bi kurdî: ''[[Heval]]'') rêzefîlmekî [[sîtkom]] ê ku ji aliyê [[David Crane]] û [[Marfa Kauffman]] ve hatiye derhênandin û ji aliyê [[NBC]] ve di navbera salên 1994-2004an de deh [[sezon]] û 236 [[beş]] hatine weşandin. [[Wêne:Friends actors montage.jpg|thumb|Lîstîkvanên rêzefîlmê]] == Mijara rêzefîlmî == Mijara rêzefîlm li ser serpêhatî û jiyanên 6 hevalên 20 saliyên xwe de ne û li [[Manhattan]], [[New York City|New Yorkê]] dijîn hatiye honandin. Lîstikvanên rêzefîlmî wiha ne: [[Jennifer Aniston]] ([[Rachel Green]]), [[Courteney Cox]] ([[Monica Geller]]), [[Lisa Kudrow]] ([[Phoebe Buffay]]), [[Matt LeBlanc]] ([[Joey Tribbiani]]), [[Matthew Perry]] ([[Chandler Bing]]) û [[David Schwimmer]] ([[Ross Geller]]). == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:Rêzefîlmên amerîkî]] [[Kategorî:Sîtkomên amerîkî]] ens41wyvw9n0hwe62g4zfmcot5ybmcd 0 87356 2062469 771152 2026-06-18T08:22:28Z EmausBot 7548 Beralîkirina ducarî li ser [[Girê Gewr, Sirûc]] hat sererastkirin 2062469 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Girê Gewr, Sirûc]] 2cnal25wpyuuawaiptnsf4thqm2bq8f 0 91149 2062204 2062038 2026-06-17T13:34:30Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062204 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Kêm|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank fîlm | nav = Breaking Bad | navê rastî = Breaking bad | wêne = Breaking Bad logo.svg | sernûçe = | wêne mezinî = | derhêner = | çêker = | nivîskar = | senaryo = | akterkvan = | muzîk = | derhênêrê dîmenê = | pevxistin/sazk = | çêkirin = | berwara pêşanî = | çapkirin = | dem = | welat = Amerîka | ziman = Îngilîzî | terazûn = | derameta nesafî = | fîlma dawîn = | fîlma piştre = | malper = | amg_id = | imdb_id = }} '''''Breaking Bad''''' rêzefîlmek televîzyonÎ ya amrîkî ye. ji hêla [[Vince Gilligan]] ve hatiye afirandin û çêkirine. Hatine li ser screena TV û belavkirin wê di 20.1.2008 heya 29.9.2013 li ser kenalê [[AMC]] hat bû weşandin û belvakirin, ku rêzfilm ji pênc heyaman pêk tê, bi tevahî 62 beş in. Ew li [[Albuquerque|Albuquerque, New Mexico]] yê hat bû sazkirin û çêkirin. û çîroka filim dest pê dike bi navê kesekî ku Walter White ( Bryan Cranston ), Ew mamosteyê kîmyayêya li dibistana navîn. lê ew Nexweş dikeva bi naxweşiya [[penceşêra pişikê]] (Seratana sîha). piştî ku ew bi vê Nixweşiya dikeve. ew gelek bi xem dilşikestî dibe û dikeve di xemaşên malbat xwe û jin û zarokên xwe de, ew di Fikira ku ew bikar tiştekî bike û bikara maliyetake baş kom bike, daku gava ew dimira malbat wî para û maliyatek ji bo jiyan xwe hebin û bikarin jiyanek xweş biborîn in, lewma [[Walter White]] Neçer dibe kû berê xwe bide jiyanek din û karê xirab bike daku bikar maliyetekê û para ji bo malbate xwe bi cî bihêla piştî mirine xwe. Walter White wek mamosteyekê kîmayê berê xwe dide xwendekarê xweyê berê. yê bi navê Jesse Pinkman ( Aaron Paul ) , daku herdû madên bêhişker (Tilyakî) çebikin û bi froşin. ew wesa difikira bi vê riyê dikar piştî mirin xwe maliyetekê ji bo malbata xwe bi cîbihêla. <ref>{{Jêder-nûçe |url=http://entertainment.time.com/2013/09/23/breaking-bad-what-does-that-phrase-actually-mean/ |sernav=Breaking Bad: What Does That Phrase Actually Mean? |paşnav=Rothman |pêşnav=Lily |tarîx=23 îlon 2013 |malper=Time |tarîxa-gihiştinê=11 gulan 2017 |roja-arşîvê=2014-01-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140124120843/http://entertainment.time.com/2013/09/23/breaking-bad-what-does-that-phrase-actually-mean/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Serkeftin û Xelat == Breaking Bad - wekî yek ji rêzefîlmên herî mezin û baş tê li qelimdan. ew di sê werzên xweyên ewil de di temaşekirineka nerim de bû, lê demsalên çaremîn û pêncemîn dema ku li Netflix- heta pêşandana sezona çaremîn hate belavkirin. zêdebûnek pir temeşevan bi xwe ve dît. Gava ku fînala rêzefîlmê hate xweykirin û weşandin, ew di televîzyonên amerîkî de di nav Temeşevane de bû Rêzefilma herî beş yaku xelkê zaf lê  temaşe kirbe. Vi rêzefimê  gelek xelat stendin, di nav de 16 Xelatên Emmy Primetime, weka heşt Xelatên Satelaytê, du [[Xelatên Golden Globe]], du Xelatên Peabody, du Xelatên Hilbijartina Rexnevanan, û çar Xelatên Komeleya Rexnevanên Televîzyonê . Cranston di Rêzefîlmek Drama de çar carî Xelata Lîstikvanê Pêşengê Berz yê Primetime Emmy stendiya, di heman demê de '''Aaron Paul''' sê caran Xelata Lîstikvanê Piştevaniya Bilind a Primetime Emmy standiye. Û '''Anna Gunn''' du caran Xelata Primetime Emmy ya ji bo Lîstikvana Herî Serketî di Rêzefîlmek Drama de standiya . Herwesa di 2013 de, Breaking Bad wekî yekem Rêzefim yaku herî Zahf Temeşevan lê temaşekribe di dîroka hemû filmên amrîkî de. Her jiber vê sedemê jî Navê vê Rêzfilim kete di [[Kitêba Guinness]] de. Ji ber Serketin vê rêzafilmê. piştî neman û xilas bûne vê rêza filmê. Du filmên din li ser vî rengî wek çav lêkirn têne dirustkirin. lê bi Çîrok û rengekî cuda tir. Ewşî rêzafilma ''Better Call Saul'' yaku 2015an de li ser AMC hate pêşkêşkirin û weşendin. herwesa Fîlima din jî bi navê ''El Camino: yaku di 11ê Çiriya Pêşîn a 2019an de li Netflix û di salonan de hate weşandin. di filme ''El Camino de bahs jiyan Aaron Paul, dike piştî mirin walter'' <ref name="ElCaminoFilm">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2019/08/24/arts/television/breaking-bad-movie-starring-aaron-paul-coming-to-netflix-in-october.html |sernav='Breaking Bad' Movie, Starring Aaron Paul, Coming to Netflix in October |paşnav=Itzkoff |pêşnav=Dave |tarîx=24 tebax 2019 |malper=The New York Times |tarîxa-gihiştinê=24 tebax 2019 }}</ref> == Karakter û ekter == Di film de ev ekter yên herî muhimin di rol gêrandina filmê breaking bad de. Walter û Jesse Plemons wekî qehrmanên film. Anna Gunn wekî jina Walter bi (Skyler) tê naskirin. RJ Mitte weka kurê Walter. û Betsy Brandt û Dean Norris wekî xwişka Skyler tê naskirin. Marie Schrader û mêrê wê Hank weka nûnerê '''DEA''' dezgehê nehêlane tilyekî ne. bi vî rengî têne naskirin.[[Wêne:PaleyFest_2010_-_Breaking_Bad.jpg|rast|thumb| Cast and crew ''Bad'' (ji çepê ber bi rastê): afirîner Vince Gilligan, RJ Mitte (Walter Jr.), Aaron Paul ( Jesse Pinkman ), Anna Gunn ( Skyler White ), Bryan Cranston ( Walter White ), Dean Norris ( Hank Schrader ), û hilberîner Mark Johnson]] === Karakterên sereke === * [[Bryan Cranston]] bi navê [[Walter White]] &nbsp; rolê digêrîne -ku mamosteyekî kîmyayê ye. ew piştî 50 saliya xwe bi nexweşiya pençeşêra pişikê dikeve û ji bo ewlehiya maliya malbata xwe berê xwe dide çêkirina metanê madê hişber. * [[Anna Gunn]] bi navê [[Skyler White]] &nbsp; - Jina Walter a ku berî teşxîsa wî bi zarokê xweyê duyemîn re ducanî bû û piştî ku wî dest bi tevgerên bi awayên nenas kir ji mêrê xwe bêtir guman dibe. * [[Aaron Paul]] bi navê [[Jesse Pinkman]]&nbsp; - xwendekarê berê yê Walter. ew qehramnê dûyê ye di film de piştî White &nbsp;. * [[Dean Norris]] bi navê [[Hank Schrader]]&nbsp; - Mêrê Marie ye, kekê Walter û Skyler û nûnerê DEA ye jî. * [[Betsy Brandt]] bi navê [[Marie Schrader]]- xwişka Skyler û jina [[kleptomaniac]]a Hank. * [[RJ Mitte]] bi navê [[Walter White, Jr.]] &nbsp; - Kurê Walter û Skyler, ku felcê mejî heye . Ew piştî daxuyaniya penceşêrê ya Walter dest bi lêdanê dike. Mîna Walter Jr., Mitte felca mejî heye. * [[Bob Odenkirk]] bi navê [[Saul Goodman]](Dansala dubare 2, Dansala sereke ya lîstikvaniyê 3-5) &nbsp; - parêzerek stripe ya kirêt a ku Walt û Jesse temsîl dike. Odenkirk ji Goodman îlham ji hilberînerê fîlim Robert Evans girt . * [[Giancarlo Esposito]] bi navê [[Gustavo "Gus" Fring]] ( Dansala dubare, 2, Dansala sereke 3-4) . * [[Jonathan Banks]] bi navê [[Mike Ehrmantraut]] (di sezona 2-an stêrka mêvan, demsala lîstikvaniya sereke 3-5: beş 1) &nbsp; - ji bo Gus wekî paqijker û lêdanê ya herî bi armancê dixebite, û her weha ji bo Saul wekî lêpirsînerê taybetî dixebite''.'' * [[Laura Fraser]] bi navê [[Lydia Rodarte-Quayle]] (Dansala dubare 5: beş 1, Dansala sereke 5: Dabeşa 2) &nbsp; - karmendê payebilind ê Madrigal Electromotive û hevkarê berê yê Gus Fring. Ew bi neçarî dest bi peydakirina metaltîn a Walt û Jesse dike û alîkariya Walt dike ku emeliyata xwe li derveyî welat bike. * [[Jesse Plemons]] bi navê [[Todd Alquist]] (demsala dubare 5: beş 1, demsala sereke ya kasta 5: beş 2) &nbsp; - xebatkarek ''Vamonos Pest Control'' ku dibe hevkarê Walt û Jesse. === Karakterên dubare === * [[Steven Michael]] Quezada bi navê Steven "Gomey" Gomez &nbsp; - Hevkarê '''HAN''' û hevalê çêtirîn yê Hank ku di şopandin û fêrbûna nasnameya Heisenberg de dibe alîkar. Di rewşên komikî yên navbera wî û Hank de, Gomez wekî " mirovê rast " kar dike. * [[Matt Jones]] bi navê Brandon "Badger" Mayhew &nbsp; - Hevalê jesse û junkie yê Jesse . * [[Charles Baker]] wek [[Skinny Pete]] &nbsp; - Hevalê Jesse û pusher. * [[Rodney Rush]] bi navê Christian "Combo" Ortega &nbsp; - Di heman demê de hevalek Jesse û hevalek pusher. * [[Jessica Hecht]] û [[Adam Godley]] bi navên [[Gretchen]] û [[Elliott Schwartz]] &nbsp; - Hev-xwedan Grey Matter, pargîdaniyek ku ew digel Walter, ku berî serfiraziya wê ya mezin karsaz terk kir, hev-damezrandin. Gretchen pêta berê ya Walt bû û qismî jî sedema ku ew hişt. * [[Raymond Cruz]] bi navê [[Tuco Salamanca]] &nbsp; - Pîrek dermanê meksîkî yê. Ew dibe belavkara tiryak û metanê û firotina dermanê bêhişker ji boyî Walt û Jesse. * [[Mark Margolis]] bi navê [[Hector Salamanca]] &nbsp; - Endamek payebilind ê berê yê Juarez Cartel ku naha ji ber derbeyê nikare bimeşe an biaxive, bi alîkariya zengilek têkiliyê dide. Ew apê Tuco, Marco, û Leonel Salamanca ye. * [[Christopher Cousins]] bi navê [[Ted Beneke]] &nbsp; - Serekê Skyler û serokê Fabrîkerên Beneke ku dest bi pêşxistina pirsgirêkên darayî dike, û di encamê de destwerdanek ji Skyler tê. * [[Krysten Ritter]] bi navê [[Jane Margolis]] &nbsp; - Gerînendeyê apartmanê û hevala Jesse, ku têkilder bi tiryakek re . * [[John de Lancie]] bi navê Donald Margolis &nbsp; - Bavê Jane Margolis, çavdêrek trafîka hewayî . * [[David Costabile]] bi navê [[Gale Boetticher]] &nbsp; - Kîmyewiyek ji hêla Gus Fring ve hatî kirê da ku li kêleka Walter bixebite. * [[Daniel Moncada]] û [[Luis Moncada]] bi navênLeonel û Marco Salamanca &nbsp; - Du mirovkuj û bêdeng kujekên ji bo Juarez Cartel ku pismam ji Tuco Salamanca û biraziyên ji Hector Salamanca in. * [[Emily Rios]] bi navê [[Andrea Cantillo]] &nbsp; - Hevala Duyemîn a Jesse, ku ew jî tiryakek baş dibe. Kurê wê yê ciwan heye ku navê wî Brock e. * [[Jeremiah Bitsui]] bi navê Victor &nbsp; - Zindanek dilsozê Gus ku digel Mike wek sepandina wî kar dike. * [[Ray Campbell]] bi navê [[Tyrus Kitt]] &nbsp; - Damezrênerê Gus digel Mike di demsala 4-an de. * [[Lavell Crawford]] bi navê [[Huell Babineaux]] &nbsp; - Parêzvanê Saul ku pirsgirêkên ku Walter hewce dike ku sererast bike jî mijûl dike. * [[Tina Parker]] bi navê [[Francesca Liddy]] * [[Bill Burr]] bi navê [[Patrick Kuby]] &nbsp; - A bi peran man con ji Şawûl e ku destên erkên hestyar cuda hebe û hemû cure devkî, zext, û misdirection. * [[Michael Bowen]] bi navê [[Jack Welker]] &nbsp; - Apê Todd û serokê Biratiya Aryen, çeteyek serwerê spî . * [[Kevin Rankin]] bi navê Kenny &nbsp; - Fermana duyemîn a Jack. === Diyardeyên mêvan ên taybetî === * [[Danny Trejo]] bi navê [[Tortuga]] &nbsp; - Endamek kartêlê Meksîkî û agahdarê DEA. * [[DJ Qualls]] bi navê [[Getz]] &nbsp; - Karmendek polîsê Albuquerque ku Badger tîne binçavkirin, Walt dike ku serî li Saul Goodman bide. * [[Jim Beaver]] bi navê [[Lawson]] &nbsp; - Firoşyarek çekên Albuquerque ku gelek çek ji bo Walt peyda dike. * [[Steven Bauer]] bi navê [[Don Eladio Vuente]] &nbsp; - Rêberê Cartel Juarez ku bi Gus re xwedî dîrokek e. * [[Robert Forster]] bi navê [[Ed Galbraith]] &nbsp; - Tamîrek valahiya valahiyê ku karsaziya wê ya veşartî pisporek nû ya nasnameyê ye. * [[Charlie Rose]] her bi navê xwe. == Helqa (Episodes) == {| class="wikitable" |+ !Heyam !Helqe !Destpêkirin !Xilasbûn |- |1 |7 |20.1.2008 |9.3.2008 |- |2 |13 |8.3.2009 |31.3.2009 |- |3 |13 |21.3.2010 |13.6.2010 |- |4 |13 |17.7.2011 |9.10.2011 |- |5 |8 8 |15.7.2012 11.8.2013 |2.9.2012 29.9.2013 |} {{:List of Breaking Bad episodes}} === Heyama 1 (2008) === Dansala yekem di destpêkê de armanc bû ku neh beş be, lê ji ber greva Nivîskarên Guild ya America 2007-2008 tenê heft beş hatin kişandin. Ew ji 20ê Çile heya 9ê adarê 2008 bû. Walter, ku bi pençeşêra pişikê ya keftiya, Dema digel havlingê xew hans di pirosyekê de ji bo girtin kesên tilyek çêker ew xwendkerê xweyê berê dibîne bi navê Jesse lê ew xwe bê deng dike. heya peşî ew diçe qesta jesse fike û jê daxaz dike ku herdû bi jevta têlyekê çêk bikin. === Heyama 2 (2009) === === Heyama 3 (2010) === === Heyama 4 (2011) === === Heyama 5 (2012–13) === == Reception and legacy == === Resepsiyona krîtîk === {| class="wikitable floatright" |+{{Reng|green|Metacritic}}<ref name="MetacriticS1">{{Jêder-malper |url=http://www.metacritic.com/tv/breaking-bad/season-1 |sernav=Breaking Bad: Season 1 |weşanger=Metacritic |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}</ref><ref name="MetacriticS2">{{Jêder-malper |url=http://www.metacritic.com/tv/breaking-bad/season-2 |sernav=Breaking Bad: Season 2 |weşanger=Metacritic |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}</ref><ref name="MetacriticS3">{{Jêder-malper |url=http://www.metacritic.com/tv/breaking-bad/season-3 |sernav=Breaking Bad: Season 3 |weşanger=Metacritic |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}</ref><ref name="MetacriticS4">{{Jêder-malper |url=http://www.metacritic.com/tv/breaking-bad/season-4 |sernav=Breaking Bad: Season 4 |weşanger=Metacritic |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}</ref><ref name="MetacriticS5">{{Jêder-malper |url=http://www.metacritic.com/tv/breaking-bad/season-5 |sernav=Breaking Bad: Season 5 |weşanger=Metacritic |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}</ref> and {{Reng|orange|Rotten Tomatoes}}<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rottentomatoes.com/tv/breaking_bad/s01 |sernav=Breaking Bad: Season 1 |weşanger=Rotten Tomatoes |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rottentomatoes.com/tv/breaking_bad/s02 |sernav=Breaking Bad: Season 2 |weşanger=Rotten Tomatoes |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rottentomatoes.com/tv/breaking_bad/s03 |sernav=Breaking Bad: Season 3 |weşanger=Rotten Tomatoes |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rottentomatoes.com/tv/breaking_bad/s04 |sernav=Breaking Bad: Season 4 |weşanger=Rotten Tomatoes |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rottentomatoes.com/tv/breaking_bad/s05 |sernav=Breaking Bad: Season 5 |weşanger=Rotten Tomatoes |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}</ref> scores per season | <span></span> |} === Temaşeker === {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! rowspan="2" | Heyam ! rowspan="2" |Timeslot (ET) ! rowspan="2" |Episodes ! colspan="2" |Premiered ! colspan="2" |Ended ! rowspan="2" |Average viewers<br /><br />(in millions) |- !Date ! style="font-size: smaller; line-height: 100%;" |Premiere viewers<br /><br />(in millions) !Date ! style="font-size: smaller; line-height: 100%;" |Finale viewers<br /><br />(in millions) |- ! Heyama 1 | rowspan="5" |Sunday 10:00 pm |'''7''' |<small>January 20, 2008</small> |'''1.41'''<ref name="thr finale ratings">{{Jêder-malper |url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/tv-ratings-breaking-bad-finale-639093 |sernav=TV Ratings: 'Breaking Bad' Finale Smashes Records With 10.3 Million Viewers |paşnav=O'Connell |pêşnav=Michael |tarîx=30 îlon 2013 |malper=Hollywood Reporter |tarîxa-gihiştinê=16 tîrmeh 2015 }}</ref> |<small>March 9, 2008</small> |'''1.50'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://usatoday30.usatoday.com/life/television/news/2008-03-11-nielsens-analysis_N.htm |sernav=Nielsens: 'Runway' finale rules on cable |paşnav=Levin |pêşnav=Gary |tarîx=11 adar 2008 |malper=USA Today |tarîxa-gihiştinê=19 çiriya paşîn 2013 }}</ref> |'''1.23'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.adweek.com/news/television/breaking-bad-finale-draws-103-million-viewers-152804 |sernav=Breaking Bad Finale Draws 10.3 Million Viewers |paşnav=Crupi |pêşnav=Anthony |tarîx=30 îlon 2013 |malper=Adweek |tarîxa-gihiştinê=15 hezîran 2015 }}</ref> |- ! Heyama 2 |'''13''' |<small>March 8, 2009</small> |'''1.66'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2009/03/10/icarly-burn-notice-and-wwe-raw-top-cable-charts/14228/ |sernav=iCarly, Burn Notice and WWE RAW top cable charts |paşnav=Seidman |pêşnav=Robert |tarîx=10 adar 2009 |malper=TV by the Numbers |tarîxa-gihiştinê=20 hezîran 2011 |tarîxa-arşîvê=16 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/69xFsvCHx?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2009/03/10/icarly-burn-notice-and-wwe-raw-top-cable-charts/14228/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |<small>May 31, 2009</small> |'''1.50'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://usatoday30.usatoday.com/life/television/news/2009-06-02-nielsen-analysis_N.htm |sernav=Nielsens: 'Jon & Kate' plus big ratings |paşnav=Levin |pêşnav=Gary |tarîx=5 hezîran 2009 |malper=USA Today |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130921054657/http://usatoday30.usatoday.com/life/television/news/2009-06-02-nielsen-analysis_N.htm |tarîxa-arşîvê=21 îlon 2013 |tarîxa-gihiştinê=3 tîrmeh 2015 }}</ref> |'''1.30'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ew.com/article/2012/07/16/breaking-bad-ratings-2 |sernav='Breaking Bad' returns to record premiere ratings |paşnav=Hibberd |pêşnav=James |tarîx=16 tîrmeh 2012 |malper=Entertainment Weekly |tarîxa-gihiştinê=16 hezîran 2015 |roja-arşîvê=2015-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150312224453/http://www.ew.com/article/2012/07/16/breaking-bad-ratings-2 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- ! Heyama 3 |'''13''' |<small>March 21, 2010</small> |'''1.95'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/04/07/breaking-bad-season-3-ratings/47698 |sernav=''Breaking Bad'' Season 3 Ratings |paşnav=Julia |tarîx=7 nîsan 2010 |malper=TV by the Numbers |tarîxa-gihiştinê=10 çiriya paşîn 2010 |tarîxa-arşîvê=26 çiriya paşîn 2010 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101126033903/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/04/07/breaking-bad-season-3-ratings/47698 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |<small>June 13, 2010</small> |'''1.56'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/06/15/sunday-cable-ratings-true-blood-breaking-bad-army-wives-drop-dead-diva-much-more/54242 |sernav=Sunday Cable Ratings: ''True Blood'', ''Breaking Bad'', ''Army Wives'', ''Drop Dead Diva'' & Much More |paşnav=Gorman |pêşnav=Bill |tarîx=15 hezîran 2010 |malper=TV by the Numbers |tarîxa-gihiştinê=8 çiriya paşîn 2010 |tarîxa-arşîvê=15 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/69vzwuFy2?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/06/15/sunday-cable-ratings-true-blood-breaking-bad-army-wives-drop-dead-diva-much-more/54242 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |'''1.52'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.thefutoncritic.com/news/2011/01/24/2010-year-in-review-2011-year-in-preview-amc-558111/9082/ |sernav=2010 Year in Review/2011 Year in Preview: AMC |tarîx=24 kanûna paşîn 2011 |weşanger=The Futon Critic |tarîxa-gihiştinê=15 hezîran 2015 }}</ref> |- ! Heyama 4 |'''13''' |<small>July 17, 2011</small> |'''2.58'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/07/19/sunday-cable-ratings-true-blood-slips-falling-skies-steady-breaking-bad-leverage-in-plain-sight-the-glades-more/98316/ |sernav=Sunday Cable Ratings: 'True Blood' Slips, 'Falling Skies' Steady + 'Breaking Bad,' 'Leverage,' 'In Plain Sight,' 'The Glades' & More |paşnav=Seidman |pêşnav=Robert |tarîx=19 tîrmeh 2011 |malper=TV by the Numbers |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/60InnwDHB?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/07/19/sunday-cable-ratings-true-blood-slips-falling-skies-steady-breaking-bad-leverage-in-plain-sight-the-glades-more/98316/ |tarîxa-arşîvê=19 tîrmeh 2011 |tarîxa-gihiştinê=19 tîrmeh 2011 }}</ref> |<small>October 9, 2011</small> |'''1.90'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/10/11/sunday-cable-ratings-nothing-keeps-up-with-kardashians-plus-housewives-nj-finale-boardwalk-empire-breaking-bad-dexter-more/106761/ |sernav=Sunday Cable Ratings: Nothing Keeps Up With Kardashians; Plus 'Housewives NJ' Finale, 'Boardwalk Empire,' 'Breaking Bad,' 'Dexter' & More |paşnav=Gorman |pêşnav=Bill |tarîx=11 çiriya pêşîn 2011 |malper=TV by the Numbers |tarîxa-gihiştinê=11 çiriya pêşîn 2011 |tarîxa-arşîvê=2 tîrmeh 2012 |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/68qervukX?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/10/11/sunday-cable-ratings-nothing-keeps-up-with-kardashians-plus-housewives-nj-finale-boardwalk-empire-breaking-bad-dexter-more/106761/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |'''1.87'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.thefutoncritic.com/ratings/2011/10/10/amcs-breaking-bad-breaks-records-by-growing-more-than-any-other-season-4-drama-in-basic-cable-history-for-adults-18-49-935013/20111010amc01/ |sernav=AMC's "Breaking Bad" Breaks Records by Growing More Than Any Other Season 4 Drama in Basic Cable History for Adults 18–49 |tarîx=10 çiriya pêşîn 2011 |weşanger=The Futon Critic |tarîxa-gihiştinê=15 hezîran 2015 }}</ref> |- ! Heyama 5A |'''8''' |<small>July 15, 2012</small> |'''2.93'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/07/17/sunday-cable-ratings-true-blood-beats-breaking-bad-premiere-keeping-up-with-the-kardashians-verry-funny-news-real-housewives-of-new-jersey-falling-skies-more/141785/ |sernav=Sunday Cable Ratings: 'True Blood' Beats 'Breaking Bad' Premiere, + 'Keeping Up With the Kardashians', 'Very Funny News', 'Real Housewives of New Jersey', 'Falling Skies' & More |paşnav=Kondolojy |pêşnav=Amanda |tarîx=17 tîrmeh 2012 |malper=TV by the Numbers |tarîxa-gihiştinê=17 tîrmeh 2012 |tarîxa-arşîvê=15 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/69w07dKKi?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/07/17/sunday-cable-ratings-true-blood-beats-breaking-bad-premiere-keeping-up-with-the-kardashians-verry-funny-news-real-housewives-of-new-jersey-falling-skies-more/141785/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |<small>September 2, 2012</small> |'''2.78'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/09/05/sunday-cable-ratings-nascar-wins-night-breaking-bad-keeping-up-with-the-kardashians-leverage-hell-on-wheels-married-to-jonas-more/147079/ |sernav=Sunday Cable Ratings: NASCAR Wins Night, 'Breaking Bad', 'Keeping Up With the Kardashians', 'Leverage', 'Hell on Wheels', 'Married to Jonas', & More |paşnav=Bibel |pêşnav=Sara |tarîx=5 îlon 2012 |malper=TV by the Numbers |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120908072110/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/09/05/sunday-cable-ratings-nascar-wins-night-breaking-bad-keeping-up-with-the-kardashians-leverage-hell-on-wheels-married-to-jonas-more/147079/ |tarîxa-arşîvê=8 îlon 2012 |tarîxa-gihiştinê=5 îlon 2012 }}</ref> | rowspan="2" |'''4.32'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://tvseriesfinale.com/tv-show/breaking-bad-season-five-ratings-23805/ |sernav=Breaking Bad: Season Five Ratings |tarîx=2 çiriya pêşîn 2013 |weşanger=TV Series Finale |tarîxa-gihiştinê=14 hezîran 2015 }}</ref> |- ! Heyama 5B |Sunday 9:00 pm |'''8''' |<small>August 11, 2013</small> |'''5.92'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/08/13/sunday-cable-ratings-breaking-bad-wins-night-true-blood-low-winter-sun-devious-maids-dexter-the-newsroom-more/197129/ |sernav=Sunday Cable Ratings: 'Breaking Bad' Wins Night, 'True Blood', 'Low Winter Sun', 'Devious Maids', 'Dexter', 'The Newsroom' & More |paşnav=Bibel |pêşnav=Sara |tarîx=13 tebax 2013 |malper=TV by the Numbers |tarîxa-gihiştinê=13 tebax 2013 |tarîxa-arşîvê=10 hezîran 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160610155335/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/08/13/sunday-cable-ratings-breaking-bad-wins-night-true-blood-low-winter-sun-devious-maids-dexter-the-newsroom-more/197129/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |<small>September 29, 2013</small> |'''10.28'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/10/01/sunday-cable-ratingsbreaking-bad-wins-big-talking-bad-homeland-boardwalk-empiremasters-of-sex-more/205986/ |sernav=Sunday Cable Ratings: 'Breaking Bad' Wins Big, 'Talking Bad', 'Homeland', 'Boardwalk Empire','Masters of Sex' & More |paşnav=Bibel |pêşnav=Sara |tarîx=1 çiriya pêşîn 2013 |malper=TV by the Numbers |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131024033044/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/10/01/sunday-cable-ratingsbreaking-bad-wins-big-talking-bad-homeland-boardwalk-empiremasters-of-sex-more/205986/ |tarîxa-arşîvê=24 çiriya pêşîn 2013 |tarîxa-gihiştinê=1 çiriya pêşîn 2013 }}</ref> |} [[Wêne:Breaking_Bad_Viewership_Chart.jpeg|none|600x600px|Bar plot of viewership for each episode of ''Breaking Bad'']] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:Rêzefîlm]] sl1vaq48bwszkmsf9eajybim5ij0ozw 0 95969 2062072 2062030 2026-06-17T12:07:46Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062072 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | sernavê_îtalîk = erê }} '''Smallville''' rêzefîlmeke televîzyonî ya amerîkî ye ku li ser karakterê [[xêzeroman]]ê [[Superman]] hatiye damezrandin û ji 2001 heta 2011 hate çêkirin. Têgihiştina rêzefîlmê vegotina ciwaniya leheng, ku wekî Clark Kent li bajarokê biçûk ê aşopî Smallville li Kansas mezin dibe û tenê di şiyana rêzê, jêderk û bangkirina wî de agahdar dibe, pêşbîn dike. Wekî din, ronîkirina têkiliya bi dijminê paşê Lex Luthor re roleke diyarker digire. Ji bilî karakterên nû, hevalên naskirî, dijmin û [[superleheng]]ên din ên gerdûna Superman jî ji nû ve têne şîrove kirin. == Hilberîn û weşandin == Rêzefîlm ji havîna 2001 heya bihara 2011 li Vancouver, Kanada hate kişandin. Li dora Vancouver cîhên din hene ku ji bo fîşekên li der hatine bikar anîn. Dîmenên kolana Smallville û derveyî Talon li Cloverdale, Kolombiyaya Brîtanî, hatin kişandin. Derveyê Luthor Estate bi rastî Hatley Castle in Colwood e, ku ji bo hilberên fîlmên din jî bi rêkûpêk tê bikar anîn. Dîmenên derveyî zeviya malbata Kent li çandiniyek rûniştiye li Aldergrove hatin kişandin. Avahî bi taybetî bi zer hate boyax kirin. Rêzefîlma televîzyonê di destpêkê de ji hêla tora televîzyonê [[The WB]] ve hate çêkirin û weşandin. Piştî ku [[WB]] bi şebekeya [[UPN]]-ya pêşbaz re têkildar bû û di 2006an de CW ava kir, hilberîn dê bidome. Rêzefîlm di 16ê çiriya pêşîn a 2001an de di televîzyona Dewletên Yekbûyî de hate pêşandan. == Naverok == === Çavlêgerandin === [[Wêne:Smallville-sign1.jpg|alt=Hinweisschild der Stadt Cloverdale.|thumb|Nîşana pêşwaziya bajarê Cloverdale Smallville nîşan dide.]]Rêzefîlm bi hatina Supermanê paşerojî di barana meteor a li ser Erdê (li Smallville, [[Kansas]]) û girtina wî ji hêla coteyara Kent ve dest pê dike. Her sezon serdemek di jiyana Clarkê ciwan de vedibêje. Ew bêtir û bêtir bi hêzên mezin ên xwe nas dibe û gav bi gav çarenûsa xwe wekî rizgarkerê cîhanê vedibîne . Mijarek girîng a rêzefîlmê çarenûs û rasthatin ne: Clark bi alîkariya superhêzên xwe jiyana Lex Luthorê ciwan difilitîn e û her çend li Smallville xwedan navûdengek neyînî ya Luthoran be jî, lê bi wî re dibe heval. Lêbelê, Clark bi wî û kesek din ew qas bawer nake ku rastiyê di derbarê koka xwe de eşkere bike. Lex dîsa û dîsa, li ser xêra hevaltiyê, hewl dide ku raza Clark, carinan bi metodên neheq fêr bibe. Vê sira ku ji dêûbavên Clark (û ji çend hevalan re di rêzefîlmê de) tê zanîn, di heman demê de berpirsyarê zêdebûna xerîbiya di navbera Clark û Lana Lang de, evîna wî ya dibistanî ye. Clark û Lex jî hewl didin ku mîna "bavên" xwe di dijminatiyê de nemînin, lê nikarin ji çîroka pêşbînkirî ya ku heftê salê xêzeromanên Superman dane, birevin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:Rêzefîlmên Superman]] [[Kategorî:Rêzefîlmên televîzyonê yên superlehengan ên amerîkî yên 2010î]] [[Kategorî:Rêzefîlmên televîzyonê yên superlehengên ciwan]] [[Kategorî:Smallville (rêzefîlm)| ]] rzn6ovmj5e29c3kjh94918bsvzxg0wo 0 95992 2062189 2062054 2026-06-17T13:33:39Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062189 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdanka giştî | Nav = Pengûenên Madagaskar<br>Penguenên ''Madagascar'' | Belavker = | Hilberîner = | Edîtor = | Cih = | Sînematograf = | Kamera = | Mawe = 11 hûrdem | Şirket = | Kanal = | Lîsteya beşan = | Formata wenê = | Formata deng = | Weşana ewilî = | Weşana dawiyê = | Rewşe = | Ya pêşî = | Ya piştî = | Rêveberên hilberîneriyê = | Hejmara beşan = 149 | Wêne = | Jûrî = | Binwêne = | Cure = | Format = | Senarîst = | Derhêner = | Pêşkêş = | Lîstikvan = | Dublaj = | Hejmara sezonan = 3 | Kurdî dublaj = Heye | Jenerîk = | Muzîka vebûnê = | Muzîka dawî = | Bestekar = | Welat = {{Ala|DYA}} | Zimanê orjînal = | Ziman = | Bernameyên têkilîdar = }} '''Pengûenên Madagaskar''' [[rêzefîlm]]eke wêneguhêzî-anîmasyonî ya amerîkî ye. Şaxa fîlma [[Madagascar (fîlm)|''Madagascar'']] a ji 2005an ve li gerdûneke paralel a fîlmê pêk tê. Vêga, studyo ji civîna [[pengûen]]an li ser [[lemûr]]an ne xem bû û di berdewamiyê de dabeşkirinek taybetî nehesibandibû. Ew rêzefîlm li ser serpê hatiyên çar penguenan Skipper, Kowalski, Private û Rico Central Parka Baxçeyê Ajalan li New York Сity ye. Rêzefîlm ji 29ê çiriya paşîn a 2008an heya 19ê kanûna pêşîn 2015an li Dewletên Yekbûyî dihatweşandin. [[Zarok TV]] yekem car rêzefîlm bi [[dûblaj]]a kurdî nîşan da<ref>{{Jêder-malper |url=http://zarok.tv/Kurmanci/Program/Penguenen-Madagaskare |sernav=Pengûenên Madagaskar |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=Zarok TV |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2021 }}</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:Rêzefîlmên amerîkî]] n50i3j4n3eyptxb6ay7orc9op91iasa 0 96025 2062195 2062046 2026-06-17T13:33:58Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062195 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank rêzefîlm | Nav = Mala periyan | Belavker = | Hilberîner = | Edîtor = | Cih = | Sînematograf = | Kamera = | Mawe = | Şirket = | Kanal = [[Zarok TV]] | Lîsteya beşan = | Formata wenê = | Formata deng = | Weşana ewilî = | Weşana dawiyê = | Rewşe = | Ya pêşî = | Ya piştî = | Rêveberên hilberîneriyê = | Hejmara beşan = 26 | Wêne = Fairy World Spin5.JPG | Jûrî = | Binwêne = | Cure = | Format = | Senarîst = | Derhêner = | Pêşkêş = | Lîstikvan = | Dublaj = | Hejmara sezonan = | Kurdî dublaj = He ye | Jenerîk = | Muzîka vebûnê = | Muzîka dawî = | Bestekar = | Welat = {{Ala|DYA}} | Zimanê orjînal = | Ziman = | Bernameyên têkilîdar = }} '''Mala periyan'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://zaroktv.com.tr/Kurmanci/Program/Mala-Periyan |sernav=Mala Periyan |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=Zarok TV |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2021 }}</ref>(sernavê resen îngilîzî The Fairly OddParents) rêzefîlmeke kartonî ye ku ji hêla weşanxaneya amerîkî [[Nickelodeon]] û [[Viacom]] ve hat çêkirin, ji hêla [[Butch Hartman]] ve hatî çêkirin. Mîna [[Xwelîxan]] a [[Charles Perrault]], ew li ser [[Perî|periyên]] baş ne ku di mercên tengasiyê de li rex zarokan disekinin. == Naverok == Timmy Turner ê 10 salî digel dêûbavên xwe li bajarokê aşopî, bakurê Kalîforniya Dimmsdale dijî. Dêûbavên wî di derbarê mezinkirina xwe de pir xemsar in û timûtim Timmy ber bi pitika pitgir a sadîst Vicky ve dikin. Timmy li dibistanê jî hema hema berdewam tê çewisandin. Ji ber vê yekê periyên Cosmo û Wanda ji wî re wekî dêûbavên efsûnî hatine peywirdarkirin, ji ber ku her zarokek ku bi taybetî wextek dijwar derbas dibe, periyên wisa arîkar werdigire, ku ew dikarin her gav daxwazê ​​ji wan bikin. Timmy bi gelemperî daxwazên xwe bikar tîne da ku pirsgirêkên rojane çareser bike an jî bi hêsanî fikrên sabit rast bike. Lêbelê, zirara ku ew dide pirî caran ji sûdweriya ku hêvî dike re mezintir e. An jî tevlihevî hene ku Timmy ji berê de nedifikirî. Ji ber vê yekê, di dawiya gelek çîrokan de, ew dixwaze ku her tişt wekî berê be. Ev carinan ji hêla hin qaîdeyên daxwazê ​​ve dijwar dibe an jî tê asteng kirin, ji ber vê yekê Timmy neçar e ku li awayên nû bifikire. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:Rêzefîlm]] [[Kategorî:Rêzefîlmên amerîkî]] exyaja692o2gcl6tvfesy90tmy4onvv 0 97229 2062565 1788237 2026-06-18T10:00:05Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Wêje]] 2062565 wikitext text/x-wiki '''Wêjeya almanî''' ji wan nivîsarên wêjeyî yên bi [[zimanê almanî]] hatine nivîsandin pêk tê. Vê wêjeya ku li [[Almanya]], [[Awistirya]], perçên alman yên [[Swîsre]] û [[Belçîka]], [[Liechtenstein]], [[Tîrol a Başûr]] li Îtalyayê û hinekî kêm jî berhem ên dîasporaya alman hat nivîsandin. Wêjeya almanî ya dema nûjen bi piranî bi [[almaniya standard]] e, lê hin herikînên wêjeyê hene ku di dereceyek zêde an hindik de ji zaravayan (wek mînak Alemanî) bandor kirine. Wêjeya almanî ya serdema navîn wêjeya ku li Almanyayê hat nivîsandin, ji xanedana Karolenj dirêj dibe; dîrokên cûrbecûr ji bo bidawîbûna serdema navîn a wêjeyî ya alman hatine dayîn, [[Reformasyon]] (1517) xala qutkirina gengaza a herî dawî ye. Serdema Almanya Kevnar a Kevnar tête hesibandin ku heya nîvê sedsala 11an dom dike; berhemên herî navdar Hildebrandslied in û destanek lehengî ye ku wekî Heliand tête zanîn. Almaniya Navîn di sedsala 12an de dest pê dike; di nav berhemên sereke de Ring (nêzîkê 1410) û helbestên [[Oswald von Wolkenstein]] û [[Johannes von Tepl]] hene. Serdema Barok (1600 heya 1720) di wêjeya almanî de yek ji wan demên herî bi bereket bû. Wêjeya nûjen bi almanî bi nivîskarên [[Serdema onahîdariyê|serdema ronahîdariyê]] (wek [[Johann Gottfried Herder|Herder]]) dest pê dike. Tevgera Hestiyarî ya salên 1750-1770 bi [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] berhema ku herî zêde firotiye [[Jana Werther ( pirtûk)|Jana Werther]] (1774) bi dawî bûye. Tevgerên Klasîkîzma Sturm und Drang û Weimar ji hêla Johann Wolfgang von Goethe û [[Friedrich Schiller]] ve dihatin rêve birin. Romantîzma alman tevgera serdest a dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an bû . == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Wêje-şitil}} [[Kategorî:Wêjeya almanî| ]] 096dgn99zxqke5xmihscbkk1ngh80u1 0 123037 2062450 1834068 2026-06-18T08:15:22Z Wikihez 39702 2062450 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank zanîngeh |wêne=Istanbul University - Main gate.jpg |sernavê_wêne=Deriyê sereke yê Zanîngeha Stembolê | cure = Unîversîteya dewletê | dîrok = [[1933]]<ref>{{Jêder-malper |sernav=Bu üniversite, Fatih'in kurduğu üniversite değil |url=https://www.haberturk.com/yazarlar/fatih-altayli-1001/2448916-bu-universite-fatihin-kurdugu-universite-degil |roja-gihiştinê=2021-05-07 |malper=www.haberturk.com |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=İstanbul Üniversitesi tarihi yanlış biliniyor |url=https://odatv4.com/istanbul-universitesi-tarihi-yanlis-biliniyor-1104171200.html |roja-gihiştinê=2021-05-07 |malper=odatv |ziman=TR }}</ref> | rektor = Prof. Dr. Mahmut Ak | hejmar = 70.399<ref name="sayilarla.istanbul.edu.tr">{{Jêder-malper |url=https://sayilarla.istanbul.edu.tr/#/ |sernav=Sayılarla İstanbul Üniversitesi |malper=sayilarla.istanbul.edu.tr }}</ref> | personelên_akademîk = 4.101<ref name="sayilarla.istanbul.edu.tr"/> | derawa = Stembol, Tirkiye | malper = {{URL|http://www.istanbul.edu.tr/}} | nav = }} '''Zanîngeha Stembolê''' an jî '''Unîversîteya Stembolê''' ({{bi-tr|''İstanbul Üniversitesi''}}) [[unîversîte]]yeke dewletê ya lêkolînê ye ku li [[Stembol]], [[Tirkiye]]yê ye. [[Kampus]]a sereke li kêleka [[Meydana Beyazitê]], [[Fatih]]ê, li aliyê [[Ewropa]]yê yê bajêr e. Di {{girêdan|Rêzkirina Akademîk a Unîversîteyên Dinyayê|en|Academic Ranking of World Universities}} ({{bi-en|''Academic Ranking of World Universities''}}) ya 2019an de Unîversîteya Stembolê li dinyayê di rêza 401-500an de bû (1ê li Tirkiyê). Herwiha di "Zanistên Veterîneriyê" de jî di rêza 251-300an de, di "Doktoriya Klînîkî" de 401-500em, di "Dermannasî û Zanistên Devî" de 101-150an, di "Hemşîretî" de 201-300an û di "Teknolojiya Doktoriyê" de di rêza 301-400an de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/Istanbul-University.html |sernav=Istanbul University {{!}} Academic Ranking of World Universities - 2019 {{!}} Shanghai Ranking - 2019 |malper=shanghairanking.com |roja-gihiştinê=2021-09-07 |roja-arşîvê=2020-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201111205512/http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/Istanbul-University.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/veterinary-sciences.html |sernav=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2019 - Veterinary Sciences {{!}} Shanghai Ranking - 2019 |malper=shanghairanking.com |roja-gihiştinê=2021-09-07 |roja-arşîvê=2017-07-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170701081558/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/veterinary-sciences.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/clinical-medicine.html |sernav=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2019 - Clinical Medicine {{!}} Shanghai Ranking - 2019 |malper=shanghairanking.com |roja-gihiştinê=2021-09-07 |roja-arşîvê=2021-05-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210516132123/http://www.shanghairanking.com/shanghairanking-subject-rankings/clinical-medicine.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/dentistry-oral-sciences.html |sernav=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2019 - Dentistry & Oral Sciences {{!}} Shanghai Ranking - 2019 |malper=shanghairanking.com |roja-gihiştinê=2021-09-07 |roja-arşîvê=2021-03-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210308092207/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/dentistry-oral-sciences.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/nursing.html |sernav=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2019 - Nursing {{!}} Shanghai Ranking - 2019 |malper=shanghairanking.com |roja-gihiştinê=2021-09-07 |roja-arşîvê=2021-04-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210423051224/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/nursing.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/medical-technology.html |sernav=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2019 - Medical Technology {{!}} Shanghai Ranking - 2019 |malper=shanghairanking.com |roja-gihiştinê=2021-09-07 |roja-arşîvê=2020-11-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201128164255/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/medical-technology.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Fakulte û beşên unîversîteyê == * Fakulteya Doktoriyê * Fakulteya Hiqûqê * Fakulteya Edebiyatê * Fakulteya Zanistê * Fakulteya Ekonomiyê * Fakulteya Dermannasiyê * Fakulteya Diransaziyê * Fakulteya Birêvebirinê * Fakulteya Zanistên Siyasî * Fakulteya Ragihandinê * Fakulteya Zanistên Avê * Fakulteya Îlahiyatê * Fakulteya Tehsîla Dûr * Fakulteya Veguhastin û Lojîstîkê * Fakulteya Hemşîretiyê * Fakulteya Mîmariyê == Mezunên navdar == ; Reîscimhûrên Tirkiyeyê * [[Abdullah Gül]] ; Reîscimhûrên xerîb * [[David Ben-Gurion]], Damezrîner û Yekem Serokwezîrê [[Îsraêl]]ê * [[Îzhak Ben-Zvi]], Serokdewletê [[Îsraêl|Îsraîlê]] yê herî zêde serokdewletî kiriye ; Wezîrên Tirkiyeyê * [[Cemil Çiçek]] * [[Mehmet Ali Şahin]] ; Siyasetmedar * [[Ekrem İmamoğlu]] - Serokê belediyeyê yê Stembolê * [[Meral Akşener]] -Seroka [[İyi Parti|İYİ Partiyê]] * [[Nimet Baş|Nimet Bas]] - Wezîrê berê yê Tehsîlê ; Rojnamevan * [[Abdi İpekçi]] * [[Ahmet Şık]] * [[Halit Kıvanç]] * [[Hrant Dink]] * [[Metin Toker]] * [[Murat Belge]] * [[Nedim Şener]] * [[Uğur Dündar]] ;Zanyar * [[Ahmet Mete Işıkara]] * [[Alp Ikizler]] * [[Aykut Barka]] * [[Aziz Sancar]], Xelatgirê Nobela Kîmyayê * [[Cavit Orhan Tütengil]] * [[Engin Arık]] * [[Fuat Sezgin]] * [[Hulusi Behcet]] * [[Nazim Terzioglu]] * [[Muzafer Şerîf]] * [[Nüzhet Gökdoğan]] * [[Paris Pişmiş]] * [[Zeynel Mungan]] ; Nivîskar * [[Ahmet Hamdi Tanpinar]] * [[Duygu Asena]] * [[Mario Levi]] * [[Mıgırdiç Margosyan]] * [[Nihâl Atsız]] * [[İlhan Selçuk]]<ref name="nt">{{Jêder-nûçe |url=http://www.nationalturk.com/en/turkish-journalist-ilhan-selcuk-died-539647 |sernav=Turkish journalist İlhan Selçuk died |tarîx=2008-06-23 |xebat=National Turk |roja-gihiştinê=2010-07-06 }}</ref> * [[Orhan Pamuk]], Xelatgirê Nobela Edebiyatê * [[Reşat Nuri Güntekin]] ; Şaîr * [[Attila İlhan]] * Onat Kutlar * Orhan Veli ; Muzîkjen * [[Arif Mardin]] * [[Bülent Ortaçgil]] * [[Candan Erçetin]] * [[Ceza]] * [[Mercan Dede]] * [[Sadettin Kaynak]] * [[Sagopa Kajmer]] * [[Teoman (stranbêj)]] ; Yên din * [[Burcu Esmersoy]]<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://magazin.haberturk.com/herkes-bunu-konusuyor/haber/587013-sekreterdi-miss-turkeyde-4-oldu-tvde-parladi-dansla-dorukta |sernav=O Artık Bir Magazin Figürü |paşnav=İpek |pêşnav=Bülent |tarîx=1 kanûna paşîn 2011 |cih=Istanbul |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140803235959/http://magazin.haberturk.com/herkes-bunu-konusuyor/haber/587013-sekreterdi-miss-turkeyde-4-oldu-tvde-parladi-dansla-dorukta |roja-arşîvê=3 tebax 2014 |roja-gihiştinê=10 tebax 2016 |rojname=[[HaberTürk]] }}</ref> – Model * [[Cansu Dere]] – Aktrîs * [[Cüneyt Arkın]] — Aktor * [[Çağatay Ulusoy]] – Aktor * [[Deniz Gezmiş]] – Aktîvîst * [[Metin Erksan]] – Derhênerê fîlman * [[Okan Yalabık]] – Aktor * [[Özgü Namal]] – Aktrîs, Stranbêj * [[Tuncel Kurtiz]] – Aktor == Galerî == <gallery> Wêne:İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi binası.jpg|Fakulteya Edebiyatê Wêne:Istanbul University - 2013.jpg|Kampusa Beyazitê Wêne:Entrance to Istanbul University - Sultanahmet District - Istanbul - Turkey (5719887758).jpg|Kampusa Beyazitê Wêne:Istanbul university - 1453 - panoramio - nikola pu.jpg|Kampusa Beyazitê Wêne:Istanbul University Faculty of Political Sciences Gulhane Building.jpg|Fakulteya Zanistên Siyasî, Bînaya Gulhaneyê Wêne:Gardens of Istanbul University - Sulimaniyeh Mosque at Rear - Suleymaniye District - Istanbul - Turkey (5726369205).jpg|Baxçeyê Unîversîteya Stembolê - [[Süleymaniye Mosque|Mizgefta Suleymaniye]] li Paş Wêne:Süleymaniye Camii - İstanbul Üniversitesi - Aerial view.jpg|[[Süleymaniye Mosque|Mizgefta Süleymaniye]] - Unîversîteya Stembolê - Dîmena hewayî Wêne:İstanbul Üniversitesi.JPG|Dêriya Sereke û [[Beyazıt Tower|Birca Beyazit]] Wêne:Istanbul university 47.jpg|Hewşa Fakulteya Edebiyatê Wêne:Watchtower Istanbul University.jpg|[[Beyazıt Tower|Birca Beyazit]] li Kampusa sereke Wêne:Atatürk in Istanbul University Faculty of Law.jpg|[[Mustafa Kemal Atatürk]] di Fakulteya Hiqûqê de Wêne:Beyazıt uni..JPG|Kampusa Beyazitê Wêne:İstanbul Üniversitesi Rıdvan Çelikel Arkeoloji Müzesi.jpg|Muzeya Arkeolojiyê ya Rıdvan Çelikel, Unîversîteya Stembolê </gallery> == Çavkanî == {{Werger çavkanî|en|Istanbul University|oldid=1032273995}} {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.istanbul.edu.tr/ Malpera Unîversîteya Stembolê] (bi tirkî û inglîzî) * [http://www.istanbul.edu.tr/tarihce.php Tarîxa Zanîngeha Stembolê] (bi tirkî) {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1933an li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Zanîngehên Stembolê|Stembolê]] fkji15y9re4zkn2ppyt5182pq9ulvq9 2062476 2062450 2026-06-18T08:23:39Z Wikihez 39702 [[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +{{[[Şablon:Agahîdanka giştî|Agahîdanka giştî]]}} 2062476 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wdneyîne = damezrîner | wêne = Istanbul University - Main gate.jpg | sernavê_wêne = Deriyê sereke yê Zanîngeha Stembolê | personelên_akademîk = | dema_avabûnê = [[1933]]<ref>{{Jêder-malper |sernav=Bu üniversite, Fatih'in kurduğu üniversite değil |url=https://www.haberturk.com/yazarlar/fatih-altayli-1001/2448916-bu-universite-fatihin-kurdugu-universite-degil |roja-gihiştinê=2021-05-07 |malper=www.haberturk.com |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=İstanbul Üniversitesi tarihi yanlış biliniyor |url=https://odatv4.com/istanbul-universitesi-tarihi-yanlis-biliniyor-1104171200.html |roja-gihiştinê=2021-05-07 |malper=odatv |ziman=TR }}</ref> | hejmara_xwendekaran = 70.399<ref name="sayilarla.istanbul.edu.tr">{{Jêder-malper |url=https://sayilarla.istanbul.edu.tr/#/ |sernav=Sayılarla İstanbul Üniversitesi |malper=sayilarla.istanbul.edu.tr }}</ref> | etîketa_rêveber4 = Personelên akademîk |navê_rêveber4 =4.101<ref name="sayilarla.istanbul.edu.tr"/> }} '''Zanîngeha Stembolê''' an jî '''Unîversîteya Stembolê''' ({{bi-tr|''İstanbul Üniversitesi''}}) [[unîversîte]]yeke dewletê ya lêkolînê ye ku li [[Stembol]], [[Tirkiye]]yê ye. [[Kampus]]a sereke li kêleka [[Meydana Beyazitê]], [[Fatih]]ê, li aliyê [[Ewropa]]yê yê bajêr e. Di {{girêdan|Rêzkirina Akademîk a Unîversîteyên Dinyayê|en|Academic Ranking of World Universities}} ({{bi-en|''Academic Ranking of World Universities''}}) ya 2019an de Unîversîteya Stembolê li dinyayê di rêza 401-500an de bû (1ê li Tirkiyê). Herwiha di "Zanistên Veterîneriyê" de jî di rêza 251-300an de, di "Doktoriya Klînîkî" de 401-500em, di "Dermannasî û Zanistên Devî" de 101-150an, di "Hemşîretî" de 201-300an û di "Teknolojiya Doktoriyê" de di rêza 301-400an de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/Istanbul-University.html |sernav=Istanbul University {{!}} Academic Ranking of World Universities - 2019 {{!}} Shanghai Ranking - 2019 |malper=shanghairanking.com |roja-gihiştinê=2021-09-07 |roja-arşîvê=2020-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201111205512/http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/Istanbul-University.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/veterinary-sciences.html |sernav=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2019 - Veterinary Sciences {{!}} Shanghai Ranking - 2019 |malper=shanghairanking.com |roja-gihiştinê=2021-09-07 |roja-arşîvê=2017-07-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170701081558/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/veterinary-sciences.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/clinical-medicine.html |sernav=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2019 - Clinical Medicine {{!}} Shanghai Ranking - 2019 |malper=shanghairanking.com |roja-gihiştinê=2021-09-07 |roja-arşîvê=2021-05-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210516132123/http://www.shanghairanking.com/shanghairanking-subject-rankings/clinical-medicine.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/dentistry-oral-sciences.html |sernav=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2019 - Dentistry & Oral Sciences {{!}} Shanghai Ranking - 2019 |malper=shanghairanking.com |roja-gihiştinê=2021-09-07 |roja-arşîvê=2021-03-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210308092207/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/dentistry-oral-sciences.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/nursing.html |sernav=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2019 - Nursing {{!}} Shanghai Ranking - 2019 |malper=shanghairanking.com |roja-gihiştinê=2021-09-07 |roja-arşîvê=2021-04-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210423051224/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/nursing.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/medical-technology.html |sernav=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2019 - Medical Technology {{!}} Shanghai Ranking - 2019 |malper=shanghairanking.com |roja-gihiştinê=2021-09-07 |roja-arşîvê=2020-11-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201128164255/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/medical-technology.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Fakulte û beşên unîversîteyê == * Fakulteya Doktoriyê * Fakulteya Hiqûqê * Fakulteya Edebiyatê * Fakulteya Zanistê * Fakulteya Ekonomiyê * Fakulteya Dermannasiyê * Fakulteya Diransaziyê * Fakulteya Birêvebirinê * Fakulteya Zanistên Siyasî * Fakulteya Ragihandinê * Fakulteya Zanistên Avê * Fakulteya Îlahiyatê * Fakulteya Tehsîla Dûr * Fakulteya Veguhastin û Lojîstîkê * Fakulteya Hemşîretiyê * Fakulteya Mîmariyê == Mezunên navdar == ; Reîscimhûrên Tirkiyeyê * [[Abdullah Gül]] ; Reîscimhûrên xerîb * [[David Ben-Gurion]], Damezrîner û Yekem Serokwezîrê [[Îsraêl]]ê * [[Îzhak Ben-Zvi]], Serokdewletê [[Îsraêl|Îsraîlê]] yê herî zêde serokdewletî kiriye ; Wezîrên Tirkiyeyê * [[Cemil Çiçek]] * [[Mehmet Ali Şahin]] ; Siyasetmedar * [[Ekrem İmamoğlu]] - Serokê belediyeyê yê Stembolê * [[Meral Akşener]] -Seroka [[İyi Parti|İYİ Partiyê]] * [[Nimet Baş|Nimet Bas]] - Wezîrê berê yê Tehsîlê ; Rojnamevan * [[Abdi İpekçi]] * [[Ahmet Şık]] * [[Halit Kıvanç]] * [[Hrant Dink]] * [[Metin Toker]] * [[Murat Belge]] * [[Nedim Şener]] * [[Uğur Dündar]] ;Zanyar * [[Ahmet Mete Işıkara]] * [[Alp Ikizler]] * [[Aykut Barka]] * [[Aziz Sancar]], Xelatgirê Nobela Kîmyayê * [[Cavit Orhan Tütengil]] * [[Engin Arık]] * [[Fuat Sezgin]] * [[Hulusi Behcet]] * [[Nazim Terzioglu]] * [[Muzafer Şerîf]] * [[Nüzhet Gökdoğan]] * [[Paris Pişmiş]] * [[Zeynel Mungan]] ; Nivîskar * [[Ahmet Hamdi Tanpinar]] * [[Duygu Asena]] * [[Mario Levi]] * [[Mıgırdiç Margosyan]] * [[Nihâl Atsız]] * [[İlhan Selçuk]]<ref name="nt">{{Jêder-nûçe |url=http://www.nationalturk.com/en/turkish-journalist-ilhan-selcuk-died-539647 |sernav=Turkish journalist İlhan Selçuk died |tarîx=2008-06-23 |xebat=National Turk |roja-gihiştinê=2010-07-06 }}</ref> * [[Orhan Pamuk]], Xelatgirê Nobela Edebiyatê * [[Reşat Nuri Güntekin]] ; Şaîr * [[Attila İlhan]] * Onat Kutlar * Orhan Veli ; Muzîkjen * [[Arif Mardin]] * [[Bülent Ortaçgil]] * [[Candan Erçetin]] * [[Ceza]] * [[Mercan Dede]] * [[Sadettin Kaynak]] * [[Sagopa Kajmer]] * [[Teoman (stranbêj)]] ; Yên din * [[Burcu Esmersoy]]<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://magazin.haberturk.com/herkes-bunu-konusuyor/haber/587013-sekreterdi-miss-turkeyde-4-oldu-tvde-parladi-dansla-dorukta |sernav=O Artık Bir Magazin Figürü |paşnav=İpek |pêşnav=Bülent |tarîx=1 kanûna paşîn 2011 |cih=Istanbul |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140803235959/http://magazin.haberturk.com/herkes-bunu-konusuyor/haber/587013-sekreterdi-miss-turkeyde-4-oldu-tvde-parladi-dansla-dorukta |roja-arşîvê=3 tebax 2014 |roja-gihiştinê=10 tebax 2016 |rojname=[[HaberTürk]] }}</ref> – Model * [[Cansu Dere]] – Aktrîs * [[Cüneyt Arkın]] — Aktor * [[Çağatay Ulusoy]] – Aktor * [[Deniz Gezmiş]] – Aktîvîst * [[Metin Erksan]] – Derhênerê fîlman * [[Okan Yalabık]] – Aktor * [[Özgü Namal]] – Aktrîs, Stranbêj * [[Tuncel Kurtiz]] – Aktor == Galerî == <gallery> Wêne:İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi binası.jpg|Fakulteya Edebiyatê Wêne:Istanbul University - 2013.jpg|Kampusa Beyazitê Wêne:Entrance to Istanbul University - Sultanahmet District - Istanbul - Turkey (5719887758).jpg|Kampusa Beyazitê Wêne:Istanbul university - 1453 - panoramio - nikola pu.jpg|Kampusa Beyazitê Wêne:Istanbul University Faculty of Political Sciences Gulhane Building.jpg|Fakulteya Zanistên Siyasî, Bînaya Gulhaneyê Wêne:Gardens of Istanbul University - Sulimaniyeh Mosque at Rear - Suleymaniye District - Istanbul - Turkey (5726369205).jpg|Baxçeyê Unîversîteya Stembolê - [[Süleymaniye Mosque|Mizgefta Suleymaniye]] li Paş Wêne:Süleymaniye Camii - İstanbul Üniversitesi - Aerial view.jpg|[[Süleymaniye Mosque|Mizgefta Süleymaniye]] - Unîversîteya Stembolê - Dîmena hewayî Wêne:İstanbul Üniversitesi.JPG|Dêriya Sereke û [[Beyazıt Tower|Birca Beyazit]] Wêne:Istanbul university 47.jpg|Hewşa Fakulteya Edebiyatê Wêne:Watchtower Istanbul University.jpg|[[Beyazıt Tower|Birca Beyazit]] li Kampusa sereke Wêne:Atatürk in Istanbul University Faculty of Law.jpg|[[Mustafa Kemal Atatürk]] di Fakulteya Hiqûqê de Wêne:Beyazıt uni..JPG|Kampusa Beyazitê Wêne:İstanbul Üniversitesi Rıdvan Çelikel Arkeoloji Müzesi.jpg|Muzeya Arkeolojiyê ya Rıdvan Çelikel, Unîversîteya Stembolê </gallery> == Çavkanî == {{Werger çavkanî|en|Istanbul University|oldid=1032273995}} {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.istanbul.edu.tr/ Malpera Unîversîteya Stembolê] (bi tirkî û inglîzî) * [http://www.istanbul.edu.tr/tarihce.php Tarîxa Zanîngeha Stembolê] (bi tirkî) {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1933an li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Zanîngehên Stembolê|Stembolê]] 3jujt4yfc2icadf17kl9n0u8t0oe526 2062499 2062476 2026-06-18T08:53:01Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Binê standard kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2062499 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wdneyîne = damezrîner | wêne = Istanbul University - Main gate.jpg | sernavê_wêne = Deriyê sereke yê Zanîngeha Stembolê | personelên_akademîk = | dema_avabûnê = [[1933]]<ref>{{Jêder-malper |sernav=Bu üniversite, Fatih'in kurduğu üniversite değil |url=https://www.haberturk.com/yazarlar/fatih-altayli-1001/2448916-bu-universite-fatihin-kurdugu-universite-degil |roja-gihiştinê=2021-05-07 |malper=www.haberturk.com |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=İstanbul Üniversitesi tarihi yanlış biliniyor |url=https://odatv4.com/istanbul-universitesi-tarihi-yanlis-biliniyor-1104171200.html |roja-gihiştinê=2021-05-07 |malper=odatv |ziman=TR }}</ref> | hejmara_xwendekaran = 70.399<ref name="sayilarla.istanbul.edu.tr">{{Jêder-malper |url=https://sayilarla.istanbul.edu.tr/#/ |sernav=Sayılarla İstanbul Üniversitesi |malper=sayilarla.istanbul.edu.tr }}</ref> | etîketa_rêveber4 = Personelên akademîk | navê_rêveber4 = 4.101<ref name="sayilarla.istanbul.edu.tr"/> }} '''Zanîngeha Stembolê''' an jî '''Unîversîteya Stembolê''' ({{bi-tr|''İstanbul Üniversitesi''}}) [[unîversîte]]yeke dewletê ya lêkolînê ye ku li [[Stembol]], [[Tirkiye]]yê ye. [[Kampus]]a sereke li kêleka [[Meydana Beyazitê]], [[Fatih]]ê, li aliyê [[Ewropa]]yê yê bajêr e. Di {{girêdan|Rêzkirina Akademîk a Unîversîteyên Dinyayê|en|Academic Ranking of World Universities}} ({{bi-en|''Academic Ranking of World Universities''}}) ya 2019an de Unîversîteya Stembolê li dinyayê di rêza 401-500an de bû (1ê li Tirkiyê). Herwiha di "Zanistên Veterîneriyê" de jî di rêza 251-300an de, di "Doktoriya Klînîkî" de 401-500em, di "Dermannasî û Zanistên Devî" de 101-150an, di "Hemşîretî" de 201-300an û di "Teknolojiya Doktoriyê" de di rêza 301-400an de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/Istanbul-University.html |sernav=Istanbul University {{!}} Academic Ranking of World Universities - 2019 {{!}} Shanghai Ranking - 2019 |malper=shanghairanking.com |roja-gihiştinê=2021-09-07 |roja-arşîvê=2020-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201111205512/http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/Istanbul-University.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/veterinary-sciences.html |sernav=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2019 - Veterinary Sciences {{!}} Shanghai Ranking - 2019 |malper=shanghairanking.com |roja-gihiştinê=2021-09-07 |roja-arşîvê=2017-07-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170701081558/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/veterinary-sciences.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/clinical-medicine.html |sernav=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2019 - Clinical Medicine {{!}} Shanghai Ranking - 2019 |malper=shanghairanking.com |roja-gihiştinê=2021-09-07 |roja-arşîvê=2021-05-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210516132123/http://www.shanghairanking.com/shanghairanking-subject-rankings/clinical-medicine.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/dentistry-oral-sciences.html |sernav=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2019 - Dentistry & Oral Sciences {{!}} Shanghai Ranking - 2019 |malper=shanghairanking.com |roja-gihiştinê=2021-09-07 |roja-arşîvê=2021-03-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210308092207/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/dentistry-oral-sciences.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/nursing.html |sernav=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2019 - Nursing {{!}} Shanghai Ranking - 2019 |malper=shanghairanking.com |roja-gihiştinê=2021-09-07 |roja-arşîvê=2021-04-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210423051224/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/nursing.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/medical-technology.html |sernav=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2019 - Medical Technology {{!}} Shanghai Ranking - 2019 |malper=shanghairanking.com |roja-gihiştinê=2021-09-07 |roja-arşîvê=2020-11-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201128164255/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/medical-technology.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Fakulte û beşên unîversîteyê == * Fakulteya Doktoriyê * Fakulteya Hiqûqê * Fakulteya Edebiyatê * Fakulteya Zanistê * Fakulteya Ekonomiyê * Fakulteya Dermannasiyê * Fakulteya Diransaziyê * Fakulteya Birêvebirinê * Fakulteya Zanistên Siyasî * Fakulteya Ragihandinê * Fakulteya Zanistên Avê * Fakulteya Îlahiyatê * Fakulteya Tehsîla Dûr * Fakulteya Veguhastin û Lojîstîkê * Fakulteya Hemşîretiyê * Fakulteya Mîmariyê == Mezunên navdar == ; Reîscimhûrên Tirkiyeyê * [[Abdullah Gül]] ; Reîscimhûrên xerîb * [[David Ben-Gurion]], Damezrîner û Yekem Serokwezîrê [[Îsraêl]]ê * [[Îzhak Ben-Zvi]], Serokdewletê [[Îsraêl|Îsraîlê]] yê herî zêde serokdewletî kiriye ; Wezîrên Tirkiyeyê * [[Cemil Çiçek]] * [[Mehmet Ali Şahin]] ; Siyasetmedar * [[Ekrem İmamoğlu]] - Serokê belediyeyê yê Stembolê * [[Meral Akşener]] -Seroka [[İyi Parti|İYİ Partiyê]] * [[Nimet Baş|Nimet Bas]] - Wezîrê berê yê Tehsîlê ; Rojnamevan * [[Abdi İpekçi]] * [[Ahmet Şık]] * [[Halit Kıvanç]] * [[Hrant Dink]] * [[Metin Toker]] * [[Murat Belge]] * [[Nedim Şener]] * [[Uğur Dündar]] ;Zanyar * [[Ahmet Mete Işıkara]] * [[Alp Ikizler]] * [[Aykut Barka]] * [[Aziz Sancar]], Xelatgirê Nobela Kîmyayê * [[Cavit Orhan Tütengil]] * [[Engin Arık]] * [[Fuat Sezgin]] * [[Hulusi Behcet]] * [[Nazim Terzioglu]] * [[Muzafer Şerîf]] * [[Nüzhet Gökdoğan]] * [[Paris Pişmiş]] * [[Zeynel Mungan]] ; Nivîskar * [[Ahmet Hamdi Tanpinar]] * [[Duygu Asena]] * [[Mario Levi]] * [[Mıgırdiç Margosyan]] * [[Nihâl Atsız]] * [[İlhan Selçuk]]<ref name="nt">{{Jêder-nûçe |url=http://www.nationalturk.com/en/turkish-journalist-ilhan-selcuk-died-539647 |sernav=Turkish journalist İlhan Selçuk died |tarîx=2008-06-23 |xebat=National Turk |roja-gihiştinê=2010-07-06 }}</ref> * [[Orhan Pamuk]], Xelatgirê Nobela Edebiyatê * [[Reşat Nuri Güntekin]] ; Şaîr * [[Attila İlhan]] * Onat Kutlar * Orhan Veli ; Muzîkjen * [[Arif Mardin]] * [[Bülent Ortaçgil]] * [[Candan Erçetin]] * [[Ceza]] * [[Mercan Dede]] * [[Sadettin Kaynak]] * [[Sagopa Kajmer]] * [[Teoman (stranbêj)]] ; Yên din * [[Burcu Esmersoy]]<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://magazin.haberturk.com/herkes-bunu-konusuyor/haber/587013-sekreterdi-miss-turkeyde-4-oldu-tvde-parladi-dansla-dorukta |sernav=O Artık Bir Magazin Figürü |paşnav=İpek |pêşnav=Bülent |tarîx=1 kanûna paşîn 2011 |cih=Istanbul |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140803235959/http://magazin.haberturk.com/herkes-bunu-konusuyor/haber/587013-sekreterdi-miss-turkeyde-4-oldu-tvde-parladi-dansla-dorukta |roja-arşîvê=3 tebax 2014 |roja-gihiştinê=10 tebax 2016 |rojname=[[HaberTürk]] }}</ref> – Model * [[Cansu Dere]] – Aktrîs * [[Cüneyt Arkın]] — Aktor * [[Çağatay Ulusoy]] – Aktor * [[Deniz Gezmiş]] – Aktîvîst * [[Metin Erksan]] – Derhênerê fîlman * [[Okan Yalabık]] – Aktor * [[Özgü Namal]] – Aktrîs, Stranbêj * [[Tuncel Kurtiz]] – Aktor == Galerî == <gallery> Wêne:İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi binası.jpg|Fakulteya Edebiyatê Wêne:Istanbul University - 2013.jpg|Kampusa Beyazitê Wêne:Entrance to Istanbul University - Sultanahmet District - Istanbul - Turkey (5719887758).jpg|Kampusa Beyazitê Wêne:Istanbul university - 1453 - panoramio - nikola pu.jpg|Kampusa Beyazitê Wêne:Istanbul University Faculty of Political Sciences Gulhane Building.jpg|Fakulteya Zanistên Siyasî, Bînaya Gulhaneyê Wêne:Gardens of Istanbul University - Sulimaniyeh Mosque at Rear - Suleymaniye District - Istanbul - Turkey (5726369205).jpg|Baxçeyê Unîversîteya Stembolê - [[Süleymaniye Mosque|Mizgefta Suleymaniye]] li Paş Wêne:Süleymaniye Camii - İstanbul Üniversitesi - Aerial view.jpg|[[Süleymaniye Mosque|Mizgefta Süleymaniye]] - Unîversîteya Stembolê - Dîmena hewayî Wêne:İstanbul Üniversitesi.JPG|Dêriya Sereke û [[Beyazıt Tower|Birca Beyazit]] Wêne:Istanbul university 47.jpg|Hewşa Fakulteya Edebiyatê Wêne:Watchtower Istanbul University.jpg|[[Beyazıt Tower|Birca Beyazit]] li Kampusa sereke Wêne:Atatürk in Istanbul University Faculty of Law.jpg|[[Mustafa Kemal Atatürk]] di Fakulteya Hiqûqê de Wêne:Beyazıt uni..JPG|Kampusa Beyazitê Wêne:İstanbul Üniversitesi Rıdvan Çelikel Arkeoloji Müzesi.jpg|Muzeya Arkeolojiyê ya Rıdvan Çelikel, Unîversîteya Stembolê </gallery> == Çavkanî == {{Werger çavkanî|en|Istanbul University|oldid=1032273995}} {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.istanbul.edu.tr/ Malpera Unîversîteya Stembolê] (bi tirkî û inglîzî) * [http://www.istanbul.edu.tr/tarihce.php Tarîxa Zanîngeha Stembolê] (bi tirkî) {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1453an li Ewropayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1933an li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Zanîngehên Stembolê|Stembolê]] gokenahuavj5fgirb8zhhht385rdbs5 0 123168 2062193 2062049 2026-06-17T13:33:53Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062193 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2024}} {{bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank rêzefîlm | Nav = Monsters at Work | Wêne = Monsters at Work logo.svg | Binwêne = | Cure = | Format = [[Xêzefîlm]] | Senarîst = | Derhêner = | Pêşkêş = | Lîstikvan = | Jûrî = | Dublaj = | Kurdî dublaj = | Jenerîk = | Muzîka vebûnê = | Muzîka dawî = | Bestekar = | Welat = [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]] | Zimanê orjînal = [[Îngilîzî]] | Ziman = | Hejmara sezonan = 2 | Hejmara beşan = 20 | Lîsteya beşan = | Rêveberên hilberîneriyê = | Hilberîner = | Edîtor = | Cih = | Sînematograf = | Kamera = | Mawe = | Şirket = | Belavker = | Kanal = [[Disney Channel]] | Formata wenê = | Formata deng = | Weşana ewilî = | Weşana dawiyê = | Rewşe = | Ya pêşî = | Ya piştî = | Bernameyên têkilîdar = }} '''Monsters at Work''' [[rêzefîlm]]ekî li ser kanala televîzyonê [[Disney Channel]] e. Ew yekem carî di TVyê de di 7ê tîrmeha 2021ê de bû. Bername li ser Sulley û Mike, berpirsiyarên pargîdaniyê ye. Rojek piştî girtina birêz Waternoose, fabrîka Monsters, Inc. derbasbûna hêza kenê dike. Tylor Tuskmon, ku ji Zanîngeha Monstersê mezûn bû Scare Major, wekî mekanîkî di tîmê tesîsên kargehê de dixebite, xeyal dike ku li gel Sulley û Mike bixebite. Di vê navberê de, Sulley û Mike bi ceribandin û tengasiyên birêvebirina pargîdaniyê re rû bi rû dimînin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Fîlm-şitil}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:Rêzefîlm]] 13c4q3xiura9ojntasg0r25mczyephr 0 125195 2062585 1822435 2026-06-18T11:40:17Z Avestaboy 34898 /* Rêzefîlm */ 2062585 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî}} '''Professor Zamorra''' (bi kurdî: ''Profesor Zamorra'') sernavê [[rêzeromana aşopî ya tarî|rêzeromanên aşopî yên tarî]] (''Dark fantasy'') ye ku ji 2ê hezîrana 1974an vir ve her du hefteyan carekê ji hêla weşanxaneya [[Bastei Verlag]] ve wek romanên lênûsk tê çapandin. Profesor Zamorra jî navê [[serleheng]]ê rêzeromanê ye. == Rêzefîlm == Rêzefîlm jî ji hêla [[Helmut Rellergerd]] ([[Jason Dark]]) ve hate afirandin. Lêbelê, wî tenê yek bergek di nav rêzeromanê de nivîsand. Lêbelê, di hundurê rêzeromana ''[[Geisterjäger John Sinclair|John Sinclair]]'' de bi du-beş re ''Der Hexer von Paris'' ("Efsûngerê Parîsê") û ''Gefangen in der Mikrowelt'' ("Di cîhana mîkro de asê mane") (bergên 64 û 65) re [[honaka dorbidor]] heye. Ji hêla dîrokî ve, rêzeroman dikare wekî bersiva Bastei-Verlag ji rêzeromana serketî [[Dämonenkiller]] ji hêla weşanxaneya [[Pabel]] ve were dîtin, ku ji sala 1973an vir ve di destpêkê de wekî rêzeromaneke beşek ji rêzeromana [[Vampir-Horror-Roman]] hate weşandin. == Çapa dîjîtal == Ji kanûna paşîn a 2014an vir ve, rêzeroman di heman demê de wekî çapeke dîjîtal li Bastei Lübbe Verlag jî heye, ku dest bi beşa 1034an dike. Ji xeynî tirs û aşopiyê, Professor Zamorra hêmanên [[honaka zanistî]] jî dihewîne. Romana yekem a bi sernavê ''Das Schloß der Dämonen'' ("Qesra cinan") ji aliyê [[Susanne Wiemer]] ve hatiye nivîsandin. Rêzeroman nuha zêdetirî 1200 romanên takekesî û 52 pirtûk hene ku ji hêla [[weşanxaneya Zaubermond]] ve heya 2015an hatine çapandin. Di sala 1994an de romana ''Kristall der Macht'' ("Belûra hêzî") rêzeromana lênûskan a şeş-beşî ya li ser Damon û Byanca di Rêya Xwedawendan de ji nû ve wek [[pirtûka berîkê]] çap bû. Ev yek Professor Zamorra dike rêzeromana herî kevn a nepenî a ku hîn jî hatiye weşandin (''Geisterjäger John Sinclair'' ji sala 1978an vir ve tenê wekî rêzek serbixwe heye). Ev çend sal e cure çapa duyem bi taybetî ji aliyê weşanxaneya [[Romantruhe]] ve tê çapandin, ku di serî de sê û paşê jî du hejmarên takekesî di pirtûkek an guldesteyê de bi navê ''Liebhaber-Edition'' ("Çapa hezkiriyan") hatine berhevkirin. Ji bo demekê rêzeya şanoya radyoyî jî hat weşandin. == Berga 1200em (2020) == Di 26ê gulana 2020an de, cilda 1200 ''Tanz des Satyrs'' ji hêla [[Thilo Schwichtenberg]] ve hate weşandin, ya ku tê de endamên koma [[folkpagan]] a [[Faun (koma muzîkê)|Faun]] wekî karakterên romanê rola mêvanî lîstin. == Nivîskarên sereke == Nivîskarê sereke ''[[Werner Kurt Giesa]]'' bi nasnavê ''[[Robert Lamont]]'' bû. Ev nasnav di destpêkê de ji bo nivîskarên cihêreng wekî nasnavek kolektîv hate bikaranîn heya ku Werner Kurt Giesa di salên 1980an de bû yekane nivîskarê rêzeromanê. Ew bi berga 111em ''Lockruf aus dem Jenseits'' ("Bang ji axretê") ket rêzromanê. Ji bergên 600em ve, nivîskarên mêvan her ku diçe zêdetir ketin rêzromanê, ji ber ku Giesa ji ber projeyên din ên domdar, di heman demê de ji ber pirsgirêkên tenduristiyê jî heya mirina xwe nema dikaribû hemû romanên rêzromanê bi serê xwe binivîsîne. Niha [[Oliver Müller]], [[Thilo Schwichtenberg]], [[Christian Schwarz]], [[Simon Borner]], [[Michael Breuer]], [[Manfred Weinland]], di nav de, ji bo rêzeromana ''Professor Zamorra'' re dinivîsin. === Nivîskarên din === Nivîskarên din ev in: [[Volker Krämer (Schriftsteller)|Volker Krämer]], [[Dario Vandis]], [[Dirk van den Boom]], [[Rolf Michael]], [[Wolfgang Hohlbein]], [[Andreas Brandhorst]], [[Frank Helgath]], [[Michael Kubiak]], [[Wilfried A. Hary]], [[Kurt Brand (Schriftsteller)|Kurt Brand]], [[Susanne U. Wiemer]], [[Helmut Rellergerd]], [[Friedrich Tenkrat]], [[Walter Appel]], [[Claudia Kern]], [[Horst Friedrichs (Autor)|Horst Friedrichs]], [[Kurt Maurer]], [[Gerhard Hartsch]], [[Holger Friedrichs]], [[Dieter Saupe]], [[Traute Mahn]], [[Mario Werder]], [[Michael Hrdinka]], [[Hans Wolf Sommer]], [[Jürgen Duensing]], [[Hans-Joachim von Koblinski]], [[Uwe Anton]], [[Martin Barkawitz]], [[Veronique Wille]], [[Stefan Hensch]], [[Florian Hilleberg]], Stephanie Seidel, Andreas Decker, [[Andreas Suchanek (Autor)|Andreas Suchanek]], [[Oliver Fröhlich]] û [[Anika Klüver]]. == Honaka dorbidor == Di bergê jimare 122an de ''Der Fluch aus dem Dschungel'' (nifir ji cengelê) ji sira romanan ''[[Gespenster-Krimi]]'' di sala 1976an de di navbera Profesor Zamorra û John Sinclair de yekem car honaka dorbidor (crossover) hebû.Di sala 1979an de sê serpêhatiyên hevbeş ên din di nav rêzeromana ''Geisterjäger John Sinclair'' de hebûn. Ev bergên 55 ''Todeszone London'' (Qada Mirinê ya Londonê), 64 ''Der Hexer von Paris'' (Efsûnkarê Parîsê) û 65 ''Gefangen in der Mikrowelt'' (Di cîhana Mîkroyî de girtî) ne. Profesor û John Sinclair di sala 2018an de di romanên Zamorra (bergê 1141) ''Vereint (''Yekbûyî) û bergê 1142 ''Krieg zweier Welten'' (Şerê du cîhanan) de dîsa hevkarî kirin. Sala paşîn li [[şeva cejna cadûyan]] (Halloween)-ê di navbera her du rêzromanên lênûskan de honaka dorbidor a din hebû. Bergê 1141 ''Vereint'' jî berdewam dike ku behsa Dorian Hunter ji rêzeromana ''Dämonenkiller'' bike. Zêdetir honakên dorbidor rêzeromana Geisterjäger John Sinclair ji serlehengên din ên romanê re di destpêkê de Professor Zamorra di heman gerdûna rêzeyî de wekî ''[[Tony Ballard]]'', ''[[Damona King]]'', ''[[Mark Baxter]] û [[Der Hexer von Salem]]'' de lîstin. Ji ber pêşkeftinên di rêzeromanên têkildar de, Ballard, Sinclair û Zamorra ji hev veqetiyan - ji ber vê yekê honakên dorbidor yên paşîn tenê bi hîleyek bi gerdûnên alternatîv re gengaz bûn. == Kovara fanan == Kovarek fanan ji destpêkê ve, ku ji hêla Manfred Weinland ve hate destpêkirin, hîn jî di bin sernavê ''Merlins Stern'' (Stêrka Merlin) weşandî dibe . Şaxê vê kovara fanan, MSK (Merlins Stern Kids – Kids (zarok) wekî nîşanek bû ku ev celeb zarokek Stêrka Merlin bû, ew ne nîşana koma armanc e), ku çend sal şûnda hat afirandin û heta îro jî tê weşandin. == Şanoya radyoyî == Profesor Zamorra di şanoya radyoyî Geisterjäger John Sinclair de, ku tê de ji hêla [[Douglas Welbat]] ve deng vedabû, sê beşên mêvanî hebûn. Şanoya radyoyî ku bi Zamorra re dilîze beşên 12 ''Der Hexer von Paris'', 13 ''Gefangen in der Mikrowelt'' û 65 ''Das Vampirnest'' in. Di 2008an de, labela canora medya hewl da ku şanoyek radyoyî ya Professor Zamorra adapte bike.Bi tevahî çar beş derketin, ku adaptasyona romana çar-beşî ya bergên 500-503 bûn.Soundtrack ji aliyê  [[Carsten Bohn]] ve hatiye çêkirin. [[Alexander von Wieding]] berpirsiyarê wêneyên sernavê yên bergê CDyê bû. Di axiveran de [[Henry König]] wek vebêjer, [[Gerhart Hinze]] wek Zamorra û Christine Pappert wek Nicole Duval hebûn. * <nowiki>''</nowiki>Die Quelle des Lebens<nowiki>''</nowiki> ( beşa 1) (23ê gulana 2008an ) * <nowiki>''</nowiki>Der Biss der Kobra<nowiki>''</nowiki> (beşa 2) (28ê çiriya paşîn a 2008an) * <nowiki>''</nowiki>Das Schwert des Vampirs<nowiki>''</nowiki> (beşa 3) (27ê sibata 2009an) * <nowiki>''</nowiki>Der Stierdämon<nowiki>''</nowiki> (beşa 4) (27ê sibata 2009an) == Pirtûk == * Robert Hillier, Andreas Huber: ''500 mal Professor Zamorra, 500 mal Werner Kurt Giesa.'' Erster Deutscher Fantasy-Club, ISBN 3-924443-62-9. == Girêdanên derve == * [http://www.bastei.de/indices/index_allgemein_759.html Arşîva - Zamorra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190306163649/http://www.bastei.de/indices/index_allgemein_759.html |date=2019-03-06 }} ya Bastei-Verlag * [http://www.gruselromane.de/professor_zamorra/ Professor Zamorra] li ser Gruselromane.de * [http://www.pz-info.de/ Professor Zamorra], Heftübersicht mit Inhaltsangaben auf pz-info.de * [http://www.romanarchiv.de/wiki/Professor_Zamorra Professor Zamorra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220304135916/http://www.romanarchiv.de/wiki/Professor_Zamorra |date=2022-03-04 }}, Heftübersicht mit Inhaltsangaben auf romanarchiv.de * Horst Hermann von Allwörden: [https://www.zauberspiegel-online.de/index.php/zauberwort-leitartikel-mainmenu-136/der-leitdartikel-2012-mainmenu-521/9984-der-meister-des-unsinnigen-wird-1000-professor-zamorra-feiert-jubilum ''Der Meister des Unsinnigen wird 1000 : Professor Zamorra feiert Jubiläum''], Beitrag auf ''Der Zauberspiegel'' * Oliver Mueller: [https://www.geisterspiegel.de/?p=6918 ''1000 mal Professor Zamorra – 1000 mal Werner Kurt Giesa''], Gotara li ser Geisterspiegel.de ji 25ê Îlona 2012an == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kesayetên honakî]] f517xfc5ek9g2m1xncjic44gxi89juw 2062586 2062585 2026-06-18T11:41:43Z Avestaboy 34898 /* Kovara fanan */ Rastnivîs 2062586 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî}} '''Professor Zamorra''' (bi kurdî: ''Profesor Zamorra'') sernavê [[rêzeromana aşopî ya tarî|rêzeromanên aşopî yên tarî]] (''Dark fantasy'') ye ku ji 2ê hezîrana 1974an vir ve her du hefteyan carekê ji hêla weşanxaneya [[Bastei Verlag]] ve wek romanên lênûsk tê çapandin. Profesor Zamorra jî navê [[serleheng]]ê rêzeromanê ye. == Rêzefîlm == Rêzefîlm jî ji hêla [[Helmut Rellergerd]] ([[Jason Dark]]) ve hate afirandin. Lêbelê, wî tenê yek bergek di nav rêzeromanê de nivîsand. Lêbelê, di hundurê rêzeromana ''[[Geisterjäger John Sinclair|John Sinclair]]'' de bi du-beş re ''Der Hexer von Paris'' ("Efsûngerê Parîsê") û ''Gefangen in der Mikrowelt'' ("Di cîhana mîkro de asê mane") (bergên 64 û 65) re [[honaka dorbidor]] heye. Ji hêla dîrokî ve, rêzeroman dikare wekî bersiva Bastei-Verlag ji rêzeromana serketî [[Dämonenkiller]] ji hêla weşanxaneya [[Pabel]] ve were dîtin, ku ji sala 1973an vir ve di destpêkê de wekî rêzeromaneke beşek ji rêzeromana [[Vampir-Horror-Roman]] hate weşandin. == Çapa dîjîtal == Ji kanûna paşîn a 2014an vir ve, rêzeroman di heman demê de wekî çapeke dîjîtal li Bastei Lübbe Verlag jî heye, ku dest bi beşa 1034an dike. Ji xeynî tirs û aşopiyê, Professor Zamorra hêmanên [[honaka zanistî]] jî dihewîne. Romana yekem a bi sernavê ''Das Schloß der Dämonen'' ("Qesra cinan") ji aliyê [[Susanne Wiemer]] ve hatiye nivîsandin. Rêzeroman nuha zêdetirî 1200 romanên takekesî û 52 pirtûk hene ku ji hêla [[weşanxaneya Zaubermond]] ve heya 2015an hatine çapandin. Di sala 1994an de romana ''Kristall der Macht'' ("Belûra hêzî") rêzeromana lênûskan a şeş-beşî ya li ser Damon û Byanca di Rêya Xwedawendan de ji nû ve wek [[pirtûka berîkê]] çap bû. Ev yek Professor Zamorra dike rêzeromana herî kevn a nepenî a ku hîn jî hatiye weşandin (''Geisterjäger John Sinclair'' ji sala 1978an vir ve tenê wekî rêzek serbixwe heye). Ev çend sal e cure çapa duyem bi taybetî ji aliyê weşanxaneya [[Romantruhe]] ve tê çapandin, ku di serî de sê û paşê jî du hejmarên takekesî di pirtûkek an guldesteyê de bi navê ''Liebhaber-Edition'' ("Çapa hezkiriyan") hatine berhevkirin. Ji bo demekê rêzeya şanoya radyoyî jî hat weşandin. == Berga 1200em (2020) == Di 26ê gulana 2020an de, cilda 1200 ''Tanz des Satyrs'' ji hêla [[Thilo Schwichtenberg]] ve hate weşandin, ya ku tê de endamên koma [[folkpagan]] a [[Faun (koma muzîkê)|Faun]] wekî karakterên romanê rola mêvanî lîstin. == Nivîskarên sereke == Nivîskarê sereke ''[[Werner Kurt Giesa]]'' bi nasnavê ''[[Robert Lamont]]'' bû. Ev nasnav di destpêkê de ji bo nivîskarên cihêreng wekî nasnavek kolektîv hate bikaranîn heya ku Werner Kurt Giesa di salên 1980an de bû yekane nivîskarê rêzeromanê. Ew bi berga 111em ''Lockruf aus dem Jenseits'' ("Bang ji axretê") ket rêzromanê. Ji bergên 600em ve, nivîskarên mêvan her ku diçe zêdetir ketin rêzromanê, ji ber ku Giesa ji ber projeyên din ên domdar, di heman demê de ji ber pirsgirêkên tenduristiyê jî heya mirina xwe nema dikaribû hemû romanên rêzromanê bi serê xwe binivîsîne. Niha [[Oliver Müller]], [[Thilo Schwichtenberg]], [[Christian Schwarz]], [[Simon Borner]], [[Michael Breuer]], [[Manfred Weinland]], di nav de, ji bo rêzeromana ''Professor Zamorra'' re dinivîsin. === Nivîskarên din === Nivîskarên din ev in: [[Volker Krämer (Schriftsteller)|Volker Krämer]], [[Dario Vandis]], [[Dirk van den Boom]], [[Rolf Michael]], [[Wolfgang Hohlbein]], [[Andreas Brandhorst]], [[Frank Helgath]], [[Michael Kubiak]], [[Wilfried A. Hary]], [[Kurt Brand (Schriftsteller)|Kurt Brand]], [[Susanne U. Wiemer]], [[Helmut Rellergerd]], [[Friedrich Tenkrat]], [[Walter Appel]], [[Claudia Kern]], [[Horst Friedrichs (Autor)|Horst Friedrichs]], [[Kurt Maurer]], [[Gerhard Hartsch]], [[Holger Friedrichs]], [[Dieter Saupe]], [[Traute Mahn]], [[Mario Werder]], [[Michael Hrdinka]], [[Hans Wolf Sommer]], [[Jürgen Duensing]], [[Hans-Joachim von Koblinski]], [[Uwe Anton]], [[Martin Barkawitz]], [[Veronique Wille]], [[Stefan Hensch]], [[Florian Hilleberg]], Stephanie Seidel, Andreas Decker, [[Andreas Suchanek (Autor)|Andreas Suchanek]], [[Oliver Fröhlich]] û [[Anika Klüver]]. == Honaka dorbidor == Di bergê jimare 122an de ''Der Fluch aus dem Dschungel'' (nifir ji cengelê) ji sira romanan ''[[Gespenster-Krimi]]'' di sala 1976an de di navbera Profesor Zamorra û John Sinclair de yekem car honaka dorbidor (crossover) hebû.Di sala 1979an de sê serpêhatiyên hevbeş ên din di nav rêzeromana ''Geisterjäger John Sinclair'' de hebûn. Ev bergên 55 ''Todeszone London'' (Qada Mirinê ya Londonê), 64 ''Der Hexer von Paris'' (Efsûnkarê Parîsê) û 65 ''Gefangen in der Mikrowelt'' (Di cîhana Mîkroyî de girtî) ne. Profesor û John Sinclair di sala 2018an de di romanên Zamorra (bergê 1141) ''Vereint (''Yekbûyî) û bergê 1142 ''Krieg zweier Welten'' (Şerê du cîhanan) de dîsa hevkarî kirin. Sala paşîn li [[şeva cejna cadûyan]] (Halloween)-ê di navbera her du rêzromanên lênûskan de honaka dorbidor a din hebû. Bergê 1141 ''Vereint'' jî berdewam dike ku behsa Dorian Hunter ji rêzeromana ''Dämonenkiller'' bike. Zêdetir honakên dorbidor rêzeromana Geisterjäger John Sinclair ji serlehengên din ên romanê re di destpêkê de Professor Zamorra di heman gerdûna rêzeyî de wekî ''[[Tony Ballard]]'', ''[[Damona King]]'', ''[[Mark Baxter]] û [[Der Hexer von Salem]]'' de lîstin. Ji ber pêşkeftinên di rêzeromanên têkildar de, Ballard, Sinclair û Zamorra ji hev veqetiyan - ji ber vê yekê honakên dorbidor yên paşîn tenê bi hîleyek bi gerdûnên alternatîv re gengaz bûn. == Kovara fanan == Kovarek fanan ji destpêkê ve, ku ji hêla Manfred Weinland ve hate destpêkirin, hîn jî di bin sernavê ''Merlins Stern'' (Stêrka Merlîn) weşandî dibe . Şaxê vê kovara fanan, MSK (Merlins Stern Kids – Kids (zarok) wekî nîşanek bû ku ev celeb zarokek Stêrka Merlîn bû, ew ne nîşana koma armanc e), ku çend sal şûnda hat afirandin û heta îro jî tê weşandin. == Şanoya radyoyî == Profesor Zamorra di şanoya radyoyî Geisterjäger John Sinclair de, ku tê de ji hêla [[Douglas Welbat]] ve deng vedabû, sê beşên mêvanî hebûn. Şanoya radyoyî ku bi Zamorra re dilîze beşên 12 ''Der Hexer von Paris'', 13 ''Gefangen in der Mikrowelt'' û 65 ''Das Vampirnest'' in. Di 2008an de, labela canora medya hewl da ku şanoyek radyoyî ya Professor Zamorra adapte bike.Bi tevahî çar beş derketin, ku adaptasyona romana çar-beşî ya bergên 500-503 bûn.Soundtrack ji aliyê  [[Carsten Bohn]] ve hatiye çêkirin. [[Alexander von Wieding]] berpirsiyarê wêneyên sernavê yên bergê CDyê bû. Di axiveran de [[Henry König]] wek vebêjer, [[Gerhart Hinze]] wek Zamorra û Christine Pappert wek Nicole Duval hebûn. * <nowiki>''</nowiki>Die Quelle des Lebens<nowiki>''</nowiki> ( beşa 1) (23ê gulana 2008an ) * <nowiki>''</nowiki>Der Biss der Kobra<nowiki>''</nowiki> (beşa 2) (28ê çiriya paşîn a 2008an) * <nowiki>''</nowiki>Das Schwert des Vampirs<nowiki>''</nowiki> (beşa 3) (27ê sibata 2009an) * <nowiki>''</nowiki>Der Stierdämon<nowiki>''</nowiki> (beşa 4) (27ê sibata 2009an) == Pirtûk == * Robert Hillier, Andreas Huber: ''500 mal Professor Zamorra, 500 mal Werner Kurt Giesa.'' Erster Deutscher Fantasy-Club, ISBN 3-924443-62-9. == Girêdanên derve == * [http://www.bastei.de/indices/index_allgemein_759.html Arşîva - Zamorra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190306163649/http://www.bastei.de/indices/index_allgemein_759.html |date=2019-03-06 }} ya Bastei-Verlag * [http://www.gruselromane.de/professor_zamorra/ Professor Zamorra] li ser Gruselromane.de * [http://www.pz-info.de/ Professor Zamorra], Heftübersicht mit Inhaltsangaben auf pz-info.de * [http://www.romanarchiv.de/wiki/Professor_Zamorra Professor Zamorra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220304135916/http://www.romanarchiv.de/wiki/Professor_Zamorra |date=2022-03-04 }}, Heftübersicht mit Inhaltsangaben auf romanarchiv.de * Horst Hermann von Allwörden: [https://www.zauberspiegel-online.de/index.php/zauberwort-leitartikel-mainmenu-136/der-leitdartikel-2012-mainmenu-521/9984-der-meister-des-unsinnigen-wird-1000-professor-zamorra-feiert-jubilum ''Der Meister des Unsinnigen wird 1000 : Professor Zamorra feiert Jubiläum''], Beitrag auf ''Der Zauberspiegel'' * Oliver Mueller: [https://www.geisterspiegel.de/?p=6918 ''1000 mal Professor Zamorra – 1000 mal Werner Kurt Giesa''], Gotara li ser Geisterspiegel.de ji 25ê Îlona 2012an == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kesayetên honakî]] 6gwpozanbze6e7p06udev11vbh5edrw 2062588 2062586 2026-06-18T11:46:07Z Avestaboy 34898 /* Şanoya radyoyî */ 2062588 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî}} '''Professor Zamorra''' (bi kurdî: ''Profesor Zamorra'') sernavê [[rêzeromana aşopî ya tarî|rêzeromanên aşopî yên tarî]] (''Dark fantasy'') ye ku ji 2ê hezîrana 1974an vir ve her du hefteyan carekê ji hêla weşanxaneya [[Bastei Verlag]] ve wek romanên lênûsk tê çapandin. Profesor Zamorra jî navê [[serleheng]]ê rêzeromanê ye. == Rêzefîlm == Rêzefîlm jî ji hêla [[Helmut Rellergerd]] ([[Jason Dark]]) ve hate afirandin. Lêbelê, wî tenê yek bergek di nav rêzeromanê de nivîsand. Lêbelê, di hundurê rêzeromana ''[[Geisterjäger John Sinclair|John Sinclair]]'' de bi du-beş re ''Der Hexer von Paris'' ("Efsûngerê Parîsê") û ''Gefangen in der Mikrowelt'' ("Di cîhana mîkro de asê mane") (bergên 64 û 65) re [[honaka dorbidor]] heye. Ji hêla dîrokî ve, rêzeroman dikare wekî bersiva Bastei-Verlag ji rêzeromana serketî [[Dämonenkiller]] ji hêla weşanxaneya [[Pabel]] ve were dîtin, ku ji sala 1973an vir ve di destpêkê de wekî rêzeromaneke beşek ji rêzeromana [[Vampir-Horror-Roman]] hate weşandin. == Çapa dîjîtal == Ji kanûna paşîn a 2014an vir ve, rêzeroman di heman demê de wekî çapeke dîjîtal li Bastei Lübbe Verlag jî heye, ku dest bi beşa 1034an dike. Ji xeynî tirs û aşopiyê, Professor Zamorra hêmanên [[honaka zanistî]] jî dihewîne. Romana yekem a bi sernavê ''Das Schloß der Dämonen'' ("Qesra cinan") ji aliyê [[Susanne Wiemer]] ve hatiye nivîsandin. Rêzeroman nuha zêdetirî 1200 romanên takekesî û 52 pirtûk hene ku ji hêla [[weşanxaneya Zaubermond]] ve heya 2015an hatine çapandin. Di sala 1994an de romana ''Kristall der Macht'' ("Belûra hêzî") rêzeromana lênûskan a şeş-beşî ya li ser Damon û Byanca di Rêya Xwedawendan de ji nû ve wek [[pirtûka berîkê]] çap bû. Ev yek Professor Zamorra dike rêzeromana herî kevn a nepenî a ku hîn jî hatiye weşandin (''Geisterjäger John Sinclair'' ji sala 1978an vir ve tenê wekî rêzek serbixwe heye). Ev çend sal e cure çapa duyem bi taybetî ji aliyê weşanxaneya [[Romantruhe]] ve tê çapandin, ku di serî de sê û paşê jî du hejmarên takekesî di pirtûkek an guldesteyê de bi navê ''Liebhaber-Edition'' ("Çapa hezkiriyan") hatine berhevkirin. Ji bo demekê rêzeya şanoya radyoyî jî hat weşandin. == Berga 1200em (2020) == Di 26ê gulana 2020an de, cilda 1200 ''Tanz des Satyrs'' ji hêla [[Thilo Schwichtenberg]] ve hate weşandin, ya ku tê de endamên koma [[folkpagan]] a [[Faun (koma muzîkê)|Faun]] wekî karakterên romanê rola mêvanî lîstin. == Nivîskarên sereke == Nivîskarê sereke ''[[Werner Kurt Giesa]]'' bi nasnavê ''[[Robert Lamont]]'' bû. Ev nasnav di destpêkê de ji bo nivîskarên cihêreng wekî nasnavek kolektîv hate bikaranîn heya ku Werner Kurt Giesa di salên 1980an de bû yekane nivîskarê rêzeromanê. Ew bi berga 111em ''Lockruf aus dem Jenseits'' ("Bang ji axretê") ket rêzromanê. Ji bergên 600em ve, nivîskarên mêvan her ku diçe zêdetir ketin rêzromanê, ji ber ku Giesa ji ber projeyên din ên domdar, di heman demê de ji ber pirsgirêkên tenduristiyê jî heya mirina xwe nema dikaribû hemû romanên rêzromanê bi serê xwe binivîsîne. Niha [[Oliver Müller]], [[Thilo Schwichtenberg]], [[Christian Schwarz]], [[Simon Borner]], [[Michael Breuer]], [[Manfred Weinland]], di nav de, ji bo rêzeromana ''Professor Zamorra'' re dinivîsin. === Nivîskarên din === Nivîskarên din ev in: [[Volker Krämer (Schriftsteller)|Volker Krämer]], [[Dario Vandis]], [[Dirk van den Boom]], [[Rolf Michael]], [[Wolfgang Hohlbein]], [[Andreas Brandhorst]], [[Frank Helgath]], [[Michael Kubiak]], [[Wilfried A. Hary]], [[Kurt Brand (Schriftsteller)|Kurt Brand]], [[Susanne U. Wiemer]], [[Helmut Rellergerd]], [[Friedrich Tenkrat]], [[Walter Appel]], [[Claudia Kern]], [[Horst Friedrichs (Autor)|Horst Friedrichs]], [[Kurt Maurer]], [[Gerhard Hartsch]], [[Holger Friedrichs]], [[Dieter Saupe]], [[Traute Mahn]], [[Mario Werder]], [[Michael Hrdinka]], [[Hans Wolf Sommer]], [[Jürgen Duensing]], [[Hans-Joachim von Koblinski]], [[Uwe Anton]], [[Martin Barkawitz]], [[Veronique Wille]], [[Stefan Hensch]], [[Florian Hilleberg]], Stephanie Seidel, Andreas Decker, [[Andreas Suchanek (Autor)|Andreas Suchanek]], [[Oliver Fröhlich]] û [[Anika Klüver]]. == Honaka dorbidor == Di bergê jimare 122an de ''Der Fluch aus dem Dschungel'' (nifir ji cengelê) ji sira romanan ''[[Gespenster-Krimi]]'' di sala 1976an de di navbera Profesor Zamorra û John Sinclair de yekem car honaka dorbidor (crossover) hebû.Di sala 1979an de sê serpêhatiyên hevbeş ên din di nav rêzeromana ''Geisterjäger John Sinclair'' de hebûn. Ev bergên 55 ''Todeszone London'' (Qada Mirinê ya Londonê), 64 ''Der Hexer von Paris'' (Efsûnkarê Parîsê) û 65 ''Gefangen in der Mikrowelt'' (Di cîhana Mîkroyî de girtî) ne. Profesor û John Sinclair di sala 2018an de di romanên Zamorra (bergê 1141) ''Vereint (''Yekbûyî) û bergê 1142 ''Krieg zweier Welten'' (Şerê du cîhanan) de dîsa hevkarî kirin. Sala paşîn li [[şeva cejna cadûyan]] (Halloween)-ê di navbera her du rêzromanên lênûskan de honaka dorbidor a din hebû. Bergê 1141 ''Vereint'' jî berdewam dike ku behsa Dorian Hunter ji rêzeromana ''Dämonenkiller'' bike. Zêdetir honakên dorbidor rêzeromana Geisterjäger John Sinclair ji serlehengên din ên romanê re di destpêkê de Professor Zamorra di heman gerdûna rêzeyî de wekî ''[[Tony Ballard]]'', ''[[Damona King]]'', ''[[Mark Baxter]] û [[Der Hexer von Salem]]'' de lîstin. Ji ber pêşkeftinên di rêzeromanên têkildar de, Ballard, Sinclair û Zamorra ji hev veqetiyan - ji ber vê yekê honakên dorbidor yên paşîn tenê bi hîleyek bi gerdûnên alternatîv re gengaz bûn. == Kovara fanan == Kovarek fanan ji destpêkê ve, ku ji hêla Manfred Weinland ve hate destpêkirin, hîn jî di bin sernavê ''Merlins Stern'' (Stêrka Merlîn) weşandî dibe . Şaxê vê kovara fanan, MSK (Merlins Stern Kids – Kids (zarok) wekî nîşanek bû ku ev celeb zarokek Stêrka Merlîn bû, ew ne nîşana koma armanc e), ku çend sal şûnda hat afirandin û heta îro jî tê weşandin. == Şanoya radyoyî == Profesor Zamorra di şanoya radyoyî Geisterjäger John Sinclair de, ku tê de ji hêla [[Douglas Welbat]] ve deng vedabû, sê beşên mêvanî hebûn. Şanoya radyoyî ku bi Zamorra re dilîze beşên 12 ''Der Hexer von Paris'', 13 ''Gefangen in der Mikrowelt'' û 65 ''Das Vampirnest'' in. Di 2008an de, labela canora medya hewl da ku şanoyek radyoyî ya Professor Zamorra adapte bike.Bi tevahî çar beş derketin, ku adaptasyona romana çar-beşî ya bergên 500-503 bûn.Soundtrack ji aliyê  [[Carsten Bohn]] ve hatiye çêkirin. [[Alexander von Wieding]] berpirsiyarê wêneyên sernavê yên bergê CDyê bû. Di axiveran de [[Henry König]] wek vebêjer, [[Gerhart Hinze]] wek Zamorra û Christine Pappert wek Nicole Duval hebûn. * <nowiki>''</nowiki>Die Quelle des Lebens<nowiki>''</nowiki> (beşa 1) (23ê gulana 2008an ) * <nowiki>''</nowiki>Der Biss der Kobra<nowiki>''</nowiki> (beşa 2) (28ê çiriya paşîn a 2008an) * <nowiki>''</nowiki>Das Schwert des Vampirs<nowiki>''</nowiki> (beşa 3) (27ê sibata 2009an) * <nowiki>''</nowiki>Der Stierdämon<nowiki>''</nowiki> (beşa 4) (27ê sibata 2009an) == Pirtûk == * Robert Hillier, Andreas Huber: ''500 mal Professor Zamorra, 500 mal Werner Kurt Giesa.'' Erster Deutscher Fantasy-Club, ISBN 3-924443-62-9. == Girêdanên derve == * [http://www.bastei.de/indices/index_allgemein_759.html Arşîva - Zamorra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190306163649/http://www.bastei.de/indices/index_allgemein_759.html |date=2019-03-06 }} ya Bastei-Verlag * [http://www.gruselromane.de/professor_zamorra/ Professor Zamorra] li ser Gruselromane.de * [http://www.pz-info.de/ Professor Zamorra], Heftübersicht mit Inhaltsangaben auf pz-info.de * [http://www.romanarchiv.de/wiki/Professor_Zamorra Professor Zamorra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220304135916/http://www.romanarchiv.de/wiki/Professor_Zamorra |date=2022-03-04 }}, Heftübersicht mit Inhaltsangaben auf romanarchiv.de * Horst Hermann von Allwörden: [https://www.zauberspiegel-online.de/index.php/zauberwort-leitartikel-mainmenu-136/der-leitdartikel-2012-mainmenu-521/9984-der-meister-des-unsinnigen-wird-1000-professor-zamorra-feiert-jubilum ''Der Meister des Unsinnigen wird 1000 : Professor Zamorra feiert Jubiläum''], Beitrag auf ''Der Zauberspiegel'' * Oliver Mueller: [https://www.geisterspiegel.de/?p=6918 ''1000 mal Professor Zamorra – 1000 mal Werner Kurt Giesa''], Gotara li ser Geisterspiegel.de ji 25ê Îlona 2012an == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kesayetên honakî]] dqsho3kn2lmxwujm3lq7dvqrgzhdf5j 0 128975 2062306 1092347 2026-06-17T21:18:24Z Guherto 41494 Hedefa beralîkirinê ji [[Tor]] ber bi [[Tor (herêm)]] ve guhart 2062306 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Tor (herêm)]] 8owpcmveg70hawshl38kqa8bbsxkkxl 0 128981 2062352 1879315 2026-06-17T22:24:18Z Guherto 41494 2062352 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pirtûk | sernav = Tefsîra Quranê | nivîskar = [[Kamiran Alî Bedirxan]] | dîrok = 2020 û 2021 | weşanxane = [[Weşanên Avesta]] }} '''Tefsîra Quranê''' kitêbeke ji [[Kamiran Alî Bedirxan]] e. Despêka kitêbê di kovara [[Hawar|Hawarê]] û [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de dihate neşirkirin. Piştî ko ev herdû kovar xilas bûn neşirkirina kitêbê jî sekinî. Di sala 1971ê de bi navê "Ji Tefsîra Quranê"<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ji Tefsîra Quranê |paşnav=Alî Bedirxan |pêşnav=Kamiran |sal=1971 |rûpel=0 }}</ref> qetên ko heta hingî di wan kovaran de hatibûn neşirkirin hatine komkirin û neşirkirin. Di sala 2015a de şuxilê komkirina desnivîsên Kamiran dest pê kir û heta sala 2020a dewam kir.<ref name="Alî2021">{{Jêder-kitêb |sernav=Tefsîra Quranê |paşnav=Alî Bedirxan |pêşnav=Kamiran |weşanger=Weşanên Avesta |sal=2021 |isbn=978-625-7253-09-3 |rûpel=27 }}</ref> Netîca vî şuxilî jî weke kitêbekê ji [[Weşanên Avesta]] hate neşirkirin. Di kitêbê de hemû sûre nînin û di hineka de jî hemû ayet nînin. Ji ber ko qetek jê ji metnê destnivîs hatiye, hinek gotinên ku nedihatin xwendin bi (...) hatine guhertin.<ref name="Alî2021" /> Di neşra nû de xeletiyên tercimê hatine edilandin lê rêziman û şiklê nivîsê nehatiye guhertin. Ji ber wê divê bidîqet were xwendin ji ber ko hinek tişt xelet karin werin fêmkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pirtûk]] [[Kategorî:Pirtûkên dînî]] 4utoh5orfcm4rxq3f5gq2foschjciq6 2062353 2062352 2026-06-17T22:24:43Z Guherto 41494 Guhertoî/ê navê [[Tefsîra Quranê (kitêb)]] weke [[Tefsîra Quranê (Kamiran Alî Bedirxan)]] guhart 2062352 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pirtûk | sernav = Tefsîra Quranê | nivîskar = [[Kamiran Alî Bedirxan]] | dîrok = 2020 û 2021 | weşanxane = [[Weşanên Avesta]] }} '''Tefsîra Quranê''' kitêbeke ji [[Kamiran Alî Bedirxan]] e. Despêka kitêbê di kovara [[Hawar|Hawarê]] û [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de dihate neşirkirin. Piştî ko ev herdû kovar xilas bûn neşirkirina kitêbê jî sekinî. Di sala 1971ê de bi navê "Ji Tefsîra Quranê"<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ji Tefsîra Quranê |paşnav=Alî Bedirxan |pêşnav=Kamiran |sal=1971 |rûpel=0 }}</ref> qetên ko heta hingî di wan kovaran de hatibûn neşirkirin hatine komkirin û neşirkirin. Di sala 2015a de şuxilê komkirina desnivîsên Kamiran dest pê kir û heta sala 2020a dewam kir.<ref name="Alî2021">{{Jêder-kitêb |sernav=Tefsîra Quranê |paşnav=Alî Bedirxan |pêşnav=Kamiran |weşanger=Weşanên Avesta |sal=2021 |isbn=978-625-7253-09-3 |rûpel=27 }}</ref> Netîca vî şuxilî jî weke kitêbekê ji [[Weşanên Avesta]] hate neşirkirin. Di kitêbê de hemû sûre nînin û di hineka de jî hemû ayet nînin. Ji ber ko qetek jê ji metnê destnivîs hatiye, hinek gotinên ku nedihatin xwendin bi (...) hatine guhertin.<ref name="Alî2021" /> Di neşra nû de xeletiyên tercimê hatine edilandin lê rêziman û şiklê nivîsê nehatiye guhertin. Ji ber wê divê bidîqet were xwendin ji ber ko hinek tişt xelet karin werin fêmkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pirtûk]] [[Kategorî:Pirtûkên dînî]] 4utoh5orfcm4rxq3f5gq2foschjciq6 2062357 2062353 2026-06-17T22:28:23Z Guherto 41494 Ev li cihekî dihat gotin lê paşê karim çavkanî lê zêde bikim. 2062357 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pirtûk | sernav = Tefsîra Quranê | nivîskar = [[Kamiran Alî Bedirxan]] | dîrok = 2020 û 2021 | weşanxane = [[Weşanên Avesta]] }} '''Tefsîra Quranê''' kitêbeke ji [[Kamiran Alî Bedirxan]] e. Despêka kitêbê di kovara [[Hawar|Hawarê]] û [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de dihate neşirkirin. Piştî ko ev herdû kovar xilas bûn neşirkirina kitêbê jî sekinî. Di sala 1971ê de bi navê "Ji Tefsîra Quranê"<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ji Tefsîra Quranê |paşnav=Alî Bedirxan |pêşnav=Kamiran |sal=1971 |rûpel=0 }}</ref> qetên ko heta hingî di wan kovaran de hatibûn neşirkirin hatine komkirin û neşirkirin. Di sala 2015a de şuxilê komkirina desnivîsên Kamiran dest pê kir û heta sala 2020a dewam kir.<ref name="Alî2021">{{Jêder-kitêb |sernav=Tefsîra Quranê |paşnav=Alî Bedirxan |pêşnav=Kamiran |weşanger=Weşanên Avesta |sal=2021 |isbn=978-625-7253-09-3 |rûpel=27 }}</ref> Netîca vî şuxilî jî weke kitêbekê ji [[Weşanên Avesta]] hate neşirkirin. Di kitêbê de hemû sûre nînin û di hineka de jî hemû ayet nînin. Ji ber ko qetek jê ji metnê destnivîs hatiye, hinek gotinên ku nedihatin xwendin bi (...) hatine guhertin.<ref name="Alî2021" /> Di neşra nû de xeletiyên tercimê hatine edilandin lê rêziman û şiklê nivîsê nehatiye guhertin. Ji ber wê divê bidîqet were xwendin ji ber ko hinek tişt xelet karin werin fêmkirin. Herçiqas navê kitêbê "Tefsîra Quranê" jî be, li gora termînolojiya îro wek mealek tê hesibandin ji ber ko tê de îzahkirina ayetan nîne, tenê tercime hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pirtûk]] [[Kategorî:Pirtûkên dînî]] 3dh9kf03kcg5ej1phsjkmbeo48iy6yn 2062371 2062357 2026-06-17T23:32:14Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2062371 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pirtûk | sernav = Tefsîra Quranê | nivîskar = [[Kamiran Alî Bedirxan]] | dîrok = 2020 û 2021 | weşanxane = [[Weşanên Avesta]] }} '''Tefsîra Quranê''' kitêbeke ji [[Kamiran Alî Bedirxan]] e. Despêka kitêbê di kovara [[Hawar]]ê û [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de dihate neşirkirin. Piştî ko ev herdû kovar xilas bûn neşirkirina kitêbê jî sekinî. Di sala 1971ê de bi navê "Ji Tefsîra Quranê"<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ji Tefsîra Quranê |paşnav=Alî Bedirxan |pêşnav=Kamiran |sal=1971 |rûpel=0 }}</ref> qetên ko heta hingî di wan kovaran de hatibûn neşirkirin hatine komkirin û neşirkirin. Di sala 2015a de şuxilê komkirina desnivîsên Kamiran dest pê kir û heta sala 2020a dewam kir.<ref name="Alî2021">{{Jêder-kitêb |sernav=Tefsîra Quranê |paşnav=Alî Bedirxan |pêşnav=Kamiran |weşanger=Weşanên Avesta |sal=2021 |isbn=978-625-7253-09-3 |rûpel=27 }}</ref> Netîca vî şuxilî jî weke kitêbekê ji [[Weşanên Avesta]] hate neşirkirin. Di kitêbê de hemû sûre nînin û di hineka de jî hemû ayet nînin. Ji ber ko qetek jê ji metnê destnivîs hatiye, hinek gotinên ku nedihatin xwendin bi (...) hatine guhertin.<ref name="Alî2021" /> Di neşra nû de xeletiyên tercimê hatine edilandin lê rêziman û şiklê nivîsê nehatiye guhertin. Ji ber wê divê bidîqet were xwendin ji ber ko hinek tişt xelet karin werin fêmkirin. Herçiqas navê kitêbê "Tefsîra Quranê" jî be, li gora termînolojiya îro wek mealek tê hesibandin ji ber ko tê de îzahkirina ayetan nîne, tenê tercime hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pirtûk]] [[Kategorî:Pirtûkên dînî]] 6uie6ao2v2mjmpgmkw6fn3p1y906mlk 2062379 2062371 2026-06-17T23:47:07Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: −[[Kategorî:Dîn]]; −[[Kategorî:Pirtûk]] +çavk wextê te çavkanî nivîsand dikarî rakî :) 2062379 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pirtûk | sernav = Tefsîra Quranê | nivîskar = [[Kamiran Alî Bedirxan]] | dîrok = 2020 û 2021 | weşanxane = [[Weşanên Avesta]] }} '''Tefsîra Quranê''' kitêbeke ji [[Kamiran Alî Bedirxan]] e. Despêka kitêbê di kovara [[Hawar]]ê û [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de dihate neşirkirin. Piştî ko ev herdû kovar xilas bûn neşirkirina kitêbê jî sekinî. Di sala 1971ê de bi navê "Ji Tefsîra Quranê"<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ji Tefsîra Quranê |paşnav=Alî Bedirxan |pêşnav=Kamiran |sal=1971 |rûpel=0 }}</ref> qetên ko heta hingî di wan kovaran de hatibûn neşirkirin hatine komkirin û neşirkirin. Di sala 2015a de şuxilê komkirina desnivîsên Kamiran dest pê kir û heta sala 2020a dewam kir.<ref name="Alî2021">{{Jêder-kitêb |sernav=Tefsîra Quranê |paşnav=Alî Bedirxan |pêşnav=Kamiran |weşanger=Weşanên Avesta |sal=2021 |isbn=978-625-7253-09-3 |rûpel=27 }}</ref> Netîca vî şuxilî jî weke kitêbekê ji [[Weşanên Avesta]] hate neşirkirin. Di kitêbê de hemû sûre nînin û di hineka de jî hemû ayet nînin. Ji ber ko qetek jê ji metnê destnivîs hatiye, hinek gotinên ku nedihatin xwendin bi (...) hatine guhertin.<ref name="Alî2021" /> Di neşra nû de xeletiyên tercimê hatine edilandin lê rêziman û şiklê nivîsê nehatiye guhertin. Ji ber wê divê bidîqet were xwendin ji ber ko hinek tişt xelet karin werin fêmkirin. Herçiqas navê kitêbê "Tefsîra Quranê" jî be, li gora termînolojiya îro wek mealek tê hesibandin ji ber ko tê de îzahkirina ayetan nîne, tenê tercime hene.{{çavk}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pirtûkên dînî]] jodg73hekholkfob1k3pno99l054sxs 2062382 2062379 2026-06-18T00:22:48Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Parametreya tarîx lê hat zêdekirin: {{[[Şablon:Çavk|Çavk]]}}; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart.) 2062382 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pirtûk | sernav = Tefsîra Quranê | nivîskar = [[Kamiran Alî Bedirxan]] | dîrok = 2020 û 2021 | weşanxane = [[Weşanên Avesta]] }} '''Tefsîra Quranê''' kitêbeke ji [[Kamiran Alî Bedirxan]] e. Despêka kitêbê di kovara [[Hawar]]ê û [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de dihate neşirkirin. Piştî ko ev herdû kovar xilas bûn neşirkirina kitêbê jî sekinî. Di sala 1971ê de bi navê "Ji Tefsîra Quranê"<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ji Tefsîra Quranê |paşnav=Alî Bedirxan |pêşnav=Kamiran |sal=1971 |rûpel=0 }}</ref> qetên ko heta hingî di wan kovaran de hatibûn neşirkirin hatine komkirin û neşirkirin. Di sala 2015a de şuxilê komkirina desnivîsên Kamiran dest pê kir û heta sala 2020a dewam kir.<ref name="Alî2021">{{Jêder-kitêb |sernav=Tefsîra Quranê |paşnav=Alî Bedirxan |pêşnav=Kamiran |weşanger=Weşanên Avesta |sal=2021 |isbn=978-625-7253-09-3 |rûpel=27 }}</ref> Netîca vî şuxilî jî weke kitêbekê ji [[Weşanên Avesta]] hate neşirkirin. Di kitêbê de hemû sûre nînin û di hineka de jî hemû ayet nînin. Ji ber ko qetek jê ji metnê destnivîs hatiye, hinek gotinên ku nedihatin xwendin bi (...) hatine guhertin.<ref name="Alî2021" /> Di neşra nû de xeletiyên tercimê hatine edilandin lê rêziman û şiklê nivîsê nehatiye guhertin. Ji ber wê divê bidîqet were xwendin ji ber ko hinek tişt xelet karin werin fêmkirin. Herçiqas navê kitêbê "Tefsîra Quranê" jî be, li gora termînolojiya îro wek mealek tê hesibandin ji ber ko tê de îzahkirina ayetan nîne, tenê tercime hene.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pirtûkên dînî]] nj6s21202m0lijav7y08h63hkleyv8y 0 135119 2062185 2062058 2026-06-17T13:33:25Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062185 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | sernavê_îtalîk = erê }} '''''The Good Place''' (Cihê Baş)'' rêzefîlmeke televîzyonê ya amerîkî ye ku cureyê wê [[Pêkenok|komediya]] fantastîk e û ji aliyê [[Michael Schur]] ve hatiye afirandin. Ew cara pêşîn di 19ê îlona 2016an de li ser [[NBC]]ê hatiye nîşandan, û di 30ê kanûna paşîn a 2020an de piştî çar sezonan û 53<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/good-place-end-season-4-nbc-1207303 |sernav='The Good Place' to End With Season 4 on NBC (Exclusive) |paşnav=Goldberg |pêşnav=Lesley |tarîx=7 hezîran 2019 |malper=The Hollywood Reporter |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200408094146/https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/good-place-end-season-4-nbc-1207303 |roja-arşîvê=8 nîsan 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=15 sibat 2020 |jêgirtin=We've gotten to do for 53 episodes – because we're doing 14 episodes this season and doing an hourlong series finale. }}</ref> beşan bi dawî bû. Tevî ku hedîseyên di fîlmê de heta dawiya wê gelek diguhere, çîroka destpêkê Eleanor Shellstropê ([[Kristen Bell]]) dişopîne. Eleanor jinek e ku piştî mirina wê wekî xelatekê ji bo jiyana wê ya rast li ''Cihê Baş'' tê pêşwazîkirin. Cihê Baş mîna [[Bihuşt]]ê utopyayeke pir bijarte ye ku ji aliyê "mîmar" Michael ([[Ted Danson]]) ve hatiye çêkirin û birêvebirin e. Lêbelê Eleanor fêm dike ku ew bi xeletî hatiye şandin Cihê Baş û divê tevgera xwe ya bi kêmasiyên exlaqî ya berê veşêre û hewl bide ku bibe keseke çêtir û [[etîk]]tir. [[William Jackson Harper]], [[Jameela Jamil]], û [[Manny Jacinto]], wekî niştecihên din ên Cihê Baş, [[D'Arcy Carden]] bi rola Janetê (hebûneke çêkirî ya ku alîkariya niştecihan dike) rolên sereke yên din dilîzin. ''The Good Place'' ji bo orîjînalbûn, nivîsandin, lîstikvanî, mekan û ahenga xwe pesnê rexnegiran girt. Bi taybetî dawiya nehêvîkirî ya sezona yekem, vekolîn û bikaranîna afirîner a [[Exlaq|etîk]] û [[felsefe]]yê hatine pesinkirin. Ji xeyni xelatên din, rêzefîlmê [[Xelata Peabody]] û çar [[Xelata Hugo|Xelatên Hugoyê]] ji bo Pêşkêşkirina Dramatîk a Herî Baş (Forma Kurt) wergirtin. Ew ji bo 14 [[Primetime Emmy Award|Xelatên Primetime Emmy]], di nav wan de Rêzefîlma Komediyê ya Bijarte ji bo sezona xwe ya sêyem û çarem, hatiye namzedkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:Firîşte di televîzyonê de]] [[Kategorî:Honaka felsefî]] [[Kategorî:Sîtkomên amerîkî]] pvd2wc46zze4vlz1imwpgmbf9i96ce2 14 135290 2062386 1701436 2026-06-18T00:52:31Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062386 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Dîroka zanistê]] [[Kategorî:Felsefeya analîtîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] [[Kategorî:Metafelsefe]] [[Kategorî:Metoda zanistî]] [[Kategorî:Metodolojiya felsefeyê]] [[Kategorî:Teoriyên epîstemolojiyê]] [[Kategorî:Tevgerên felsefî]] pjvgy5simgbpzatldccvhs3cqa2az9o 0 135858 2062488 1953525 2026-06-18T08:32:05Z Wikihez 39702 2062488 wikitext text/x-wiki '''Asoya Helbesta Kurdî''' [[websîte]] û [[sepan]]eke mobîlê ya [[şiîr]]an a bi [[kurdî]] (kurmancî, dimîlkî û soranî) ye ku ji aliyê [[Rênas Xendekî]] û [[Mazlum Ozdogan]] ve hatiye çêkirin û tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.helbestakurdi.com/derbar/ |sernav=Em kî ne? Armanca me çi ye? |malper=Asoya Helbesta Kurdî |rewşa-urlyê=zindî }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=îlon 2025 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/asoya-helbesta-kurdi-u-gotinen-stranan-nasbikin/ |sernav=Asoya Helbesta Kurdî û Gotinên Stranan Nasbikin |tarîx=2016-02-21 |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2022-12-22 }}</ref> Di websîteyê de niha (2022) 3.814 şiîr û 503 [[şair]] hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.helbestakurdi.com/istatistik/ |sernav=Îstatîstîk |roja-gihiştinê=2022-12-22 |roja-arşîvê=2022-12-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221222175253/https://www.helbestakurdi.com/istatistik/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{URL|https://www.helbestakurdi.com/|Websîteya Asoya Helbesta Kurdî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Malperên kurdî]] nnfo5dtzqprbza9xfk6xmq9857a9e0h 2 136158 2062242 2062015 2026-06-17T18:03:07Z Wikihez 39702 Lîsteya kategoriyan û gotaran bi PetScan hat nûkirin. 2062242 wikitext text/x-wiki == Kategoriyên hatine guhertin == Tu kategorî nehat guhertin. == Kategoriyên bêguhertin == Zimanê_latînî Zimanên_romanî Wêjeya_almanî Peyv_û_biwêjên_latînî Tîpên_latînî Erdhejên_li_Tirkiyeyê Balindeyên_li_Afrîkayê Xijendeyên_Asyayê Xijendeyên_Ewropayê Xijendeyên_Afrîkayê Faunaya_Ewropayê Faunaya_Amerîkaya_Bakur Faunaya_Amerîkaya_Başûr Faunaya_Afrîkayê Faunaya_Asyayê Faunaya_Okanûsiyayê Faunaya_Antarktîkayê Xijendeyên_li_Kurdistanê Şablon_(tîpguhêziya_latînî) Zimanê_almanî Esperanto Zimanê_astûrî Kanalên_televîzyonê_yên_bi_zimanê_portûgalî Peyv_û_gotinên_almanî Kelepûra_Cîhanê_li_Îtalyayê Cihên_parastî_yên_Îtalyayê Dîroka_siruştî_ya_Îtalyayê Fauna_li_gorî_parzemînan Biyota_li_gorî_parzemînan Erdhejên_li_Azerbeycanê Erdhejên_li_Îranê Zimanê_mecarî Kesên_ji_Romayê Rojnameyên_baskî Zimanê_îslendî Erdhejên_li_Asyayê Erdhejên_li_Asyayê_li_gorî_welatan Erdhej_li_gorî_parzemînan Dîroka_xwezayî_ya_Asyayê Avabûnên_1929an_li_Vatîkanê Avabûnên_1920î_li_Vatîkanê Avabûnên_li_Vatîkanê_li_gorî_salan Avabûnên_li_Vatîkanê Avabûnên_li_Vatîkanê_li_gorî_dehsalan Avabûnên_sedsala_20an_li_Vatîkanê Avabûnên_li_Vatîkanê_li_gorî_sedsalan Bûyerên_dîrokî_li_Vatîkanê Bûyer_li_Vatîkanê Çanda_Vatîkanê Avabûnên_li_Vatîkanê_li_gorî_hezarsalan Avabûnên_hezarsala_2an_li_Vatîkanê Zimanên_Vatîkanê Zimanê_spanî Dîwarê_Çînê Bajarê_Qedexe Zimanê_baskî Zimanê_norwêcî Kelepûra_Cîhanê_li_Çînê Cihên_parastî_yên_Çînê Parastina_xwezayê_li_Çînê Kanala_Mezin_a_Çînê Zimanê_danîmarkî Zimanê_fînî Zimanê_napolîtanî Zimanê_portûgalî Zimanê_swêdî Zimanê_îtalî Zimanê_oksîtanî Roma Zimanê_ketelanî Zimanê_sardî Zimanê_korsîkî Zimanên_galoîtalî Zimanê_venetî Zimanê_emîlyanî Kolezyûm Aktrîsên_ji_Romayê Aktorên_ji_Romayê Kesên_ji_Romayê_li_gorî_pîşeyan Muzîkvanên_ji_Romayê Wêjeya_ketelanî Perwerde_li_Romayê Çand_li_Romayê Erdnîgariya_Îtalyayê_li_gorî_bajaran Esperantîst Zimanên_bi_alfabeya_latînî Alfabeya_latînî Zimanê_slovenî Erdhejên_li_Çînê Balindeyên_li_Wêlsê Balindeyên_li_Keyaniya_Yekbûyî Balindenasî_li_Wêlsê Balindenasên_brîtanî Balindenasên_îngilîz Balindenasî_li_Înglistanê Balindenasî_li_Keyaniya_Yekbûyî Balindeyên_li_Skotlendayê Balindeyên_li_Înglistanê Riweknasî_li_gorî_parzemînan Riweknasî_li_Awistralyayê Riweknasî_li_Okyanûsyayê Teyrên_Ewrasyayê Teyrên_Ewropayê Teyrên_Asyaya_Rojava Floraya_Ewropayê Teyrên_Asyaya_Navendî Teyrên_Efxanistanê Teyrên_Azerbaycanê Teyrên_Rojhilata_Navîn Teyrên_Asyaya_Başûr Teyrên_Nepalê Teyrên_DYAyê Teyrên_Amerîkayê Teyrên_Rûsyayê Teyrên_Asyayê Teyr_li_gorî_parzemînan Movikdar_li_gorî_parzemînan Movikdarên_Nepalê Teyrên_Bengladeşê Teyrên_Hindistanê Teyrên_Pakistanê Teyrên_Îndonezyayê Movikdarên_Amerîkayê Faunaya_Libnanê Dînozorên_Asyayê Movikdarên_Asyayê Teyrên_Amerîkaya_Bakur Movikdarên_Rûsyayê Teyrên_Çînê Teyrên_Mongolyayê Faunaya_Urdunê Dînozorên_Ewropayê Movikdarên_Ewropayê Xijendeyên_Bengladeşê Xijendeyên_Bûtanê Xijendeyên_Brûneyê Xijendeyên_Kambocayê Xijendeyên_Laosê Xijendeyên_Nepalê Faunaya_Iraqê Dînozorên_DYAyê Movikdarên_DYAyê Movikdarên_Asyaya_Rojava Dînozorên_Amerîkaya_Bakur Movikdarên_Amerîkaya_Bakur Biyotaya_Iraqê Xijendeyên_Asyaya_Başûr Xijendeyên_Başûr-rojhilatê_Asyayê Movikdarên_Laosê Movikdarên_Kambocayê Faunaya_Bûtanê Faunaya_Brûneyê Faunaya_Bengladeşê Faunaya_Nepalê Xijendeyên_pêştarixî_yên_Ewropayê Biyotaya_Ewropayê Cihên_Teyran_ên_Muhîm_li_gorî_herêman BirdLife_International Cihên_Teyran_ên_Muhîm Cihên_Teyran_ên_Muhîm_li_gorî_welatan Biyotaya_Urdunê Movikdarên_Pakistanê Teyrên_Asyaya_Rojhilat Dînozorên_Mongolyayê Movikdarên_Mongolyayê Dînozorên_Çînê Dînozorên_Hindistanê Movikdarên_Hindistanê Faunaya_Rûsyayê Xijendeyên_pêştarixî_yên_Asyayê Biyotaya_Asyayê Biyotaya_Libnanê Faunaya_Amerîkayê Movikdarên_Îndonezyayê Biyotaya_Bengladeşê Faunaya_Îndonezyayê Biyotaya_Amerîkayê Tarîxa_tebîeta_Amerîkayê Tarîxa_tebîeta_Libnanê Biyotaya_Rûsyayê Faunaya_Hindistanê Movikdarên_Asyaya_Rojhilat Tarîxa_tebîeta_Çînê Xijendeyên_pêştarixî_yên_Çînê Faunaya_Mongolyayê Faunaya_Pakistanê Tarîxa_tebîeta_Urdunê Tarîxa_tebîeta_Ewropayê Biyotaya_Nepalê Biyotaya_Brûneyê Biyotaya_Bûtanê Faunaya_Kambocayê Faunaya_Laosê Tarîxa_tebîeta_Iraqê Xijendeyên_pêştarixî_yên_Amerîkaya_Bakur Biyotaya_Amerîkaya_Bakur Tarîxa_tebîeta_Amerîkaya_Bakur Xijendeyên_Amerîkaya_Bakur Tarîxa_tebîeta_Asyayê_li_gorî_welatan Biyotaya_Laosê Biyotaya_Kambocayê Tarîxa_tebîeta_Bûtanê Tarîxa_tebîeta_Brûneyê Tarîxa_tebîeta_Nepalê Biyotaya_Pakistanê Biyotaya_Mongolyayê Xijendeyên_Çînê Biyotaya_Hindistanê Tarîxa_tebîeta_Rûsyayê Biyotaya_Îndonezyayê Tarîxa_tebîeta_Bengladeşê Tarîxa_tebîeta_Îndonezyayê Tarîxa_tebîeta_Ewropayê_li_gorî_welatan Tarîxa_tebîeta_Hindistanê Xijendeyên_Asyaya_Rojhilat Tarîxa_tebîeta_Mongolyayê Tarîxa_tebîeta_Pakistanê Tarîxa_tebîeta_Kambocayê Tarîxa_tebîeta_Laosê Xijendeyên_Amerîkayê Xijendeyên_Pakistanê Xijendeyên_Srî_Lanka Marên_Asyayê Marên_Hindistanê Xijendeyên_Efxanistanê Xijendeyên_Îranê Xijendeyên_Myanmarê Marên_Çînê Marên_Îndonezyayê Marên_Malezyayê Marên_Myanmarê Marên_Singapûrê Marên_Taylendayê Marên_Viyetnamê Xijendeyên_Hindistanê Xijendeyên_Îndonezyayê Xijendeyên_Malezyayê Xijendeyên_Taylendayê Xijendeyên_Viyetnamê Biyotaya_Amerîkaya_Başûr Faunaya_Qibrisê Xijendeyên_Asyaya_Navendî Xijendeyên_Qibrisê Faunaya_Sûriyê Faunaya_Tirkiyeyê Teyrên_Maldîvê Dînozorên_Afrîkayê Movikdarên_Afrîkayê Xijendeyên_pêştarixî_yên_Afrîkayê Biyotaya_Afrîkayê Faunaya_Maldîvê Biyotaya_Tirkiyeyê Biyotaya_Sûriyê Xijendeyên_Asyaya_Rojava Biyotaya_Qibrisê Tarîxa_tebîeta_Amerîkaya_Başûr Movikdarên_Viyetnamê Movikdarên_Taylendayê Movikdarên_Srî_Lanka Movikdarên_Myanmarê Faunaya_Malezyayê Marên_Başûr-rojhilatê_Asyayê Xijendeyên_Singapûrê Faunaya_Îranê Biyotaya_Îranê Faunaya_Singapûrê Biyotaya_Malezyayê Faunaya_Myanmarê Faunaya_Srî_Lanka Faunaya_Taylendayê Faunaya_Viyetnamê Tarîxa_tebîeta_Qibrisê Tarîxa_tebîeta_Sûriyê Tarîxa_tebîeta_Tirkiyeyê Biyotaya_Maldîvê Tarîxa_tebîeta_Afrîkayê Tarîxa_tebîeta_Maldîvê Biyotaya_Viyetnamê Biyotaya_Taylendayê Biyotaya_Srî_Lanka Biyotaya_Myanmarê Tarîxa_tebîeta_Malezyayê Biyotaya_Singapûrê Tarîxa_tebîeta_Îranê Tarîxa_tebîeta_Singapûrê Tarîxa_tebîeta_Myanmarê Tarîxa_tebîeta_Srî_Lanka Tarîxa_tebîeta_Taylendayê Tarîxa_tebîeta_Viyetnamê Xijendeyên_Rojhilata_Navîn Marên_Urdunê Xijendeyên_Rûsyayê Xijendeyên_Tirkiyeyê Marên_Îranê Xijendeyên_Urdunê Dîroka_Esperantoyê == Gotar (ns0) == Werger Zimanê_danîmarkî Zimanê_fransî Foka_bêguh Eyloyê_zêrîn Berazê_kovî Babûn Berazê_kedî Dûvmeqesk Şêrê_deryayî Zimanê_esperanto Zimanê_almanî Şêr A_(tîp) Hejmarên_romî Zimanê_spanî Deryaya_Navîn Pîvaz Marê_reş Gur Bilbil_(balinde) Vatîkan Qiraka_bikumik Kew Roma Zimanê_ketelanî Zimanê_îtalî Zimanê_swêdî Etna_(çiyayê_agirî) Katanya Zimanê_korsîkî Hêştir Zimanê_portûgalî Zimanên_romanî Hirmî Zimanê_baskî Ornella_Muti Gulebûk Xeydoka_gulanê Cirnîs Keftar Piling_(Panthera_tigris) Berazê_erdê Hespê_çemî Dîwarê_Çînê Riya_Hevrîşimê Kolezyûm Armadîloyê_nehbergî Kerkedan Zimanê_galîsyayî Rûviyê_Sor Zimanê_aranî Wawik Balindeyên_Kurdistanê Serstrîkê_kesk Zengilok Zîqzîqe Zerdêle Bûrek Silêmanê_dunikul Qelaşînk Şivanxapînok Vîzvîzik Qirgurg Qajû Qelereşk Tûtirwask Çivîka_hêjîran Serreşe Kîrkot Fîsqegulê_bisimbêl Torxe Hechecikê_zinaran Hechecikê_malan Bûknefsok Çirçire Çivîka_şeytanok Kundê_spî Bûmekorik Kundê_goran Şakund Bûm Kundê_şevê Qirika_reş Berşork Kezwankelotik Mûte Dûverzînk Befrîk Çivîka_berfê Çivîka_malan Boqije Boqijeya_reş Werdeka_golan Bejavî Xijendeyên_Kurdistanê Piling_(Panthera_pardus) Çirçirka_zevî Kûçik Masîpank Giyabenîşt Jaj Zimanê_oksîtanî Kêzxatûn Newroz_(riwek) Zimanê_lîvonî Margîse Alfabeya_latînî Zimanê_latînî Şehlûr Qirtîş Tolik_(pincar) Pûng Cîq Req Sîsark Çîr Kewê_gozel Kerbeşê_Reş Kewê_hêşin Tivîlk Kulî Sîqalka_ciluq Kevok Zaq Kêlhenek Sîxur Kezwan Marê_avî Mih Gumgumoka_gawiran Çekem_(dar) Pêçek Kenêr Gelyaz Albalû Margîr Zimanê_rûmenî Zimanê_sardî Zimanê_aragonî Zimanê_sîsîlî Zimanê_fûrlanî Karî Berkuteyê_biçûk Kund Kundê_şaxdar Çirçiroka_berfê Bajarê_Qedexe Kurebeşk Zebrayê_çiyayan Zimanê_norwêcî Gumgumok Zimanê_leonî Zimanê_fînî Zimanê_nîsayî Zimanê_napolîtanî Lûş Qeselmehmûd Gêjînk Kîrmiço Tîtî Çirg Apik Qijak Kember Baz Quling Gijok Pizîlaqa_kûçikan Sivorî Şaqaviyê_gerdenmar Şaqaviyê_gewr Qirmiraviya_reş Garanîk Leglega_spî Şaqaviyê_spî_yê_mezin V_(tîp) B_(tîp) Çizçizonek Pezmijoka_çol_û_deştan Sîvanok Nikilsora_beravî Kotirî Dûvsorik Çilferşik Terîhejok Xilxîlok Beytika_zinarê_ya_zerik Ebûr Beytika_biçûk Bereşe C_(tîp) Ç_(tîp) D_(tîp) E_(tîp) Ê_(tîp) F_(tîp) G_(tîp) H_(tîp) I_(tîp) Î_(tîp) J_(tîp) K_(tîp) L_(tîp) M_(tîp) N_(tîp) O_(tîp) P_(tîp) Q_(tîp) R_(tîp) S_(tîp) Ş_(tîp) T_(tîp) U_(tîp) Û_(tîp) W_(tîp) X_(tîp) Y_(tîp) Z_(tîp) Kêzxwer Leglega_reş Fîkar Beqikê_hêşîn Reqê_sêlanê Çîqsor Bersorik Mirîşka_zelkav Berşînk Beytika_dahlan Kurrawong Noqavok Zimanê_slovenî Pepûk Margîska_Kurdistanê Zerzûl Zimanê_swahîlî Herîsorik Erdheja_Wanê_2011 Erdheja_Gimgimê_1966 Erdheja_Gimgim_û_Xinûsê_1946 Erdheja_Bazîdaxa-Bêgiriyê_1976 Erdheja_Ezirganê_1992 Erdheja_Ezirganê_1939 Erdheja_Licêyê_1975 Erdheja_Pilemorê_1967 Erdheja_Çewlîgê_1971 Erdheja_Çewlîgê_2003 Erdheja_Erzîromê_1983 Erdheja_Colemêrgê_1930 Erdheja_Bazîdê_2004 Erdheja_Agirî-Dutaxê_2007 Erdheja_Xarpêtê_2010 Erdheja_Qersê_1926 Erdheja_Milazgirdê_1903 Erdheja_Erzîromê_1859 Erdheja_Hesenqelayê_1924 Erdheja_Dîxorê_1935 Erdheja_Wan-Erdîşê_1941 Erdheja_Kanîreşê_1949 Erdheja_Îzmîtê_1999 Şîlan Erdheja_Wanê_Mijdar_2011 Tûtî Alma_mater Qurnewêlk Berkuteyê_keviran Şehing Bokmål Eyn_(tîp) Ḧ_(tîp) Ẍ_(tîp) Tûşêmî Tihtavik Nane Pûjana_ajgulî Pûjana_çîmenê Giyajehrk Artîşoka_spanî Gabelek Gasor Nikilşûr Kilig Keravî Erdheja_Silopiya_2012 Gafiş Berçirik Gulemî Ivar_Aasen Hêştirme Foka_leopar Pisîka_kovî Hirçê_biberçavk Çîta Kûgar Parsa_jaguarûndî Jaguar Kapîbara Cîqê_Cîhanê_Kevn Perçemka_mêwexwer_a_taczêrîn Qaza_qîjîner Qaza_qijik Şahkobra Çûkreşê_çengsor Kobay Marê_mertal Maregîska_Ûrmiyê Cinawira_Gîlayê Marmarok Foka_kevjalxwer Famîleya_pezmijokan Reşbeşe Ejdehayê_Komodoyê Pezmijoka_latan Pezmijoka_Nîlê Cirnîsa_ava_şor Ejdehmar Kewmar Ejdehmarên_axê_Cîhana_Kevn Ejdeha_(mar) Banevank Pezmijoka_avê Anna_Rita_Del_Piano Pezmijoka_cirnîs Başkulok Pezmijoka_zêrîn Pezmijoka_bixemil Pezmijoka_Bengalê Kobrayê_Misirê Gumgumoka_Qefqazê Perçemka_xwînmij Daykemar Qirtîşê_mirarî Ejdehayê_avê_yê_Awistraliyayê Perçemka_mêwexwer_ya_Misirê Banbanke Kobrayê_çolê Gorewîlk Kobrayê_tifok Kobra Sîqalok Teşîlok Balaban Laçin Tîremar Benedicta_Boccoli Şabaz Artêşa_terrakotayî Başok Hulîçal Şahîn Kobrayê_Hindistanê Bokenge Kûzeyê_avî Kûze Xwere Bûkink Kûz Kûzikê_nas Kûzeyê_avî_yê_Ewropayê Fistîk Kurkurê_zikreş Meymûna_avî Teşîreşkê_biçûk Qûya_lal Olîngîto Sîsirk Jûjiyê_sîngspî Xilxil Şimqar Sorewîlka_mezintir Zirsûsik Çivîk Teyrê_tawis Masîgirê_belek Tirliyê_çavzer Marê_sor Guhertina_navên_heywanan_li_Tirkiyeyê Serşûnik Venedîk Alfred_Russel_Wallace Verona Giambattista_Basile Angela_Melillo Ludwik_Lejzer_Zamenhof Aquileia Gora_Qin_Shi_Huang Wîkîpediya_bi_almanî Kanala_Mezin_a_Çînê Zimanê_astûrî Kaiping Dengfeng Qufu Alessandra_Martines Matera Napolî,_Kampaniya Benevento Torre_Annunziata Modena Ravenna Ferrara Brescia Mantova Urbino Ivrea Assisi Vicenza Conegliano Herzberg_am_Harz Turdus_torquatus Qelaşînka_Bengalê Anna_Valle Interlingua Aechmophorus Aeronautes Alexornis Ammoperdix Ammospiza Zimanê_mecarî Anseranas Bonobo Erdheja_Gurgum_û_Dîlokê_2023 Erdheja_Xarpêtê_2020 Erdheja_Anatolya_Bakur_1668 Hûlitirşik Edward_Grey Lawrasya Lorentya Benîştê_qanok Zimanê_îslendî Erdheja_Şensiyê_1556 Ÿ_(tîp) Pilingê_Kurdistanê Valeria_Marini Alberobello Zimanê_emîlyanî-romanyolî Zimanê_lîgûrî Zimanê_piemontezî Zimanê_venetî Zimanê_lombardî Zaravayê_fiumanî Zaravayê_talianî Zaravayê_triestînî Zaravayê_chipilo Zaravayê_arianoyî Zaravayê_bareyî Zaravayê_beneventoyî Zaravayê_castelmezzanoyî Zaravayê_cîlentoyî Zaravayê_cosenzayî Zaravayê_îrpînoyî Zaravayê_lazioyiya_başûr Zaravayê_molîzeyî Zaravayê_tarantoyî Zaravayê_vastoyî Matera,_Italy Zimanê_emîlyanî Zaravayê_bolonyayî Zaravayê_carrarayî Zaravayê_casalascoyî Zaravayê_comacchioyî Zaravayê_ferrarayî Zaravayê_mantovayî Zaravayê_massayî Zaravayê_mirandolayî Zaravayê_modenayî Zaravayê_parmayî Zaravayê_piacenzayî Zaravayê_reggioyî Zaravayê_vogherayî Guardia_Piemontese Caltagirone Militello_in_Val_di_Catania Cividale_del_Friuli Cerveteri Tivoli,_Lazio Genova Monterosso_al_Mare Portovenere Riomaggiore Vernazza Mantua Sabbioneta Monreale Campello_sul_Clitunno Santa_Maria_Maggiore Tarquinia Pienza San_Gimignano Siena Valdobbiadene Noto Palazzolo_Acreide Sîrakuz Asik_(Capreolus_capreolus) Por_(balinde) Serstrîkê_zer Zimanê_spanî_yê_şîlî Erdheja_Agiriyê_1840 Arktîka Wêjeya_slovenî Ł_(tîp) Mêşgirê_deqdeqokî Erdheja_Shandongê_1668 Erdheja_Tangshanê_1976 Zimanê_estremadûrayî tddo5m2ndybix4h0jn23lwr9uxc1dd7 0 137614 2062387 1809374 2026-06-18T02:04:20Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2062387 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Burxanîzm''' (bi altayî: Ак јаҥ "Ak Yang"), oleke [[Altay]]î ye ku di serhildana [[Gelên tirkî|tirkan]] a li dijî emperyalîzma rûsî ya di navbera 1904 û 1930 de derketiye holê. Ew wek hevbendiya [[Tengrîzm]] û bûdîzm û gelek olên kevnar ên tirkan hatiye çêkirin. == Xwezaya == Navê olê Altai Ak Yang "Baweriya Spî" ye.{{Sfn|Halemba|2003|p=4}} Ola Ak Yank a ku li ser bingehê Tengriyet, baweriya kevnar a gelên Tirk hatiye avakirin, di heman demê de serhildana neteweyî ya Tirkên Altayî ya li dijî hegemonyaya Rûsyayê bû.  Tangriyet ji bo hemû Tirkan e, Burkhaniyet tenê ji bo gelê Altayî ye.  Di nêrîna rêveberiya Rûsyayê de, ola AKê planeke ku dijminên Rûsyayê amade kirine û ji derve jî piştgiriyê didin wan, ji bo ku gelên tirk bi neteweperestiyeke hevpar bikin yek û zirarê bidin Rûsyayê.  Ji ber vê sedemê jî ev serhildana ku Rûsan gelek cidî girtibûn û bi şidetê bi xwînxwarî bi dawî bû, dîsa jî heta roja îro şopa xwe di çanda Altayiyan de hişt.  80% ji xelkê Altai Burkhanîzmê dikin û yên mayî Tangîzmê dikin û tenê pir hindik Altai olên din dikin.  Bi tevayî, tevgera Burxanî wekî olek hevbendî hate xuyang kirin, ku hêmanên Bûdîzma kevnar, Tengrîzm û baweriyên din ên kevnar ên Tirkan li hev dicivîne.  Ew ji hêla Altayiyên ku dixwazin xwe ji gelên cîran û têkildar cuda bikin, tê kirin.<ref name="regnum2">{{Jêder-nûçe |url=http://regnum.ru/news/society/1974843.html |sernav=Алтайцам следует принять буддизм |tarîx=2015-09-20 |weşanger=[[REGNUM News Agency|Regnum]] |ziman=ru |tercimeya-sernav="The Altaians should accept Buddhism" |roja-gihiştinê=2021-10-23 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304211945/http://regnum.ru/news/society/1974843.html |url-status=dead }}</ref><ref>Sherstova, Burhanism, Chapter 1, 2, 3. Almost three hundred pages of the book leave little doubt about the validity of this conclusion by Sherstova made in 1977-1986.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîn-şitil}} [[Kategorî:Altay]] [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Tengrîzm]] n09eq3bpn1vvjip7vluiv8853dajyfw 2062388 2062387 2026-06-18T02:12:12Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2062388 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Burxanîzm''' (bi altayî: Ак јаҥ "Ak Yang"), oleke [[Altay]]î ye ku di serhildana [[Gelên tirkî|tirkan]] a li dijî emperyalîzma rûsî ya di navbera 1904 û 1930 de derketiye holê. Ew wek hevbendiya [[Tengrîzm]] û bûdîzm û gelek olên kevnar ên tirkan hatiye çêkirin. == Xwezaya == Navê olê Altai Ak Yang "Baweriya Spî" ye.{{Sfn|Halemba|2003|p=4}} Ola Ak Yank a ku li ser bingehê Tengriyet, baweriya kevnar a gelên Tirk hatiye avakirin, di heman demê de serhildana neteweyî ya Tirkên Altayî ya li dijî hegemonyaya Rûsyayê bû.  Tangriyet ji bo hemû Tirkan e, Burkhaniyet tenê ji bo gelê Altayî ye.  Di nêrîna rêveberiya Rûsyayê de, ola AKê planeke ku dijminên Rûsyayê amade kirine û ji derve jî piştgiriyê didin wan, ji bo ku gelên tirk bi neteweperestiyeke hevpar bikin yek û zirarê bidin Rûsyayê.  Ji ber vê sedemê jî ev serhildana ku Rûsan gelek cidî girtibûn û bi şidetê bi xwînxwarî bi dawî bû, dîsa jî heta roja îro şopa xwe di çanda Altayiyan de hişt.  80% ji xelkê Altai Burkhanîzmê dikin û yên mayî Tangîzmê dikin û tenê pir hindik Altai olên din dikin.  Bi tevayî, tevgera Burxanî wekî olek hevbendî hate xuyang kirin, ku hêmanên Bûdîzma kevnar, Tengrîzm û baweriyên din ên kevnar ên Tirkan li hev dicivîne.  Ew ji hêla Altayiyên ku dixwazin xwe ji gelên cîran û têkildar cuda bikin, tê kirin.<ref name="regnum2">{{Jêder-nûçe |url=http://regnum.ru/news/society/1974843.html |sernav=Алтайцам следует принять буддизм |tarîx=2015-09-20 |weşanger=[[REGNUM News Agency|Regnum]] |ziman=ru |tercimeya-sernav="The Altaians should accept Buddhism" |roja-gihiştinê=2021-10-23 |roja-arşîvê=2016-03-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304211945/http://regnum.ru/news/society/1974843.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>Sherstova, Burhanism, Chapter 1, 2, 3. Almost three hundred pages of the book leave little doubt about the validity of this conclusion by Sherstova made in 1977-1986.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîn-şitil}} [[Kategorî:Altay]] [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Tengrîzm]] bx54ukrh9x03ylob51qy6jnl6egd374 2062390 2062388 2026-06-18T02:52:30Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062390 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Burxanîzm''' (bi altayî: Ак јаҥ "Ak Yang"), oleke [[Altay]]î ye ku di serhildana [[Gelên tirkî|tirkan]] a li dijî emperyalîzma rûsî ya di navbera 1904 û 1930 de derketiye holê. Ew wek hevbendiya [[Tengrîzm]] û bûdîzm û gelek olên kevnar ên tirkan hatiye çêkirin. == Xwezaya == Navê olê Altai Ak Yang "Baweriya Spî" ye.{{Sfn|Halemba|2003|p=4}} Ola Ak Yank a ku li ser bingehê Tengriyet, baweriya kevnar a gelên Tirk hatiye avakirin, di heman demê de serhildana neteweyî ya Tirkên Altayî ya li dijî hegemonyaya Rûsyayê bû.  Tangriyet ji bo hemû Tirkan e, Burkhaniyet tenê ji bo gelê Altayî ye.  Di nêrîna rêveberiya Rûsyayê de, ola AKê planeke ku dijminên Rûsyayê amade kirine û ji derve jî piştgiriyê didin wan, ji bo ku gelên tirk bi neteweperestiyeke hevpar bikin yek û zirarê bidin Rûsyayê.  Ji ber vê sedemê jî ev serhildana ku Rûsan gelek cidî girtibûn û bi şidetê bi xwînxwarî bi dawî bû, dîsa jî heta roja îro şopa xwe di çanda Altayiyan de hişt.  80% ji xelkê Altai Burkhanîzmê dikin û yên mayî Tangîzmê dikin û tenê pir hindik Altai olên din dikin.  Bi tevayî, tevgera Burxanî wekî olek hevbendî hate xuyang kirin, ku hêmanên Bûdîzma kevnar, Tengrîzm û baweriyên din ên kevnar ên Tirkan li hev dicivîne.  Ew ji hêla Altayiyên ku dixwazin xwe ji gelên cîran û têkildar cuda bikin, tê kirin.<ref name="regnum2">{{Jêder-nûçe |url=http://regnum.ru/news/society/1974843.html |sernav=Алтайцам следует принять буддизм |tarîx=2015-09-20 |weşanger=[[REGNUM News Agency|Regnum]] |ziman=ru |tercimeya-sernav="The Altaians should accept Buddhism" |roja-gihiştinê=2021-10-23 |roja-arşîvê=2016-03-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304211945/http://regnum.ru/news/society/1974843.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>Sherstova, Burhanism, Chapter 1, 2, 3. Almost three hundred pages of the book leave little doubt about the validity of this conclusion by Sherstova made in 1977-1986.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîn-şitil}} [[Kategorî:Altay]] [[Kategorî:Civaka Împeratoriya Rûsî]] [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Tengrîzm]] k58152jzzv6bvwqs7w8khdlekaeu4k5 0 138477 2062320 1797072 2026-06-17T21:31:06Z Guherto 41494 2062320 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:Al-Jazira.svg|thumb|rast|300px|Nexşa Cizîrê (Mezopotamya jorîn), û Parêzgehên xwe, Derbekr (Diyar Bakr)]] '''Herêma Mhallamiyan''', (bi siryanî: ܡܘ ܛܢܢ ܡܚܠܡܝ̈ܐ; bi erebî مَوطن المُحَلّمِية ''Maotin Almhallamiye''){{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} bi maneya '''welatê Mhallamiyan''' in, herêmeke çiyayî ya [[Tor (herêm)|Tur Abdînê]] ku gelek eşîrên [[Mehelmî|mhallamiyan]] lê dijîn. == Erdnîgarî == Devereke dîrokî ya kevnar ku di navbera sînorê Sûriyê û Çiyayê Torosê de li Girava Firatê ye ku bajarê Diyarbekir le ser Nave bapîrên wan ne [[Diyarbekr (herêma dîrokî)]] (Bakr Ibn Wa'il) û (Rabi'a Ibn Wa'il) û (Mudar Ibn Wa'il) , Bajarên vî herêma herî Dîrokî û kevnar [[Nisêbîn]] û [[Midyad]] û [[Mêrdînê]] û [[Mehsertê]] û [[stewrê]] û [[Diyarbekir]] û [[Bismil]] û [[Silvan]] û [[Heskîf]] û [[Batman]] û [[Siirt]] û heta sînorê Bajarê [[Riha]] ye di nava herêm de ye. [[Herêma Mhallamiyan]] ji dehan bajaran mezin û bajarokên Dîrokî û kevnar û bi hezaran gundên biçûk û mezin pêk tê. Li gorî ku dîrok dibêje ku hemû bajar, bajarok û gundên vê herêmê bi dîrok û zimanê Mhallamiyan an jî bi zimanê suryanî bûne le dewleta tirk Navê gelek bajar, bajarok û gundan guhert û kir bi tirkî û dîroka gelek eşîrên ([[Mehelmî|gelê Mhallami]]) ji herêmê winda kir û wan ji hev vediqetîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2024}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} nzfx8got4nhlumucsqx5b8eckuslb9l 0 141200 2062472 1197831 2026-06-18T08:22:48Z EmausBot 7548 Beralîkirina ducarî li ser [[Fight Club (roman)]] hat sererastkirin 2062472 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Fight Club (roman)]] ovahh0k3o3a3ook5hc7pdjm2d0h0tx9 1 141201 2062474 1197833 2026-06-18T08:23:08Z EmausBot 7548 Beralîkirina ducarî li ser [[Gotûbêj:Fight Club (roman)]] hat sererastkirin 2062474 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Fight Club (roman)]] gtj2vhp4qknodd2uuzatw6cqnda5tr4 0 144080 2062178 2014433 2026-06-17T13:24:18Z Guherto 41494 Guhertoî/ê navê [[Benîştê Qânok]] weke [[Benîştê qanok]] guhart: herfa nenas 2014433 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Benîştê Qânok | image = Chondrilla juncea2.jpg | image_width = 240px | image_caption = Kulîlkên Qanokê | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Asterales]] | familia = [[Asteraceae]] | genus = ''[[Chondrilla (plant)]]'' | species = '''''C. juncea''''' | binomial = ''Chondrilla juncea'' | binomial_authority = }} '''Benîştê Qânok''', (bi latînî, ''Chondrilla juncea'') [[riwek]]ek ji [[famîleya stêregulan]] (Asteraceae) e. Ji kokên nebatê benîşt tê wergirtin.<ref name="İsa Çicek">{{Jêder-malper |tarîx=March 2019 |sernav=Çermik ilçesi ve köylerinin (Diyarbakır) etnobotanik özellikleri |url=https://acikbilim.yok.gov.tr/bitstream/handle/20.500.12812/69838/yokAcikBilim_10298082.pdf?sequence=-1&isAllowed=y |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231105112404/https://acikbilim.yok.gov.tr/bitstream/handle/20.500.12812/69838/yokAcikBilim_10298082.pdf?sequence=-1&isAllowed=y |roja-arşîvê=2023-11-05 |weşanger=[[Zanîngeha Çewlîgê]]. Fen bilimleri enstitüsü |rûpel=61 |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-11-05 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Riwek-şitil}} [[Kategorî:Famîleya stêregulan]] [[Kategorî:Floraya Ewropayê]] [[Kategorî:Floraya Kurdistanê]] [[Kategorî:Riwek]] [[Kategorî:Taksayên botanîk yên ku ji aliyê Carl Linnaeus ve hatine binavkirin]] n7ak0lpusqu4ibgy8kgolf7kvvue4kj 2062182 2062178 2026-06-17T13:24:55Z Guherto 41494 2062182 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Benîştê qanok | image = Chondrilla juncea2.jpg | image_width = 240px | image_caption = Kulîlkên qanokê | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Asterales]] | familia = [[Asteraceae]] | genus = ''[[Chondrilla (plant)]]'' | species = '''''C. juncea''''' | binomial = ''Chondrilla juncea'' | binomial_authority = }} '''Benîştê qanok''', (bi latînî, ''Chondrilla juncea'') [[riwek]]ek ji [[famîleya stêregulan]] (Asteraceae) e. Ji kokên nebatê benîşt tê wergirtin.<ref name="İsa Çicek">{{Jêder-malper |tarîx=March 2019 |sernav=Çermik ilçesi ve köylerinin (Diyarbakır) etnobotanik özellikleri |url=https://acikbilim.yok.gov.tr/bitstream/handle/20.500.12812/69838/yokAcikBilim_10298082.pdf?sequence=-1&isAllowed=y |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231105112404/https://acikbilim.yok.gov.tr/bitstream/handle/20.500.12812/69838/yokAcikBilim_10298082.pdf?sequence=-1&isAllowed=y |roja-arşîvê=2023-11-05 |weşanger=[[Zanîngeha Çewlîgê]]. Fen bilimleri enstitüsü |rûpel=61 |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-11-05 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Riwek-şitil}} [[Kategorî:Famîleya stêregulan]] [[Kategorî:Floraya Ewropayê]] [[Kategorî:Floraya Kurdistanê]] [[Kategorî:Riwek]] [[Kategorî:Taksayên botanîk yên ku ji aliyê Carl Linnaeus ve hatine binavkirin]] 7dhz8brora9dlw7ayxiti2hcka77wg2 0 144288 2062530 2061932 2026-06-18T09:22:28Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Kercews]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2062530 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajarok | Nav = Kerkin | Navê din = Kerkinnê | Navê fermî = Koçak | Wêne = | Wêne sernav = Kerkinnê | Welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | Dûgel = [[Tirkiye]] | Parêzgeh = [[Batman (parêzgeh)|Batman]] | Navçe = [[Kercews]] | Nahiye = | Şaredar = | Hejmara mezran = | Gelhe = 444 | Gelhe sal = [[2021]] | Berbelavî = | Rûerd = | Bilindayî = 1276 | Koda postayê = 72302 | Koda telefonê = (+90) 488 | nexşeya_cihan = Tirkiye | koordînat = {{Koord|37.572|41.516|display=inline,title}} }} '''Kerkin''' an jî '''Kerkinê'''<ref>[[Hüseyin Deniz]]? (1992). Navên deveran bi Kurdî çi ne? [[Welat (rojname)|Welat]], 2:1992, r. 6.</ref> ({{bi-tr|Koçak}}) gundekî ku bi [[Kercos]]ê ve girêdayî ye. == Dîrok == Navê gundê li gor qeydiyên sala 1928an ji zimanê suryankî tê. Bi suryankî Kfarkine. "Kfar" tê maneya gund, mezra; "kine" tê maneya kesên rast. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Kercewsê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|37.572|41.516|type:city|display=title}} [[Kategorî:Civakên siryanî yên tarîxî li parêzgeha Êlihê]] [[Kategorî:Gundên Kercewsê]] [[Kategorî:Tor]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Batmanê]] 84945lqq7k2yz2gdxwnf8wlnw0paost 2 156563 2062462 2061905 2026-06-18T08:20:55Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 2062462 wikitext text/x-wiki == 2026-06-18T08:20:53Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 44 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-06-17T08:20:49Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 44 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-06-16T08:20:39Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 44 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-06-15T08:20:42Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 44 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-06-14T08:20:53Z == * [[:Kategorî:Pussycat Dolls]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 44 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:Pussycat Dolls]] → [[:Kategorî:The Pussycat Dolls]] == 2026-06-13T08:20:51Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 44 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Şablona [[Şablon:Beralîkirina kategoriyê]] li rûpela [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] hat zêdekirin * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-06-12T08:20:32Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 44 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=2055370 Qeydên kevn]''' lt3zuo0rrwxdjdbad0wbg35fjkp2c5j 828 181385 2062504 2055295 2026-06-18T09:03:14Z Balyozbot 42414 rojanekirin 2062504 Scribunto text/plain return { ["Agahîdank_bajar"] = 2600, ["Agahîdank_cih/areadisp"] = 46000, ["Agahîdank_cih/densdisp"] = 43000, ["Agahîdank_cih/girêdan"] = 28000, ["Agahîdank_cih/lengthdisp"] = 46000, ["Agahîdank_cih/metrîk"] = 48000, ["Agahîdank_cih/pref"] = 48000, ["Agahîdank_cih/stûn"] = 28000, ["Agahîdank_cih/stûn/styles.css"] = 28000, ["Agahîdank_gund"] = 11000, ["Agahîdank_hunermend/style.css"] = 3300, ["Agahîdank_mirov"] = 2900, ["Agahîdank_mirov/style.css"] = 2900, ["Agahîdank_mirov/wîkîdane"] = 2100, ["Agahîdank_nivîskar/style.css"] = 3200, ["Agahîdank_wargeh"] = 63000, ["Agahîdank_wargeh/en"] = 63000, ["Agahîdank_wargeh/inglîzî"] = 63000, ["Agahîdank_wargeh/wîkîdane"] = 51000, ["Agahîdank_zanyar/style.css"] = 2900, ["Agahîdanka_giştî"] = 2400, ["Agahîdanka_giştî/navik"] = 2400, ["Agahîdanka_giştî/styles.css"] = 2400, ["Ala"] = 3400, ["Ala/core"] = 3400, ["Alfabeya_kurdî_ya_latînî"] = 11000, ["Ambox"] = 17000, ["Asbox"] = 84000, ["Modul:Arguments"] = 230000, ["Modul:Asbox"] = 84000, ["Modul:Authority_control"] = 91000, ["Modul:Authority_control/auxiliary"] = 4700, ["Modul:Authority_control/config"] = 91000, } 2gs7b28uak0dpmpgjc56d6om4amagxx 828 181386 2062505 2055296 2026-06-18T09:03:16Z Balyozbot 42414 rojanekirin 2062505 Scribunto text/plain return { ["Banner_holder"] = 99000, ["Banner_holder/styles.css"] = 99000, ["Bavyera-erdnîgarî-şitil"] = 2100, ["Belgekirin"] = 3600, ["Belgekirin/binrûpel"] = 2100, ["Beralîkirina_kategoriyê"] = 2600, ["Beşa_vala"] = 6200, ["Bi-fa"] = 5000, ["Bi-tr"] = 5200, ["Bi-zimanê"] = 12000, ["Biçûk"] = 5100, ["Bişirîn"] = 11000, ["Blist"] = 47000, ["Both"] = 66000, ["Br_separated_entries"] = 4200, ["Bulleted_list"] = 47000, ["Bêçavkanî"] = 2900, ["Modul:Banner_shell"] = 99000, ["Modul:Belgekirin"] = 4100, ["Modul:Belgekirin/config"] = 4100, ["Modul:Belgekirin/styles.css"] = 4100, ["Modul:Buffer"] = 84000, } 6oq2tqe2n6rfmr9f460jb2cow5ky0r9 828 181387 2062506 2055297 2026-06-18T09:03:18Z Balyozbot 42414 rojanekirin 2062506 Scribunto text/plain return { ["CatAutoTOC"] = 31000, ["CatAutoTOC/core"] = 31000, ["Category_handler"] = 6100, ["Category_other"] = 34000, ["Category_see_also_if_exists"] = 2600, ["Category_see_also_if_exists_2"] = 5800, ["Century_name_from_decade_or_year"] = 4600, ["Clear"] = 78000, ["Cmbox"] = 6400, ["Commonscat"] = 23000, ["Coord"] = 52000, ["Modul:Category_handler"] = 22000, ["Modul:Category_handler/blacklist"] = 21000, ["Modul:Category_handler/config"] = 21000, ["Modul:Category_handler/data"] = 21000, ["Modul:Category_handler/shared"] = 21000, ["Modul:Check_for_clobbered_parameters"] = 63000, ["Modul:Check_for_deprecated_parameters"] = 21000, ["Modul:Check_for_unknown_parameters"] = 193000, ["Modul:Citation/CS1"] = 57000, ["Modul:Citation/CS1/COinS"] = 57000, ["Modul:Citation/CS1/Configuration"] = 57000, ["Modul:Citation/CS1/Date_validation"] = 57000, ["Modul:Citation/CS1/Identifiers"] = 57000, ["Modul:Citation/CS1/Utilities"] = 57000, ["Modul:Citation/CS1/Whitelist"] = 57000, ["Modul:Citation/CS1/styles.css"] = 57000, ["Modul:Class"] = 100000, ["Modul:Class/definition.json"] = 100000, ["Modul:Class_mask"] = 99000, ["Modul:Complex_date"] = 56000, ["Modul:Coordinates"] = 65000, } 3ejnfwn6haj5xeiuzlwwlyi6ya53e9u 828 181388 2062507 2030030 2026-06-18T09:03:20Z Balyozbot 42414 rojanekirin 2062507 Scribunto text/plain return { ["Çavkanî"] = 76000, ["Çavkanî/styles.css"] = 76000, ["Çavkanî_bigere"] = 73000, ["Çavkanî_bigere_sereke"] = 2900, ["Çepê_paqij_bike"] = 47000, } 6y80kmkkbp3b3jyn9v6q2l7d7n6srhc 828 181392 2062508 2055298 2026-06-18T09:03:28Z Balyozbot 42414 rojanekirin 2062508 Scribunto text/plain return { ["FindYDCportal"] = 3700, ["Find_general_sources"] = 73000, ["Find_sources"] = 73000, ["Find_sources_mainspace"] = 2900, ["Fix"] = 3300, ["Fix/category"] = 3300, ["For_loop"] = 101000, ["Fransa-erdnîgarî-şitil"] = 27000, ["Modul:FindYDCportal"] = 8000, ["Modul:Find_sources"] = 76000, ["Modul:Find_sources/config"] = 76000, ["Modul:Find_sources/links"] = 76000, ["Modul:Find_sources/templates/Find_general_sources"] = 73000, ["Modul:Find_sources/templates/Find_sources_mainspace"] = 2900, ["Modul:ForLoop"] = 101000, } r5bz0bln53nrjxo7vesh52eb0w4xrgk 828 181394 2062509 2055300 2026-06-18T09:03:32Z Balyozbot 42414 rojanekirin 2062509 Scribunto text/plain return { ["Hatnote"] = 5900, ["Herfêgir"] = 54000, ["Hlist"] = 8900, ["Hlist/styles.css"] = 84000, ["Modul:HTMLDecode"] = 31000, ["Modul:Hatnote"] = 7400, ["Modul:Hatnote/styles.css"] = 7400, ["Modul:Historical_populations"] = 47000, } ql42uzvsvd7v96iikmo6uciqs8606ii 828 181395 2062510 2055301 2026-06-18T09:03:34Z Balyozbot 42414 rojanekirin 2062510 Scribunto text/plain return { ["ISO_639_navê_de"] = 7400, ["ISO_639_navê_fa"] = 5200, ["ISO_639_navê_tr"] = 5300, ["If_empty"] = 67000, ["Ifempty"] = 67000, ["Importance"] = 69000, ["Importance/colour"] = 69000, ["Importance_mask"] = 97000, ["Infobox"] = 70000, ["Infobox/Bin"] = 70000, ["Infobox_Cih/metric"] = 48000, ["Infobox_Cih/pref"] = 48000, ["Infobox_mapframe"] = 60000, ["Infobox_settlement/areadisp"] = 46000, ["Infobox_settlement/columns"] = 28000, ["Infobox_settlement/densdisp"] = 43000, ["Infobox_settlement/lengthdisp"] = 46000, ["Infobox_settlement/link"] = 28000, ["Infobox_settlement/styles.css"] = 63000, ["Modul:I18n"] = 98000, ["Modul:I18n/complex_date"] = 56000, ["Modul:ISO_3166"] = 60000, ["Modul:ISO_3166/data/National"] = 60000, ["Modul:ISOdate"] = 56000, ["Modul:If_empty"] = 67000, ["Modul:Infobox"] = 70000, ["Modul:Infobox/styles.css"] = 70000, ["Modul:InfoboxImage"] = 68000, ["Modul:InfoboxImage/data"] = 58000, ["Modul:Infobox_dim"] = 51000, ["Modul:Infobox_mapframe"] = 60000, } cl3e52d1cndog7xyx7icmqg930p8evo 828 181398 2062511 2055302 2026-06-18T09:03:40Z Balyozbot 42414 rojanekirin 2062511 Scribunto text/plain return { ["Kalika_wîkîprojeyê"] = 99000, ["Kategoriya_Commonsê"] = 28000, ["Kategoriya_Commonsê_ya_biçûk"] = 47000, ["Kategoriya_çavdêriyê"] = 2200, ["Kontrola_otorîteyê"] = 91000, ["Koord"] = 65000, ["Kurdistan-erdnîgarî-şitil"] = 9300, ["Kurtkirin"] = 12000, } 09dktq8lt48rrkz98n4xev7eritk6cl 828 181399 2062512 2055303 2026-06-18T09:03:42Z Balyozbot 42414 rojanekirin 2062512 Scribunto text/plain return { ["LASTYEAR"] = 101000, ["Lgz"] = 11000, ["Link_if_exists"] = 5300, ["Linkif"] = 5300, ["Location_map"] = 56000, ["Lînka_gotara_zaravayê"] = 11000, ["Modul:List"] = 54000, } 1hz0xyoyo0nxfid8nv0am5hqrypwyay 828 181400 2062513 2055304 2026-06-18T09:03:44Z Balyozbot 42414 rojanekirin 2062513 Scribunto text/plain return { ["MONTHNAME"] = 2500, ["MONTHNUMBER"] = 2500, ["Main_other"] = 183000, ["Max"] = 163000, ["Max/2"] = 46000, ["Mbox"] = 2900, ["Mehsal"] = 6600, ["Mehsal-1"] = 6500, ["Monthyear"] = 6600, ["Monthyear-1"] = 6500, ["Modul:Mapframe"] = 60000, ["Modul:Matematîk"] = 48000, ["Modul:Math"] = 181000, ["Modul:Message_box"] = 123000, ["Modul:Message_box/ambox.css"] = 17000, ["Modul:Message_box/cmbox.css"] = 6400, ["Modul:Message_box/configuration"] = 26000, ["Modul:Message_box/tmbox.css"] = 101000, } awy2wzjxdydjlciisexowjv425xge5p 828 181401 2062514 2055305 2026-06-18T09:03:46Z Balyozbot 42414 rojanekirin 2062514 Scribunto text/plain return { ["Namespace_detect"] = 2900, ["Navbox"] = 38000, ["Navseasoncats"] = 20000, ["Navseasoncats_with_centuries_below_decade"] = 2200, ["Navseasoncats_with_decades_below_year"] = 11000, ["Nekuarab"] = 12000, ["Nexşeya_cihan"] = 60000, ["Nifûsa_tarîxî"] = 47000, ["Nifûsa_tarîxî/wd"] = 46000, ["Modul:Namespace_detect"] = 2900, ["Modul:Namespace_detect/config"] = 23000, ["Modul:Namespace_detect/data"] = 23000, ["Modul:Navbar"] = 101000, ["Modul:Navbar/configuration"] = 101000, ["Modul:Navbar/styles.css"] = 98000, ["Modul:Navbox"] = 83000, ["Modul:Navbox/configuration"] = 83000, ["Modul:Navbox/styles.css"] = 83000, ["Modul:Navseasoncats"] = 20000, ["Modul:Navseasoncats_with_centuries_below_decade"] = 2200, ["Modul:Nexşeya_cihan"] = 60000, ["Modul:Nexşeya_cihan/dane/Almanya"] = 7500, ["Modul:Nexşeya_cihan/dane/Fransa"] = 29000, ["Modul:Nexşeya_cihan/dane/Tirkiye"] = 3100, ["Modul:Nexşeya_cihan/dane/Îran"] = 7200, ["Modul:Nexşeya_cihan/dane/Îtalya"] = 7900, ["Modul:Nifûsa_tarîxî/Wîkîdane"] = 46000, } dyegwigb3g5bhxugmvyzylneiyqw9x2 828 181403 2062515 2055306 2026-06-18T09:03:50Z Balyozbot 42414 rojanekirin 2062515 Scribunto text/plain return { ["PAGENAMEBASE"] = 67000, ["PAGENAMEU"] = 6600, ["Paqij"] = 78000, ["Parzemîn_an_welat"] = 5800, ["Parzemîna_welatekî"] = 3100, ["Paşgir"] = 8100, ["Paşgir/hejmar"] = 13000, ["Paşgir/çemandî"] = 6300, ["Paşgira_hejmaran"] = 4600, ["Plainlist/styles.css"] = 15000, ["Portal"] = 35000, ["Precision"] = 48000, ["Modul:Pagetype"] = 99000, ["Modul:Pagetype/config"] = 99000, ["Modul:Parametreyên_nenas_venêre"] = 194000, ["Modul:Paşgir"] = 97000, ["Modul:Portal"] = 35000, ["Modul:Portal/images/d"] = 8300, ["Modul:Portal/images/e"] = 2800, ["Modul:Portal/images/j"] = 3100, ["Modul:Portal/images/k"] = 23000, ["Modul:Portal/styles.css"] = 35000, } qagqr2i8m5v8galqeqpljix7v9l1h7w 828 181405 2062516 2055307 2026-06-18T09:03:54Z Balyozbot 42414 rojanekirin 2062516 Scribunto text/plain return { ["Reng"] = 80000, ["Rnd"] = 48000, ["Rêzkirin/pj"] = 6300, ["Modul:Redirect"] = 100000, } c10eew71bpl5hj8aysz7hpince3901t 828 181406 2062517 2055308 2026-06-18T09:03:56Z Balyozbot 42414 rojanekirin 2062517 Scribunto text/plain return { ["Sal_bi_paşgir"] = 2600, ["Sembola_alayê"] = 5200, ["Sembola_alayê/core"] = 5200, ["Separated_entries"] = 4300, ["Serê_gotûbêjê"] = 101000, ["Side_box"] = 28000, ["Single_namespace"] = 2700, ["Sister_project"] = 28000, ["Standard-kat"] = 13000, ["Str_find"] = 7100, ["Str_left"] = 6900, ["Str_len"] = 117000, ["Str_rightc"] = 117000, ["Str_sub_long"] = 117000, ["Str_sub_old"] = 117000, ["Strong"] = 101000, ["Sêwî"] = 6600, ["Sîmbol_zimanê"] = 7600, ["Modul:See_also_if_exists"] = 2600, ["Modul:Separated_entries"] = 8500, ["Modul:Side_box"] = 28000, ["Modul:Side_box/styles.css"] = 28000, ["Modul:String"] = 195000, ["Modul:String2"] = 56000, } okd1x2brlaw0cxw8ahgwhu9isa9t9ck 828 181408 2062518 2055309 2026-06-18T09:04:00Z Balyozbot 42414 rojanekirin 2062518 Scribunto text/plain return { ["Talk_header/styles.css"] = 101000, ["Tamî"] = 48000, ["Template_other"] = 31000, ["Title_decade"] = 2600, ["Title_year"] = 8100, ["Tooltip"] = 12000, ["Trim"] = 3000, ["Trim0"] = 2500, ["Modul:TableTools"] = 58000, ["Modul:Template_parameter_value"] = 97000, } bvf04uy6humef4m65sshch9w2413lr3 828 181409 2062519 1971729 2026-06-18T09:04:02Z Balyozbot 42414 rojanekirin 2062519 Scribunto text/plain return { ["Ubl"] = 12000, ["Unbulleted_list"] = 15000, ["Unknown"] = 14000, ["Modul:Unsubst"] = 20000, } 9y1sbzwopxf3hcz5jesps9s4euw8gsr 828 181412 2062520 2055311 2026-06-18T09:04:08Z Balyozbot 42414 rojanekirin 2062520 Scribunto text/plain return { ["Wdib"] = 56000, ["Webarchive"] = 2600, ["Welat/çemandî"] = 6000, ["WikiProject_banner_shell/styles.css"] = 99000, ["Wikidata"] = 68000, ["WikidataCoord"] = 51000, ["WikidataKoord"] = 51000, ["Wikidata_image"] = 3200, ["Wîkîdaneyê_bibîne"] = 11000, ["Wîkîproje_Almanya"] = 9200, ["Wîkîproje_Fransa"] = 31000, ["Wîkîproje_Kurdistan"] = 22000, ["Wîkîproje_Sal"] = 21000, ["Wîkîproje_Welat"] = 2600, ["Wîkîproje_Îtalya"] = 8900, ["Modul:Wd"] = 68000, ["Modul:Wd/i18n"] = 68000, ["Modul:Webarchive"] = 2600, ["Modul:Webarchive/data"] = 2600, ["Modul:WikiProject_banner"] = 97000, ["Modul:WikiProject_banner/auxiliary"] = 21000, ["Modul:WikiProject_banner/config"] = 97000, ["Modul:WikiProject_banner/styles.css"] = 97000, ["Modul:Wikidata"] = 3500, ["Modul:Wikidata/i18n"] = 3500, ["Modul:WikidataIB"] = 97000, ["Modul:WikidataIB/i18n"] = 97000, ["Modul:WikidataIB/nolinks"] = 97000, ["Modul:WikidataIB/titleformats"] = 97000, ["Modul:WikidataKoord"] = 51000, ["Modul:Wikitext_Parsing"] = 97000, } nlz18vz4qbdijcncwt4b677ohrng0w0 828 181414 2062521 2055312 2026-06-18T09:04:12Z Balyozbot 42414 rojanekirin 2062521 Scribunto text/plain return { ["Y"] = 103000, ["YYYY_beginnings_or_endings_category_header"] = 2500, ["YYYY_beginnings_or_endings_category_header/core"] = 2500, ["YearInCountryPortalBox"] = 4300, ["YearInCountryPortalBox/make"] = 4300, ["YearInCountryPortalBox/parse"] = 4300, ["Yearly_archive_list"] = 101000, ["Yesno"] = 169000, ["Yesno-no"] = 77000, ["Modul:Yesno"] = 210000, } o0qp9yq9smxalt0fn7phtxl6rgrnz2z 1 185291 2062494 1439776 2026-06-18T08:48:26Z Avestaboy 34898 /* Websîte */ beşeke nû 2062494 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=}} }} == Websîte == Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] , @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] kîjan peyv bi kurdî rast e ? [[Malper]], '''Websîtê''' an jî '''Sîteya Înternetê''' (Wîkîpediya bi tirkî wek sernav '''İnternet Sitesi''' ) bi kar tîne .https://tr.wikipedia.org/wiki/%C4%B0nternet_sitesi [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:48, 18 hezîran 2026 (UTC) irc7okabahij0eueoix8k45pts39y4i 2062495 2062494 2026-06-18T08:48:58Z Avestaboy 34898 2062495 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=}} }} == Websîte == Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] , @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] kîjan peyv bi kurdî rast e ? [[Malper]], '''Websîtê''' an jî '''Sîteya Înternetê''' (Wîkîpediya bi tirkî wek sernav '''İnternet Sitesi''' bi kar tîne ) .https://tr.wikipedia.org/wiki/%C4%B0nternet_sitesi [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:48, 18 hezîran 2026 (UTC) tgvyuvejjfj7vhkx0opd24fqv11i4qy 2062500 2062495 2026-06-18T08:55:22Z Wikihez 39702 /* Websîte */ Bersiv 2062500 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=}} }} == Websîte == Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] , @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] kîjan peyv bi kurdî rast e ? [[Malper]], '''Websîtê''' an jî '''Sîteya Înternetê''' (Wîkîpediya bi tirkî wek sernav '''İnternet Sitesi''' bi kar tîne ) .https://tr.wikipedia.org/wiki/%C4%B0nternet_sitesi [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:48, 18 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Malper "homepage", di salên 90î de wextê websîte nû çêbûn, jê re tenê homepage dihat gotin, her kes ji xwe re "homepage" çêdikir, kurmancên li derveyî welêt jî li gorî ji homepage tercime kirine mal - per. Dûre wextê ku "homepage" zêde bûn navên wekî website çêbûye û homepage tenê wekî sayfeya destpêkê maye. Zimanê inglîzî û yên din gî pêş ve çûne her yek îro dibêjin web sîte, sîteya înternetê an jî tiştekî din lê kurmancî di vî warî de mehrûm maye, nikarin kelîmeyeke nû ji bo websîte bibînin loma hîn jî dibêjin malper hem ji bo homepage hem jî ji bo websîte. :Ev yek li aliye din, niha tu dixwazî bi riya gotûbêjê kelîmeyên di nav madeyan de jî yasax bikî? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 08:55, 18 hezîran 2026 (UTC) e6eh5k05ieejox19qckfgqbufeblr44 2062501 2062500 2026-06-18T08:56:30Z Wikihez 39702 /* Websîte */ Bersiv 2062501 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=}} }} == Websîte == Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] , @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] kîjan peyv bi kurdî rast e ? [[Malper]], '''Websîtê''' an jî '''Sîteya Înternetê''' (Wîkîpediya bi tirkî wek sernav '''İnternet Sitesi''' bi kar tîne ) .https://tr.wikipedia.org/wiki/%C4%B0nternet_sitesi [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:48, 18 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Malper "homepage", di salên 90î de wextê websîte nû çêbûn, jê re tenê homepage dihat gotin, her kes ji xwe re "homepage" çêdikir, kurmancên li derveyî welêt jî li gorî ji homepage tercime kirine mal - per. Dûre wextê ku "homepage" zêde bûn navên wekî website çêbûye û homepage tenê wekî sayfeya destpêkê maye. Zimanê inglîzî û yên din gî pêş ve çûne her yek îro dibêjin web sîte, sîteya înternetê an jî tiştekî din lê kurmancî di vî warî de mehrûm maye, nikarin kelîmeyeke nû ji bo websîte bibînin loma hîn jî dibêjin malper hem ji bo homepage hem jî ji bo websîte. :Ev yek li aliye din, niha tu dixwazî bi riya gotûbêjê kelîmeyên di nav madeyan de jî yasax bikî? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 08:55, 18 hezîran 2026 (UTC) ::Têrê xwe çavkanî li ser bikaranîna [https://www.google.com/search?q=%22wan+webs%C3%AEteyan%22+OR+%22webs%C3%AEtey%C3%AA%22+OR+%22webs%C3%AEteyin%22+OR+%22webs%C3%AEteyek%C3%AA%22+OR+%22webs%C3%AEteya%22+OR+%22w%C3%AA+webs%C3%AEtey%C3%AA%22+OR+%22webs%C3%AEteyino%22+OR+%22webs%C3%AEteyine%22+OR+%22webs%C3%AEteyinan%22+OR+%22webs%C3%AEteyek%22+OR+%22webs%C3%AEteyeke%22+OR+%22webs%C3%AEtey%C3%AAn%22+OR+%22webs%C3%AEteyan%22+OR+%22webs%C3%AEteyo%22+OR+%22webs%C3%AEteyek%C3%AE%22+OR+%22webs%C3%AEtey%C3%AE%22+OR+%22w%C3%AE+webs%C3%AEtey%C3%AE%22+-wiktionary&safe=active&sca_esv=aaf52bfb74f73fe9&sxsrf=ANbL-n49oUkABtgGJ3i7CMfoRqQ8FzrU7A:1781772949492&ei=lbIzara9HeHt7_UPwrmJkAg&start=0&sa=N&sstk=AU9db-Cy1zCvhniWleXng2U4QLYosOMTafwp4p22OE4xK4i2maz2DzpoyYQja65l73an4P-xZhFLvKWwKPeHjCRDG30hebUuJABt0mroMTFB_v0fzE_8SSTDN9Rd9ctMfwYJ&ved=2ahUKEwj22-W9tZCVAxXh9rsIHcJcAoI4ChDx0wN6BAgyEAI&biw=1912&bih=948&dpr=1 websîte] hene [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 08:56, 18 hezîran 2026 (UTC) irbzoq8g5nxgnc7n64gqve9e2de5uu8 2062503 2062501 2026-06-18T09:00:34Z Wikihez 39702 /* Websîte */ Bersiv 2062503 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=}} }} == Websîte == Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] , @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] kîjan peyv bi kurdî rast e ? [[Malper]], '''Websîtê''' an jî '''Sîteya Înternetê''' (Wîkîpediya bi tirkî wek sernav '''İnternet Sitesi''' bi kar tîne ) .https://tr.wikipedia.org/wiki/%C4%B0nternet_sitesi [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:48, 18 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Malper "homepage", di salên 90î de wextê websîte nû çêbûn, jê re tenê homepage dihat gotin, her kes ji xwe re "homepage" çêdikir, kurmancên li derveyî welêt jî li gorî ji homepage tercime kirine mal - per. Dûre wextê ku "homepage" zêde bûn navên wekî website çêbûye û homepage tenê wekî sayfeya destpêkê maye. Zimanê inglîzî û yên din gî pêş ve çûne her yek îro dibêjin web sîte, sîteya înternetê an jî tiştekî din lê kurmancî di vî warî de mehrûm maye, nikarin kelîmeyeke nû ji bo websîte bibînin loma hîn jî dibêjin malper hem ji bo homepage hem jî ji bo websîte. :Ev yek li aliye din, niha tu dixwazî bi riya gotûbêjê kelîmeyên di nav madeyan de jî yasax bikî? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 08:55, 18 hezîran 2026 (UTC) ::Têrê xwe çavkanî li ser bikaranîna [https://www.google.com/search?q=%22wan+webs%C3%AEteyan%22+OR+%22webs%C3%AEtey%C3%AA%22+OR+%22webs%C3%AEteyin%22+OR+%22webs%C3%AEteyek%C3%AA%22+OR+%22webs%C3%AEteya%22+OR+%22w%C3%AA+webs%C3%AEtey%C3%AA%22+OR+%22webs%C3%AEteyino%22+OR+%22webs%C3%AEteyine%22+OR+%22webs%C3%AEteyinan%22+OR+%22webs%C3%AEteyek%22+OR+%22webs%C3%AEteyeke%22+OR+%22webs%C3%AEtey%C3%AAn%22+OR+%22webs%C3%AEteyan%22+OR+%22webs%C3%AEteyo%22+OR+%22webs%C3%AEteyek%C3%AE%22+OR+%22webs%C3%AEtey%C3%AE%22+OR+%22w%C3%AE+webs%C3%AEtey%C3%AE%22+-wiktionary&safe=active&sca_esv=aaf52bfb74f73fe9&sxsrf=ANbL-n49oUkABtgGJ3i7CMfoRqQ8FzrU7A:1781772949492&ei=lbIzara9HeHt7_UPwrmJkAg&start=0&sa=N&sstk=AU9db-Cy1zCvhniWleXng2U4QLYosOMTafwp4p22OE4xK4i2maz2DzpoyYQja65l73an4P-xZhFLvKWwKPeHjCRDG30hebUuJABt0mroMTFB_v0fzE_8SSTDN9Rd9ctMfwYJ&ved=2ahUKEwj22-W9tZCVAxXh9rsIHcJcAoI4ChDx0wN6BAgyEAI&biw=1912&bih=948&dpr=1 websîte] hene [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 08:56, 18 hezîran 2026 (UTC) :::Ti çavkanî ji bo [https://www.google.com/search?q=%22webs%C3%AEt%C3%AAy%C3%AA%22+OR+%22webs%C3%AEt%C3%AAya%22+OR+%22webs%C3%AEt%C3%AAy%C3%AAn%22+OR+%22webs%C3%AEt%C3%AAyan%22+or+%22webs%C3%AEt%C3%AAyek%22+or+%22webs%C3%AEt%C3%AAyeke%22&safe=active&sca_esv=aaf52bfb74f73fe9&biw=1912&bih=948&sxsrf=ANbL-n54ByUfnLxHndMnGA9-l70Qc5iMYg%3A1781773179478&ei=e7MzasnbHMeL9u8Pp9rtiQ0&ved=0ahUKEwiJhburtpCVAxXHhf0HHSdtO9EQ4dUDCBE&uact=5&oq=%22webs%C3%AEt%C3%AAy%C3%AA%22+OR+%22webs%C3%AEt%C3%AAya%22+OR+%22webs%C3%AEt%C3%AAy%C3%AAn%22+OR+%22webs%C3%AEt%C3%AAyan%22+or+%22webs%C3%AEt%C3%AAyek%22+or+%22webs%C3%AEt%C3%AAyeke%22&gs_lp=Egxnd3Mtd2l6LXNlcnAiaSJ3ZWJzw650w6p5w6oiIE9SICJ3ZWJzw650w6p5YSIgT1IgIndlYnPDrnTDqnnDqm4iIE9SICJ3ZWJzw650w6p5YW4iIG9yICJ3ZWJzw650w6p5ZWsiIG9yICJ3ZWJzw650w6p5ZWtlIkjuugJQAFjIrAJwAngAkAEAmAEAoAEAqgEAuAEDyAEA-AEB-AECmAIBoAILqAIQwgIHECMY6gIYJ8ICDRAjGPAFGJ4GGOoCGCfCAhcQABiABBiKBRiRAhjnBhjqAhi0AtgBAZgDC_EFHQ04eG8WXAOIBgG6BgYIARABGAGSBwExoAcAsgcAuAcAwgcDMy0xyAcIgAgB&sclient=gws-wiz-serp websîtê] tine, yên heyî jî ji "websîteyê" kurtkirî ye [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 09:00, 18 hezîran 2026 (UTC) 1t89yahbfg4rm9kctxssqwn9fjaedhs 2062525 2062503 2026-06-18T09:11:22Z Avestaboy 34898 /* Websîte */ Bersiv 2062525 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=}} }} == Websîte == Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] , @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] kîjan peyv bi kurdî rast e ? [[Malper]], '''Websîtê''' an jî '''Sîteya Înternetê''' (Wîkîpediya bi tirkî wek sernav '''İnternet Sitesi''' bi kar tîne ) .https://tr.wikipedia.org/wiki/%C4%B0nternet_sitesi [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:48, 18 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Malper "homepage", di salên 90î de wextê websîte nû çêbûn, jê re tenê homepage dihat gotin, her kes ji xwe re "homepage" çêdikir, kurmancên li derveyî welêt jî li gorî ji homepage tercime kirine mal - per. Dûre wextê ku "homepage" zêde bûn navên wekî website çêbûye û homepage tenê wekî sayfeya destpêkê maye. Zimanê inglîzî û yên din gî pêş ve çûne her yek îro dibêjin web sîte, sîteya înternetê an jî tiştekî din lê kurmancî di vî warî de mehrûm maye, nikarin kelîmeyeke nû ji bo websîte bibînin loma hîn jî dibêjin malper hem ji bo homepage hem jî ji bo websîte. :Ev yek li aliye din, niha tu dixwazî bi riya gotûbêjê kelîmeyên di nav madeyan de jî yasax bikî? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 08:55, 18 hezîran 2026 (UTC) ::Têrê xwe çavkanî li ser bikaranîna [https://www.google.com/search?q=%22wan+webs%C3%AEteyan%22+OR+%22webs%C3%AEtey%C3%AA%22+OR+%22webs%C3%AEteyin%22+OR+%22webs%C3%AEteyek%C3%AA%22+OR+%22webs%C3%AEteya%22+OR+%22w%C3%AA+webs%C3%AEtey%C3%AA%22+OR+%22webs%C3%AEteyino%22+OR+%22webs%C3%AEteyine%22+OR+%22webs%C3%AEteyinan%22+OR+%22webs%C3%AEteyek%22+OR+%22webs%C3%AEteyeke%22+OR+%22webs%C3%AEtey%C3%AAn%22+OR+%22webs%C3%AEteyan%22+OR+%22webs%C3%AEteyo%22+OR+%22webs%C3%AEteyek%C3%AE%22+OR+%22webs%C3%AEtey%C3%AE%22+OR+%22w%C3%AE+webs%C3%AEtey%C3%AE%22+-wiktionary&safe=active&sca_esv=aaf52bfb74f73fe9&sxsrf=ANbL-n49oUkABtgGJ3i7CMfoRqQ8FzrU7A:1781772949492&ei=lbIzara9HeHt7_UPwrmJkAg&start=0&sa=N&sstk=AU9db-Cy1zCvhniWleXng2U4QLYosOMTafwp4p22OE4xK4i2maz2DzpoyYQja65l73an4P-xZhFLvKWwKPeHjCRDG30hebUuJABt0mroMTFB_v0fzE_8SSTDN9Rd9ctMfwYJ&ved=2ahUKEwj22-W9tZCVAxXh9rsIHcJcAoI4ChDx0wN6BAgyEAI&biw=1912&bih=948&dpr=1 websîte] hene [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 08:56, 18 hezîran 2026 (UTC) :::Ti çavkanî ji bo [https://www.google.com/search?q=%22webs%C3%AEt%C3%AAy%C3%AA%22+OR+%22webs%C3%AEt%C3%AAya%22+OR+%22webs%C3%AEt%C3%AAy%C3%AAn%22+OR+%22webs%C3%AEt%C3%AAyan%22+or+%22webs%C3%AEt%C3%AAyek%22+or+%22webs%C3%AEt%C3%AAyeke%22&safe=active&sca_esv=aaf52bfb74f73fe9&biw=1912&bih=948&sxsrf=ANbL-n54ByUfnLxHndMnGA9-l70Qc5iMYg%3A1781773179478&ei=e7MzasnbHMeL9u8Pp9rtiQ0&ved=0ahUKEwiJhburtpCVAxXHhf0HHSdtO9EQ4dUDCBE&uact=5&oq=%22webs%C3%AEt%C3%AAy%C3%AA%22+OR+%22webs%C3%AEt%C3%AAya%22+OR+%22webs%C3%AEt%C3%AAy%C3%AAn%22+OR+%22webs%C3%AEt%C3%AAyan%22+or+%22webs%C3%AEt%C3%AAyek%22+or+%22webs%C3%AEt%C3%AAyeke%22&gs_lp=Egxnd3Mtd2l6LXNlcnAiaSJ3ZWJzw650w6p5w6oiIE9SICJ3ZWJzw650w6p5YSIgT1IgIndlYnPDrnTDqnnDqm4iIE9SICJ3ZWJzw650w6p5YW4iIG9yICJ3ZWJzw650w6p5ZWsiIG9yICJ3ZWJzw650w6p5ZWtlIkjuugJQAFjIrAJwAngAkAEAmAEAoAEAqgEAuAEDyAEA-AEB-AECmAIBoAILqAIQwgIHECMY6gIYJ8ICDRAjGPAFGJ4GGOoCGCfCAhcQABiABBiKBRiRAhjnBhjqAhi0AtgBAZgDC_EFHQ04eG8WXAOIBgG6BgYIARABGAGSBwExoAcAsgcAuAcAwgcDMy0xyAcIgAgB&sclient=gws-wiz-serp websîtê] tine, yên heyî jî ji "websîteyê" kurtkirî ye [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 09:00, 18 hezîran 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez li Ewropayê dijîm . Lewma ez peyva Website nas dikim. Ema li welatê kurdan çawa ye ? Mînak me di hin kategoriyan de Ensîklopediyên Înternetê nivîsand û ne “Ensîklopediyên online / onlayn. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:11, 18 hezîran 2026 (UTC) apmvihsfhp1lv2dsi22zq1y4p9gqsgs 1 186238 2062180 1442427 2026-06-17T13:24:18Z Guherto 41494 Guhertoî/ê navê [[Gotûbêj:Benîştê Qânok]] weke [[Gotûbêj:Benîştê qanok]] guhart: herfa nenas 1442427 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=}} }} 0nwyoca94rmnlgz5sgzo5zbkc6a9ckl 1 210566 2062582 1627141 2026-06-18T11:36:36Z Avestaboy 34898 /* Sernav */ beşeke nû 2062582 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Mîtolojî|muhîmî=Zêde}} {{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Herî zêde}} }} == Sernav == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] li gorî min '''Pîrhebok''' wek sernav ne rind e . Di formata [[Portable Document Format|PDFê]] de, çapa yekem a ferhengên [[Zana Farqînî]] û [[D. Îzolî]] li cem min hene. Di ferhenga Farqînî min peyva '''pîrika hebhebok''' dît . Di ferhenga D.Îzolî peyva '''pîrhebok''' heye . Li vir 3 wateyên peyva pîrhebok hene cadı, büyücü,vampir. Her wiha di gotarê de '''cadûger''' wek hemwate hatiye nivîsandin. Heya ez dizanim '''cadûger''' / '''cadûgar''' bi kurdî û farisî efsûnger / sêhrbaz e û ne tenê '''Witch''' ( bi tirkî Cadı ) e . . Her wiha peyva '''pîrhebok''' xuya dike ku hemû cadû '''pîr''' in. Di gelek pirtûk , fîlm û rêzefîlman de ema efsûngerên keç û ciwan hene. Gelo kîjan peyv li gorî we wek sernav çêtir e ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:36, 18 hezîran 2026 (UTC) fkrvwugkeqj0ru2xr5y986aunuq95nq 2062583 2062582 2026-06-18T11:37:10Z Avestaboy 34898 /* Sernav */ 2062583 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Mîtolojî|muhîmî=Zêde}} {{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Herî zêde}} }} == Sernav == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] li gorî min '''Pîrhebok''' wek sernav ne rind e . Di formata [[Portable Document Format|PDFê]] de, çapa yekem a ferhengên [[Zana Farqînî]] û [[D. Îzolî]] li cem min hene. Di ferhenga Farqînî min peyva '''pîrika hebhebok''' dît . Di ferhenga D.Îzolî peyva '''pîrhebok''' heye . Li vir 3 wateyên peyva pîrhebok hene cadı, büyücü,vampir. Her wiha di gotarê de '''cadûger''' wek hemwate hatiye nivîsandin. Heya ez dizanim '''cadûger''' / '''cadûgar''' bi kurdî û farisî efsûnger / sêhrbaz e û ne tenê '''Witch''' ( bi tirkî Cadı ) e . . Her wiha peyva '''pîrhebok''' xuya dike ku hemû cadû '''pîr''' in. Di gelek pirtûk , fîlm û rêzefîlman de ema efsûngerên keç û ciwan hene. Gelo kîjan peyv li gorî we wek sernav çêtir e ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:36, 18 hezîran 2026 (UTC) ldh7v0hozypfpsijjp5gl9p8kr7bykp 2062584 2062583 2026-06-18T11:37:31Z Avestaboy 34898 /* Sernav */ 2062584 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Mîtolojî|muhîmî=Zêde}} {{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Herî zêde}} }} == Sernav == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] li gorî min '''Pîrhebok''' wek sernav ne rind e . Di formata [[Portable Document Format|PDFê]] de, çapa yekem a ferhengên [[Zana Farqînî]] û [[D. Îzolî]] li cem min hene. Di ferhenga Farqînî min peyva '''pîrika hebhebok''' dît . Di ferhenga D.Îzolî peyva '''pîrhebok''' heye . Li vir 3 wateyên peyva pîrhebok hene cadı, büyücü,vampir.Her wiha di gotarê de '''cadûger''' wek hemwate hatiye nivîsandin. Heya ez dizanim '''cadûger''' / '''cadûgar''' bi kurdî û farisî efsûnger / sêhrbaz e û ne tenê '''Witch''' ( bi tirkî Cadı ) e . . Her wiha peyva '''pîrhebok''' xuya dike ku hemû cadû '''pîr''' in. Di gelek pirtûk , fîlm û rêzefîlman de ema efsûngerên keç û ciwan hene. Gelo kîjan peyv li gorî we wek sernav çêtir e ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:36, 18 hezîran 2026 (UTC) jfvosjfvd5tiq5ld6mdnxjkj6qbdzrw 2 211750 2062272 2061678 2026-06-17T20:10:37Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 2062272 wikitext text/x-wiki # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Felsefe û dîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Hîmîtî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fundamentalism]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[James Cook]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Steven Spielberg]] tine ye # Gotûbêja [[Satyajit Ray]] tine ye # Gotûbêja [[Alfred Hitchcock]] tine ye # Gotûbêja [[Federico Fellini]] tine ye # Gotûbêja [[Sergei Eisenstein]] tine ye # Gotûbêja [[Louis Armstrong]] tine ye # Gotûbêja [[Richard Wagner]] tine ye # [[Gotûbêj:Giuseppe Verdi]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # Gotûbêja [[Franz Schubert]] tine ye # Gotûbêja [[Gustav Mahler]] tine ye # Gotûbêja [[Antonín Dvořák]] tine ye # Gotûbêja [[George Frideric Handel]] tine ye # Gotûbêja [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Lord Byron]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Li Bai]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Kalidasa]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Gotûbêj:Albrecht Dürer]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Felsefe û dîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Konfuçyûsîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Confucianism]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Konfuçyûsîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Confucianism]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Li Bai]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[James Cook]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Steven Spielberg]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Satyajit Ray]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Alfred Hitchcock]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Federico Fellini]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Sergei Eisenstein]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Richard Wagner]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Johannes Brahms]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Giuseppe Verdi]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Franz Schubert]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Gustav Mahler]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Antonín Dvořák]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[George Frideric Handel]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Le Corbusier]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Henri Matisse]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Peter Paul Rubens]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Frank Lloyd Wright]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Francisco Goya]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Albrecht Dürer]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[La dolce vita]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[La Dolce Vita]] bi kar tîne. # [[Sê çekdar (pirtûk)]] beralî dike ser [[Sê Çekdar]] # [[The Lord of the Rings (pirtûk)]] beralî dike ser [[The Lord of the Rings]] # Gotûbêja [[Tirşe]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Tarîx]]: Rûpela [[Ur]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Divina Commedia (pirtûk)]] beralî dike ser [[Divina Commedia]] # [[Bêvaciya fîlozofan (pirtûk)]] beralî dike ser [[Tahafah al-Falasifah]] # [[Hunera Şer (pirtûk)]] beralî dike ser [[Hunera Şer]] # Gotûbêja [[Sed sal tenyayî (pirtûk)]] tine ye # [[Lolita (pirtûk)]] beralî dike ser [[Lolita]] # [[Mîrzayê Biçûk (pirtûk)]] beralî dike ser [[Mîrzayê Biçûk]] # Gotûbêja [[Mirovên hejar (roman)]] tine ye # [[Banga wehşetê (pirtûk)]] beralî dike ser [[Banga wehşetê]] # [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb (pirtûk)]] beralî dike ser [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] # [[Huckleberry Fînn çavhilkiriyên leheng (pirtûk)]] beralî dike ser [[Huckleberry Fînn Çavhilkiriyên Leheng]] # Gotûbêja [[Robinson Crusoe (pirtûk)]] tine ye # Gotûbêja [[Ger û Geştên Gullivero (pirtûk)]] tine ye # Gotûbêja [[Fîladelfiya]] tine ye # [[Robinson Crusoe (pirtûk)]] beralî dike ser [[Robinson Crusoe]] # [[Ger û Geştên Gullivero (pirtûk)]] beralî dike ser [[Ger û Geştên Gullivero]] # Gotûbêja [[Kelîforniya]] tine ye # [[Tirşe]] beralî dike ser [[Asîd]] # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Arp]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Harp]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Fonolojî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Phonology]] bi kar tîne. # [[Pêşveçûn]] beralî dike ser [[Peresan]] # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Balafirgeh]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Airport]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê aramî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Aramaic]] bi kar tîne. # [[Galen]] beralî dike ser [[Galênos]] # [[Mirovnasî]] beralî dike ser [[Antropolojî]] # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Hunerên afirîner]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The arts]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Hunerên afirîner]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The arts]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/2]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Hunerên afirîner]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The arts]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/1]]: Rûpela [[Hunerên afirîner]] heye lê belê {{ş|lgb}} {{param|en}} bi kar tîne. # [[Xal]] beralî dike ser [[Xal (geometrî)]] # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Etnografî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ethnography]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Etnolojî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ethnology]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dengnasî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Phonology]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Cihû]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. 855ft4wex0hhir0jjjneypu8ihwa0wz 4 213806 2062385 1898765 2026-06-18T00:38:12Z Wikihez 39702 /* Lîste */ 2062385 wikitext text/x-wiki {{/ser}} == Lîste == {{user script table}} {{user script table row |name=CatMaker |code=Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js |desc=Kategoriyên nû çêdike û bi Wîkîdaneyê girê dide. }} {{user script table row |name=copyTitle |code=Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/copyTitle.js |desc=Du îkon li kêleka sernavê sayfeyê datîne, yek navê sayfeyê kopî dike, ê din navê wîkiya îngilîzî kopî dike. Wextê du caran pê li ya yekê dikî, Valahiya nav wekî (Kategorî: an Bikarhêner:) jî kopî dike. Wextê du caran pê li ya diduya dikî, sayfeya îngilîzî vedike. Eger li ser Wîkiya îngilîzî bi kar bînin eynî tiştî ji bo sayfeya kurdî dikî yanî ji enwikiyê navê kurdî kopî dike/vedike. Di telefonê de gelek bi kêr tê. }} {{user script table row |name=findKuTitle |code=Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/findKuTitle.js |desc=Lînkên ku di rûpelê de ne bi wîkiya îngilîzî miqayese dike û eger lînka kurdî hebe, li rûpelê zêde dike. Eger tinebe, {{ş|girêdan}} zêde dike. Ji bo kopîkirina lîsteyan ji wîkiya îngilîzî baş e. }} {{user script table row |name=infoboxgap |code=Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/infoboxgap.js |desc=Li şablonên Agahîdankê valahiya "data" zêde dike. Yanî label22 wekî label23 qeyd dike ji bo ku karibî label22 bi kar bînî. }} {{user script table row |name=kopi-enwiki |code=Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/kopi-enwiki.js |desc=Şablon an modulên îngilîzî kopî dike, belgekirinên wan çêdike û bi wîkîdaneyê girê dide. }} {{user script table row |name=TDskel |code=Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/TDskel.js |desc=Parametre û bernavên wan derdixe û TemplateData çêdike. }} {{user script table row |name=StubSorter |code=Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/StubSorter.js |desc=Şablonên şitilan li rûpelê zêde dike. }} {{user script table row |name=tagger |code=Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/tagger.js |doc = Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/înfo/tagger |desc=Şablonên hişyarde li rûpelan zêde dike. }} {{user script table row |name=Rater |code=Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/rater.js |desc=Nirxandinên rûpelan li gotûbêjê zêde bike. }} |} == Binêre herwiha == * [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt#Javascript|Bikarhêner:Wikihez/skrîpt]] [[Kategorî:!Wîkîpediya]] jcvhuq03kdb862fsple6cmvd4zhotjq 0 213883 2062196 2062047 2026-06-17T13:34:03Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062196 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî | hejmara_beşan = 464 }} '''Grey's Anatomy''' rêzefîlmeke televîzyonê ya [[DYA|amerîkî]] ye ku ji hêla [[Shonda Rhimes]] ve hatiye afirandin. Di rola sereke de [[Ellen Pompeo]] dileyize. Rêzefîlm di 27ê adarê, 2005an de li ser [[American Broadcasting Company|ABCê]] hate pêşandan. Ew di dîroka televîzyona amerîkî de drama bijîjkî ya herî dirêj e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://people.com/tv/greys-anatomy-longest-primetime-medical-drama/ |sernav='Grey's Anatomy' Set to Become the Longest-Running Primetime Medical Drama on TV — Surpassing 'ER'! |paşnav= |tarîx=2019-02-28 |malper=People |ziman=en |roja-gihiştinê=2024-02-23 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wisn.com/article/greys-anatomy-reaches-a-historic-milestone-with-400th-episode/43444826 |sernav=Grey’s Anatomy reaches a historic milestone with 400th episode |paşnav= |tarîx=2023-03-28 |malper=WISN |ziman=en |roja-gihiştinê=2024-02-23 }}</ref> == Aktorên sereke == * [[Ellen Pompeo]] - Meredith Grey == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Malpera fermî|https://www.abc.com/shows/greys-anatomy}} * {{IMDb fîlm|0413573}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:Rêzefîlmên amerîkî]] fbnsr770welvrb6zjyqoizpk2wd6pnu 4 214165 2062491 2061918 2026-06-18T08:39:08Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên botan hat rojanekirin 2062491 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Balyozbot}} | 829271 |- | 2 | {{b|WîkîBot}} | 37319 |- | 3 | {{b|SieBot}} | 26410 |- | 4 | {{b|TXiKiBoT}} | 19321 |- | 5 | {{b|Luckas-bot}} | 17287 |- | 6 | {{b|InternetArchiveBot}} | 14978 |- | 7 | {{b|VolkovBot}} | 13954 |- | 8 | {{b|Escarbot}} | 10256 |- | 9 | {{b|Thijs!bot}} | 9729 |- | 10 | {{b|JAnDbot}} | 9153 |- | 11 | {{b|WikitanvirBot}} | 8977 |- | 12 | {{b|AramBot}} | 7122 |- | 13 | {{b|MelancholieBot}} | 6834 |- | 14 | {{b|AlleborgoBot}} | 5091 |- | 15 | {{b|Alexbot}} | 4188 |- | 16 | {{b|GanimalBot}} | 4109 |- | 17 | {{b|FoxBot}} | 3926 |- | 18 | {{b|Loveless}} | 3922 |- | 19 | {{b|TobeBot}} | 3779 |- | 20 | {{b|SakuraBot}} | 3603 |- | 21 | {{b|Idioma-bot}} | 2800 |- | 22 | {{b|PipepBot}} | 2080 |- | 23 | {{b|JhsBot}} | 1904 |- | 24 | {{b|Synthebot}} | 1842 |- | 25 | {{b|BotMultichill}} | 1825 |- | 26 | {{b|Ripchip Bot}} | 1823 |- | 27 | {{b|CalakBot}} | 1795 |- | 28 | {{b|タチコマ robot}} | 1648 |- | 29 | {{b|Mjbmrbot}} | 1587 |- | 30 | {{b|AvocatoBot}} | 1501 |- | 31 | {{b|MediaWiki message delivery}} | 1483 |- | 32 | {{b|YurikBot}} | 1349 |- | 33 | {{b|Robbot}} | 1233 |- | 34 | {{b|AvicBot}} | 1122 |- | 35 | {{b|RobotJcb}} | 1088 |- | 36 | {{b|BodhisattvaBot}} | 1027 |- | 37 | {{b|Vagobot}} | 1002 |} 18e4ze1chudex3iqyb5b33b3mqhrfx7 14 251164 2062373 1752163 2026-06-17T23:32:36Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062373 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Komên etnîk li Asyayê li gorî welatan]] [[Kategorî:Komên etnîk li gorî welatan|Libnanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]] kmmim9rqsdw4iwro2hwtglc9zj0trfu 0 256542 2062207 2062035 2026-06-17T13:34:41Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir, Binê standard kir.) 2062207 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî}} '''''3 Body Problem''''' [[Rêzefîlma televîzyonê|rêzefîlmeke televizyonê]] ya [[honaka zanistî]] ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|amerîkî]] ye ku ji aliyê [[David Benioff]], [[D. B. Weiss]] û [[Alexander Woo]] ve hatiye amadekirin. Bingeha rêzefîlmê [[Roman (pirtûk)|romana]] [[Çîn]]î ya bi navê ''Remembrance of Earth's Past'' (Bîranîna Paşeroja Cîhanê) e ku ji aliyê romannivîs [[Liu Cixin]] ve hatiye nivîsandin. Rêzefîlma ku ji hêla Netflixê ve hatiye hilberandin ku di 21ê [[adar]]a [[2024]]an de bi heşt beşan li Netflixê hatiye weşandin nirxandinên erênî werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://variety.com/2023/tv/news/3-body-problem-trailer-netflix-game-of-thrones-1235647076/ |sernav=Netflix’s ‘3 Body Problem,’ From ‘Game of Thrones’ Creators, Gets Epic Trailer and Release Date |malper=Variety |tarîx=2023-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-24 |ziman=en-US |paşnav=Maas |pêşnav=Jennifer}}</ref> Di gulana 2024an de sezona duyem li rêzefîlmê hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.filmfutter.com/news/3-body-problem-staffel-2/ |sernav="3 Body Problem": Netflix bestellt 2. Staffel der Sci-Fi-Serie |malper=Filmfutter |tarîx=2024-05-16 |roja-gihiştinê=2024-05-24 |ziman=de-DE}}</ref> == Çîroka rêzefîlmê == Di dema [[Şoreşa Çandî ya Çînê]] de ([[1966]]-[[1976]]), [[Stêrfizîk|astrofizîknas]] ''Ye Wenjie'' bi kuştina hovane ya bavê xwe re rû bi rû dimîne û ji ber profîla wê ya zanistî ji bo bingehek radarê ya dûr û veşartî tê sirgûn kirin. Rojekê peyamek dişîne [[feza]]yê û çend sal şûnda, ew bersivek nepayî ji [[Fezayî|fezayiyên]] bi navê Trîsolarî (Trisolarian) distîne. Ye Wenjie gazî şaristaniya biyanî ya Trisolarian dike, da ku serdana erdê bikin. Bi [[milyarder]]ê amerîkî û [[Çalakvanî|çalakvanê]] hawirdorê Mike Evans re, ew rêxistinek veşartî saz dike. Bi alîkariya vê rêxistina veşartî, tê xwestin ku Trîsolarî hatina xwe amade bikin, ya ku wê di nava sed salan de pêk were. Mirovahî bi vê yekê bi xetereya xwe ya herî mezin re rû bi rû ye, lê di heman demê de sedsalên wê jî hene ku xwe amade bike, da ku pêşî li dagirkeriyek nêzîk bigire. Desthilatdar, zanyar û leşker li çaraliyê cîhanê dest bi xebatê dikin da ku nûbûn û stratejiyê bikar bînin û şaristaniya mirovî ji encamên hatina Trisolarians biparêzin. Bi vî rengî sê kes têne hilbijartin, yên ku wê mirovahiyê xilas bikin. === Karaktera kurd Leyla Ariç === Di rêzefîlmê de sê kes ji bo rizgarkirina mirovahiyê têne destnîşankirin ku di nav wan de dîroknasek şer a çînî, rewşenbîrek amerîkî û şervanek jin a kurd hene. Bi vî rengî [[şervan]]a kurd Leyla Ariç ku di dema şerê li dijî [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞê]] li [[Reqa]]yê de derketiye pêş di rêzefîlmê de mirovatiyê ji dagirkeriya fezayiyan rizgar dike. Di beşa ku Leyla Ariç ji aliyê Sekreterê Giştî yê [[Neteweyên Yekbûyî|Neteweyên Yekbûyî (NY)]] ve tê naskirin Leyla Ariç bi cil û bergên kurdî derdikeve hemberî beşdaran. Dema ku Sekreterê Giştî ya Neteweyên Yekbûyî wê dide naskirin wiha dibêje: <blockquote>“Leyla Ariç li [[Reqa]]yê li dijî DAIŞê şer kiriye. Ew di şerkirin û serkeftina [[şerên asîmetrîk]] de xwedî ezmûneke bêhempa ye."</blockquote>Ev karektera ku rola sereke ya jinên kurd li dijî DAIŞê radixe ber çavan ji aliyê hinek neteweperestên navdar ên tirk ve di televîzyonên tirkî de û li ser medyayên civakî rêzefîlm û [[Netflix]] hedef hatiye girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://medyanews.net/kurdish-netflix-character-leyla-aric-saves-humankind-and-angers-turkish-nationalists/ |sernav=Kurdish Netflix character Leyla Ariç saves humankind and angers Turkish nationalists |malper=Medya News |tarîx=2024-04-12 |roja-gihiştinê=2024-05-24 |ziman=en-GB |paşnav=medya |pêşnav=eylul}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:Rêzefîlmên amerîkî]] [[Kategorî:Rêzefîlmên Netflixê]] k4pkz3jzxez679r3frdfm35h9nyytgj 14 258873 2062109 2054675 2026-06-17T12:31:57Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2062109 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Rêzefîlmên Superman]] [[Kategorî:Rêzefîlmên televîzyonê yên superlehengan ên amerîkî yên 2010î]] g0pkvetiu1t2lcp9livib5bp3ux0d2v 0 259923 2062206 2062036 2026-06-17T13:34:36Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062206 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank rêzefîlm | Nav = Bavê Serbilindiyê | Belavker = | Hilberîner = | Edîtor = | Cih = | Sînematograf = | Kamera = | Mawe = 22 hûrdem | Şirket = | Kanal = | Lîsteya beşan = | Formata wenê = | Formata deng = | Weşana ewilî = | Weşana dawiyê = | Rewşe = | Ya pêşî = | Ya piştî = | Rêveberên hilberîneriyê = | Hejmara beşan = 15 | Wêne = | Jûrî = | Binwêne = | Cure = | Format = | Senarîst = | Derhêner = | Pêşkêş = | Lîstikvan = | Dublaj = | Hejmara sezonan = 1 | Kurdî dublaj = Heye | Jenerîk = | Muzîka vebûnê = | Muzîka dawî = | Bestekar = | Welat = {{Ala|DYA}} | Zimanê orjînal = | Ziman = | Bernameyên têkilîdar = }} '''Bavê Serbilindiyê''' [[rêzefîlm]]eke wêneguhêzî-anîmasyonî ya amerîkî ye. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:Rêzefîlmên amerîkî]] q3zezno1wpkdijiszd4awm8iv2cmreh 3 277359 2062572 1853142 2026-06-18T10:50:04Z AccountVanishRequests 70961 AccountVanishRequests rûpela [[Gotûbêja bikarhêner:NBzkrt76]] bêyî beralîkirinek bar kir [[Gotûbêja bikarhêner:Renamed user a21efb62f6992d3e3b6b35451b15407a]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/NBzkrt76|NBzkrt76]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user a21efb62f6992d3e3b6b35451b15407a|Renamed user a21efb62f6992d3e3b6b35451b15407a]]" 1853142 wikitext text/x-wiki {{xêrhatin|--[[Bikarhêner:Balyozbot|Balyozbot]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozbot|gotûbêj]]) 14:57, 29 çiriya pêşîn 2024 (UTC)}} 51tc7nb7himqocjv7oiw3ddc48bfv84 0 309085 2062549 2049501 2026-06-18T09:37:06Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Endamên Hikûmeta 67an a Tirkiyeyê]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2062549 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Yılmaz Tunç''' (jdb. 1 Sibat 1971) siyasetmedarekî tirk ê [[Partiya Dad û Geşedanê]] (AKP) û Wezîrê Hiqûqê di [[67em kabîneya Tirkiyeyê|kabîneya]] [[Recep Tayyip Erdoğan]] de ye. Berê ew çend dewre endamê [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] bû. == Jiyana berê == Yılmaz Tunç li gundê Ulukaya a navçeya Ulusê ya li parêzgeha [[Bartin (parêzgeh)|Bartinê]] ji dayik bûye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.haberler.com/yilmaz-tunc/biyografisi/ |sernav=Yılmaz Tunç Kimdir? - Yılmaz Tunç Hayatı ve Biyografisi |malper=Haberler |roja-gihiştinê=2025-06-02 |ziman=tr}}</ref> Dibistana seretayî li gund xwendiye û lîse li [[Kastamonu]]yê mezûn bûye.<ref name=":0" /> Piştre li [[Zanîngeha Stembolê]] hiqûq xwendiye û di 1995an de mezûn bûye. Piştre li rojavayê Tirkiyeyê xizmeta leşkerî kiriye.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == Tunç di 1998an de bû cîgirê serokê şaxa [[Pendik]]ê ya [[Partiya Faziletê]] û di 1999an de jî endamê meclîsa şaredariya Pendikê.<ref name=":0" /> Di 2001an de bû serokê damezrîner ê şaxa Pendikê ya Partiya Dad û Geşepêdanê (AKP).<ref name=":0" /> Di hilbijartinên giştî yên 2011,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yenisafak.com/secim-2011/bartin-ili-secim-sonuclari |sernav=Bartın Seçim Sonuçları Genel Seçim Sonuçları - 2011 |malper=Yeni Şafak |tarîx=2025-02-06 |roja-gihiştinê=2025-06-02 |ziman=tr-TR |paşnav=Şafak |pêşnav=Yeni}}</ref> hezîrana 2015,<ref name="Şafak2025">{{Jêder-malper |url=https://www.yenisafak.com/secim-2015-kasim/bartin-ili-secim-sonuclari |sernav=Bartın Seçim Sonuçları Genel Seçim Sonuçları - 2015 |malper=Yeni Şafak |tarîx=2025-02-06 |roja-gihiştinê=2025-06-02 |ziman=tr-TR |paşnav=Şafak |pêşnav=Yeni}}</ref> hilbijartinên pêşwext ên mijdara 2015<ref name="Şafak2025" /> û 2018an de,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yenisafak.com/secim-2018/bartin-ili-secim-sonuclari |sernav=Bartın Seçim Sonuçları - 2018 Genel Seçim Bartın Oy Oranları {{!}} CANLI |malper=Yeni Şafak |tarîx=2025-02-06 |roja-gihiştinê=2025-06-02 |ziman=tr-TR |paşnav=Şafak |pêşnav=Yeni}}</ref> wekî nûnerê Bartinê ji bo Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê ji bo AKPê hat hilbijartin. === Wezarata Hiqûqê === Di hezîrana 2023an de, ew di kabîneya Recep Tayyip Erdoğan de wekî Wezîrê Hiqûqê hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dailysabah.com/politics/legislation/turkiyes-new-justice-minister-vows-more-historic-reforms |sernav=Türkiye’s new justice minister vows more ‘historic’ reforms |malper=Daily Sabah |tarîx=2023-06-04 |roja-gihiştinê=2025-06-02 |ziman=en-US |paşnav=Sabah |pêşnav=Daily}}</ref> Wekî wusa, wî planên xwe yên ji bo danîna sînorek ji bo zêdebûna kirêya %25 ragihand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/cap-on-rent-hike-to-be-extended-says-justice-minister-184089 |sernav=Cap on rent hike to be extended, says justice minister - Latest News |malper=Hürriyet Daily News |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2025-06-02 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 28an]] [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 67an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1971]] [[Kategorî:Mezunên Fakulteya Hiqûqê ya Unîversîteya Stembolê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Wezîrên dadmendiyê yên Tirkiyeyê]] 16rh4bxu6675uv0ciaww7mhsayxiqka 0 309088 2062541 2049490 2026-06-18T09:37:03Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Endamên Hikûmeta 67an a Tirkiyeyê]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2062541 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Mahinur Özdemir Göktaş''' (jdb. 7 Mijdar 1982) siyasetmedar û dîplomateke tirk û belçîkî ye û di navbera salên 2020 û 2023an de sefîra Tirkiyeyê li [[Cezayir]]ê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mahinurozdemir.be/about-me/ |sernav=Qui suis-je ? {{!}} Mahinur Ozdemir |malper=mahinurozdemir.be |roja-gihiştinê=2025-06-02 |ziman=fr-FR |roja-arşîvê=2015-11-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151118144855/http://mahinurozdemir.be/about-me/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ev endama jin a herî ciwan û yekem a meclîsê ye ku hîcab li xwe kiriye. Ev di 2015an de ji ber înkarkirina [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] ji Partiya Navenda Demokratîk a Humanîst (cdH) hate derxistin. == Jiyan == Göktaş dikare bi [[Zimanê fransî|fransî]], [[Zimanê holendî|holendî]], [[Zimanê inglîzî|inglîzî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] û [[Zimanê spanî|spanî]] biaxive. Di destpêkê de wê dixwest hiqûqê bixwîne, lê ji ber ku wê texmîn kir ku ew ê nikaribe bi hîcabê li dadgehê dozê veke, wê fikra xwe guherand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/20100311-hijab-wearing-belgian-lawmaker-courts-controversy |sernav=Hijab-wearing Belgian lawmaker courts controversy |malper=France 24 |tarîx=2010-03-11 |roja-gihiştinê=2025-06-02 |ziman=en }}</ref> Ev xwediyê bawernameyek di zanistên siyasî de bi giranî li ser rêveberiya giştî ji Université libre de Bruxelles ye. Ev herwiha endamek çalak a gelek NGOyan li Schaerbeek û damezrînera rêxistinek xwendekaran e. Di 2006an de, ev wekî encumenê şaredariyê li bajarê Schaerbeekê hate hilbijartin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://onislam.orkiservers.com/english/news/europe/414323 |sernav=Belgian Muslims Seek Foothold in Local Politics |malper=onislam.orkiservers.com |roja-gihiştinê=2025-06-02 |ziman=en-gb |roja-arşîvê=2015-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151119010356/http://onislam.orkiservers.com/english/news/europe/414323 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 2009an de ev tevlî Partiya Navenda Demokratîk a Humanîst li [[Bruksel]]ê bû û di 7ê hezîrana 2009an de wekî endama Parlamenterê Herêmî ya Brukselê hate hilbijartin.<ref name=":0" /> Ev yekem jina bû ku di meclîsa parlementerê ya Belçîkayê de ku hîcab li xwe kir.<ref name=":0" /> Di tîrmeha 2018an de, wê ragihand ku ew ê di hilbijartinên herêmî yên cotmeha 2018an de nebe namzet.<ref name=":0" /> Piştî ku serokkomar [[Recep Tayyip Erdoğan]] di hezîrana 2023an de ji nû ve hat hilbijartin, ew wekî Wezîra Malbat û Xizmetên Civakî hate tayînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/3/turkeys-president-erdogan-announces-new-cabinet |sernav=Turkey’s President Erdogan announces new cabinet |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-02 |ziman=en }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 67an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1982]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] lj2k2wnncxp2hfduaxinu1s15nb22e8 0 309090 2062548 2049498 2026-06-18T09:37:06Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Endamên Hikûmeta 67an a Tirkiyeyê]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2062548 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Vedat Işıkhan''' (jdb. 20 Çile 1966) siyasetmedar û profesorekî ye. Ew ji 4ê hezîrana 2023an ve Wezîrê Kar û Ewlehiya Civakî yê Tirkiyeyê ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.ekonomist.com.tr/amp/haberler/vedat-isikhan-kimdir-kac-yasinda-nereli--41736 |sernav=Vedat Işıkhan kimdir? Kaç yaşında? Nereli? |malper=www.ekonomist.com.tr |roja-gihiştinê=2025-06-02 |paşnav=ekonomist.com.tr}}</ref> Ew li [[Ertuqî, Mêrdîn]], di malbateke [[kurd]] de ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.internethaber.com/vedat-isikhan-kimdir-aslen-nereli-vedat-isikhan-yasi-kac-kiminle-evli-2307548h.htm |sernav=Vedat Işıkhan kimdir, aslen nereli? Vedat Işıkhan yaşı kaç, kiminle evli? |malper=Internet Haber |tarîx=2023-06-05 |roja-gihiştinê=2025-06-02 |ziman=tr |paşnav=Haber |pêşnav=Internet}}</ref> == Xwendin == Işıkhan hemû xwendina xwe ya seretayî û navîn li [[Îzmîr]]ê wergirt, piştre ji Zanîngeha Hacettepe bawernameyên lîsans, master û doktorayê wergirt. Di 2009an de, Işıkhan pileya profesortiyê wergirt û di 2003an de bû profesorê hevkar. Pisporiyên wî li ser rêveberiya stresê, karên civakî û polîtîkayên civakî bûn.<ref name=":0" /> == Kariyera wî == Di 2012an de, Işıkhan koordînatorê bernameya ASDEP a Wezareta Malbat û Polîtîkayên Civakî bû. Di navbera salên 2015 û 2018an de, Işıkhan wekî şêwirmendê akademîk ê serokkomariyê yê AKPê li ser polîtîkayên civakî xebitî. Piştre di 8ê cotmeha 2018an de ji bo desteya polîtîkayên civakî ya serokkomariyê hate tayînkirin.<ref name=":0" /> Işıkhan kariyera xwe wekî karmendê beşa karûbarên civakî ya Fakulteya Zanistên Aborî û Îdarî li Zanîngeha Hacettepe dest pê kir. Piştî ku wekî cîgirê rêveberê navenda serlêdana karûbarên malbatî ya zanîngehê xebitî, 3 salan beşê bi rê ve bir. Herwiha wekî cîgirê dekanê fakulteyê jî xebitî.<ref name=":0" /> Işıkhan di 17ê kanûna pêşîn a 2021an de bû cîgirê serokê desteya siyaseta civakî ya serokkomariyê û hîn jî li Zanîngeha Hacettepe endamekî karmendê fakulteyê ye.<ref name=":0" /> Piştî serkeftina serokkomar [[Recep Tayyip Erdoğan]] di hilbijartinên serokkomariyê li Tirkiyeyê a 2023an de, Işıkhan wekî Wezîrê Kar û Ewlehiya Civakî hate tayînkirin. Ew li şûna Vedat Bilgin di vê wezîfeyê de cih girt.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 67an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1966]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] 0p8kr87zpyg05151tvchenk58rshnqe 0 309091 2062544 2049494 2026-06-18T09:37:04Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Endamên Hikûmeta 67an a Tirkiyeyê]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2062544 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Mehmet Özhaseki''' (jdb. 25 Gulan 1957) siyasetmedarekî tirk ê [[Partiya Dad û Geşedanê]] (AKP) û Wezîrê berê yê Jîngeh, Bajarvanî û Guherîna Avhewayê ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/yeni-cevre-sehircilik-ve-iklim-degisikligi-bakani-mehmet-ozhaseki-kimdir-hangi-gorevlerde-bulundu,Ec5-5RtVN0OSqQXPh-Wdrg |sernav=Yeni Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Mehmet Özhaseki kimdir, hangi görevlerde bulundu? |malper=www.ntv.com.tr |roja-gihiştinê=2025-06-02 |ziman=tr}}</ref> Ew Şaredarê berê yê [[Qeyserî (bajar)|Qeyserî]] ye. == Jiyana berê == Mehmet Özhaseki di 25ê gulana 1957an de li Qeyseriyê ji dayik bû. Özhaseki perwerdehiya xwe li Qeyseriyê dest pê kir û piştre li Zanîngeha Hacettepe beşa endezyariya elektronîkê xwend. Wî perwerdehiya xwe li Fakulteya Hiqûqê ya [[Zanîngeha Stembolê]] qedand. == Kariyera siyasî == === Şaredarê Qeyseriyê === Di hilbijartinên adara 1994an de ji bo Şaredariya Melikgaziyê hate hilbijartin. Di hilbijartinên 2004an de bi %72ê dengan wekî Şaredarê Qeyseriyê hate hilbijartin. Di hilbijartinên adara 2009an de dîsa namzet bû û ji nû ve wekî Şaredarê Qeyseriyê hate hilbijartin. === Wezareta Jîngeh, Bajarvanî û Guherîna Avhewayê === Özhasekî di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015an de wek parlamenterê Partiya Dad û Geşedanê (AKP) ji bo Qeyseriya Enqereyê hat hilbijartin. Di mijdara 2015an de ji nû ve hat hilbijartin. Di 24ê mijdara 2015an de ji aliyê serokwezîra ve demê [[Binali Yıldırım]] ve di kabîneya 65emîn a Tirkiyeyê de wek Wezîrê Jîngeh, Bajarvanî û Guherîna Avhewayê hat tayînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com.tr/haber/binali-yildirim-65-hukumeti-acikladi |sernav=Binali Yıldırım 65. Hükümet'i açıkladı |malper=Al Jazeera Turk - Ortadoğu, Kafkasya, Balkanlar, Türkiye ve çevresindeki bölgeden son dakika haberleri ve analizler |tarîx=2017-05-03 |roja-gihiştinê=2025-06-02 |ziman=tr}}</ref> Piştre [[Murat Kurum]] li şûna wî hat tayînkirin lê dûv re ji nû ve hat tayînkirin. Di 2024an de careke din Murat Kurum li şûna wî hat tayînkirin.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 67an]] [[Kategorî:Endamên Hikûmeta 65an a Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1957]] [[Kategorî:Mezunên Fakulteya Hiqûqê ya Unîversîteya Stembolê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] 892mtpb6h45ouzv7ulqg7yiysfttp8r 0 309092 2062545 2005709 2026-06-18T09:37:04Z Wikihez 39702 Ji [[Kategorî:Endamên Hikûmeta 67an a Tirkiyeyê]] ber bi [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 67an]] ve tê barkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2062545 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Murat Kurum''' (jdb. 7 Gulan 1976) endezyarekî tirk, endamê parlementerê navçeya hilbijartinê ya [[Stembol]]ê û ji tîrmeha 2018 heta hezîrana 2023an wezîrê berê yê Jîngeh û Bajarvaniyê ye. Ji tîrmeha 2024an vir ve ew niha wezîrê Jîngeh, Bajarvanî û Guherîna Avhewayê ye. == Jiyana berê == Murat Kurum di 7ê gulana 1976an de li [[Çankaya]], [[Enqere]] ji dê û bavê Mehmet Kurum û Satı Kurum bû. Bavê wî, Mehmet, karmendê dewletê bû li Wezareta Karûbarên Gelemperî û Xanî. Diya wî Satı, jina malê bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Soguksuhaber.com |pêşnav=Yöremizden Dünyaya.. |sernav=HEMŞERİMİZ BAKAN OLDU |url=https://www.soguksuhaber.com/kizilcahamam-haberleri/hemserimiz-bakan-oldu-h5313.html |roja-gihiştinê=2025-06-02 |xebat=Yöremizden Dünyaya.. Soguksuhaber.com |ziman=tr }}</ref> Murat Kurum demek kurt li Dibistana Seretayî ya Atatürk li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]] xwend, berî ku vegere Enqereyê da ku xwendina xwe ya seretayî li Dibistana Seretayî ya Seyranbağları biqedîne. Piştre li Lîseya Kocatepe Mimar Kemal li Enqereyê xwend. Kurum paşê beşdarî azmûna ketina zanîngeha Tirkiyeyê bû û li wir ew ji bo bernameyek endezyariya xwarinê hat qebûlkirin. Lêbelê, wî sala din ji nû ve azmûn da ku endezyariya înşaetê bixwîne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://muratkurum.com/biyografi/murat-kurum-kimdir- |sernav=Murat Kurum |malper=muratkurum.com |roja-gihiştinê=2025-06-02 |roja-arşîvê=2024-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240109142124/https://muratkurum.com/biyografi/murat-kurum-kimdir- |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ew di 1999an de ji Zanîngeha Selcûqê li [[Qonye]]yê bi bawernameya endezyariyê di beşa înşaetê de mezûn bû. Kurum piştre di 2017an de ji Zanîngeha Okanê bi teza xwe ya li ser veguherîna bajarî bawernameya xwe ya masterê temam kir.<ref name=":0" /> == Kariyera wî == Di navbera 1999 û 2005an de, wî di gelek rêxistinên taybet ên ku di warê înşaetê de dixebitin de wekî endezyar, rêveberê şantiyeyê û koordînator xebitî. Di navbera 2005 û 2006an de, wekî pispor li Daîreya Bicîhanînê ya Enqereyê ya Rêveberiya Pêşvebirina Xaniyên Girseyî xebitî. Di navbera 2006 û 2009an de, ji 2009an vir ve wekî Rêveberê Şaxa Bicîhanînê ya Aliyê Ewropî yê Daîreya Bicîhanînê ya TOKÎ Stembolê Emlak Konut GYO A.Ş., ku şaxek Rêveberiya Xaniyên Girseyî ya Serokwezîriya TR ye, xebitî. Wî wekî Rêveberê Giştî û endamê lijneya rêveberan xebitî. Di 10ê tîrmeha 2018an de wekî Wezîrê Jîngeh û Bajarvaniyê hate tayînkirin. Di 7ê çileya 2024an de hate ragihandin ku Kurum dê ji bo Şaredariya Stembolê bibe namzet.<ref>{{Jêder-malper |url=https://yetkinreport.com/2024/01/07/ak-parti-istanbulda-murat-kurum-10-buyuksehir-15-il-aciklandi/ |sernav=AK Parti: İstanbul'da Murat Kurum, 10 Büyükşehir, 15 il açıklandı |malper=Yetkin Report |tarîx=2024-01-07 |roja-gihiştinê=2025-06-02 |ziman=tr-TR |paşnav=YetkinReport }}</ref> Piştî ku di hilbijartinê de winda kir, wî erkê xwe yê parlamenteriyê berdewam kir heta ku di 2ê tîrmeha 2024an de ji bo cara duyemîn wekî Wezîrê Jîngeh û Bajarvaniyê hate tayînkirin. == Jiyana taybet == Kurum zewicî û sê zarokên wî hene.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 67an]] [[Kategorî:Endamên Hikûmeta 66an a Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1976]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] m1awn2tto2uznwhn0u58hy8fflcmkxv 0 309093 2062537 2049484 2026-06-18T09:37:01Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Endamên Hikûmeta 67an a Tirkiyeyê]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2062537 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Alparslan Bayraktar''' (jdb. 1975) akademisyen, endezyar û siyasetmedarekî tirk e. Ji 2023an vir ve wekî Wezîrê Enerjî û Çavkaniyên Xwezayî kar dike. Berî vê wezîfeyê, wî di wezaretê de gelek postên bilind girtine, di nav wan de Cîgirê Wezîr û Komîserê Desteya Rêkxistina Bazara Enerjiyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://enerji.gov.tr/minister |sernav=Minister - Republic of Türkiye Ministry of Energy and Natural Resources |malper=enerji.gov.tr |roja-gihiştinê=2025-06-03 |roja-arşîvê=2025-06-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250603002530/https://enerji.gov.tr/minister |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bayraktar ji 2015an vir ve serokê Konseya Enerjiyê ya Cîhanê ya Tirkiyeyê û ji 2018an vir ve jî serokê Navenda Rêziknameyê ya Stembolê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldenergy.org.tr/administrative-board/ |sernav=Administrative Board – World Energy Council {{!}} Türkiye |roja-gihiştinê=2025-06-03 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ic4r.net/board-of-directors/ |sernav=Board of Directors |malper=IC4R |roja-gihiştinê=2025-06-03 |ziman=en-US }}</ref> == Jiyana berê == Bayraktar di 9ê tîrmeha 1975an de li Qiriqxan, parêzgeha [[Xetay (parêzgeh)|Xetayê]], ji dayik bûye. Malbata wî bi eslê xwe ji [[Trebzon]]ê bû lê ew paşê koçî [[Enqere]] kirin û li wir perwerdehiya xwe temam kir. Bayraktar ji Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê Bawernameya Zanistî ya Endezyariya Mekanîkê, ji Zanîngeha Tufts a li Massachusettsê Bawernameya Masterê di Hunerê de û ji Zanîngeha Tufts a li Massachusettsê jî hin perwerde di Têkiliyên Navneteweyî de wergirt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ngi.stanford.edu/people/alparslan-bayraktar |sernav=Alparslan Bayraktar {{!}} Natural Gas Initiative |malper=ngi.stanford.edu |roja-gihiştinê=2025-06-03 |ziman=en }}</ref> Wî herwiha ji Zanîngeha Bilkent a li Enqereyê Bawernameya Masterê di Hiqûq û Aboriyê de wergirt. Bayraktar doktoraya xwe di Enerjî, Aboriya Jîngehê û Siyasetê de ji Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn (METU) a li Tirkiyeyê wergirt û lêkolîna xwe li ser "Analîzek Piralî ya Veguherînên Enerjiya Kêm-Karbon a Tirk-Alman" sekinand. == Kariyera wî == === Kariyera akademîk === Bayraktar li Zanîngeha Bilkent a Enqerê ji bo bernameya Aborî, Siyaset û Ewlehiya Enerjiyê (EEPS) û li Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn (METU) a Enqerê ders daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ess.metu.edu.tr/ |sernav=Earthy System Science I ESS |malper=ess.metu.edu.tr |roja-gihiştinê=2025-06-03 }}</ref> Wî herwiha beşdarî gelek nivîs û gotarên li ser mijarên wekî veguheztina enerjiyê, zêdekirina ewlehiya dabînkirinê û rêveberiya enerjiyê bûye. === Kariyera siyasî === Bayraktar berî ku di 4ê hezîrana 2023an de bibe Wezîrê Enerjî û Çavkaniyên Xwezayî yê Komara Tirkiyeyê, di navbera 2018 û 2023an de wekî Cîgirê Wezîr û di navbera 2016 û 2018an de wekî Rêveberê Giştî yê Karûbarên Navneteweyî û [[Yekîtiya Ewropayê]] kar kir, ji 2010 heta 2016an wekî Komîserê Desteya Rêkxistina Bazara Enerjiyê ya Tirkiyeyê jî xebitî.<ref name=":0" /> Bayraktar di "Veguherîna Enerjiya Tirkiyeyê 1.0" de beşdar bû, ku bingehek ji bo Stratejiya Neteweyî ya Enerjî û Madenê peyda kir. Serdema berî 2016an pêwîstiya bi rêbernameyan ji bo misogerkirina dabînkirina enerjiya bi bandor û pêşvebirina enerjiya paqij nas dikir. Piştî ragihandina Stratejiya Neteweyî ya Enerjî û Madenê ya Tirkiyeyê di 2017an de, Bayraktar planên ji bo "Veguherîna Enerjiya Tirkiyeyê 2.0" destnîşan kir. Di vê qonaxa din de polîtîkayên ku armanc dikin zêdekirina ewlehiya dabînkirinê, kêmkirina girêdayîbûna biyanî û cûrbecûrkirina tevliheviya enerjiyê ya Tirkiyeyê bi zêdekirina para çavkaniyên nûjenkirî, hatin pêşanî dan.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ahaber.com.tr/ozel-haberler/2023/07/31/enerji-ve-tabii-kaynaklar-bakani-alparslan-bayraktar-a-haberde |sernav=Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar A Haber’de! Körfez ülkeleriyle 29,7 milyar dolar enerji anlaşması |malper=AHaber |tarîx=2023-07-31 |roja-gihiştinê=2025-06-03 |ziman=tr }}</ref> Bayraktar di gelek çalakiyên navneteweyî yên enerjiyê de axivî ye, mijarên wekî pêşeroja enerjiyê, armancên bêalîbûna karbonê û rola enerjiya nukleerî wekî amûrek veguhêz ji bo bidestxistina enerjiya paqij nîqaş kiriye.<ref name=":1" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 67an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1975]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] jxz92hmopd3ukdnpij37ujfntibp7ou 0 309094 2062547 2049497 2026-06-18T09:37:05Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Endamên Hikûmeta 67an a Tirkiyeyê]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2062547 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Osman Aşık Bak''' (jdb. 11 Cotmeh 1966) endezyarekî mekanîkê, siyasetmedar û Wezîrê Ciwan û Sporê yê Tirkiyeyê ye. == Jînenîgarî == Ji 1980 heta 1983an li Lîseya Kuran a Kabataş xwendiye û paşê bi serokkomar [[Recep Tayyip Erdoğan]] re hevdîtin kiriye, ku di wê demê de li heman taxê dijiya.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.biyografiler.com/kimdir/osman-askin-bak |sernav=Osman Aşkın Bak kimdir? |malper=www.biyografiler.com |roja-gihiştinê=2025-06-03 |ziman=tr}}</ref> Paşê di 1987an de ji Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê Fakulteya Endezyariya Mekanîkê mezûn bûye.<ref name=":0" /> Di salên zanîngehê de, wî tîma futbolê ya Esenler Erokspor birêve biriye û li kêleka Recep Tayyip Erdoğan beşdarî amadekariyên hilbijartinê yên [[Partiya Refahê]] bûye.<ref name=":0" /> Di 1988an de, ew çû [[London]]ê, paşê li Zanîngeha Nottinghamê dest bi lîsansa xwe ya bilind li ser Rêveberiya Karsaziyê û Endezyariya Pîşesaziyê kir, di vê navberê de du salan li Nottinghamê wekî hakemê futbolê xebitî.<ref name=":0" /> Di 1992an de, wî lîsansa xwe ya bilind qedand û vegeriya Tirkiyeyê, li Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê, Enstîtuya Zanistê ya li ser Endezyariya Pîşesaziyê dest bi doktoraya xwe kir.<ref name=":0" /> === Kariyera siyasî === Di serdema 24an de wek Parlamenterê Stembolê û di serdema 25, 26 û 27an de jî wek Parlamenterê [[Rize]]yê hat hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.akpartirize.com/osman-askin-bak/ |sernav=Osman Aşkın BAK - Ak Parti Rize İl Başkanlığı |malper=www.akpartirize.com |roja-gihiştinê=2025-06-03 |ziman=tr}}</ref> Bû endamê Koma Tirkiyeyê ya Meclîsa Parlamenter a [[NATO]]yê û Berdevkê Komîsyona Karûbarên Derve. Dûr ve ew wek Cîgirê Serokê Komîteya Siyasî ya Meclîsa Parlamenter a NATOyê hat hilbijartin. Her wiha wek Serokê Komîsyona Lêpirsîna Antî-Dopîngê jî kar kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tccb.gov.tr/en/cabinet/minister-of-youth-and-sports |sernav=Presidency Of The Republic Of Turkey : Osman Aşkın BAK |malper=www.tccb.gov.tr |roja-gihiştinê=2025-06-03 |paşnav=cumhurbaskanligi@tccb.gov.tr}}</ref> Berê di kabîneya 65an a Tirkiyeyê de wek Wezîrê Ciwan û Sporê kar kiriye û niha jî di kabîneya 67an a Tirkiyeyê de wek Wezîrê Ciwan û Sporê kar dike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Habertürk |sernav=Habertürk - Güncel Haberler, Son Dakika Haberleri ve Günün Haberleri |url=https://www.haberturk.com/ |roja-gihiştinê=2025-06-03 |xebat=Habertürk |ziman=tr-TR}}</ref> === Jiyana taybet === Bak bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] şareza ye û hinekî jî [[Zimanê almanî|almanî]] û [[Zimanê farisî|farisî]] dizane. Ew zewicî ye û 4 zarokên wî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=T.C. Gençlik ve Spor Bakanı - Bakan |url=https://gsb.gov.tr/bakan.html |roja-gihiştinê=2025-06-03}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 67an]] [[Kategorî:Endamên Hikûmeta 65an a Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1966]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] 91rrbwryoj0m23x6no9k0acjzy67yy9 0 309096 2062542 2049492 2026-06-18T09:37:04Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Endamên Hikûmeta 67an a Tirkiyeyê]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2062542 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Mehmet Nuri Ersoy''' (jdb. 1968) karsazekî tirk e û ji 3ê tîrmeha 2023an vir ve Wezîrê Çand û Geştiyariyê yê Tirkiyê ye. Ersoy di 1968an de li [[Stembol]]ê ji dayik bûye. Piştî qedandina xwendina xwe ya navîn li ''Deutsche Schule Istanbul'', wî li [[Zanîngeha Stembolê]] beşa Rêveberiya Karsaziyê ya bi zimanê inglîzî xwendiye. Di sala 1991an de wî bi birayê xwe yê cêwî Murat Ersoy re pargîdaniyeke geştiyariyê ya bi navê "''Ersoy Turistik Servisleri''" (ETS) damezirandîye. Piştî wê di sala 1999an de "''Voyage Hotels Group''", di 2001ê de "''Didim Tur''" wekê beşek ji ETSê û di 2004an de şîrketa hewayî AtlasGlobal ku wekê Atlasjet tê zanîn, tevlî koma şîrketên xwe kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://m.aksam.com.tr/guncel/mehmet-ersoy-kimdir-kultur-ve-turizm-bakani-ersoy-kac-yasinda-aslen-nereli/haber-752918 |sernav=Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Ersoy kimdir? Yeni bakan Mehmet Ersoy kaç yaşında, nereli? |malper=aksam.com.tr |tarîx=2018-07-11 |roja-gihiştinê=2025-06-03 |ziman=tr }}</ref> Di 9ê tîrmeha 2018an de serokkomarê Tirkiyeyê [[Recep Tayyip Erdoğan]] kabîneya xwe nû ragihandibû ku Ersoy wekê Wezîrê Çand û Geştiyariyê hatiye tayînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/haber/iste-erdoganin-acikladigi-kabine-listesi-1021888 |sernav=İşte Erdoğan'ın açıkladığı kabine listesi |malper=www.cumhuriyet.com.tr |tarîx=2018-07-09 |roja-gihiştinê=2025-06-03 |ziman=tr |paşnav=Merkezi |pêşnav=Haber }}</ref> == Şewata otêla Kartalkayayê == Piştî şewata otêla Kartalkaya ya 2025an ku herî kêm 79 kes kuştin, Ersoy diyar kir ku dezgeha agirkujiyê di dema vekolînên 2021 û 2024an de li otêlê "ti rewşek neyînî di derbarê tevdîrên agir de" nedîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/turkey-ski-resort-hotel-fire-dead-ec925fbe132455d4bf13e470aca79f0d |sernav=At least 76 people killed in a hotel fire at a ski resort in Turkey |malper=AP News |tarîx=2025-01-21 |roja-gihiştinê=2025-06-03 |ziman=en }}</ref> Şaredarê bajarê [[Bolu (parêzgeh)|Boluyê]] Tanju Özcan li dijî daxuyaniyên Ersoy got ku dezgeha agirkujiyê ji sala 2007an vir ve, dema ku Bolu şaredariyek ji hêla AKPê ve dihat birêvebirin, otêlê kontrol nekiriye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cp82yk6x3eko |sernav=What led to hotel fire disaster at Turkish ski resort? |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-01-22 |roja-gihiştinê=2025-06-03 |ziman=en-GB }}</ref> û got ku:<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birgun.net/haber/tanju-ozcan-bakan-alcak-bir-sekilde-belediyemizi-sucluyor-592707 |sernav=Tanju Özcan: Bakan, alçak bir şekilde belediyemizi suçluyor |malper=birgun.net |roja-gihiştinê=2025-06-03 |ziman=tr }}</ref> {{Quote|text=Wezîr bi xwe berpirsiyarê vê bûyerê ye. Ji bo ku ji berpirsiyariyê bireve, ew cesaret dike ku bi awayekî nefret şaredariya me tawanbar bike. Otêl li derveyê sinorên bajarê Boluyê ye, ji ber vê yekê Wezareta Tûrîzmê berpirsiyar e. ... Em neçar in ku bersiva got vê wezîrê bêkêr bidin.}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 67an]] [[Kategorî:Endamên Hikûmeta 66an a Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1968]] [[Kategorî:Mezunên Unîversîteya Stembolê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] hb3b01yyjp2jlwvatsbz9pu6ubbsj1n 0 309097 2062550 2049500 2026-06-18T09:37:07Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Endamên Hikûmeta 67an a Tirkiyeyê]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2062550 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Yusuf Tekin''' (jdb. 3 Tebax 1970) burokrat û siyasetmedarekî tirk e. Tekin ji 4ê hezîrana 2023an ve Wezîrê Perwerdehiya Neteweyî yê [[67em kabîneya Tirkiyeyê]] ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.tccb.gov.tr/en/cabinet/minister-of-national-education |sernav=Presidency Of The Republic Of Turkey : Yusuf TEKİN |malper=www.tccb.gov.tr |roja-gihiştinê=2025-06-03 |paşnav=cumhurbaskanligi@tccb.gov.tr }}</ref> == Jînenîgarî == Ew di 1970an de li [[Tortim (navçe)|Tortim]] a parêzgeha [[Erzîrom (parêzgeh)|Erzîromê]] ji dayik bûye. Xwendina xwe ya seretayî û navîn li [[Rize]]yê qedandiye, di 1994an de ji [[Zanîngeha Enqereyê]], Fakulteya Zanistên Siyasî mezûn bûye û di heman salê de wekî alîkarê lêkolînê li Zanîngeha Sivas Cumhuriyetê, Fakulteya Zanistên Aborî û Rêveberiyê dest bi kariyera xwe ya pîşeyî kiriye. Tekin, ku di 1997an de mastera xwe di zanistên siyasî û civakî de û di 2002an de doktoraya xwe temam kir, wekî endamê fakulteyê li Zanîngeha Tokat Gaziosmanpaşa, Fakulteya Zanistên Aborî û Rêveberiyê hate tayînkirin. Tekin, ku heta 2007an wekî profesorê alîkar kar kir, di heman salê de bû profesorê hevkar di warê Siyaset û Zanistên Civakî de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birgun.net/haber/yusuf-tekin-kimdir-milli-egitim-bakani-yusuf-tekin-hangi-gorevlerde-bulundu-442928 |sernav=Yusuf Tekin kimdir? Milli Eğitim Bakanı Yusuf Tekin hangi görevlerde bulundu? |malper=birgun.net |roja-gihiştinê=2025-06-03 |ziman=tr }}</ref> Piştî ku heta 2009an li Zanîngeha Tokat Gaziosmanpaşa xebitî, ew ji bo Fakulteya Zanistên Ewlehiyê ya Akademiya Polîsan hate tayînkirin. Di dema kariyera xwe ya akademîk de, wî di heman demê de postên îdarî yên wekî serokê beşê, cîgirê dekan, endamê senatoya zanîngehê, endamê fakulteyê û rêveberiya enstîtuyê jî girtiye. Tekin di 2013an de wek Cîgirê Sekreterê Wezareta Perwerdehiya Neteweyî hate hilbijartin û di navbera 2015 û 2018an de wek serokê Lijneya Mutewelî ya Zanîngeha Manas a Qirqiz-Tirk xebitî. Tekin, ku piştî ku posta cîgirê sekreter bi sîstema nû ya hikûmetê hate betalkirin, vegeriya mamostetiyê, li Zanîngeha Yıldırım Beyazıt a Enqereyê, Fakulteya Zanistên Siyasî, Beşa Zanistên Siyasî û Rêveberiya Giştî wek profesor hate tayînkirin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://avesis.aybu.edu.tr/ytekin/deneyim |sernav=Prof. YUSUF TEKİN {{!}} AVESİS |malper=avesis.aybu.edu.tr |roja-gihiştinê=2025-06-03 |ziman=en }}</ref> Di 15ê îlona 2018an de Tekin dest bi erkê xwe yê rektorê Zanîngeha Hacı Bayram Veli ya Enqereyê kir. Tekin di 4ê hezîrana 2023an de, dema ku rektor bû,<ref name=":1" /> wek Wezîrê Perwerdehiya Neteweyî hate tayînkirin.<ref name=":1" /> == Nêrînên wî == Tekin berê di 2014an de nerînên xwe yên li ser perwerdehiya tevlihev-zayendî anîbû ziman û diyar kiribû ku ew "ne mecbûrî ye".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birgun.net/haber/karma-egitim-zorunlu-degil-diyen-yusuf-tekin-milli-egitim-bakani-oldu-442653 |sernav="Karma eğitim zorunlu değil" diyen Yusuf Tekin, Milli Eğitim Bakanı oldu |malper=birgun.net |roja-gihiştinê=2025-06-03 |ziman=tr }}</ref> == Jiyana taybet == Tekin bi Ayşe Tekin re zewicî ye û 3 zarokên wî hene. Ew herwiha bi awayekî baş [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] dizane.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 67an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1970]] [[Kategorî:Kesên ji Erzîromê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] g9fe37s0g89azqq3jrte98kkoahv9hu 0 309099 2062538 2049486 2026-06-18T09:37:02Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Endamên Hikûmeta 67an a Tirkiyeyê]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2062538 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Fahrettin Koca''' (jdb. 2 Çile 1965) bijîşk û siyasetmedarekî Tirkiyeyê ye ku bi eslê xwe kurd e. Ew Wezîrê Tendurustiyê ya [[67em kabîneya Tirkiyeyê|67em a kabîneya Tirkiyeyê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=McKernan |pêşnav=Bethan |tarîx=2020-03-11 |sernav=Turkey announces its first case of coronavirus |url=https://www.theguardian.com/world/2020/mar/11/turkey-announces-its-first-case-of-coronavirus |roja-gihiştinê=2025-06-03 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> == Jiyana berê == Fahrettin Koca di 2ê çileya 1965an de li gundê [[Omero]], Navçeya [[Qulek]], parêzgeha [[Qonye (parêzgeh)|Qonyeyê]] wek endamê malbateke [[kurdên Anatolyayê]] ji dayik bûye. Koca ji eşîra [[Lîsteya êlên kurdan|Bekiran]] e. Wî xwendina xwe ya seretayî û navîn li Qonyeyê û lîse jî li [[Bursa (parêzgeh)|Bursayê]] qedandiye. Piştî ku di 1988an de ji Fakulteya Nojdarî ya [[Zanîngeha Stembolê]] mezûn bûye dibe nojdar. Wî pisporiya xwe di Beşa Tenduristiya Zarokan û Nexweşiyan de li Fakulteya Nojdariyê ya Cerrahpaşa ya Stembolê qedandiye. == Kariyera wî == Koca di 1995an de bûye bijîşkê zarokan. Ew wekê bijîşk û rêveberê bijîşkî li gelek saziyên tenduristiyê kar kiriye. Koca Serokê Lijneya Bawermendan a Zanîngeha Medipol a Stembolê bû ku di ala 2009an de ji hêla Weqfa Perwerde, Tenduristiyê û Lêkolînê (TESA) ve hatibû damezrandin ku ew serokê damezrîner ê weqfê bû. Di heman demê endamê Saziya Pediatrîkê ya Tirkiyeyê, Komeleya Metabolîzm û Xwarina Zarokan û Komeleya Saziyên Tenduristiyê yên Nexweşxaneyên Taybet (OHSAD) e. Herwiha ew cîgirê serokê Komîteya Perwerdehiyê ya Lijneya Karsaziyê ya Lijneya Têkiliyên Aborî ya Derve (DEİK) û serokê Komeleya Nexweşxaneyên Zanîngehê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://m.aksam.com.tr/guncel/fahrettin-koca-kimdir-kac-yasinda-nereli-yeni-kabinede-yer-aldi-mi-saglik-bakani-mi/haber-752903 |sernav=Sağlık Bakanı Fahrettin Koca kimdir? Yeni bakan Fahrettin Koca kaç yaşında nereli? |malper=aksam.com.tr |tarîx=2018-07-11 |roja-gihiştinê=2025-06-03 |ziman=tr}}</ref> === Kariyera siyasî === Piştî hilbijartinên giştî yên sala 2018an ku li gorî guhertinên referandûma destûra bingehîn a Tirkiyeyê ya 2017an hatin lidarxistin, Koca ji aliyê serokkomar [[Recep Tayyip Erdoğan]] ve wekê Wezîrê Tenduristiyê hatibû tayînkirin ku di 10ê tîrmeha sala 2018an de dest bi kar kiribû. Di 2ê tîrmeha sala 2024an Koca ji karê xwe îstifa kiriye û li cihê wî Rêveberê Tenduristiyê ya Parêzgeha Stembolê [[Kemal Memişoğlu]] hatibû erkdarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/07/20240702-12.pdf |sernav=Atama kararları |malper=www.resmigazete.gov.tr |roja-gihiştinê=2025-06-03}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 67an]] [[Kategorî:Endamên Hikûmeta 66an a Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1965]] [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)]] [[Kategorî:Siyasetmedarên tirk]] tl08pic0jta3x6bzewa051n6pccx5k2 0 309100 2062540 2049489 2026-06-18T09:37:03Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Endamên Hikûmeta 67an a Tirkiyeyê]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2062540 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Kemal Memişoğlu''' (jdb. 1966) bijîşk, burokrat û siyasetmedarekî tirk e, ku niha Wezîrê Tenduristiyê yê [[67em kabîneya Tirkiyeyê]] ye. Berî tayînkirina xwe, ji 2016 heya 2024 Rêveberê Tenduristiyê yê parêzgeha [[Stembol]]ê bû. == Jiyana berê == Memişoğlu di 1966an de li [[Trebzon]]ê ji dayik bûye û malbata wî ji [[Rize]]yê ye. Di 1990an de ji Fakulteya Tipê ya Zanîngeha Hacettepe mezûn bûye. Di 1995an de perwerdehiya xwe ya pisporiya cerrahiya giştî li Nexweşxaneya Perwerde û Lêkolînê ya Okmeydani qedandiye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://istanbulism.saglik.gov.tr/TR-49462/saglik-mudurumuz.html |sernav=Sağlık Müdürümüz |malper=istanbulism.saglik.gov.tr |roja-gihiştinê=2025-06-03 |ziman=tr |roja-arşîvê=2024-07-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240701221323/https://istanbulism.saglik.gov.tr/TR-49462/saglik-mudurumuz.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Kariyera wî == === Kariyera akademîk === Di 2008an de, wî pileya Profesorê Alîkar ê Cerrahiya Giştî û di 2016an de jî pileya Profesorê Cerrahiya Giştî wergirt. Gelek gotarên wî yên zanistî di kovarên neteweyî û navneteweyî de hatine weşandin.<ref name=":0" /> === Kariyera siyasî === Di 2ê tîrmeha 2024an de, ji aliyê serokkomar [[Recep Tayyip Erdoğan]] ve, ew wekî Wezîrê Tenduristiyê di [[67em kabîneya Tirkiyeyê]] de hate tayînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birgun.net/haber/murat-kurum-ve-kemal-memisoglu-kabine-de-541610 |sernav=Murat Kurum ve Kemal Memişoğlu Kabine'de |malper=www.birgun.net |roja-gihiştinê=2025-06-03 |ziman=tr }}</ref> Di heman rojê de, di merasîmekê de li Wezareta Tenduristiyê ji [[Fahrettin Koca]] dest bi kar kir. Di merasîmê de, Memişoğlu diyar kir ku Tirkiye armanc dike ku di hilberîna teknolojiya tenduristiyê de bibe pêşengê cîhanê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kemal Memişoğlu: Yeni Sağlık Bakanı kimdir? - BBC News Türkçe |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/cx92l9dj9pdo |roja-gihiştinê=2025-06-03 |xebat=BBC News Türkçe |ziman=tr-TR }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 67an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1966]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] 5e0mo7szt3favvl92mjm73oz35utbjh 0 309101 2062543 2049493 2026-06-18T09:37:04Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Endamên Hikûmeta 67an a Tirkiyeyê]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2062543 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Mehmet Fatih Kacır''' (jdb. 16 Cotmeh 1984) siyasetmedar û bazirganekî tirk e. Wî di şirketên ku ew damezrîner û rêveberê wan bû de modelên bikêrhatî û sêwiranên pîşesaziyê pêşxistin. Ew yek ji damezrînerên Weqfa Tîma Teknolojiyê ya Tirkiyeyê ye. Ji 31ê tîrmeha 2018an vir ve wekî Cîgirê Wezîrê Pîşesazî û Teknolojiyê kar dike. Di 3ê hezîrana 2023an de, ew beşdarî kabîneya nû ya ku ji hêla serokkomar [[Recep Tayyip Erdoğan]] ve hatî ragihandin bû û bû Wezîrê Pîşesazî û Teknolojiyê yê nû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/yeni-kabine-listesi-2023-yeni-kabine-uyeleri-kimler-hangi-bakanlar-var-iste-yeni-bakanlarin-isimleri-3597672 |sernav=YENİ KABİNE LİSTESİ 2023: Yeni kabine üyeleri kimler, hangi bakanlar var? İşte yeni Bakanların isimleri |malper=Habertürk |roja-gihiştinê=2025-06-03 |ziman=tr |paşnav=Habertürk}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 67an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1984]] [[Kategorî:Kesên ji Stembolê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] le6u4u7kkrgnb2w4o6al3qcqee9szvc 0 309102 2062539 2049503 2026-06-18T09:37:02Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Endamên Hikûmeta 67an a Tirkiyeyê]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2062539 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''İbrahim Yumaklı''' (jdb. 1969) siyasetmedarekî tirk e ku niha wekî Wezîrê Çandinî û Daristanan yê Tirkiyeyê xizmet dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/yeni-tarim-ve-orman-bakani-ibrahim-yumakli-goreve-basladi-42278451 |sernav=Yeni Tarım ve Orman Bakanı İbrahim Yumaklı göreve başladı... Tarımı milli güvenliğin parçası olarak değerlendirdik |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîx=2023-06-04 |roja-gihiştinê=2025-06-03 |ziman=tr |paşnav=ŞAŞMAZ/ANKARA, (DHA) |pêşnav=Şaduman TÜRKAY-Alper}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 67an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1984]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1969]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] o40q7k6i5wlkquyad6x6t6j2642rsnk 0 309103 2062546 2049502 2026-06-18T09:37:05Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Endamên Hikûmeta 67an a Tirkiyeyê]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2062546 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Ömer Bolat''' (jdb. 30ê tebaxa 1963an, li [[Stembol]]) akademisyen û siyasetmedarekî tirk e. Di tevahiya kariyera xwe de di warên aborî, têkiliyên navneteweyî û rêveberiya karsaziyê de gelek xebatên girîng kiriye. Bolat di [[67em kabîneya Tirkiyeyê]] de bû Wezîrê Bazirganiyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20230605-greater-output-trade-primary-goals-turkiye-trade-minister-bolat/ |sernav=Greater output, trade primary goals: Turkiye Trade Minister Bolat |malper=Middle East Monitor |tarîx=2023-06-05 |roja-gihiştinê=2025-06-04}}</ref> == Têkiliyên siyasî == Bolat bi awayekî çalak di siyasetê de cih girt û di nav [[Partiya Dad û Geşedanê]] (AKP) de gelek postên girîng girt. Di navbera îlona 2012 û îlona 2015an de sê salan wekî endamê Komîteya Navendî ya Biryar û Îdarî (CDAC) xebitî. Herwiha, di navbera 2015 û 2016an de beşdarî Komîteya Fazîleta Siyasî û Exlaqê ya AKPê bû. Bolat di 2023an de ji aliyê serokkomar [[Recep Tayyip Erdoğan]] ve wek Wezîrê Bazirganiyê hat tayînkirin.<ref name=":0" /> == Jiyana taybet == Bolat zewicî ye û du zarokên wî hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 67an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1963]] [[Kategorî:Kesên ji Stembolê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] mhn1ebymi9l1bkqs7dorc5a2jkm48b4 0 309104 2062536 2049483 2026-06-18T09:37:01Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Endamên Hikûmeta 67an a Tirkiyeyê]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2062536 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Abdulkadir Uraloğlu''' (jdb. 1966) siyasetmedarekî [[Tirkiye|tirk]] e, ku ji 4ê hezîrana 2023an vir ve di [[67em kabîneya Tirkiyeyê]] de wekî wezîr kar dike. Berê ew serokê Rêveberiya Giştî ya Otobanan li Tirkiyeyê bû. == Jiyana berê û taybet == Uraloğlu di 1966an de li [[Trebzon]] ji dayikbûye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.uab.gov.tr/bakan-abdulkadir-uraloglu |sernav=Bakan Abdulkadir URALOĞLU - T.C. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı |malper=www.uab.gov.tr |roja-gihiştinê=2025-06-04 |ziman=tr}}</ref> Di 1988an de ji Zanîngeha Teknîkî ya Karadenizê di beşa endezyariya înşaetê de mezûn bûye. Piştî mezûnbûnê, demek kurt wekî endezyarê şantiyeyê di sektora taybet de xebitiye. Uraloğlu zewicî ye û 3 zarokên wî hene.<ref name=":0" /> == Kariyera wî == === Rêveberiya Giştî ya Otobanan (1989-2023) === Uraloğlu di 1989an de tevlî Rêveberiya Giştî ya Otoban (KGM) bû û heya 2003an li gelek cihan wekî endezyar xebitî, paşê bû cîgirê rêveberê KGM li Trebzonê. Paşê ew bû rêveberê [[Qeyserî (bajar)|Qeyserî]], [[Samsun]] û demek kurt li [[Bursa (parêzgeh)|Bursayê]], berî ku wekî rêveberê [[Îzmîr]]ê yê KGM were tayînkirin.<ref name=":0" /> Uraloğlu di 2015an de ji vê wezîfeyê derket û ji [[Partiya Dad û Geşedanê]] bû namzetê parlamenteriyê yê Trebzonê. Piştî ku nekarî hilbijartinê bike, ew vegeriya KGMê, dîsa wekî rêveberê Îzmîrê. Di tîrmeha 2018an de, ew bû rêveberê giştî yê KGMê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Karayolları İzmir Bölge Müdürü Abdülkadir Uraloğlu genel müdür oldu |url=https://www.posta.com.tr/yasam/karayollari-izmir-bolge-muduru-abdulkadir-uraloglu-genel-mudur-oldu-2028524 |roja-gihiştinê=2025-06-04 |xebat=Posta |ziman=tr}}</ref> Di îlona 2018an de, ew ji bo desteya çavdêriyê ya Türk Telekomê hate hilbijartin dema ku posta xwe li KGMê parast.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dunya.com/sirketler/turk-telekomun-yonetim-ve-denetim-kurulunda-degisiklik-haberi-426751 |sernav=Türk Telekom’un yönetim ve denetim kurulunda değişiklik |malper=Dünya Gazetesi |roja-gihiştinê=2025-06-04}}</ref> Ev yek bû sedema rexneyên medyaya çepgir, ku Uraloğlu ji ber "du mûçeyan" henekê xwe pê kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2021-09-28 |sernav=AKP'nin gözde bürokratıydı, bakan oldu: Tüm ailesine çift maaş bağlamış! |url=https://haber.sol.org.tr/haber/akpnin-gozde-burokratiydi-bakan-oldu-tum-ailesine-cift-maas-baglamis-314639 |roja-gihiştinê=2025-06-04 |xebat=soL |ziman=tr}}</ref> === Wezîrê Veguhastin û Binesaziyê (2023-) === Di 4ê hezîrana 2023an de, Uraloğlu ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan]] ve wekî Wezîrê Veguhastin û Binesaziyê di 67em kabîneya Tirkiyeyê de hate tayînkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Yeni Kabine listesi açıklandı! |url=https://www.haberturk.com/son-dakika-yeni-kabine-listesi-belli-oldu-2023-bakanlar-kurulunu-cumhurbaskani-erdogan-acikladi-yeni-bakanlarin-isim-listesi-resmi-gazete-de-yayimlandi-3597282 |roja-gihiştinê=2025-06-04 |xebat=www.haberturk.com |ziman=tr-TR}}</ref> Merasîma radestkirina peywirê bi wezîrê berê Adil Karaismailoğlu re roja din pêk hat.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ulaştırma Bakanlığı'nda devir teslim töreni! Abdülkadir Uraloğlu görevi devraldı |url=https://www.milliyet.com.tr/ekonomi/ulastirma-bakanliginda-devir-teslim-toreni-abdulkadir-uraloglu-gorevi-devraldi-6958106 |roja-gihiştinê=2025-06-04 |xebat=Milliyet |ziman=tr}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 67an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1966]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] 2rjus9fv2ty2f19l9lvln47wemfgwb8 14 309602 2062107 1946598 2026-06-17T12:31:40Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062107 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Honaka superlehengan li gorî medyayan]] [[Kategorî:Xêzeçîrok li gorî janran]] q84dtkbtw9yoxsmroj0fmd897vfrdjb 0 313746 2062434 1976405 2026-06-18T07:18:46Z Biyolojiyabikurdi 31567 2062434 wikitext text/x-wiki '''stoma''' (bi înglîzî: yekjimar.” ''stoma''”, pirjimar “ ''stomata''”) di nav epîdermîsa pel, qed û endamên din ên riwekan de, kunika piçûk a bi cotek xaneyên pasevan dorpêçî ye û kar dike ji bo hilmîn, alûgorkirina oksîjen û karbona dîoksîdê di navbera pel û hewayê de.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> == Hin taybetmendiyên stomayan == [[Wêne:Tomato leaf stomate 1-color.jpg|thumb|410x410px|Ev wêne bi mîkroskoba elektronî, ji pelê firingiyê hatiye girtin û hatiye renginkirin. Di wêneyê de di nav xaneyên epîdermîsê de stomayek vekirî xuya dibe.]] Stoma di nav xaneyên [[Şaneya rûpoşî|epîdermîsê]] de cih digirin. Di riwekê de her stomayek bi du xaneyên pasevan ve dorpêçî ye. Şiklê xaneyên pasevan, di riwekên yeklep û dulepan de ji hev cuda ne. Di riwekên dulep de xaneyên pasevan bi şiklê sosîsê an jî bi şiklê tovên fasûlî ne. Xaneyên pasevan ji xaneyên epîdermîsê piçûktir in û [[kloroplast]] lixwe digirin.<ref name=" plant biology "/> [[Pel]]ê riwekan de epîdermîsa jêrîn û epîdermîsa jorîn a pelê dişibin hev, lê bi gelemperî epîdermîsa jêrîn hê pirtir stoma lixwe digire.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Di hin riwekan de stoma li herdu rûyên pelê de jî hema bi heman hejmarê cih digirin. Wekî mînak, di pelên riweka garisê (lazût) de di nav epîdermîsa jêrîn û epîdermîsa jorîn de miqtara stomayan hema wekhev in.Di hin riwekên avî de, wekî mînak, di pelê nîluferê (sosina avê) de, pel li ser rûyê avê de geşe dibe, rûyê jerîn ê pelê di nav avê de ye, lê rûyê jorîn bi hewayê temas dike. Di pelên nîluferê de stoma tenê di nav epîdermîsa jorîn de cih digirin. Herwisa di hin riwekên avî de, li gel reg û qedê riwekê, pel jî di nav avê de geşe dibin. Di van riwekan de epîdermîsa herdu rûyên pelê jî stoma lixwe nagirin. Di pelên riwekan de bi gelemperî di rûberek 1cm² de bi qasî 1000 heta 1.2 mîlyon (mîlyon û dused hezar) stoma hene. Di riwekê de gurayiya stomayan taybetmendiyek bomaweyî ye, di her corek riwekê de cîh û hejmara stomayan taybet e ji bo wê corê. Lê jîngeh jî li ser gurayiya stomayan bandor dike. Hokarên jîngehî yên wekî av û karbona dîoksîda hawirdorê dibe ko bandor li ser gurayîya stomayên riwekê bikin.Wekî mînak, gurayiya stomayên riweka ko di jîngeha kêmavî de dijî, qasî stomayên riweka di jîngeha têravî de dijîn nîn e. Bi gelemperî di hawirdora kêmavî de an jî di hawirdora bi karbona dîoksîdî têr de stomayên riwekê kêmtir in. Stoma di pelên riwekên yekleb te bi teribî rêzbûyî ne, di dulepan de pirtûbelav in. Dibe ko hîzaya stoma û xaneyên epîdermîsê ne yek bin. Di jingehên hişk an jî sar de, bi gelemperî stoma xwe ji rûyê pelê ber bi kurahiya pelê dikişînin, di çalikên epîdermîsa pelê de cîh dibin. Bi vî awayî rê li ber windakirina avê tê girtin.<ref name="Concepts and Applications" /> == Erkên stomayan == Du erkên serekî yên stomayan heye; rêkxistina hilmînê û alûgorkirina oksîjen û karbona dîoksîde, Piraniya ava ji [[reg]]ê tê mijîn, bi navbeynkariya [[qed]]ê tê guhaztin bo pelan. Av bi şêweyî hilmê ji stomayên pelê tê deravêtin. Ev deravêtina avê wekî “hilmîn” (bi înglîzî: ''transpiration'') tê navkirin. Herçiqas tenê %1-2 yê rûyê pelê ji kunên stomayan pêk were jî, bi qasî %95ê ava ji riwekê tê windakirin, ji stomayan derbas dibin û ji riwekê derdikevin.<ref name="Campbell" /> Stomayên pirraniya riwekan bi roj, ango dema riwek fotosentez dike, vekirî ne. Riwek ji derve karbona dîoksîd (CO₂) digirin nav pelên xwe û di xaneyên mezofîlê de ji bo karlêkên [[fotosentez]]ê bi kar tînin. Bi şev fotosentez rû nade, pêdiviya riwekê bi karbona dîoksîd a derve tune û stoma girtî ne. Lê di hin riwekên çolê de stoma bi roj girtî ne, tenê bi şev tên vekirin, bi vî awayî rê li ber hilmînê tê girtin. Bi roj girtîmayina stomayan, ava nav riwekê diparêze, lê riwek nikare ji hewayê karbona dîoksîd bigre û ji bo karlêkên fotosentezê bikar bîne. Riwek bi şev gava stomayên wan vekiriye, karbona dîoksîdê digire nav xaneyên xwe û di [[vakuol]]ên xwe de bi şêweyî asîda endamî embar dike. Bi roj gava stoma girtîne û xane fotosentez dikin, asîda endamî tê hilweşandin bo karbona dîoksîdê û di fotosentezê de tê bikaranîn. Ji van riwekan re tê gotin riwekên CAM. Kaktus û ananas mînak in bo riwekên CAM<ref name=" plant biology "/> Di karlêkên fotosenteza riwekan de oksîjen wekî madeya bermayî peyda dibe. Riwek hinek ji oksîjenê bo xaneyên xwe bi kar tîne, oksîjena zêde jî ji stomayan tê avêtin. == Mekanîzmaya vebûn û girtina stomayê == [[Wêne:Opening and Closing of Stoma ku.svg|thumb|400x400px|Gava xaneyên pasevan av digirin û diwerimin, stoma vedibe, lê gava xaneyên pasevan avê winda dikin û qebareya wan kêm dibe, stoma tê girtin.]] Vebûn û girtina stomayan ji aliyê rêjeya ava nav xaneyên pasevan ve tê rêkxistin.<ref name="Modern Biology" />Gava xaneyên pasevan av digirin û diwerimin, stoma vedibe, lê gava xaneyên pasevan avê winda dikin û qebareya wan kêm dibe, stoma tê girtin. Ango guherîna pestoya turgorê ya xaneyên pasevan, vebûn û girtina stomayan rêk dixe.<ref name="Campbell" /> Hema di hemû riwekên tovdar de, di xaneyên pasevan de stûriya diwarê xaneyê di tevahiya xaneyê de ne yeksan e. Beşa rûyê xaneyê ko bi xaneyên epîdermîsê ve cîran e, pîçek tenik e. Beşa dîwarê xaneyê yê li derdora stomayê (kunik) stûrtir e. Ango li aliyê ko xaneyên pasevan rûbirû tên, dîwarê xaneyê stûr e, li aliyê din ên xaneyên pasevanan de dîwarê xaneyê teniktir e. Herwisa di xaneyên pesevan de rîşalokên selulozê wisa rêzbûne ko gava xane diwerime, ji ber ko beşa aliyê stomayê stûr e, aliyê cîranê epîdermîsê hê pirtir fireh dibe û xane ber bi aliyê derve diwerime, rûyê aliyê stomayê bi şeweyî kevan ditewe, loma tîreya stomayê zêde dibe. Gava xaneyên pasevan av winda dikin, vedimirin û sist dibin, tîreya stomayê kêm dibe û stoma tê girtin.<ref name="Campbell" />Xaneyên pasevan bi guhertina şiklê xwe, valahiya navbera cota xaneyên pasevan fireh dikin an jî teng dikin. Ango guherîna şikl û qebareya xaneyên pasevan, dibe sedema guherîna tîreya stomayê. Di piraniya riwekên tovdar de bi roj stoma vedibin, bi şev jî tên girtin. Gava ji ber osmozê an jî ji ber veguhaztina çalak, di navbera xaneyên pasevan û xaneyên epîdermîsê yên derdora wê de, di xestiya madeyên tîwawe de guherin çêbibe, pestoya turgorê jî meyla guherinê dike.<ref name="plant biology" /> Dema di xaneyên pasevan de fotosentez rû dide, xane enrjiya [[Adenozîna trîfosfat|ATP]]-yê xerc dikin û ji xaneyên cîran îyonên potasyumê digirin nav xaneyê. Di nav xaneyên pasevan de zêdebûna îyonên potasyumê, [[potensiyala avê]] kêm dike (gava xestiya madeya tîwawe zêde dibe, xestiya ava nav xaneyê kêm dibe), loma pestoya osmozê zêde dibe. Ji ber pestoya osmozê, xane meyl dike ko ji derdorê av bimijîne nav xaneyê. Her ko av derbasî nav xaneyê dibe, asta pestoya osmozê dadikeve, di nav xaneya pasevan de pestoya turgorê zêde dibe û xane diwerime.<ref name="plant biology" /> Gava fotosentez rû nade, îyonên potasyumê xaneyên pasevan diterikînin, loma dii xaneyên pasevan de îcar xestiya madeya tîwawe kêm dibe, potensiyela avê zêde dibe (di nav xaneyê de ji ber kêmbûna potasyumê, xestiya avê zêde dibe) av ji xaneyên pasevan ber bi xaneyên epîdermîsê bi osmozê tê guhaztin. Ji ber ko xaneyên pasevan av û îyon winda kirin, qebareya xaneyan kêm dibe, dîwarê xaneyên bi şêweyî kevan rast dibin, tên nezî hev û stoma tê girtin.<ref name=" plant biology "/> == Kartêkirin bo vebûn û girtina stomayan == Sê hokarên serekî bandor li ser vebûna stomayên girtî dikin; ronahî, kêmasiya CO₂ û çerxa rojane Xestiya karbona dîoksîd a nav pelê, bandor li ser vebûn û girtina stomaya dike. Heke bi şev an jî bi roj, di pelê de xestiya karbona dîoksîdê kêm be, stoma tên vekirin. Fotosentez di hebûna ronahiyê de, ango bi roj rû dide. Ji ber fontosentezê xestiya karbona dîoksîda nav pelê kêm dibe û stoma tên vekirin. Ango bandora rêjeya ronahiyê û bandora xestiya karbona dîoksîdê ya li ser vebûna stomayê, bi hev re girêdayî ne.<ref name="VILLEE"/> Saeta navî ya laşê zîndeweran çerxa rojane (bi înglîzî:''circadian rhythms'') ya zîndewerê rêk dixe. Çerxa asayî ya guherînên fîzîkî, hişî û reftarî yên ko di dirêjiya her 24 saetan de di laşê zîndewerê de rû didin, wekî çerxa rojane tê navkirin. Çarxa rojaneya riwekê jî rîtma rojane ya 24 saetên riwekê û hawirdora wê diyar dike. Di çerxa rojaneya riwekê de girtin û vekirina stomayan jî heye û ev kar di demek taybet a rojê de pêk tê. Di rewşa asayî de, riwek bi roj (dema ronahiyê ) stomayên xwe vedikin, bi şev (dema tariyê) stomayên xwe digirin. Wekî mînak, heke riwekek bi roj di cihekî tarî de were hiştin, riwek nikare ronahiyê werbigire, lê ji ber çerxa rojaneya riwekê, riwek dizane ko ev dem ne şev e lê roj e, û stomayên xwe di tariyê de vedike.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Zextên hawirdorê yên wekî hişkayî (kêmavî), germahiya bi pileya bilind, tarî, ba û bager jî hin hokarên neyînî ne ko dibin sedema girtina stomayan.<ref name="Campbell" />Heke riwek ji ber kêmaviyê ji hawirdorê bi têra xwe av wernegire, di riwekê de stresa bo kêmaviyê peyda dibe. Ji ber stresa kêmavîyê, riwek stomayên xwe bi roj jî digire ko rê li ber hilmînê bigire.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref>Di dema stresa kêmaviyê de, di riwekê de hormona asîda absîsî (bi înglîzî: ''abscisic acid'') tê çekirin. Hormona asîda absîsî di serî de reg û pel, li gelek [[Şane (biyolojî)|şaneyên riwekê]] de tê berhmkirin û bi [[şaneya lûleyî]] tê guhaztin bo xaneyên pasevan. Di bin zexta kêmaviyê de rêjeya asîda absîsî ji rêjeya wê ya asayî 50 qat zêdetir dibe.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Asîda absîsî bandor li [[parzûna xaneyê]]n pasevan dike û ji xaneyê îyonên potasyumê û hin îyonên din dide berdan. Bi vî awayî werimiya xaneyan kêm dibe û stoma tê girtin.‌<ref name="plant biology">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref> Lêbelê bi roj girtina stomayan, rê li ber wergirtina karbona dîoksîda atmosferê digire, û leza karlêkên fotosentezê hêdî dibe an jî fotosentez bi temamî radiweste.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Riwek]] r6nryyx2x2i4xjy5md5tz9d5ryinqmm 0 317487 2062205 2062037 2026-06-17T13:34:34Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062205 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} {{Agahîdanka giştî }} '''''Catscratch''''' [[sîtkom]]eke anîmasyonî ya amerîkî ye ku ji hêla Doug TenNapel ve ji bo [[kanala televîzyonê ya kabloyî]] [[Nickelodeon]] hatiye afirandin. Ew ji 9ê tîrmeha 2005an heta 10ê sibata 2007an hate weşandin. Ew adaptasyoneke sist a rêzefîlma pirtûkên komîk ên TenNapel ''Gear'' e ya ku di rêzefîlmê de di heman demê de navê kamyoneke cinawir e ku xwediyê wê sê karakterên sereke ne. Rêzefîlm muzîka ku ji hêla hevkarê demdirêj ê TenNapel Terry Scott Taylor ve hatî çêkirin vedihewîne. == Kurteçîrok == Rêzefîlm li dora sê birayên pisîkên antropomorfîk digere. Piştî ku xwediya wan a dewlemend Edna Cramdilly mir, wê dewlemendiya xwe ji wan re hişt, digel kamyoneke cinawir a mezin û tirsnak a bi navê Gear û xizmetkarekî bi rûmet ê bi navê Hovis. Bername bi gelemperî şêwazên jiyana wan a dewlemend û ezmûnên wan ên tijî çalakî, carinan paranormal, vedibêje. Karakterên din keça cîran a ciwan a şîrîn Kimberly a ku Gordon pê ve mijûl e, û reqîbên reqabetê yên pisîkan, Birayên Chumpy Chump, hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:Sîtkomên amerîkî]] sgo5pjv2gx85nb9nmhdqr20w9efybmp 14 317651 2062085 2062025 2026-06-17T12:23:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2062085 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî]] 7zt2qsdhm9eatvle3xrcv44hzwzicty 15 318045 2062078 2062060 2026-06-17T12:19:22Z Avestaboy 34898 /* Wergera rast */ Bersiv 2062078 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje DYA}} }} == Wergera rast == Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] li gorî min wergera rast wek Wîkîpediyaya bi tirkî bernameyên televîzyonê be û ne wek Wîkîpediyaya bi îngilzî Şovên televîzyonê . Heke ez şaş nebim peyva '''Show''' bi kurdî jixwe wek '''Şow''' tê adaptekirin . Bi tirkiya Standard tîpa '''W''' tune . Lewma ew peyv bi tirkî wek '''Şov''' hatiye adapte kirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:12, 17 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rast dibêjî, eger kesek din îtiraz neke ez ê rast bikim [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:14, 17 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ez bi te re me, bernameyên televîzyonê. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 11:21, 17 hezîran 2026 (UTC) ::{{çêbû}} ::Not: Bi min şow ji bername baştir e. Min pêşî ferq nekiribû ku avestaboyî dibêje em bikin bername :D [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:41, 17 hezîran 2026 (UTC) :::Ez derveyî welatê dijîm . Bi zimanê almanî Fernsehsendung (weşanên televîzyonê) tê gotin, peyva '''Show''' heya ema ji bo tiştên tên tê bi kar anîn. Lewma peyva Şow ji bo min bi kurdî ecêb xuya bû. Lê min aniha gotarên bingehin kontrol kir. Wîkîpediya bi tirkî peyva '''program''' di sernavê de tercîh dike . Lê '''televîzyon şovlari''' wek hemwate dipejirîne. Wîkîpediyayên bi spanî, ketelanî, danîmarkî,Frîzî , Galîsyayî , Zazakî û gelek Wîkiyên din bi zimanên xwe peyva bername / program tercîh dikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:19, 17 hezîran 2026 (UTC) 0qsnwuivz6eoovco8vnptilaxljx1u3 2062087 2062078 2026-06-17T12:24:23Z Wikihez 39702 /* Wergera rast */ Bersiv 2062087 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje DYA}} }} == Wergera rast == Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] li gorî min wergera rast wek Wîkîpediyaya bi tirkî bernameyên televîzyonê be û ne wek Wîkîpediyaya bi îngilzî Şovên televîzyonê . Heke ez şaş nebim peyva '''Show''' bi kurdî jixwe wek '''Şow''' tê adaptekirin . Bi tirkiya Standard tîpa '''W''' tune . Lewma ew peyv bi tirkî wek '''Şov''' hatiye adapte kirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:12, 17 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rast dibêjî, eger kesek din îtiraz neke ez ê rast bikim [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:14, 17 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ez bi te re me, bernameyên televîzyonê. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 11:21, 17 hezîran 2026 (UTC) ::{{çêbû}} ::Not: Bi min şow ji bername baştir e. Min pêşî ferq nekiribû ku avestaboyî dibêje em bikin bername :D [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:41, 17 hezîran 2026 (UTC) :::Ez derveyî welatê dijîm . Bi zimanê almanî Fernsehsendung (weşanên televîzyonê) tê gotin, peyva '''Show''' heya ema ji bo tiştên tên tê bi kar anîn. Lewma peyva Şow ji bo min bi kurdî ecêb xuya bû. Lê min aniha gotarên bingehin kontrol kir. Wîkîpediya bi tirkî peyva '''program''' di sernavê de tercîh dike . Lê '''televîzyon şovlari''' wek hemwate dipejirîne. Wîkîpediyayên bi spanî, ketelanî, danîmarkî,Frîzî , Galîsyayî , Zazakî û gelek Wîkiyên din bi zimanên xwe peyva bername / program tercîh dikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:19, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Eger rojek vegerî welêt, tu yê bibînî ka kî dibêje bername kî dibêje program. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:24, 17 hezîran 2026 (UTC) 23ub4ig7emvmct1zygfeqskg7f538ya 2062094 2062087 2026-06-17T12:28:09Z Avestaboy 34898 /* Wergera rast */ Bersiv 2062094 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje DYA}} }} == Wergera rast == Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] li gorî min wergera rast wek Wîkîpediyaya bi tirkî bernameyên televîzyonê be û ne wek Wîkîpediyaya bi îngilzî Şovên televîzyonê . Heke ez şaş nebim peyva '''Show''' bi kurdî jixwe wek '''Şow''' tê adaptekirin . Bi tirkiya Standard tîpa '''W''' tune . Lewma ew peyv bi tirkî wek '''Şov''' hatiye adapte kirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:12, 17 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rast dibêjî, eger kesek din îtiraz neke ez ê rast bikim [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:14, 17 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ez bi te re me, bernameyên televîzyonê. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 11:21, 17 hezîran 2026 (UTC) ::{{çêbû}} ::Not: Bi min şow ji bername baştir e. Min pêşî ferq nekiribû ku avestaboyî dibêje em bikin bername :D [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:41, 17 hezîran 2026 (UTC) :::Ez derveyî welatê dijîm . Bi zimanê almanî Fernsehsendung (weşanên televîzyonê) tê gotin, peyva '''Show''' heya ema ji bo tiştên tên tê bi kar anîn. Lewma peyva Şow ji bo min bi kurdî ecêb xuya bû. Lê min aniha gotarên bingehin kontrol kir. Wîkîpediya bi tirkî peyva '''program''' di sernavê de tercîh dike . Lê '''televîzyon şovlari''' wek hemwate dipejirîne. Wîkîpediyayên bi spanî, ketelanî, danîmarkî,Frîzî , Galîsyayî , Zazakî û gelek Wîkiyên din bi zimanên xwe peyva bername / program tercîh dikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:19, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Eger rojek vegerî welêt, tu yê bibînî ka kî dibêje bername kî dibêje program. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:24, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Li kîjan beşa Kurdistanê? Li [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilatê Kurdistanê]] kes hebûna peyva bername înkar nake. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:28, 17 hezîran 2026 (UTC) ab5cg4z8fdm835bz0ycndhfg3a5i842 2062103 2062094 2026-06-17T12:30:14Z Avestaboy 34898 /* Wergera rast */ 2062103 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje DYA}} }} == Wergera rast == Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] li gorî min wergera rast wek Wîkîpediyaya bi tirkî bernameyên televîzyonê be û ne wek Wîkîpediyaya bi îngilzî Şovên televîzyonê . Heke ez şaş nebim peyva '''Show''' bi kurdî jixwe wek '''Şow''' tê adaptekirin . Bi tirkiya Standard tîpa '''W''' tune . Lewma ew peyv bi tirkî wek '''Şov''' hatiye adapte kirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:12, 17 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rast dibêjî, eger kesek din îtiraz neke ez ê rast bikim [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:14, 17 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ez bi te re me, bernameyên televîzyonê. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 11:21, 17 hezîran 2026 (UTC) ::{{çêbû}} ::Not: Bi min şow ji bername baştir e. Min pêşî ferq nekiribû ku avestaboyî dibêje em bikin bername :D [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:41, 17 hezîran 2026 (UTC) :::Ez derveyî welatê dijîm . Bi zimanê almanî Fernsehsendung (weşanên televîzyonê) tê gotin, peyva '''Show''' heye ema ji bo tiştên tên tê bi kar anîn. Lewma peyva Şow ji bo min bi kurdî ecêb xuya bû. Lê min aniha gotarên bingehin kontrol kir. Wîkîpediya bi tirkî peyva '''program''' di sernavê de tercîh dike . Lê '''televîzyon şovlari''' wek hemwate dipejirîne. Wîkîpediyayên bi spanî, ketelanî, danîmarkî,Frîzî , Galîsyayî , Zazakî û gelek Wîkiyên din bi zimanên xwe peyva bername / program tercîh dikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:19, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Eger rojek vegerî welêt, tu yê bibînî ka kî dibêje bername kî dibêje program. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:24, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Li kîjan beşa Kurdistanê? Li [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilatê Kurdistanê]] kes hebûna peyva bername înkar nake. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:28, 17 hezîran 2026 (UTC) 85zrnr7kih1p188trfkssyou8qvpdwy 2062133 2062103 2026-06-17T12:38:48Z Wikihez 39702 /* Wergera rast */ Bersiv 2062133 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje DYA}} }} == Wergera rast == Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] li gorî min wergera rast wek Wîkîpediyaya bi tirkî bernameyên televîzyonê be û ne wek Wîkîpediyaya bi îngilzî Şovên televîzyonê . Heke ez şaş nebim peyva '''Show''' bi kurdî jixwe wek '''Şow''' tê adaptekirin . Bi tirkiya Standard tîpa '''W''' tune . Lewma ew peyv bi tirkî wek '''Şov''' hatiye adapte kirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:12, 17 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rast dibêjî, eger kesek din îtiraz neke ez ê rast bikim [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:14, 17 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ez bi te re me, bernameyên televîzyonê. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 11:21, 17 hezîran 2026 (UTC) ::{{çêbû}} ::Not: Bi min şow ji bername baştir e. Min pêşî ferq nekiribû ku avestaboyî dibêje em bikin bername :D [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:41, 17 hezîran 2026 (UTC) :::Ez derveyî welatê dijîm . Bi zimanê almanî Fernsehsendung (weşanên televîzyonê) tê gotin, peyva '''Show''' heye ema ji bo tiştên tên tê bi kar anîn. Lewma peyva Şow ji bo min bi kurdî ecêb xuya bû. Lê min aniha gotarên bingehin kontrol kir. Wîkîpediya bi tirkî peyva '''program''' di sernavê de tercîh dike . Lê '''televîzyon şovlari''' wek hemwate dipejirîne. Wîkîpediyayên bi spanî, ketelanî, danîmarkî,Frîzî , Galîsyayî , Zazakî û gelek Wîkiyên din bi zimanên xwe peyva bername / program tercîh dikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:19, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Eger rojek vegerî welêt, tu yê bibînî ka kî dibêje bername kî dibêje program. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:24, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Li kîjan beşa Kurdistanê? Li [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilatê Kurdistanê]] kes hebûna peyva bername înkar nake. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:28, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Ji sedî çend kurmanc li rojhilat dijîn? çend li bakur dijîn? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:38, 17 hezîran 2026 (UTC) fbthqqfhc3q6owz6jaljvwh9ln24ewd 2062176 2062133 2026-06-17T13:22:23Z Avestaboy 34898 /* Wergera rast */ Bersiv 2062176 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje DYA}} }} == Wergera rast == Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] li gorî min wergera rast wek Wîkîpediyaya bi tirkî bernameyên televîzyonê be û ne wek Wîkîpediyaya bi îngilzî Şovên televîzyonê . Heke ez şaş nebim peyva '''Show''' bi kurdî jixwe wek '''Şow''' tê adaptekirin . Bi tirkiya Standard tîpa '''W''' tune . Lewma ew peyv bi tirkî wek '''Şov''' hatiye adapte kirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:12, 17 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rast dibêjî, eger kesek din îtiraz neke ez ê rast bikim [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:14, 17 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ez bi te re me, bernameyên televîzyonê. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 11:21, 17 hezîran 2026 (UTC) ::{{çêbû}} ::Not: Bi min şow ji bername baştir e. Min pêşî ferq nekiribû ku avestaboyî dibêje em bikin bername :D [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:41, 17 hezîran 2026 (UTC) :::Ez derveyî welatê dijîm . Bi zimanê almanî Fernsehsendung (weşanên televîzyonê) tê gotin, peyva '''Show''' heye ema ji bo tiştên tên tê bi kar anîn. Lewma peyva Şow ji bo min bi kurdî ecêb xuya bû. Lê min aniha gotarên bingehin kontrol kir. Wîkîpediya bi tirkî peyva '''program''' di sernavê de tercîh dike . Lê '''televîzyon şovlari''' wek hemwate dipejirîne. Wîkîpediyayên bi spanî, ketelanî, danîmarkî,Frîzî , Galîsyayî , Zazakî û gelek Wîkiyên din bi zimanên xwe peyva bername / program tercîh dikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:19, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Eger rojek vegerî welêt, tu yê bibînî ka kî dibêje bername kî dibêje program. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:24, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Li kîjan beşa Kurdistanê? Li [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilatê Kurdistanê]] kes hebûna peyva bername înkar nake. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:28, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Ji sedî çend kurmanc li rojhilat dijîn? çend li bakur dijîn? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:38, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Ji kerema xwe re Kurdên [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst]] / [[Kurdistana Sor]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] jî bîr neke. Ew kurdî baş dizanin. Peyvên wek bername tenê ji bo wan kurdan pirsgirêk in ku wek [[Hakan Fidan]] asîmîle bûne an bi tirkî an jî [[tirkmancî]] mezin bûne. Bi qasî ku ez dizanim, peyva bernâme di [[zimanê osmanî]] de jî hebû. Piştre [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]], ku xwe wek bavê tirkan îlan kir, hat û peyvên erebî û îranî bi yên ewropî guherand. Ango, peyvek biyanî bi peyvek din ji zimanên din ên biyanî hate guhertin. Û niha kurdên nezan ên ji Tirkiyeyê difikirin ku bernâme [[Neolojîzm|neolojîzmek]] e. Bi rastî jî, diya min, ku ne alîgira kurdan e, dema ku TRT Kurdî temaşe kir, bêyî ferheng jî dizanbû ku wateya bername program e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:22, 17 hezîran 2026 (UTC) 6r2r21mgd72vsh88rpjvdtwmqkgkhu5 2062183 2062176 2026-06-17T13:27:05Z Avestaboy 34898 /* Wergera rast */ 2062183 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje DYA}} }} == Wergera rast == Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] li gorî min wergera rast wek Wîkîpediyaya bi tirkî bernameyên televîzyonê be û ne wek Wîkîpediyaya bi îngilzî Şovên televîzyonê . Heke ez şaş nebim peyva '''Show''' bi kurdî jixwe wek '''Şow''' tê adaptekirin . Bi tirkiya Standard tîpa '''W''' tune . Lewma ew peyv bi tirkî wek '''Şov''' hatiye adapte kirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:12, 17 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rast dibêjî, eger kesek din îtiraz neke ez ê rast bikim [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:14, 17 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ez bi te re me, bernameyên televîzyonê. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 11:21, 17 hezîran 2026 (UTC) ::{{çêbû}} ::Not: Bi min şow ji bername baştir e. Min pêşî ferq nekiribû ku avestaboyî dibêje em bikin bername :D [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:41, 17 hezîran 2026 (UTC) :::Ez derveyî welatê dijîm . Bi zimanê almanî Fernsehsendung (weşanên televîzyonê) tê gotin, peyva '''Show''' heye ema ji bo tiştên tên tê bi kar anîn. Lewma peyva Şow ji bo min bi kurdî ecêb xuya bû. Lê min aniha gotarên bingehin kontrol kir. Wîkîpediya bi tirkî peyva '''program''' di sernavê de tercîh dike . Lê '''televîzyon şovlari''' wek hemwate dipejirîne. Wîkîpediyayên bi spanî, ketelanî, danîmarkî,Frîzî , Galîsyayî , Zazakî û gelek Wîkiyên din bi zimanên xwe peyva bername / program tercîh dikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:19, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Eger rojek vegerî welêt, tu yê bibînî ka kî dibêje bername kî dibêje program. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:24, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Li kîjan beşa Kurdistanê? Li [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilatê Kurdistanê]] kes hebûna peyva bername înkar nake. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:28, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Ji sedî çend kurmanc li rojhilat dijîn? çend li bakur dijîn? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:38, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Ji kerema xwe re Kurdên [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst]] / [[Kurdistana Sor]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] jî bîr neke. Ew kurdî baş dizanin. Peyvên wek bername tenê ji bo wan kurdan pirsgirêk in ku wek [[Hakan Fidan]] asîmîle bûne an bi tirkî an jî [[tirkmancî]] mezin bûne. Bi qasî ku ez dizanim, peyva bernâme di [[zimanê osmanî]] de jî hebû. Piştre [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]], ku xwe wek bavê tirkan îlan kir, hat û peyvên erebî û îranî bi yên ewropî guherand. Ango, peyvek biyanî bi peyvek din ji zimanên din ên biyanî hate guhertin.Û niha kurdên nezan ên ji Tirkiyeyê difikirin ku bernâme [[Neolojîzm|neolojîzmek]] e. Bi rastî jî, diya min, ku ne alîgira kurdan e, dema ku TRT Kurdî temaşe kir, bêyî ferheng jî dizanbû ku wateya bername program e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:22, 17 hezîran 2026 (UTC) asfna7sucbrxepl4qadrjpss0m75jru 2062212 2062183 2026-06-17T14:10:28Z Wikihez 39702 /* Wergera rast */ Bersiv 2062212 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje DYA}} }} == Wergera rast == Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] li gorî min wergera rast wek Wîkîpediyaya bi tirkî bernameyên televîzyonê be û ne wek Wîkîpediyaya bi îngilzî Şovên televîzyonê . Heke ez şaş nebim peyva '''Show''' bi kurdî jixwe wek '''Şow''' tê adaptekirin . Bi tirkiya Standard tîpa '''W''' tune . Lewma ew peyv bi tirkî wek '''Şov''' hatiye adapte kirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:12, 17 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rast dibêjî, eger kesek din îtiraz neke ez ê rast bikim [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:14, 17 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ez bi te re me, bernameyên televîzyonê. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 11:21, 17 hezîran 2026 (UTC) ::{{çêbû}} ::Not: Bi min şow ji bername baştir e. Min pêşî ferq nekiribû ku avestaboyî dibêje em bikin bername :D [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:41, 17 hezîran 2026 (UTC) :::Ez derveyî welatê dijîm . Bi zimanê almanî Fernsehsendung (weşanên televîzyonê) tê gotin, peyva '''Show''' heye ema ji bo tiştên tên tê bi kar anîn. Lewma peyva Şow ji bo min bi kurdî ecêb xuya bû. Lê min aniha gotarên bingehin kontrol kir. Wîkîpediya bi tirkî peyva '''program''' di sernavê de tercîh dike . Lê '''televîzyon şovlari''' wek hemwate dipejirîne. Wîkîpediyayên bi spanî, ketelanî, danîmarkî,Frîzî , Galîsyayî , Zazakî û gelek Wîkiyên din bi zimanên xwe peyva bername / program tercîh dikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:19, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Eger rojek vegerî welêt, tu yê bibînî ka kî dibêje bername kî dibêje program. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:24, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Li kîjan beşa Kurdistanê? Li [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilatê Kurdistanê]] kes hebûna peyva bername înkar nake. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:28, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Ji sedî çend kurmanc li rojhilat dijîn? çend li bakur dijîn? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:38, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Ji kerema xwe re Kurdên [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst]] / [[Kurdistana Sor]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] jî bîr neke. Ew kurdî baş dizanin. Peyvên wek bername tenê ji bo wan kurdan pirsgirêk in ku wek [[Hakan Fidan]] asîmîle bûne an bi tirkî an jî [[tirkmancî]] mezin bûne. Bi qasî ku ez dizanim, peyva bernâme di [[zimanê osmanî]] de jî hebû. Piştre [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]], ku xwe wek bavê tirkan îlan kir, hat û peyvên erebî û îranî bi yên ewropî guherand. Ango, peyvek biyanî bi peyvek din ji zimanên din ên biyanî hate guhertin.Û niha kurdên nezan ên ji Tirkiyeyê difikirin ku bernâme [[Neolojîzm|neolojîzmek]] e. Bi rastî jî, diya min, ku ne alîgira kurdan e, dema ku TRT Kurdî temaşe kir, bêyî ferheng jî dizanbû ku wateya bername program e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:22, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] bername zû de ye di farisî de heye lê maneya program piştî salên 30î-40î hatiye lêkirin, tu dibêjî di osmanî de jî bi maneya program dihat bikaranîn? Na [https://lugatim.com/s/BERN%C3%82ME] [https://www.osmanlicasozlukler.com/kamusiosmani/tafsil-27771-ng4.html] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 14:10, 17 hezîran 2026 (UTC) 9tg4x8rkhfzt8q48qkdb01n7gib5x2u 2062218 2062212 2026-06-17T14:51:55Z Avestaboy 34898 /* Wergera rast */ Bersiv 2062218 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje DYA}} }} == Wergera rast == Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] li gorî min wergera rast wek Wîkîpediyaya bi tirkî bernameyên televîzyonê be û ne wek Wîkîpediyaya bi îngilzî Şovên televîzyonê . Heke ez şaş nebim peyva '''Show''' bi kurdî jixwe wek '''Şow''' tê adaptekirin . Bi tirkiya Standard tîpa '''W''' tune . Lewma ew peyv bi tirkî wek '''Şov''' hatiye adapte kirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:12, 17 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rast dibêjî, eger kesek din îtiraz neke ez ê rast bikim [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:14, 17 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ez bi te re me, bernameyên televîzyonê. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 11:21, 17 hezîran 2026 (UTC) ::{{çêbû}} ::Not: Bi min şow ji bername baştir e. Min pêşî ferq nekiribû ku avestaboyî dibêje em bikin bername :D [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:41, 17 hezîran 2026 (UTC) :::Ez derveyî welatê dijîm . Bi zimanê almanî Fernsehsendung (weşanên televîzyonê) tê gotin, peyva '''Show''' heye ema ji bo tiştên tên tê bi kar anîn. Lewma peyva Şow ji bo min bi kurdî ecêb xuya bû. Lê min aniha gotarên bingehin kontrol kir. Wîkîpediya bi tirkî peyva '''program''' di sernavê de tercîh dike . Lê '''televîzyon şovlari''' wek hemwate dipejirîne. Wîkîpediyayên bi spanî, ketelanî, danîmarkî,Frîzî , Galîsyayî , Zazakî û gelek Wîkiyên din bi zimanên xwe peyva bername / program tercîh dikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:19, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Eger rojek vegerî welêt, tu yê bibînî ka kî dibêje bername kî dibêje program. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:24, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Li kîjan beşa Kurdistanê? Li [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilatê Kurdistanê]] kes hebûna peyva bername înkar nake. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:28, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Ji sedî çend kurmanc li rojhilat dijîn? çend li bakur dijîn? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:38, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Ji kerema xwe re Kurdên [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst]] / [[Kurdistana Sor]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] jî bîr neke. Ew kurdî baş dizanin. Peyvên wek bername tenê ji bo wan kurdan pirsgirêk in ku wek [[Hakan Fidan]] asîmîle bûne an bi tirkî an jî [[tirkmancî]] mezin bûne. Bi qasî ku ez dizanim, peyva bernâme di [[zimanê osmanî]] de jî hebû. Piştre [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]], ku xwe wek bavê tirkan îlan kir, hat û peyvên erebî û îranî bi yên ewropî guherand. Ango, peyvek biyanî bi peyvek din ji zimanên din ên biyanî hate guhertin.Û niha kurdên nezan ên ji Tirkiyeyê difikirin ku bernâme [[Neolojîzm|neolojîzmek]] e. Bi rastî jî, diya min, ku ne alîgira kurdan e, dema ku TRT Kurdî temaşe kir, bêyî ferheng jî dizanbû ku wateya bername program e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:22, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] bername zû de ye di farisî de heye lê maneya program piştî salên 30î-40î hatiye lêkirin, tu dibêjî di osmanî de jî bi maneya program dihat bikaranîn? Na [https://lugatim.com/s/BERN%C3%82ME] [https://www.osmanlicasozlukler.com/kamusiosmani/tafsil-27771-ng4.html] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 14:10, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@Min tenê gotibû ew peyv bi osmanî jî hebû. Min jî malper kontrol kiribû. Ez gereka gotinên xwe sererast bikim . Peyva program eceba pêşiya reformên Kemalistan ketiye zimanê Osmanî / Tirkî. Heya ez dizanim ew ema di serdema nûjen de ketiye zimanê Osmanî. :::::::::https://www.etimolojiturkce.com/kelime/program [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:51, 17 hezîran 2026 (UTC) 0r686eapo1yyj7gk1ypnt6unty2cwv4 2062219 2062218 2026-06-17T14:52:12Z Avestaboy 34898 /* Wergera rast */ Bersiv 2062219 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje DYA}} }} == Wergera rast == Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] li gorî min wergera rast wek Wîkîpediyaya bi tirkî bernameyên televîzyonê be û ne wek Wîkîpediyaya bi îngilzî Şovên televîzyonê . Heke ez şaş nebim peyva '''Show''' bi kurdî jixwe wek '''Şow''' tê adaptekirin . Bi tirkiya Standard tîpa '''W''' tune . Lewma ew peyv bi tirkî wek '''Şov''' hatiye adapte kirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:12, 17 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rast dibêjî, eger kesek din îtiraz neke ez ê rast bikim [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:14, 17 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ez bi te re me, bernameyên televîzyonê. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 11:21, 17 hezîran 2026 (UTC) ::{{çêbû}} ::Not: Bi min şow ji bername baştir e. Min pêşî ferq nekiribû ku avestaboyî dibêje em bikin bername :D [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:41, 17 hezîran 2026 (UTC) :::Ez derveyî welatê dijîm . Bi zimanê almanî Fernsehsendung (weşanên televîzyonê) tê gotin, peyva '''Show''' heye ema ji bo tiştên tên tê bi kar anîn. Lewma peyva Şow ji bo min bi kurdî ecêb xuya bû. Lê min aniha gotarên bingehin kontrol kir. Wîkîpediya bi tirkî peyva '''program''' di sernavê de tercîh dike . Lê '''televîzyon şovlari''' wek hemwate dipejirîne. Wîkîpediyayên bi spanî, ketelanî, danîmarkî,Frîzî , Galîsyayî , Zazakî û gelek Wîkiyên din bi zimanên xwe peyva bername / program tercîh dikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:19, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Eger rojek vegerî welêt, tu yê bibînî ka kî dibêje bername kî dibêje program. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:24, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Li kîjan beşa Kurdistanê? Li [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilatê Kurdistanê]] kes hebûna peyva bername înkar nake. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:28, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Ji sedî çend kurmanc li rojhilat dijîn? çend li bakur dijîn? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:38, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Ji kerema xwe re Kurdên [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst]] / [[Kurdistana Sor]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] jî bîr neke. Ew kurdî baş dizanin. Peyvên wek bername tenê ji bo wan kurdan pirsgirêk in ku wek [[Hakan Fidan]] asîmîle bûne an bi tirkî an jî [[tirkmancî]] mezin bûne. Bi qasî ku ez dizanim, peyva bernâme di [[zimanê osmanî]] de jî hebû. Piştre [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]], ku xwe wek bavê tirkan îlan kir, hat û peyvên erebî û îranî bi yên ewropî guherand. Ango, peyvek biyanî bi peyvek din ji zimanên din ên biyanî hate guhertin.Û niha kurdên nezan ên ji Tirkiyeyê difikirin ku bernâme [[Neolojîzm|neolojîzmek]] e. Bi rastî jî, diya min, ku ne alîgira kurdan e, dema ku TRT Kurdî temaşe kir, bêyî ferheng jî dizanbû ku wateya bername program e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:22, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] bername zû de ye di farisî de heye lê maneya program piştî salên 30î-40î hatiye lêkirin, tu dibêjî di osmanî de jî bi maneya program dihat bikaranîn? Na [https://lugatim.com/s/BERN%C3%82ME] [https://www.osmanlicasozlukler.com/kamusiosmani/tafsil-27771-ng4.html] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 14:10, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@Min tenê gotibû ew peyv bi osmanî jî hebû. Min jî malper kontrol kiribû. Ez gereka gotinên xwe sererast bikim . Peyva program eceba pêşiya reformên Kemalistan ketiye zimanê Osmanî / Tirkî. Heya ez dizanim ew ema di serdema nûjen de ketiye zimanê Osmanî. :::::::::https://www.etimolojiturkce.com/kelime/program [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:51, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:52, 17 hezîran 2026 (UTC) hklunqx6lr0jh52ccb6t29wr9cms4zk 2062220 2062219 2026-06-17T14:52:44Z Avestaboy 34898 2062220 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje DYA}} }} == Wergera rast == Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] li gorî min wergera rast wek Wîkîpediyaya bi tirkî bernameyên televîzyonê be û ne wek Wîkîpediyaya bi îngilzî Şovên televîzyonê . Heke ez şaş nebim peyva '''Show''' bi kurdî jixwe wek '''Şow''' tê adaptekirin . Bi tirkiya Standard tîpa '''W''' tune . Lewma ew peyv bi tirkî wek '''Şov''' hatiye adapte kirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:12, 17 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rast dibêjî, eger kesek din îtiraz neke ez ê rast bikim [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:14, 17 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ez bi te re me, bernameyên televîzyonê. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 11:21, 17 hezîran 2026 (UTC) ::{{çêbû}} ::Not: Bi min şow ji bername baştir e. Min pêşî ferq nekiribû ku avestaboyî dibêje em bikin bername :D [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:41, 17 hezîran 2026 (UTC) :::Ez derveyî welatê dijîm . Bi zimanê almanî Fernsehsendung (weşanên televîzyonê) tê gotin, peyva '''Show''' heye ema ji bo tiştên tên tê bi kar anîn. Lewma peyva Şow ji bo min bi kurdî ecêb xuya bû. Lê min aniha gotarên bingehin kontrol kir. Wîkîpediya bi tirkî peyva '''program''' di sernavê de tercîh dike . Lê '''televîzyon şovlari''' wek hemwate dipejirîne. Wîkîpediyayên bi spanî, ketelanî, danîmarkî,Frîzî , Galîsyayî , Zazakî û gelek Wîkiyên din bi zimanên xwe peyva bername / program tercîh dikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:19, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Eger rojek vegerî welêt, tu yê bibînî ka kî dibêje bername kî dibêje program. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:24, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Li kîjan beşa Kurdistanê? Li [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilatê Kurdistanê]] kes hebûna peyva bername înkar nake. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:28, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Ji sedî çend kurmanc li rojhilat dijîn? çend li bakur dijîn? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:38, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Ji kerema xwe re Kurdên [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst]] / [[Kurdistana Sor]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] jî bîr neke. Ew kurdî baş dizanin. Peyvên wek bername tenê ji bo wan kurdan pirsgirêk in ku wek [[Hakan Fidan]] asîmîle bûne an bi tirkî an jî [[tirkmancî]] mezin bûne. Bi qasî ku ez dizanim, peyva bernâme di [[zimanê osmanî]] de jî hebû. Piştre [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]], ku xwe wek bavê tirkan îlan kir, hat û peyvên erebî û îranî bi yên ewropî guherand. Ango, peyvek biyanî bi peyvek din ji zimanên din ên biyanî hate guhertin.Û niha kurdên nezan ên ji Tirkiyeyê difikirin ku bernâme [[Neolojîzm|neolojîzmek]] e. Bi rastî jî, diya min, ku ne alîgira kurdan e, dema ku TRT Kurdî temaşe kir, bêyî ferheng jî dizanbû ku wateya bername program e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:22, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] bername zû de ye di farisî de heye lê maneya program piştî salên 30î-40î hatiye lêkirin, tu dibêjî di osmanî de jî bi maneya program dihat bikaranîn? Na [https://lugatim.com/s/BERN%C3%82ME] [https://www.osmanlicasozlukler.com/kamusiosmani/tafsil-27771-ng4.html] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 14:10, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@Min tenê gotibû ew peyv bi osmanî jî hebû. Min jî malper kontrol kiribû. Ez gereka gotinên xwe sererast bikim . Peyva program eceba pêşiya reformên Kemalîstan ketiye zimanê Osmanî / Tirkî. Heya ez dizanim ew ema di serdema nûjen de ketiye zimanê Osmanî. :::::::::https://www.etimolojiturkce.com/kelime/program [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:51, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:52, 17 hezîran 2026 (UTC) tg2nnyn1pg6xiwyt8xp4ato9lxsmtnb 2062221 2062220 2026-06-17T14:54:23Z Wikihez 39702 /* Wergera rast */ Bersiv 2062221 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje DYA}} }} == Wergera rast == Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] li gorî min wergera rast wek Wîkîpediyaya bi tirkî bernameyên televîzyonê be û ne wek Wîkîpediyaya bi îngilzî Şovên televîzyonê . Heke ez şaş nebim peyva '''Show''' bi kurdî jixwe wek '''Şow''' tê adaptekirin . Bi tirkiya Standard tîpa '''W''' tune . Lewma ew peyv bi tirkî wek '''Şov''' hatiye adapte kirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:12, 17 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rast dibêjî, eger kesek din îtiraz neke ez ê rast bikim [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:14, 17 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ez bi te re me, bernameyên televîzyonê. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 11:21, 17 hezîran 2026 (UTC) ::{{çêbû}} ::Not: Bi min şow ji bername baştir e. Min pêşî ferq nekiribû ku avestaboyî dibêje em bikin bername :D [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:41, 17 hezîran 2026 (UTC) :::Ez derveyî welatê dijîm . Bi zimanê almanî Fernsehsendung (weşanên televîzyonê) tê gotin, peyva '''Show''' heye ema ji bo tiştên tên tê bi kar anîn. Lewma peyva Şow ji bo min bi kurdî ecêb xuya bû. Lê min aniha gotarên bingehin kontrol kir. Wîkîpediya bi tirkî peyva '''program''' di sernavê de tercîh dike . Lê '''televîzyon şovlari''' wek hemwate dipejirîne. Wîkîpediyayên bi spanî, ketelanî, danîmarkî,Frîzî , Galîsyayî , Zazakî û gelek Wîkiyên din bi zimanên xwe peyva bername / program tercîh dikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:19, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Eger rojek vegerî welêt, tu yê bibînî ka kî dibêje bername kî dibêje program. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:24, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Li kîjan beşa Kurdistanê? Li [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilatê Kurdistanê]] kes hebûna peyva bername înkar nake. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:28, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Ji sedî çend kurmanc li rojhilat dijîn? çend li bakur dijîn? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:38, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Ji kerema xwe re Kurdên [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst]] / [[Kurdistana Sor]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] jî bîr neke. Ew kurdî baş dizanin. Peyvên wek bername tenê ji bo wan kurdan pirsgirêk in ku wek [[Hakan Fidan]] asîmîle bûne an bi tirkî an jî [[tirkmancî]] mezin bûne. Bi qasî ku ez dizanim, peyva bernâme di [[zimanê osmanî]] de jî hebû. Piştre [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]], ku xwe wek bavê tirkan îlan kir, hat û peyvên erebî û îranî bi yên ewropî guherand. Ango, peyvek biyanî bi peyvek din ji zimanên din ên biyanî hate guhertin.Û niha kurdên nezan ên ji Tirkiyeyê difikirin ku bernâme [[Neolojîzm|neolojîzmek]] e. Bi rastî jî, diya min, ku ne alîgira kurdan e, dema ku TRT Kurdî temaşe kir, bêyî ferheng jî dizanbû ku wateya bername program e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:22, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] bername zû de ye di farisî de heye lê maneya program piştî salên 30î-40î hatiye lêkirin, tu dibêjî di osmanî de jî bi maneya program dihat bikaranîn? Na [https://lugatim.com/s/BERN%C3%82ME] [https://www.osmanlicasozlukler.com/kamusiosmani/tafsil-27771-ng4.html] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 14:10, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@Min tenê gotibû ew peyv bi osmanî jî hebû. Min jî malper kontrol kiribû. Ez gereka gotinên xwe sererast bikim . Peyva program eceba pêşiya reformên Kemalîstan ketiye zimanê Osmanî / Tirkî. Heya ez dizanim ew ema di serdema nûjen de ketiye zimanê Osmanî. :::::::::https://www.etimolojiturkce.com/kelime/program [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:51, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:52, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Çawa ku oqil û Ogrenci tirkmancî ye, dibistan, karmend, bername farismancî ye, tenê ji ber ku bi asîmîlasyona farisan ketiye zimanê kurdên rojhilat û tenê ji ber ku kurdên bakur, başûr û rojava nizanin çi ye, li şûna erebî û tirkî kelîmeya farisî bi kar tînin. tewsiyeyek kitêba The Turkish Language Reform - A Catastrophic Success Ya [[:en:Geoffrey Lewis (scholar)]] bixwîne [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 14:54, 17 hezîran 2026 (UTC) k5hxur97ne8xt5hilu4f8fw5zsswv9l 2062229 2062221 2026-06-17T15:32:45Z MikaelF 935 /* Wergera rast */ Bersiv 2062229 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje DYA}} }} == Wergera rast == Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] li gorî min wergera rast wek Wîkîpediyaya bi tirkî bernameyên televîzyonê be û ne wek Wîkîpediyaya bi îngilzî Şovên televîzyonê . Heke ez şaş nebim peyva '''Show''' bi kurdî jixwe wek '''Şow''' tê adaptekirin . Bi tirkiya Standard tîpa '''W''' tune . Lewma ew peyv bi tirkî wek '''Şov''' hatiye adapte kirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:12, 17 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rast dibêjî, eger kesek din îtiraz neke ez ê rast bikim [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:14, 17 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ez bi te re me, bernameyên televîzyonê. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 11:21, 17 hezîran 2026 (UTC) ::{{çêbû}} ::Not: Bi min şow ji bername baştir e. Min pêşî ferq nekiribû ku avestaboyî dibêje em bikin bername :D [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:41, 17 hezîran 2026 (UTC) :::Ez derveyî welatê dijîm . Bi zimanê almanî Fernsehsendung (weşanên televîzyonê) tê gotin, peyva '''Show''' heye ema ji bo tiştên tên tê bi kar anîn. Lewma peyva Şow ji bo min bi kurdî ecêb xuya bû. Lê min aniha gotarên bingehin kontrol kir. Wîkîpediya bi tirkî peyva '''program''' di sernavê de tercîh dike . Lê '''televîzyon şovlari''' wek hemwate dipejirîne. Wîkîpediyayên bi spanî, ketelanî, danîmarkî,Frîzî , Galîsyayî , Zazakî û gelek Wîkiyên din bi zimanên xwe peyva bername / program tercîh dikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:19, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Eger rojek vegerî welêt, tu yê bibînî ka kî dibêje bername kî dibêje program. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:24, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Li kîjan beşa Kurdistanê? Li [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilatê Kurdistanê]] kes hebûna peyva bername înkar nake. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:28, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Ji sedî çend kurmanc li rojhilat dijîn? çend li bakur dijîn? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:38, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Ji kerema xwe re Kurdên [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst]] / [[Kurdistana Sor]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] jî bîr neke. Ew kurdî baş dizanin. Peyvên wek bername tenê ji bo wan kurdan pirsgirêk in ku wek [[Hakan Fidan]] asîmîle bûne an bi tirkî an jî [[tirkmancî]] mezin bûne. Bi qasî ku ez dizanim, peyva bernâme di [[zimanê osmanî]] de jî hebû. Piştre [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]], ku xwe wek bavê tirkan îlan kir, hat û peyvên erebî û îranî bi yên ewropî guherand. Ango, peyvek biyanî bi peyvek din ji zimanên din ên biyanî hate guhertin.Û niha kurdên nezan ên ji Tirkiyeyê difikirin ku bernâme [[Neolojîzm|neolojîzmek]] e. Bi rastî jî, diya min, ku ne alîgira kurdan e, dema ku TRT Kurdî temaşe kir, bêyî ferheng jî dizanbû ku wateya bername program e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:22, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] bername zû de ye di farisî de heye lê maneya program piştî salên 30î-40î hatiye lêkirin, tu dibêjî di osmanî de jî bi maneya program dihat bikaranîn? Na [https://lugatim.com/s/BERN%C3%82ME] [https://www.osmanlicasozlukler.com/kamusiosmani/tafsil-27771-ng4.html] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 14:10, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@Min tenê gotibû ew peyv bi osmanî jî hebû. Min jî malper kontrol kiribû. Ez gereka gotinên xwe sererast bikim . Peyva program eceba pêşiya reformên Kemalîstan ketiye zimanê Osmanî / Tirkî. Heya ez dizanim ew ema di serdema nûjen de ketiye zimanê Osmanî. :::::::::https://www.etimolojiturkce.com/kelime/program [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:51, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:52, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Çawa ku oqil û Ogrenci tirkmancî ye, dibistan, karmend, bername farismancî ye, tenê ji ber ku bi asîmîlasyona farisan ketiye zimanê kurdên rojhilat û tenê ji ber ku kurdên bakur, başûr û rojava nizanin çi ye, li şûna erebî û tirkî kelîmeya farisî bi kar tînin. tewsiyeyek kitêba The Turkish Language Reform - A Catastrophic Success Ya [[:en:Geoffrey Lewis (scholar)]] bixwîne [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 14:54, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], hem bername û hem jî program hene, di ferhenga kurdî de https://ferhengkurdi.org/peyv/bername-m ye; xeman nexwe, tu jî mirovekî azad î, bername yan program binivîse! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 15:32, 17 hezîran 2026 (UTC) rgza0r5yeu920ff8oqnfa7ad090pip0 2062230 2062229 2026-06-17T15:47:52Z MikaelF 935 /* Wergera rast */ Bersiv 2062230 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje DYA}} }} == Wergera rast == Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] li gorî min wergera rast wek Wîkîpediyaya bi tirkî bernameyên televîzyonê be û ne wek Wîkîpediyaya bi îngilzî Şovên televîzyonê . Heke ez şaş nebim peyva '''Show''' bi kurdî jixwe wek '''Şow''' tê adaptekirin . Bi tirkiya Standard tîpa '''W''' tune . Lewma ew peyv bi tirkî wek '''Şov''' hatiye adapte kirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:12, 17 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rast dibêjî, eger kesek din îtiraz neke ez ê rast bikim [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:14, 17 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ez bi te re me, bernameyên televîzyonê. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 11:21, 17 hezîran 2026 (UTC) ::{{çêbû}} ::Not: Bi min şow ji bername baştir e. Min pêşî ferq nekiribû ku avestaboyî dibêje em bikin bername :D [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:41, 17 hezîran 2026 (UTC) :::Ez derveyî welatê dijîm . Bi zimanê almanî Fernsehsendung (weşanên televîzyonê) tê gotin, peyva '''Show''' heye ema ji bo tiştên tên tê bi kar anîn. Lewma peyva Şow ji bo min bi kurdî ecêb xuya bû. Lê min aniha gotarên bingehin kontrol kir. Wîkîpediya bi tirkî peyva '''program''' di sernavê de tercîh dike . Lê '''televîzyon şovlari''' wek hemwate dipejirîne. Wîkîpediyayên bi spanî, ketelanî, danîmarkî,Frîzî , Galîsyayî , Zazakî û gelek Wîkiyên din bi zimanên xwe peyva bername / program tercîh dikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:19, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Eger rojek vegerî welêt, tu yê bibînî ka kî dibêje bername kî dibêje program. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:24, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Li kîjan beşa Kurdistanê? Li [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilatê Kurdistanê]] kes hebûna peyva bername înkar nake. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:28, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Ji sedî çend kurmanc li rojhilat dijîn? çend li bakur dijîn? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:38, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Ji kerema xwe re Kurdên [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst]] / [[Kurdistana Sor]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] jî bîr neke. Ew kurdî baş dizanin. Peyvên wek bername tenê ji bo wan kurdan pirsgirêk in ku wek [[Hakan Fidan]] asîmîle bûne an bi tirkî an jî [[tirkmancî]] mezin bûne. Bi qasî ku ez dizanim, peyva bernâme di [[zimanê osmanî]] de jî hebû. Piştre [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]], ku xwe wek bavê tirkan îlan kir, hat û peyvên erebî û îranî bi yên ewropî guherand. Ango, peyvek biyanî bi peyvek din ji zimanên din ên biyanî hate guhertin.Û niha kurdên nezan ên ji Tirkiyeyê difikirin ku bernâme [[Neolojîzm|neolojîzmek]] e. Bi rastî jî, diya min, ku ne alîgira kurdan e, dema ku TRT Kurdî temaşe kir, bêyî ferheng jî dizanbû ku wateya bername program e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:22, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] bername zû de ye di farisî de heye lê maneya program piştî salên 30î-40î hatiye lêkirin, tu dibêjî di osmanî de jî bi maneya program dihat bikaranîn? Na [https://lugatim.com/s/BERN%C3%82ME] [https://www.osmanlicasozlukler.com/kamusiosmani/tafsil-27771-ng4.html] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 14:10, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@Min tenê gotibû ew peyv bi osmanî jî hebû. Min jî malper kontrol kiribû. Ez gereka gotinên xwe sererast bikim . Peyva program eceba pêşiya reformên Kemalîstan ketiye zimanê Osmanî / Tirkî. Heya ez dizanim ew ema di serdema nûjen de ketiye zimanê Osmanî. :::::::::https://www.etimolojiturkce.com/kelime/program [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:51, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:52, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Çawa ku oqil û Ogrenci tirkmancî ye, dibistan, karmend, bername farismancî ye, tenê ji ber ku bi asîmîlasyona farisan ketiye zimanê kurdên rojhilat û tenê ji ber ku kurdên bakur, başûr û rojava nizanin çi ye, li şûna erebî û tirkî kelîmeya farisî bi kar tînin. tewsiyeyek kitêba The Turkish Language Reform - A Catastrophic Success Ya [[:en:Geoffrey Lewis (scholar)]] bixwîne [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 14:54, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], hem bername û hem jî program hene, di ferhenga kurdî de https://ferhengkurdi.org/peyv/bername-m ye; xeman nexwe, tu jî mirovekî azad î, bername yan program binivîse! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 15:32, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], https://ronahi.tv/archives/category/bernameyen-tv [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 15:47, 17 hezîran 2026 (UTC) iavjh7iseabq2whv7sdau5ph4igvq0u 2062232 2062230 2026-06-17T16:07:34Z Avestaboy 34898 /* Wergera rast */ Bersiv 2062232 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje DYA}} }} == Wergera rast == Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] li gorî min wergera rast wek Wîkîpediyaya bi tirkî bernameyên televîzyonê be û ne wek Wîkîpediyaya bi îngilzî Şovên televîzyonê . Heke ez şaş nebim peyva '''Show''' bi kurdî jixwe wek '''Şow''' tê adaptekirin . Bi tirkiya Standard tîpa '''W''' tune . Lewma ew peyv bi tirkî wek '''Şov''' hatiye adapte kirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:12, 17 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rast dibêjî, eger kesek din îtiraz neke ez ê rast bikim [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:14, 17 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ez bi te re me, bernameyên televîzyonê. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 11:21, 17 hezîran 2026 (UTC) ::{{çêbû}} ::Not: Bi min şow ji bername baştir e. Min pêşî ferq nekiribû ku avestaboyî dibêje em bikin bername :D [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:41, 17 hezîran 2026 (UTC) :::Ez derveyî welatê dijîm . Bi zimanê almanî Fernsehsendung (weşanên televîzyonê) tê gotin, peyva '''Show''' heye ema ji bo tiştên tên tê bi kar anîn. Lewma peyva Şow ji bo min bi kurdî ecêb xuya bû. Lê min aniha gotarên bingehin kontrol kir. Wîkîpediya bi tirkî peyva '''program''' di sernavê de tercîh dike . Lê '''televîzyon şovlari''' wek hemwate dipejirîne. Wîkîpediyayên bi spanî, ketelanî, danîmarkî,Frîzî , Galîsyayî , Zazakî û gelek Wîkiyên din bi zimanên xwe peyva bername / program tercîh dikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:19, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Eger rojek vegerî welêt, tu yê bibînî ka kî dibêje bername kî dibêje program. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:24, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Li kîjan beşa Kurdistanê? Li [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilatê Kurdistanê]] kes hebûna peyva bername înkar nake. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:28, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Ji sedî çend kurmanc li rojhilat dijîn? çend li bakur dijîn? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:38, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Ji kerema xwe re Kurdên [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst]] / [[Kurdistana Sor]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] jî bîr neke. Ew kurdî baş dizanin. Peyvên wek bername tenê ji bo wan kurdan pirsgirêk in ku wek [[Hakan Fidan]] asîmîle bûne an bi tirkî an jî [[tirkmancî]] mezin bûne. Bi qasî ku ez dizanim, peyva bernâme di [[zimanê osmanî]] de jî hebû. Piştre [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]], ku xwe wek bavê tirkan îlan kir, hat û peyvên erebî û îranî bi yên ewropî guherand. Ango, peyvek biyanî bi peyvek din ji zimanên din ên biyanî hate guhertin.Û niha kurdên nezan ên ji Tirkiyeyê difikirin ku bernâme [[Neolojîzm|neolojîzmek]] e. Bi rastî jî, diya min, ku ne alîgira kurdan e, dema ku TRT Kurdî temaşe kir, bêyî ferheng jî dizanbû ku wateya bername program e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:22, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] bername zû de ye di farisî de heye lê maneya program piştî salên 30î-40î hatiye lêkirin, tu dibêjî di osmanî de jî bi maneya program dihat bikaranîn? Na [https://lugatim.com/s/BERN%C3%82ME] [https://www.osmanlicasozlukler.com/kamusiosmani/tafsil-27771-ng4.html] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 14:10, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@Min tenê gotibû ew peyv bi osmanî jî hebû. Min jî malper kontrol kiribû. Ez gereka gotinên xwe sererast bikim . Peyva program eceba pêşiya reformên Kemalîstan ketiye zimanê Osmanî / Tirkî. Heya ez dizanim ew ema di serdema nûjen de ketiye zimanê Osmanî. :::::::::https://www.etimolojiturkce.com/kelime/program [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:51, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:52, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Çawa ku oqil û Ogrenci tirkmancî ye, dibistan, karmend, bername farismancî ye, tenê ji ber ku bi asîmîlasyona farisan ketiye zimanê kurdên rojhilat û tenê ji ber ku kurdên bakur, başûr û rojava nizanin çi ye, li şûna erebî û tirkî kelîmeya farisî bi kar tînin. tewsiyeyek kitêba The Turkish Language Reform - A Catastrophic Success Ya [[:en:Geoffrey Lewis (scholar)]] bixwîne [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 14:54, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Okil tirkmancî ye . Bi rastî heke em durist bin jî ew peyv tirkî jî nîne . Ji peyva fransî '''Ecole''' tê û wek '''Okul''' hatiye guhertin. Ew peyvên ku tu wek [[Zimanê farisî|farisî]] bi nav dikî bi rastî peyvên ji [[zimanên îranî]] ne . Ji bo gelek peyvên biyanî peyvên xwemalî jî hene .'''Wordbook''' peyveke germanî ye ema îro peyva deynkirî dictionary bi îngilîziya nûjen peyva serdestî. Bi zimanê almanî mesela peyva germanî '''Wörterbuch''' ne miriye û heya îro heye . Heke baş tê bîra min [[Michiel Leezenberg]] kurdiya [[Ehmedê Xanî]] wek '''Kurdiya medresî''' bi nav kir . Ez rêz nîşan didim nivîskarên kurdan . Ema ew kes mirovên demê xwe bûn. Her wiha heya ez dizanim him peyva '''karmand''' û him '''mamur''' bi zimanê farisî hene.Dibe ku di zimanê Kurdî yê nûjen de ji farisî zêdetir peyvên xwemalî hebin. Dema ku em rexne li dagirkerên tirk an faris dikin, divê em dagirkerên ereb jî ji bîr nekin. Li Sûriyê, [[Selahedînê Eyûbî]] ji bo propagandaya Colanî tê bikaranîn. Di heman demê de, li Hesekê tabelayek hate rakirin ji ber ku li ser wê bi Kurdî jî nivîs hebû. Dewlet hîn jî wek "Komara Erebî ya Sûriyê" tê binavkirin, ne tenê wek "Komara Sûriyê". Ew biratiya gelan û misilmanan a ku hûn bang dikin, çûye ku derê? Paşê jî hûn matmayî dimînin ku çima kurd hevyaz û tercîh dikin ku peyvên xwe bi kar bînin? ::::::::::https://youtube.com/shorts/oLESh3jOH3U?is=YSpnfsJPczBm9c5z [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:07, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], hem bername û hem jî program hene, di ferhenga kurdî de https://ferhengkurdi.org/peyv/bername-m ye; xeman nexwe, tu jî mirovekî azad î, bername yan program binivîse! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 15:32, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], https://ronahi.tv/archives/category/bernameyen-tv [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 15:47, 17 hezîran 2026 (UTC) bnrik2j81g4cmxudxsrdleyzt4n0lpl 2062237 2062232 2026-06-17T17:44:21Z Avestaboy 34898 /* Wergera rast */ Bersiv 2062237 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje DYA}} }} == Wergera rast == Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] li gorî min wergera rast wek Wîkîpediyaya bi tirkî bernameyên televîzyonê be û ne wek Wîkîpediyaya bi îngilzî Şovên televîzyonê . Heke ez şaş nebim peyva '''Show''' bi kurdî jixwe wek '''Şow''' tê adaptekirin . Bi tirkiya Standard tîpa '''W''' tune . Lewma ew peyv bi tirkî wek '''Şov''' hatiye adapte kirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:12, 17 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rast dibêjî, eger kesek din îtiraz neke ez ê rast bikim [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:14, 17 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ez bi te re me, bernameyên televîzyonê. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 11:21, 17 hezîran 2026 (UTC) ::{{çêbû}} ::Not: Bi min şow ji bername baştir e. Min pêşî ferq nekiribû ku avestaboyî dibêje em bikin bername :D [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:41, 17 hezîran 2026 (UTC) :::Ez derveyî welatê dijîm . Bi zimanê almanî Fernsehsendung (weşanên televîzyonê) tê gotin, peyva '''Show''' heye ema ji bo tiştên tên tê bi kar anîn. Lewma peyva Şow ji bo min bi kurdî ecêb xuya bû. Lê min aniha gotarên bingehin kontrol kir. Wîkîpediya bi tirkî peyva '''program''' di sernavê de tercîh dike . Lê '''televîzyon şovlari''' wek hemwate dipejirîne. Wîkîpediyayên bi spanî, ketelanî, danîmarkî,Frîzî , Galîsyayî , Zazakî û gelek Wîkiyên din bi zimanên xwe peyva bername / program tercîh dikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:19, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Eger rojek vegerî welêt, tu yê bibînî ka kî dibêje bername kî dibêje program. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:24, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Li kîjan beşa Kurdistanê? Li [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilatê Kurdistanê]] kes hebûna peyva bername înkar nake. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:28, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Ji sedî çend kurmanc li rojhilat dijîn? çend li bakur dijîn? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:38, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Ji kerema xwe re Kurdên [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst]] / [[Kurdistana Sor]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] jî bîr neke. Ew kurdî baş dizanin. Peyvên wek bername tenê ji bo wan kurdan pirsgirêk in ku wek [[Hakan Fidan]] asîmîle bûne an bi tirkî an jî [[tirkmancî]] mezin bûne. Bi qasî ku ez dizanim, peyva bernâme di [[zimanê osmanî]] de jî hebû. Piştre [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]], ku xwe wek bavê tirkan îlan kir, hat û peyvên erebî û îranî bi yên ewropî guherand. Ango, peyvek biyanî bi peyvek din ji zimanên din ên biyanî hate guhertin.Û niha kurdên nezan ên ji Tirkiyeyê difikirin ku bernâme [[Neolojîzm|neolojîzmek]] e. Bi rastî jî, diya min, ku ne alîgira kurdan e, dema ku TRT Kurdî temaşe kir, bêyî ferheng jî dizanbû ku wateya bername program e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:22, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] bername zû de ye di farisî de heye lê maneya program piştî salên 30î-40î hatiye lêkirin, tu dibêjî di osmanî de jî bi maneya program dihat bikaranîn? Na [https://lugatim.com/s/BERN%C3%82ME] [https://www.osmanlicasozlukler.com/kamusiosmani/tafsil-27771-ng4.html] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 14:10, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@Min tenê gotibû ew peyv bi osmanî jî hebû. Min jî malper kontrol kiribû. Ez gereka gotinên xwe sererast bikim . Peyva program eceba pêşiya reformên Kemalîstan ketiye zimanê Osmanî / Tirkî. Heya ez dizanim ew ema di serdema nûjen de ketiye zimanê Osmanî. :::::::::https://www.etimolojiturkce.com/kelime/program [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:51, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:52, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Çawa ku oqil û Ogrenci tirkmancî ye, dibistan, karmend, bername farismancî ye, tenê ji ber ku bi asîmîlasyona farisan ketiye zimanê kurdên rojhilat û tenê ji ber ku kurdên bakur, başûr û rojava nizanin çi ye, li şûna erebî û tirkî kelîmeya farisî bi kar tînin. tewsiyeyek kitêba The Turkish Language Reform - A Catastrophic Success Ya [[:en:Geoffrey Lewis (scholar)]] bixwîne [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 14:54, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Okil tirkmancî ye . Bi rastî heke em durist bin jî ew peyv tirkî jî nîne . Ji peyva fransî '''Ecole''' tê û wek '''Okul''' hatiye guhertin. Ew peyvên ku tu wek [[Zimanê farisî|farisî]] bi nav dikî bi rastî peyvên ji [[zimanên îranî]] ne . Ji bo gelek peyvên biyanî peyvên xwemalî jî hene .'''Wordbook''' peyveke germanî ye ema îro peyva deynkirî dictionary bi îngilîziya nûjen peyva serdestî. Bi zimanê almanî mesela peyva germanî '''Wörterbuch''' ne miriye û heya îro heye . Heke baş tê bîra min [[Michiel Leezenberg]] kurdiya [[Ehmedê Xanî]] wek '''Kurdiya medresî''' bi nav kir . Ez rêz nîşan didim nivîskarên kurdan . Ema ew kes mirovên demê xwe bûn. Her wiha heya ez dizanim him peyva '''karmand''' û him '''mamur''' bi zimanê farisî hene.Dibe ku di zimanê Kurdî yê nûjen de ji farisî zêdetir peyvên xwemalî hebin. Dema ku em rexne li dagirkerên tirk an faris dikin, divê em dagirkerên ereb jî ji bîr nekin. Li Sûriyê, [[Selahedînê Eyûbî]] ji bo propagandaya Colanî tê bikaranîn. Di heman demê de, li Hesekê tabelayek hate rakirin ji ber ku li ser wê bi Kurdî jî nivîs hebû. Dewlet hîn jî wek "Komara Erebî ya Sûriyê" tê binavkirin, ne tenê wek "Komara Sûriyê". Ew biratiya gelan û misilmanan a ku hûn bang dikin, çûye ku derê? Paşê jî hûn matmayî dimînin ku çima kurd hevyaz û tercîh dikin ku peyvên xwe bi kar bînin? ::::::::::https://youtube.com/shorts/oLESh3jOH3U?is=YSpnfsJPczBm9c5z [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:07, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], hem bername û hem jî program hene, di ferhenga kurdî de https://ferhengkurdi.org/peyv/bername-m ye; xeman nexwe, tu jî mirovekî azad î, bername yan program binivîse! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 15:32, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] min di zarokatiya xwe de peyvên bername an jî mamoste nas ne dikir . Ji ber ku vê demê de zimanê kurdî qedexe bû. Aniha ema medyayên kurdî , [[YouTube]], [[Facebook]] hwd. hene . Li jorê gumanên min di konteksta vê mijarê de li ser peyva '''şov''' /'''şow''' hebûn . Ema li gorî min jî çewt û xelete ku em bêjin : :::::::[[Zanîngeh]] bi tirkî tune lewma '''Unîversîte''' rast e :::::::[[Komar]] bi tirkî tune lewma '''Cimhuriyet''' rast e :::::::[[Bername]] bi tirkî tune lewma [[Program]] rast e . :::::::Bi tirkî ew peyv tunin ema bi kurdî hene. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:44, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], https://ronahi.tv/archives/category/bernameyen-tv [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 15:47, 17 hezîran 2026 (UTC) iq79c6ed9fwr6phe4mninjkgulv4s8n 2062259 2062237 2026-06-17T18:28:55Z MikaelF 935 /* Wergera rast */ Bersiv 2062259 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje DYA}} }} == Wergera rast == Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] li gorî min wergera rast wek Wîkîpediyaya bi tirkî bernameyên televîzyonê be û ne wek Wîkîpediyaya bi îngilzî Şovên televîzyonê . Heke ez şaş nebim peyva '''Show''' bi kurdî jixwe wek '''Şow''' tê adaptekirin . Bi tirkiya Standard tîpa '''W''' tune . Lewma ew peyv bi tirkî wek '''Şov''' hatiye adapte kirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:12, 17 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rast dibêjî, eger kesek din îtiraz neke ez ê rast bikim [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:14, 17 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ez bi te re me, bernameyên televîzyonê. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 11:21, 17 hezîran 2026 (UTC) ::{{çêbû}} ::Not: Bi min şow ji bername baştir e. Min pêşî ferq nekiribû ku avestaboyî dibêje em bikin bername :D [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:41, 17 hezîran 2026 (UTC) :::Ez derveyî welatê dijîm . Bi zimanê almanî Fernsehsendung (weşanên televîzyonê) tê gotin, peyva '''Show''' heye ema ji bo tiştên tên tê bi kar anîn. Lewma peyva Şow ji bo min bi kurdî ecêb xuya bû. Lê min aniha gotarên bingehin kontrol kir. Wîkîpediya bi tirkî peyva '''program''' di sernavê de tercîh dike . Lê '''televîzyon şovlari''' wek hemwate dipejirîne. Wîkîpediyayên bi spanî, ketelanî, danîmarkî,Frîzî , Galîsyayî , Zazakî û gelek Wîkiyên din bi zimanên xwe peyva bername / program tercîh dikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:19, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Eger rojek vegerî welêt, tu yê bibînî ka kî dibêje bername kî dibêje program. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:24, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Li kîjan beşa Kurdistanê? Li [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilatê Kurdistanê]] kes hebûna peyva bername înkar nake. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:28, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Ji sedî çend kurmanc li rojhilat dijîn? çend li bakur dijîn? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:38, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Ji kerema xwe re Kurdên [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst]] / [[Kurdistana Sor]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] jî bîr neke. Ew kurdî baş dizanin. Peyvên wek bername tenê ji bo wan kurdan pirsgirêk in ku wek [[Hakan Fidan]] asîmîle bûne an bi tirkî an jî [[tirkmancî]] mezin bûne. Bi qasî ku ez dizanim, peyva bernâme di [[zimanê osmanî]] de jî hebû. Piştre [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]], ku xwe wek bavê tirkan îlan kir, hat û peyvên erebî û îranî bi yên ewropî guherand. Ango, peyvek biyanî bi peyvek din ji zimanên din ên biyanî hate guhertin.Û niha kurdên nezan ên ji Tirkiyeyê difikirin ku bernâme [[Neolojîzm|neolojîzmek]] e. Bi rastî jî, diya min, ku ne alîgira kurdan e, dema ku TRT Kurdî temaşe kir, bêyî ferheng jî dizanbû ku wateya bername program e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:22, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] bername zû de ye di farisî de heye lê maneya program piştî salên 30î-40î hatiye lêkirin, tu dibêjî di osmanî de jî bi maneya program dihat bikaranîn? Na [https://lugatim.com/s/BERN%C3%82ME] [https://www.osmanlicasozlukler.com/kamusiosmani/tafsil-27771-ng4.html] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 14:10, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@Min tenê gotibû ew peyv bi osmanî jî hebû. Min jî malper kontrol kiribû. Ez gereka gotinên xwe sererast bikim . Peyva program eceba pêşiya reformên Kemalîstan ketiye zimanê Osmanî / Tirkî. Heya ez dizanim ew ema di serdema nûjen de ketiye zimanê Osmanî. :::::::::https://www.etimolojiturkce.com/kelime/program [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:51, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:52, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Çawa ku oqil û Ogrenci tirkmancî ye, dibistan, karmend, bername farismancî ye, tenê ji ber ku bi asîmîlasyona farisan ketiye zimanê kurdên rojhilat û tenê ji ber ku kurdên bakur, başûr û rojava nizanin çi ye, li şûna erebî û tirkî kelîmeya farisî bi kar tînin. tewsiyeyek kitêba The Turkish Language Reform - A Catastrophic Success Ya [[:en:Geoffrey Lewis (scholar)]] bixwîne [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 14:54, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Okil tirkmancî ye . Bi rastî heke em durist bin jî ew peyv tirkî jî nîne . Ji peyva fransî '''Ecole''' tê û wek '''Okul''' hatiye guhertin. Ew peyvên ku tu wek [[Zimanê farisî|farisî]] bi nav dikî bi rastî peyvên ji [[zimanên îranî]] ne . Ji bo gelek peyvên biyanî peyvên xwemalî jî hene .'''Wordbook''' peyveke germanî ye ema îro peyva deynkirî dictionary bi îngilîziya nûjen peyva serdestî. Bi zimanê almanî mesela peyva germanî '''Wörterbuch''' ne miriye û heya îro heye . Heke baş tê bîra min [[Michiel Leezenberg]] kurdiya [[Ehmedê Xanî]] wek '''Kurdiya medresî''' bi nav kir . Ez rêz nîşan didim nivîskarên kurdan . Ema ew kes mirovên demê xwe bûn. Her wiha heya ez dizanim him peyva '''karmand''' û him '''mamur''' bi zimanê farisî hene.Dibe ku di zimanê Kurdî yê nûjen de ji farisî zêdetir peyvên xwemalî hebin. Dema ku em rexne li dagirkerên tirk an faris dikin, divê em dagirkerên ereb jî ji bîr nekin. Li Sûriyê, [[Selahedînê Eyûbî]] ji bo propagandaya Colanî tê bikaranîn. Di heman demê de, li Hesekê tabelayek hate rakirin ji ber ku li ser wê bi Kurdî jî nivîs hebû. Dewlet hîn jî wek "Komara Erebî ya Sûriyê" tê binavkirin, ne tenê wek "Komara Sûriyê". Ew biratiya gelan û misilmanan a ku hûn bang dikin, çûye ku derê? Paşê jî hûn matmayî dimînin ku çima kurd hevyaz û tercîh dikin ku peyvên xwe bi kar bînin? ::::::::::https://youtube.com/shorts/oLESh3jOH3U?is=YSpnfsJPczBm9c5z [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:07, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], hem bername û hem jî program hene, di ferhenga kurdî de https://ferhengkurdi.org/peyv/bername-m ye; xeman nexwe, tu jî mirovekî azad î, bername yan program binivîse! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 15:32, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] min di zarokatiya xwe de peyvên bername an jî mamoste nas ne dikir . Ji ber ku vê demê de zimanê kurdî qedexe bû. Aniha ema medyayên kurdî , [[YouTube]], [[Facebook]] hwd. hene . Li jorê gumanên min di konteksta vê mijarê de li ser peyva '''şov''' /'''şow''' hebûn . Ema li gorî min jî çewt û xelete ku em bêjin : :::::::[[Zanîngeh]] bi tirkî tune lewma '''Unîversîte''' rast e :::::::[[Komar]] bi tirkî tune lewma '''Cimhuriyet''' rast e :::::::[[Bername]] bi tirkî tune lewma [[Program]] rast e . :::::::Bi tirkî ew peyv tunin ema bi kurdî hene. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:44, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ji destpêka salên 90î ve heta niha ez xwedî peyvên wek zanîngeh, komar, bername, bandor, dîrok, mamoste, tîp, hevok, netewe, têkoşîn, xweza, hilbijartim kolan, sosret, rewşenbîr, girtîgeh, dibistan, berhem, biryar û bi sedan peyvên din im û ev peyvên ha ferhenga min a kurdî (!) dewlemend kiriye. Ne bêjeyên pîs in, kurdî zimanekê dewlemend e, divê mirov hindik dûrî herêmperweriyê bikeve. Eve ramanên min di vî warî de ne. :) Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:28, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], https://ronahi.tv/archives/category/bernameyen-tv [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 15:47, 17 hezîran 2026 (UTC) td5gxnvrd067qgo2by03nxw9aujlpsr 2062263 2062259 2026-06-17T18:51:49Z Wikihez 39702 /* Wergera rast */ Bersiv 2062263 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje DYA}} }} == Wergera rast == Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] li gorî min wergera rast wek Wîkîpediyaya bi tirkî bernameyên televîzyonê be û ne wek Wîkîpediyaya bi îngilzî Şovên televîzyonê . Heke ez şaş nebim peyva '''Show''' bi kurdî jixwe wek '''Şow''' tê adaptekirin . Bi tirkiya Standard tîpa '''W''' tune . Lewma ew peyv bi tirkî wek '''Şov''' hatiye adapte kirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:12, 17 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rast dibêjî, eger kesek din îtiraz neke ez ê rast bikim [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:14, 17 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ez bi te re me, bernameyên televîzyonê. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 11:21, 17 hezîran 2026 (UTC) ::{{çêbû}} ::Not: Bi min şow ji bername baştir e. Min pêşî ferq nekiribû ku avestaboyî dibêje em bikin bername :D [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:41, 17 hezîran 2026 (UTC) :::Ez derveyî welatê dijîm . Bi zimanê almanî Fernsehsendung (weşanên televîzyonê) tê gotin, peyva '''Show''' heye ema ji bo tiştên tên tê bi kar anîn. Lewma peyva Şow ji bo min bi kurdî ecêb xuya bû. Lê min aniha gotarên bingehin kontrol kir. Wîkîpediya bi tirkî peyva '''program''' di sernavê de tercîh dike . Lê '''televîzyon şovlari''' wek hemwate dipejirîne. Wîkîpediyayên bi spanî, ketelanî, danîmarkî,Frîzî , Galîsyayî , Zazakî û gelek Wîkiyên din bi zimanên xwe peyva bername / program tercîh dikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:19, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Eger rojek vegerî welêt, tu yê bibînî ka kî dibêje bername kî dibêje program. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:24, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Li kîjan beşa Kurdistanê? Li [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilatê Kurdistanê]] kes hebûna peyva bername înkar nake. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:28, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Ji sedî çend kurmanc li rojhilat dijîn? çend li bakur dijîn? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:38, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Ji kerema xwe re Kurdên [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst]] / [[Kurdistana Sor]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] jî bîr neke. Ew kurdî baş dizanin. Peyvên wek bername tenê ji bo wan kurdan pirsgirêk in ku wek [[Hakan Fidan]] asîmîle bûne an bi tirkî an jî [[tirkmancî]] mezin bûne. Bi qasî ku ez dizanim, peyva bernâme di [[zimanê osmanî]] de jî hebû. Piştre [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]], ku xwe wek bavê tirkan îlan kir, hat û peyvên erebî û îranî bi yên ewropî guherand. Ango, peyvek biyanî bi peyvek din ji zimanên din ên biyanî hate guhertin.Û niha kurdên nezan ên ji Tirkiyeyê difikirin ku bernâme [[Neolojîzm|neolojîzmek]] e. Bi rastî jî, diya min, ku ne alîgira kurdan e, dema ku TRT Kurdî temaşe kir, bêyî ferheng jî dizanbû ku wateya bername program e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:22, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] bername zû de ye di farisî de heye lê maneya program piştî salên 30î-40î hatiye lêkirin, tu dibêjî di osmanî de jî bi maneya program dihat bikaranîn? Na [https://lugatim.com/s/BERN%C3%82ME] [https://www.osmanlicasozlukler.com/kamusiosmani/tafsil-27771-ng4.html] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 14:10, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@Min tenê gotibû ew peyv bi osmanî jî hebû. Min jî malper kontrol kiribû. Ez gereka gotinên xwe sererast bikim . Peyva program eceba pêşiya reformên Kemalîstan ketiye zimanê Osmanî / Tirkî. Heya ez dizanim ew ema di serdema nûjen de ketiye zimanê Osmanî. :::::::::https://www.etimolojiturkce.com/kelime/program [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:51, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:52, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Çawa ku oqil û Ogrenci tirkmancî ye, dibistan, karmend, bername farismancî ye, tenê ji ber ku bi asîmîlasyona farisan ketiye zimanê kurdên rojhilat û tenê ji ber ku kurdên bakur, başûr û rojava nizanin çi ye, li şûna erebî û tirkî kelîmeya farisî bi kar tînin. tewsiyeyek kitêba The Turkish Language Reform - A Catastrophic Success Ya [[:en:Geoffrey Lewis (scholar)]] bixwîne [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 14:54, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Okil tirkmancî ye . Bi rastî heke em durist bin jî ew peyv tirkî jî nîne . Ji peyva fransî '''Ecole''' tê û wek '''Okul''' hatiye guhertin. Ew peyvên ku tu wek [[Zimanê farisî|farisî]] bi nav dikî bi rastî peyvên ji [[zimanên îranî]] ne . Ji bo gelek peyvên biyanî peyvên xwemalî jî hene .'''Wordbook''' peyveke germanî ye ema îro peyva deynkirî dictionary bi îngilîziya nûjen peyva serdestî. Bi zimanê almanî mesela peyva germanî '''Wörterbuch''' ne miriye û heya îro heye . Heke baş tê bîra min [[Michiel Leezenberg]] kurdiya [[Ehmedê Xanî]] wek '''Kurdiya medresî''' bi nav kir . Ez rêz nîşan didim nivîskarên kurdan . Ema ew kes mirovên demê xwe bûn. Her wiha heya ez dizanim him peyva '''karmand''' û him '''mamur''' bi zimanê farisî hene.Dibe ku di zimanê Kurdî yê nûjen de ji farisî zêdetir peyvên xwemalî hebin. Dema ku em rexne li dagirkerên tirk an faris dikin, divê em dagirkerên ereb jî ji bîr nekin. Li Sûriyê, [[Selahedînê Eyûbî]] ji bo propagandaya Colanî tê bikaranîn. Di heman demê de, li Hesekê tabelayek hate rakirin ji ber ku li ser wê bi Kurdî jî nivîs hebû. Dewlet hîn jî wek "Komara Erebî ya Sûriyê" tê binavkirin, ne tenê wek "Komara Sûriyê". Ew biratiya gelan û misilmanan a ku hûn bang dikin, çûye ku derê? Paşê jî hûn matmayî dimînin ku çima kurd hevyaz û tercîh dikin ku peyvên xwe bi kar bînin? ::::::::::https://youtube.com/shorts/oLESh3jOH3U?is=YSpnfsJPczBm9c5z [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:07, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Çavkanîyek heye dibêje karmend kelîmeyeke heqîqî ya îranî ye? Yan tenê farisî ye? Bi qasî ku ez ji vê çavkaniyê fêm dikim ev e ku piştî salên 35î karmend li şûna [https://www-jstor-org.wikipedialibrary.idm.oclc.org/stable/163501?searchText=Language+Reform+in+Turkey+and+Iran&searchUri=%2Faction%2FdoBasicSearch%3FQuery%3DLanguage%2BReform%2Bin%2BTurkey%2Band%2BIran%26so%3Drel&ab_segments=0%2Fbasic_search_gsv2%2Fcontrol&refreqid=fastly-default%3A2b0fd5e6f54ea7ef07c1cf01ddf1b294&seq=1] memûr di farisî de hatiye çêkirin. Sayfe 305 [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:51, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], hem bername û hem jî program hene, di ferhenga kurdî de https://ferhengkurdi.org/peyv/bername-m ye; xeman nexwe, tu jî mirovekî azad î, bername yan program binivîse! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 15:32, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] min di zarokatiya xwe de peyvên bername an jî mamoste nas ne dikir . Ji ber ku vê demê de zimanê kurdî qedexe bû. Aniha ema medyayên kurdî , [[YouTube]], [[Facebook]] hwd. hene . Li jorê gumanên min di konteksta vê mijarê de li ser peyva '''şov''' /'''şow''' hebûn . Ema li gorî min jî çewt û xelete ku em bêjin : :::::::[[Zanîngeh]] bi tirkî tune lewma '''Unîversîte''' rast e :::::::[[Komar]] bi tirkî tune lewma '''Cimhuriyet''' rast e :::::::[[Bername]] bi tirkî tune lewma [[Program]] rast e . :::::::Bi tirkî ew peyv tunin ema bi kurdî hene. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:44, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ji destpêka salên 90î ve heta niha ez xwedî peyvên wek zanîngeh, komar, bername, bandor, dîrok, mamoste, tîp, hevok, netewe, têkoşîn, xweza, hilbijartim kolan, sosret, rewşenbîr, girtîgeh, dibistan, berhem, biryar û bi sedan peyvên din im û ev peyvên ha ferhenga min a kurdî (!) dewlemend kiriye. Ne bêjeyên pîs in, kurdî zimanekê dewlemend e, divê mirov hindik dûrî herêmperweriyê bikeve. Eve ramanên min di vî warî de ne. :) Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:28, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], https://ronahi.tv/archives/category/bernameyen-tv [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 15:47, 17 hezîran 2026 (UTC) qo7ymx4b82carb8lpjz9wbso3ak4etg 2062265 2062263 2026-06-17T19:25:15Z Avestaboy 34898 /* Wergera rast */ Bersiv 2062265 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje DYA}} }} == Wergera rast == Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] li gorî min wergera rast wek Wîkîpediyaya bi tirkî bernameyên televîzyonê be û ne wek Wîkîpediyaya bi îngilzî Şovên televîzyonê . Heke ez şaş nebim peyva '''Show''' bi kurdî jixwe wek '''Şow''' tê adaptekirin . Bi tirkiya Standard tîpa '''W''' tune . Lewma ew peyv bi tirkî wek '''Şov''' hatiye adapte kirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:12, 17 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rast dibêjî, eger kesek din îtiraz neke ez ê rast bikim [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:14, 17 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ez bi te re me, bernameyên televîzyonê. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 11:21, 17 hezîran 2026 (UTC) ::{{çêbû}} ::Not: Bi min şow ji bername baştir e. Min pêşî ferq nekiribû ku avestaboyî dibêje em bikin bername :D [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:41, 17 hezîran 2026 (UTC) :::Ez derveyî welatê dijîm . Bi zimanê almanî Fernsehsendung (weşanên televîzyonê) tê gotin, peyva '''Show''' heye ema ji bo tiştên tên tê bi kar anîn. Lewma peyva Şow ji bo min bi kurdî ecêb xuya bû. Lê min aniha gotarên bingehin kontrol kir. Wîkîpediya bi tirkî peyva '''program''' di sernavê de tercîh dike . Lê '''televîzyon şovlari''' wek hemwate dipejirîne. Wîkîpediyayên bi spanî, ketelanî, danîmarkî,Frîzî , Galîsyayî , Zazakî û gelek Wîkiyên din bi zimanên xwe peyva bername / program tercîh dikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:19, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Eger rojek vegerî welêt, tu yê bibînî ka kî dibêje bername kî dibêje program. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:24, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Li kîjan beşa Kurdistanê? Li [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilatê Kurdistanê]] kes hebûna peyva bername înkar nake. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:28, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Ji sedî çend kurmanc li rojhilat dijîn? çend li bakur dijîn? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:38, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Ji kerema xwe re Kurdên [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst]] / [[Kurdistana Sor]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] jî bîr neke. Ew kurdî baş dizanin. Peyvên wek bername tenê ji bo wan kurdan pirsgirêk in ku wek [[Hakan Fidan]] asîmîle bûne an bi tirkî an jî [[tirkmancî]] mezin bûne. Bi qasî ku ez dizanim, peyva bernâme di [[zimanê osmanî]] de jî hebû. Piştre [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]], ku xwe wek bavê tirkan îlan kir, hat û peyvên erebî û îranî bi yên ewropî guherand. Ango, peyvek biyanî bi peyvek din ji zimanên din ên biyanî hate guhertin.Û niha kurdên nezan ên ji Tirkiyeyê difikirin ku bernâme [[Neolojîzm|neolojîzmek]] e. Bi rastî jî, diya min, ku ne alîgira kurdan e, dema ku TRT Kurdî temaşe kir, bêyî ferheng jî dizanbû ku wateya bername program e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:22, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] bername zû de ye di farisî de heye lê maneya program piştî salên 30î-40î hatiye lêkirin, tu dibêjî di osmanî de jî bi maneya program dihat bikaranîn? Na [https://lugatim.com/s/BERN%C3%82ME] [https://www.osmanlicasozlukler.com/kamusiosmani/tafsil-27771-ng4.html] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 14:10, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@Min tenê gotibû ew peyv bi osmanî jî hebû. Min jî malper kontrol kiribû. Ez gereka gotinên xwe sererast bikim . Peyva program eceba pêşiya reformên Kemalîstan ketiye zimanê Osmanî / Tirkî. Heya ez dizanim ew ema di serdema nûjen de ketiye zimanê Osmanî. :::::::::https://www.etimolojiturkce.com/kelime/program [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:51, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:52, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Çawa ku oqil û Ogrenci tirkmancî ye, dibistan, karmend, bername farismancî ye, tenê ji ber ku bi asîmîlasyona farisan ketiye zimanê kurdên rojhilat û tenê ji ber ku kurdên bakur, başûr û rojava nizanin çi ye, li şûna erebî û tirkî kelîmeya farisî bi kar tînin. tewsiyeyek kitêba The Turkish Language Reform - A Catastrophic Success Ya [[:en:Geoffrey Lewis (scholar)]] bixwîne [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 14:54, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Okil tirkmancî ye . Bi rastî heke em durist bin jî ew peyv tirkî jî nîne . Ji peyva fransî '''Ecole''' tê û wek '''Okul''' hatiye guhertin. Ew peyvên ku tu wek [[Zimanê farisî|farisî]] bi nav dikî bi rastî peyvên ji [[zimanên îranî]] ne . Ji bo gelek peyvên biyanî peyvên xwemalî jî hene .'''Wordbook''' peyveke germanî ye ema îro peyva deynkirî dictionary bi îngilîziya nûjen peyva serdestî. Bi zimanê almanî mesela peyva germanî '''Wörterbuch''' ne miriye û heya îro heye . Heke baş tê bîra min [[Michiel Leezenberg]] kurdiya [[Ehmedê Xanî]] wek '''Kurdiya medresî''' bi nav kir . Ez rêz nîşan didim nivîskarên kurdan . Ema ew kes mirovên demê xwe bûn. Her wiha heya ez dizanim him peyva '''karmand''' û him '''mamur''' bi zimanê farisî hene.Dibe ku di zimanê Kurdî yê nûjen de ji farisî zêdetir peyvên xwemalî hebin. Dema ku em rexne li dagirkerên tirk an faris dikin, divê em dagirkerên ereb jî ji bîr nekin. Li Sûriyê, [[Selahedînê Eyûbî]] ji bo propagandaya Colanî tê bikaranîn. Di heman demê de, li Hesekê tabelayek hate rakirin ji ber ku li ser wê bi Kurdî jî nivîs hebû. Dewlet hîn jî wek "Komara Erebî ya Sûriyê" tê binavkirin, ne tenê wek "Komara Sûriyê". Ew biratiya gelan û misilmanan a ku hûn bang dikin, çûye ku derê? Paşê jî hûn matmayî dimînin ku çima kurd hevyaz û tercîh dikin ku peyvên xwe bi kar bînin? ::::::::::https://youtube.com/shorts/oLESh3jOH3U?is=YSpnfsJPczBm9c5z [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:07, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Çavkanîyek heye dibêje karmend kelîmeyeke heqîqî ya îranî ye? Yan tenê farisî ye? Bi qasî ku ez ji vê çavkaniyê fêm dikim ev e ku piştî salên 35î karmend li şûna [https://www-jstor-org.wikipedialibrary.idm.oclc.org/stable/163501?searchText=Language+Reform+in+Turkey+and+Iran&searchUri=%2Faction%2FdoBasicSearch%3FQuery%3DLanguage%2BReform%2Bin%2BTurkey%2Band%2BIran%26so%3Drel&ab_segments=0%2Fbasic_search_gsv2%2Fcontrol&refreqid=fastly-default%3A2b0fd5e6f54ea7ef07c1cf01ddf1b294&seq=1] memûr di farisî de hatiye çêkirin. Sayfe 305 [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:51, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], hem bername û hem jî program hene, di ferhenga kurdî de https://ferhengkurdi.org/peyv/bername-m ye; xeman nexwe, tu jî mirovekî azad î, bername yan program binivîse! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 15:32, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] min di zarokatiya xwe de peyvên bername an jî mamoste nas ne dikir . Ji ber ku vê demê de zimanê kurdî qedexe bû. Aniha ema medyayên kurdî , [[YouTube]], [[Facebook]] hwd. hene . Li jorê gumanên min di konteksta vê mijarê de li ser peyva '''şov''' /'''şow''' hebûn . Ema li gorî min jî çewt û xelete ku em bêjin : :::::::[[Zanîngeh]] bi tirkî tune lewma '''Unîversîte''' rast e :::::::[[Komar]] bi tirkî tune lewma '''Cimhuriyet''' rast e :::::::[[Bername]] bi tirkî tune lewma [[Program]] rast e . :::::::Bi tirkî ew peyv tunin ema bi kurdî hene. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:44, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ji destpêka salên 90î ve heta niha ez xwedî peyvên wek zanîngeh, komar, bername, bandor, dîrok, mamoste, tîp, hevok, netewe, têkoşîn, xweza, hilbijartim kolan, sosret, rewşenbîr, girtîgeh, dibistan, berhem, biryar û bi sedan peyvên din im û ev peyvên ha ferhenga min a kurdî (!) dewlemend kiriye. Ne bêjeyên pîs in, kurdî zimanekê dewlemend e, divê mirov hindik dûrî herêmperweriyê bikeve. Eve ramanên min di vî warî de ne. :) Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:28, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ew ne tenê peyvên cuda ne . Li gorî min zimanê kurdî ji zimanê erebî nermtir e . Zimanê tirkî jî xwedî gelek peyvên erebî ne . Ema bilêvkirin û telefûza van peyvan ema bi tirkiya standart li gorî zimanê tirkî hatine adaptekirin. Û lewma gelek mirov texmîn dikin ku ew peyvên tirkî ne. Bi kurdî ew pir carinan wisa nîne . Ez carinan bernameyên cuda temaşe dikim . Hin kurd kurdiyek nerm dipeyvin hin kurd jî wek azerî û ereban peyvan hișk bi lêv dikin . Gerek mirov dibêjin ku zimanên [[Mecaristan|Mecarî]], [[Zimanê erebî]], [[Çîn]] û [[Zimanê almanî]] hwd. zor fêr bûn. Rêzimana mecarî zorê . Zimanên din ji aliyê rêziman û bilêvkirinê ve zor in . Zimanê fransî mesela zimanekî nerm e û lewma prestîja wê mezin . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:25, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], https://ronahi.tv/archives/category/bernameyen-tv [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 15:47, 17 hezîran 2026 (UTC) odwouecqvxnrsjqayjvr0ot7rycyc5h 2062296 2062265 2026-06-17T20:51:05Z Avestaboy 34898 /* Wergera rast */ Bersiv 2062296 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje DYA}} }} == Wergera rast == Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] li gorî min wergera rast wek Wîkîpediyaya bi tirkî bernameyên televîzyonê be û ne wek Wîkîpediyaya bi îngilzî Şovên televîzyonê . Heke ez şaş nebim peyva '''Show''' bi kurdî jixwe wek '''Şow''' tê adaptekirin . Bi tirkiya Standard tîpa '''W''' tune . Lewma ew peyv bi tirkî wek '''Şov''' hatiye adapte kirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:12, 17 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rast dibêjî, eger kesek din îtiraz neke ez ê rast bikim [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:14, 17 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ez bi te re me, bernameyên televîzyonê. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 11:21, 17 hezîran 2026 (UTC) ::{{çêbû}} ::Not: Bi min şow ji bername baştir e. Min pêşî ferq nekiribû ku avestaboyî dibêje em bikin bername :D [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:41, 17 hezîran 2026 (UTC) :::Ez derveyî welatê dijîm . Bi zimanê almanî Fernsehsendung (weşanên televîzyonê) tê gotin, peyva '''Show''' heye ema ji bo tiştên tên tê bi kar anîn. Lewma peyva Şow ji bo min bi kurdî ecêb xuya bû. Lê min aniha gotarên bingehin kontrol kir. Wîkîpediya bi tirkî peyva '''program''' di sernavê de tercîh dike . Lê '''televîzyon şovlari''' wek hemwate dipejirîne. Wîkîpediyayên bi spanî, ketelanî, danîmarkî,Frîzî , Galîsyayî , Zazakî û gelek Wîkiyên din bi zimanên xwe peyva bername / program tercîh dikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:19, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Eger rojek vegerî welêt, tu yê bibînî ka kî dibêje bername kî dibêje program. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:24, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Li kîjan beşa Kurdistanê? Li [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilatê Kurdistanê]] kes hebûna peyva bername înkar nake. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:28, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Ji sedî çend kurmanc li rojhilat dijîn? çend li bakur dijîn? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:38, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Ji kerema xwe re Kurdên [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst]] / [[Kurdistana Sor]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] jî bîr neke. Ew kurdî baş dizanin. Peyvên wek bername tenê ji bo wan kurdan pirsgirêk in ku wek [[Hakan Fidan]] asîmîle bûne an bi tirkî an jî [[tirkmancî]] mezin bûne. Bi qasî ku ez dizanim, peyva bernâme di [[zimanê osmanî]] de jî hebû. Piştre [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]], ku xwe wek bavê tirkan îlan kir, hat û peyvên erebî û îranî bi yên ewropî guherand. Ango, peyvek biyanî bi peyvek din ji zimanên din ên biyanî hate guhertin.Û niha kurdên nezan ên ji Tirkiyeyê difikirin ku bernâme [[Neolojîzm|neolojîzmek]] e. Bi rastî jî, diya min, ku ne alîgira kurdan e, dema ku TRT Kurdî temaşe kir, bêyî ferheng jî dizanbû ku wateya bername program e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:22, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] bername zû de ye di farisî de heye lê maneya program piştî salên 30î-40î hatiye lêkirin, tu dibêjî di osmanî de jî bi maneya program dihat bikaranîn? Na [https://lugatim.com/s/BERN%C3%82ME] [https://www.osmanlicasozlukler.com/kamusiosmani/tafsil-27771-ng4.html] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 14:10, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@Min tenê gotibû ew peyv bi osmanî jî hebû. Min jî malper kontrol kiribû. Ez gereka gotinên xwe sererast bikim . Peyva program eceba pêşiya reformên Kemalîstan ketiye zimanê Osmanî / Tirkî. Heya ez dizanim ew ema di serdema nûjen de ketiye zimanê Osmanî. :::::::::https://www.etimolojiturkce.com/kelime/program [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:51, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:52, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Çawa ku oqil û Ogrenci tirkmancî ye, dibistan, karmend, bername farismancî ye, tenê ji ber ku bi asîmîlasyona farisan ketiye zimanê kurdên rojhilat û tenê ji ber ku kurdên bakur, başûr û rojava nizanin çi ye, li şûna erebî û tirkî kelîmeya farisî bi kar tînin. tewsiyeyek kitêba The Turkish Language Reform - A Catastrophic Success Ya [[:en:Geoffrey Lewis (scholar)]] bixwîne [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 14:54, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Okil tirkmancî ye . Bi rastî heke em durist bin jî ew peyv tirkî jî nîne . Ji peyva fransî '''Ecole''' tê û wek '''Okul''' hatiye guhertin. Ew peyvên ku tu wek [[Zimanê farisî|farisî]] bi nav dikî bi rastî peyvên ji [[zimanên îranî]] ne . Ji bo gelek peyvên biyanî peyvên xwemalî jî hene .'''Wordbook''' peyveke germanî ye ema îro peyva deynkirî dictionary bi îngilîziya nûjen peyva serdestî. Bi zimanê almanî mesela peyva germanî '''Wörterbuch''' ne miriye û heya îro heye . Heke baş tê bîra min [[Michiel Leezenberg]] kurdiya [[Ehmedê Xanî]] wek '''Kurdiya medresî''' bi nav kir . Ez rêz nîşan didim nivîskarên kurdan . Ema ew kes mirovên demê xwe bûn. Her wiha heya ez dizanim him peyva '''karmand''' û him '''mamur''' bi zimanê farisî hene.Dibe ku di zimanê Kurdî yê nûjen de ji farisî zêdetir peyvên xwemalî hebin. Dema ku em rexne li dagirkerên tirk an faris dikin, divê em dagirkerên ereb jî ji bîr nekin. Li Sûriyê, [[Selahedînê Eyûbî]] ji bo propagandaya Colanî tê bikaranîn. Di heman demê de, li Hesekê tabelayek hate rakirin ji ber ku li ser wê bi Kurdî jî nivîs hebû. Dewlet hîn jî wek "Komara Erebî ya Sûriyê" tê binavkirin, ne tenê wek "Komara Sûriyê". Ew biratiya gelan û misilmanan a ku hûn bang dikin, çûye ku derê? Paşê jî hûn matmayî dimînin ku çima kurd hevyaz û tercîh dikin ku peyvên xwe bi kar bînin? ::::::::::https://youtube.com/shorts/oLESh3jOH3U?is=YSpnfsJPczBm9c5z [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:07, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Çavkanîyek heye dibêje karmend kelîmeyeke heqîqî ya îranî ye? Yan tenê farisî ye? Bi qasî ku ez ji vê çavkaniyê fêm dikim ev e ku piştî salên 35î karmend li şûna [https://www-jstor-org.wikipedialibrary.idm.oclc.org/stable/163501?searchText=Language+Reform+in+Turkey+and+Iran&searchUri=%2Faction%2FdoBasicSearch%3FQuery%3DLanguage%2BReform%2Bin%2BTurkey%2Band%2BIran%26so%3Drel&ab_segments=0%2Fbasic_search_gsv2%2Fcontrol&refreqid=fastly-default%3A2b0fd5e6f54ea7ef07c1cf01ddf1b294&seq=1] memûr di farisî de hatiye çêkirin. Sayfe 305 [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:51, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Gelo peyvên '''kar''' û paşgira '''mend''' bi kurdî tunin ? Bi kurdî '''karmend''' û ne karmand , '''memûr''' û ne '''mamur''' ne . Bi kurdî [[Rojname]] û ne '''Ruzname''' ye. Hin peyv hene ku tenê Xwedê dizane ku ew çend sal in . Ema ew peyv li gorî rastnivîsa kurdî û ne ya farisî hatine adaptekirin . Her wiha ku em li ser [[Tirkmancî]] û '''Farismancî''' ::::::::::::( ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve wisa tê bi nav kirin) em neçar in li ser '''Erebmancî''' an jî '''Kurdiya Medresî''' jî bipeyvin. Ez piştgiriya hin çêkirin peyvên wek mînak '''Öǧretmen''' an jî '''Cumhurbaşkan''' ji peyvên '''Mualim''' û '''Reis-i cumhur''' çêtir in . Ji ber ku ew ji peyvên tirkî hatine çêkirin. Rêbazeke tendurist ji bo afirandina neolojîzman û bi taybetî vejandina peyvên kevn ên xwemalî dikare baweriya gelêkê bi xwe bihêz bike û li şûna peyvên biyanî yên zor peyvên wan bigire. Lê guhertina peyvên biyanî yên fehmbar bi peyvên din ên biyanî re bi gelemperî ne neteweperwerî ye û ne jî welatparêzî ye, lê belê dînbûn e . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:51, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], hem bername û hem jî program hene, di ferhenga kurdî de https://ferhengkurdi.org/peyv/bername-m ye; xeman nexwe, tu jî mirovekî azad î, bername yan program binivîse! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 15:32, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] min di zarokatiya xwe de peyvên bername an jî mamoste nas ne dikir . Ji ber ku vê demê de zimanê kurdî qedexe bû. Aniha ema medyayên kurdî , [[YouTube]], [[Facebook]] hwd. hene . Li jorê gumanên min di konteksta vê mijarê de li ser peyva '''şov''' /'''şow''' hebûn . Ema li gorî min jî çewt û xelete ku em bêjin : :::::::[[Zanîngeh]] bi tirkî tune lewma '''Unîversîte''' rast e :::::::[[Komar]] bi tirkî tune lewma '''Cimhuriyet''' rast e :::::::[[Bername]] bi tirkî tune lewma [[Program]] rast e . :::::::Bi tirkî ew peyv tunin ema bi kurdî hene. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:44, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ji destpêka salên 90î ve heta niha ez xwedî peyvên wek zanîngeh, komar, bername, bandor, dîrok, mamoste, tîp, hevok, netewe, têkoşîn, xweza, hilbijartim kolan, sosret, rewşenbîr, girtîgeh, dibistan, berhem, biryar û bi sedan peyvên din im û ev peyvên ha ferhenga min a kurdî (!) dewlemend kiriye. Ne bêjeyên pîs in, kurdî zimanekê dewlemend e, divê mirov hindik dûrî herêmperweriyê bikeve. Eve ramanên min di vî warî de ne. :) Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:28, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ew ne tenê peyvên cuda ne . Li gorî min zimanê kurdî ji zimanê erebî nermtir e . Zimanê tirkî jî xwedî gelek peyvên erebî ne . Ema bilêvkirin û telefûza van peyvan ema bi tirkiya standart li gorî zimanê tirkî hatine adaptekirin. Û lewma gelek mirov texmîn dikin ku ew peyvên tirkî ne. Bi kurdî ew pir carinan wisa nîne . Ez carinan bernameyên cuda temaşe dikim . Hin kurd kurdiyek nerm dipeyvin hin kurd jî wek azerî û ereban peyvan hișk bi lêv dikin . Gerek mirov dibêjin ku zimanên [[Mecaristan|Mecarî]], [[Zimanê erebî]], [[Çîn]] û [[Zimanê almanî]] hwd. zor fêr bûn. Rêzimana mecarî zorê . Zimanên din ji aliyê rêziman û bilêvkirinê ve zor in . Zimanê fransî mesela zimanekî nerm e û lewma prestîja wê mezin . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:25, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], https://ronahi.tv/archives/category/bernameyen-tv [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 15:47, 17 hezîran 2026 (UTC) bpftjel4dav5f0smw4f9x93qej0row7 2 319013 2062381 2062069 2026-06-18T00:16:42Z Wikihez 39702 2062381 javascript text/javascript /** * TitleCopier * * Features: * 1. Main Copy Button (📋): * - Single-click: Copies clean title (wgTitle). * - Double-click: Copies full page name (wgPageName). * * 2. Interlanguage Button (🌐): * - On non-Kurdish wikis: * - Single-click: Copies the Kurdish title. * - Double-click: Opens the Kurdish page in a new tab. * - On Kurdish wiki: * - Single-click: Copies the English title. * - Double-click: Opens the English page in a new tab. */ $(document).ready(function() { var $heading = $('#firstHeading'); if (!$heading.length) return; // Helper for clipboard function copyToClipboard(text, label) { navigator.clipboard.writeText(text).then(function() { mw.notify('✓ Copied ' + label + ': ' + text, { type: 'success', autoHide: true }); }); } // Common style for buttons var btnStyle = 'margin-left: 8px; vertical-align: middle; opacity: 0.6; cursor: pointer; text-decoration: none; font-size: 0.7em;'; // 1. Main (Copy) button var $mainBtn = $('<a href="#" class="title-copier-btn" style="' + btnStyle + '">📋</a>'); $heading.append($mainBtn); let mainClickTimer = null; $mainBtn.on('click', function(e) { e.preventDefault(); if (mainClickTimer) { clearTimeout(mainClickTimer); mainClickTimer = null; copyToClipboard(mw.config.get('wgPageName').replaceAll("_", " "), "PageName"); } else { mainClickTimer = setTimeout(function() { mainClickTimer = null; copyToClipboard(mw.config.get('wgTitle'), "Title"); }, 300); } }); // 2. Language Specific Logic var dbName = mw.config.get('wgDBname'); var $langBtn = null; if (dbName === 'kuwiki') { // CASE: We are ON Kurdish Wikipedia -> Look for English link var $enLink = $('.interwiki-en a'); if ($enLink.length) { var enTitle = $enLink.attr('title').replace(/ – English/, '').replace(/ – inglîzî/, '').replace(/ – îngilîzî/, ''); var enUrl = $enLink.attr('href'); $langBtn = $('<a href="#" class="title-copier-btn" title="Single: Copy EN Title | Double: Open EN Wiki" style="' + btnStyle + '">🌐</a>'); $heading.append($langBtn); let enClickTimer = null; $langBtn.on('click', function(e) { e.preventDefault(); if (enClickTimer) { clearTimeout(enClickTimer); enClickTimer = null; window.open(enUrl, '_blank'); } else { enClickTimer = setTimeout(function() { enClickTimer = null; copyToClipboard(enTitle, "English Title"); }, 300); } }); } } else { // CASE: We are NOT on Kurdish Wikipedia -> Look for Kurdish link var $kuLink = $('.interwiki-ku a'); if ($kuLink.length) { var kuTitle = $kuLink.attr('title').replace(/ – kurdî/, ''); var kuUrl = $kuLink.attr('href'); $langBtn = $('<a href="#" class="title-copier-btn" title="Single: Copy KU Title | Double: Open KU Wiki" style="' + btnStyle + '">🌐</a>'); $heading.append($langBtn); let kuClickTimer = null; $langBtn.on('click', function(e) { e.preventDefault(); if (kuClickTimer) { clearTimeout(kuClickTimer); kuClickTimer = null; window.open(kuUrl, '_blank'); // Opens Kurdish page in new tab } else { kuClickTimer = setTimeout(function() { kuClickTimer = null; copyToClipboard(kuTitle, "KU Title"); }, 300); } }); } } // Add hover effect to all buttons created by this script $(document).on('mouseenter', '.title-copier-btn', function() { $(this).css('opacity', '1'); }).on('mouseleave', '.title-copier-btn', function() { $(this).css('opacity', '0.6'); }); }); n1ofdtrm2d11wsct0yskja3avofd3h7 14 320986 2062260 2052254 2026-06-17T18:30:22Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Jîngeha Qibrisê]] 2062260 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Biyotaya Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Biyotaya Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Biyota li gorî welatan]] [[Kategorî:Tarîxa tebîeta Qibrisê]] j3183etk2cw1htvnldee5rimh0rtflj 14 321011 2062241 2053943 2026-06-17T18:01:19Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Jîngeha Qibrisê]] 2062241 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Dîroka Qibrisê li gorî mijaran]] [[Kategorî:Jîngeh li Qibrisê]] [[Kategorî:Tarîxa tebîeta Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Tarîxa tebîeta Asyayê li gorî welatan]] [[Kategorî:Tarîxa tebîeta Ewropayê li gorî welatan]] ek7ifh3a4tqx46da6czggz84r8uqyia 0 322920 2062473 2060488 2026-06-18T08:22:58Z EmausBot 7548 Beralîkirina ducarî li ser [[Kitabu'l-Menazir]] hat sererastkirin 2062473 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Kitabu'l-Menazir]] 5zmwy5l1yx0wbkea2q91bkg36zwjs84 0 322929 2062470 2060543 2026-06-18T08:22:38Z EmausBot 7548 Beralîkirina ducarî li ser [[Kitabu'l-Menazir]] hat sererastkirin 2062470 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Kitabu'l-Menazir]] 5zmwy5l1yx0wbkea2q91bkg36zwjs84 0 322941 2062431 2061354 2026-06-18T06:57:13Z GolaWane 161616 2062431 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank mirov | nav = | navê_rastî = Orhan Aşan | zimanê_navê_rastî = [[Tirkî]] | wêne = | sernavê_wêne = Orhan Aşan | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|18|8|1985|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Wan]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = [[Asta Navîn]] | netewe = [[Kurd]] | hevwelatî = [[Tirkiye]] | pîşe = [[Rojnamevan]] | tê_nasîn = | televîzyon = | salên_çalak = 2005-niha | xebatên_navdar = | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Orhan Aşan''' (jdb. 1985 li [[Wan]]ê) [[rojnamevan]] û televîzyonkarekî [[kurd]] e. Di salên cuda de di warê medyayê û televîzyonê de xebitiye. Kariyera xwe wekî boyaxkerê pêlavan dest pê kir, piştre di televîzyonê de wekî xizmetkarê çayê, kameraman û paşê wekî televîzyonkar kar kir. == Jînenîgarî == Li Wanê hatiye dinê. Xwendina xwe heta asta navînkarî domandiye. Ji salên ciwaniyê ve di warê medyayê de çalak bûye û di gelek dezgehên ragihandinê de cih girtiye. Bi salan li Wanê di warê rojnamegeriyê de xebitiye. Di çalakiyên xwe yên rojnamegeriyê de li ser mijarên civakî, aborî û pirsgirêkên herêma Wanê radiwestiye. Ji bo gelek saziyên medyayî nûçe, reportaj û bernameyên ragihandinê amade kiriye. Di hilbijartinên '''Komeleya Rojnamegerên Gola Wanê''' (Vangölü Gazeteciler Cemiyeti) yên sala 2024an de, wekî nûçegihanê DHA'yê (Demirören Haber Ajansı) hate nasandin. Di heman sala 2024an de ew wekî serokê Komeleya Rojnamegerên Gola Wanê hate hilbijartin. <ref> [https://ulusalajans.com.tr/van-golu-gazeteciler-cemiyetinin-yeni-baskani-gazeteci-orhan-asan-oldu/ Van Gölü Gazeteciler Cemiyeti'nin yeni başkanı gazeteci Orhan Aşan oldu] </ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.vanekspres.com.tr/vgc-baskani-orhan-asan-vanda-gazeteci-olmak-zor-is/ VGC Başkanı Orhan Aşan: Van'da gazeteci olmak zor iş!] * [https://www.avrupagazete.co.uk/vanin-engelleri-asan-sinifi Van'ın engelleri aşan sınıfı] * [https://www.hurriyet.com.tr/yerel-haberler/van/vanda-32-kilo-eroin-ele-gecirildi-40799193 Van'da 32 kilo eroin ele geçirildi] * [https://www.milliyet.com.tr/yerel-haberler/van/ipekyolu/onceki-okulunun-tek-ogrencisiydi-simdi-32-arka-7456660 Önceki okulunun tek öğrencisiydi, şimdi 32 arkadaşı var] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1985]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Rojnamevan]] nbksk41fjoym1508y59dz6ry7ppei3h 2062435 2062431 2026-06-18T07:27:27Z GolaWane 161616 2062435 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Orhan Aşan | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | bernav = | wêne = Orhan Aşan.jpg | mezinahiya_wêne = 240px | sernavê_wêne = Rojnamevan | perwerde = | pîşe = rojnamevan û karmendê televîzyonê | salên_çalak = | navê_jidayikbûnê = | navê_din = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|18|08|1985|temen=}} | cihê_jidayikbûnê = [[Wan]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | hevwelatî = [[Tirkî]] | bav = | dê = | ziman = [[Kurdî]], [[Tirkî]] | hevjîn = | tevger = | şêwe = | xelat = | malper = | mijar = | serdem = | berhem = | jêrenot = | şanenav = }} '''Orhan Aşan''' (jdb. 1985 li [[Wan]]ê) [[rojnamevan]] û televîzyonkarekî [[kurd]] e. Di salên cuda de di warê medyayê û televîzyonê de xebitiye. Kariyera xwe wekî boyaxkerê pêlavan dest pê kir, piştre di televîzyonê de wekî xizmetkarê çayê, kameraman û paşê wekî televîzyonkar kar kir. == Jînenîgarî == Li Wanê hatiye dinê. Xwendina xwe heta asta navînkarî domandiye. Ji salên ciwaniyê ve di warê medyayê de çalak bûye û di gelek dezgehên ragihandinê de cih girtiye. Bi salan li Wanê di warê rojnamegeriyê de xebitiye. Di çalakiyên xwe yên rojnamegeriyê de li ser mijarên civakî, aborî û pirsgirêkên herêma Wanê radiwestiye. Ji bo gelek saziyên medyayî nûçe, reportaj û bernameyên ragihandinê amade kiriye.Li gel parastina xwezaya Wanê û avahiya wê ya dîrokî, ew li ser bazirganiya jehrê ku jiyanê bandor dike û mirovan dixe nav bêçaretiyê û zirarên wê, her weha li ser pirsgirêkên kesên astengdar û li ser lihevhatin û aştiyên ku dijminahiyan bi dawî dikin — yek ji faktorên herî girîng ên jiyanê — li herêmê nûçe dinivîse.<ref>[https://www.adanamasasi.com/van-da-turkiye-azerbaycan-kardeslik-programi-duzenlendi/690963/ Van'da Türkiye-Azerbaycan Kardeşlik Programı düzenlendi]</ref> Di hilbijartinên '''Komeleya Rojnamegerên Gola Wanê''' (Vangölü Gazeteciler Cemiyeti) yên sala 2024an de, wekî nûçegihanê DHA'yê (Demirören Haber Ajansı) hate nasandin. Di heman sala 2024an de ew wekî serokê Komeleya Rojnamegerên Gola Wanê hate hilbijartin. <ref> [https://ulusalajans.com.tr/van-golu-gazeteciler-cemiyetinin-yeni-baskani-gazeteci-orhan-asan-oldu/ Van Gölü Gazeteciler Cemiyeti'nin yeni başkanı gazeteci Orhan Aşan oldu] </ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.vanekspres.com.tr/vgc-baskani-orhan-asan-vanda-gazeteci-olmak-zor-is/ VGC Başkanı Orhan Aşan: Van'da gazeteci olmak zor iş!] * [https://www.avrupagazete.co.uk/vanin-engelleri-asan-sinifi Van'ın engelleri aşan sınıfı] * [https://www.hurriyet.com.tr/yerel-haberler/van/vanda-32-kilo-eroin-ele-gecirildi-40799193 Van'da 32 kilo eroin ele geçirildi] * [https://www.milliyet.com.tr/yerel-haberler/van/ipekyolu/onceki-okulunun-tek-ogrencisiydi-simdi-32-arka-7456660 Önceki okulunun tek öğrencisiydi, şimdi 32 arkadaşı var] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1985]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Rojnamevan]] fgh3cuzis1pdi7dm98947gfn9qczhen 2062489 2062435 2026-06-18T08:32:13Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2062489 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Orhan Aşan | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | bernav = | wêne = Orhan Aşan.jpg | mezinahiya_wêne = 240px | sernavê_wêne = Rojnamevan | perwerde = | pîşe = rojnamevan û karmendê televîzyonê | salên_çalak = | navê_jidayikbûnê = | navê_din = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|18|08|1985|temen=}} | cihê_jidayikbûnê = [[Wan]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | hevwelatî = [[Tirkî]] | bav = | dê = | ziman = [[Kurdî]], [[Tirkî]] | hevjîn = | tevger = | şêwe = | xelat = | malper = | mijar = | serdem = | berhem = | jêrenot = | şanenav = }} '''Orhan Aşan''' (jdb. 1985 li [[Wan]]ê) [[rojnamevan]] û televîzyonkarekî [[kurd]] e. Di salên cuda de di warê medyayê û televîzyonê de xebitiye. Kariyera xwe wekî boyaxkerê pêlavan dest pê kir, piştre di televîzyonê de wekî xizmetkarê çayê, kameraman û paşê wekî televîzyonkar kar kir. == Jînenîgarî == Li Wanê hatiye dinê. Xwendina xwe heta asta navînkarî domandiye. Ji salên ciwaniyê ve di warê medyayê de çalak bûye û di gelek dezgehên ragihandinê de cih girtiye. Bi salan li Wanê di warê rojnamegeriyê de xebitiye. Di çalakiyên xwe yên rojnamegeriyê de li ser mijarên civakî, aborî û pirsgirêkên herêma Wanê radiwestiye. Ji bo gelek saziyên medyayî nûçe, reportaj û bernameyên ragihandinê amade kiriye.Li gel parastina xwezaya Wanê û avahiya wê ya dîrokî, ew li ser bazirganiya jehrê ku jiyanê bandor dike û mirovan dixe nav bêçaretiyê û zirarên wê, her weha li ser pirsgirêkên kesên astengdar û li ser lihevhatin û aştiyên ku dijminahiyan bi dawî dikin — yek ji faktorên herî girîng ên jiyanê — li herêmê nûçe dinivîse.<ref>[https://www.adanamasasi.com/van-da-turkiye-azerbaycan-kardeslik-programi-duzenlendi/690963/ Van'da Türkiye-Azerbaycan Kardeşlik Programı düzenlendi]</ref> Di hilbijartinên '''Komeleya Rojnamegerên Gola Wanê''' (Vangölü Gazeteciler Cemiyeti) yên sala 2024an de, wekî nûçegihanê DHA'yê (Demirören Haber Ajansı) hate nasandin. Di heman sala 2024an de ew wekî serokê Komeleya Rojnamegerên Gola Wanê hate hilbijartin. <ref> [https://ulusalajans.com.tr/van-golu-gazeteciler-cemiyetinin-yeni-baskani-gazeteci-orhan-asan-oldu/ Van Gölü Gazeteciler Cemiyeti'nin yeni başkanı gazeteci Orhan Aşan oldu] </ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.vanekspres.com.tr/vgc-baskani-orhan-asan-vanda-gazeteci-olmak-zor-is/ VGC Başkanı Orhan Aşan: Van'da gazeteci olmak zor iş!] * [https://www.avrupagazete.co.uk/vanin-engelleri-asan-sinifi Van'ın engelleri aşan sınıfı] * [https://www.hurriyet.com.tr/yerel-haberler/van/vanda-32-kilo-eroin-ele-gecirildi-40799193 Van'da 32 kilo eroin ele geçirildi] * [https://www.milliyet.com.tr/yerel-haberler/van/ipekyolu/onceki-okulunun-tek-ogrencisiydi-simdi-32-arka-7456660 Önceki okulunun tek öğrencisiydi, şimdi 32 arkadaşı var] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1985]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Rojnamevan]] r1bjpbxtaezgblgrz1pwz4911h1etzt 0 322979 2062100 2062017 2026-06-17T12:29:26Z Kurê Acemî 105128 /* Konfucyûsîzm wekî dîn */ 2062100 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Konfuçyûsîzm (bi [[Zimanê çînî|çînî]]: 儒家思想) têgehek e ji bo [[felsefe]] û ramanên siyasî û dînî yên ku kevneşopiya [[Konfuçyus]] û şagirtên wî dişopînin. Dibistana Konfuçyus li Çînê wekî Rujia (儒家) jî tê zanin ku tê wateya "Dibistana Zanayan". Kelîma nûjen Konfuçyûsîzm ji mîsyonerên xiristiyanî tê ku di sedsala 17an de navê damezrînerê mektebê, 孔子 / 孔夫子 (Kongzi/Kongfuzi), latînîze kirin. Konfuçyus ji aliyê şopînerên xwe ve wekî modelek û îdealek dihat rêzgirtin û hînkirinên wî yên exlaqî û awayê heyata wî wekî mesele tê hesibandin. Konfuçyûsîzm, ligel [[budîzm]] û daoîzmê, yek ji "Sê Hînkirinan" e. Bi sedsalan e ku kultur û civaka çînî şekil daye û tesîrê li ser heyata rojane ya li [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Korê]], [[Singapûr]], [[Viyetnam]] û [[Taywan]]ê kiriye. Ji sedsala 16an û pê ve, hînkirinên wê li [[Ewropa]]yê bi rêya vegotinên mîsyoner Matteo Ricci hatine naskirin. Di sala 1687an de, nivîsên wî ji aliyê Bav Prospero Intorcetta ve bo Latînî hatine wergerandin. == Konfuçyus == {{Gotara bingehîn|Konfuçyus}} Konfuçyus an "Mamoste Kung", di sala 551ê a {{Bz}} de li bajarê [[Qufu]] yê li wîlayeta Luê (魯/鲁) ya Çînê, li parêzgeha [[Shandong]] a îroyîn, bi navê Kong Qiu (孔丘) jidayik bûye. Kurê rêberekî leşkerî bû, ji malbata esilzade ya Kong dihatiye û perwerdehiyek baş wergirtibû. Ji temenê biçûk ve, wî eleqeyek mezin nîşanî kevneşopiyên giyanî yên Çînê da. Konfuçyus wekî mamoste û şêwirmend û carinan wekî wezîrek li wîlayeta Lu xizmet kirî û gelek salan li sirgûnê derbas kiriye. Ji sala 496an a {{Bz}} ve, Konfuçyus 13 salan bi xwendekarên xwe re li seranserê welêt geriya, di nav tiştên din de muzîk û adetên kevnar xwendin. Di vê çaxê de, tê gotin ku ew bi [[Lao Zî]], fîlozofek din ê giring ya Çîna kevnare ku wekî damezrînerê daoîzmê tê hesibandin, re hevdîtin kiriye. Konfuçyus li welatê xwe, bi texmînî di sala 479an a {{Bz}} de miriye. Piştî mirina wî, ew rûmetên dewletê yên herî bilind wergirtiye: * Keyser serdana gorra wî kir. * Peyker li ser rûmeta wî hatin çêkirin. * Rûmeta keyserê çînî lê hat dayîn. * Ew wekî xwedayek tê îdiakirin. Armanca Konfuçyus di hînkirinên wî de ew bû ku pergalên nirxên mîtolojîk û dînî yên împeratoriya feodal a Çînê nû bike. Wî vegera bo erdemên klasîk wekî rêya derketina ji kaosa siyasî û civakî didît. == Kesayetên din ên giring == === Mengzî === Mengzî wekî "zanayê duyem" ê konfuçyûsîzmê tê hesibandin. Mengzî bawer dikir ku evîna însanîtiyê û edalet di xwezaya însanan de xas in. Tenê jîngeh û hest dikarin însanan ji rê derxînin, ji ber vê yekê diviyabû ev taybetmendiyên erênî werin çandin. === Xunzî === Xunzi hînkirinên xwe li ser rêûresman disekinand. Berevajî Mengzî, wî însanan wekî xwezayî xirab didît, ji ber vê yekê ew lazim bûn ku werin terbiyekirin. == Hînkirin == === Pênc exlaqên wê === Exlaqê Konfuçyus li ser wê ramanê ye ku cîhan ji aliyê rêziknameyek ve tê birêvebirin ku bi xwezayî exlaqî ye. Di dilê vê doktrînê de ferdek wekî beşek ji civakê heye. Divê ferdek ji bo bêkêmasîya exlaqî û etîkî hewl bide û, ji bo vê armancê, divê ji hêla pênc exlaqan (五常, wǔ cháng) an jî erdemên bingehîn ve were rêber kirin: * Însanîtî / Xêrxwazî ​​(仁, rén) * Edalet (義 / 义, yì) * Exlaqa rîtuelî (禮 / 礼, lǐ). Ev ne behsa rîtuelên bi wateya rojavayî dike, lêbelê behsa tevgerên resmî dike ku însaneki baş ji hev ferq dike û bingeha rêziknameyek civakî ya fonksiyonel pêk tîne; rîtuel gî warên heyatê rêk dixin, ango ne tenê têkilî û îşên bi însansên din re, lê di eynî çaxê de, bo mesele, rêveberî û tevgerên li hember tiştên bêcan jî. * Aqil (智, zhì) * Dilsozî / Pêbawerî (信, xìn) Hersê erkên civakî jî ji vê yekê têne wergirtin: * Dilsozî (忠, zhōng – “dilsoziya mijaran”) * Dilpakiya hevrêyan (孝, xiào – “guhdarî û rêzgirtin li dêûbavan û bav û kalan”) * Parastina exlaq û adetan (禮 / 礼, lǐ) Ji ber ku konfuçyûsîzm bawer dike ku rêkûpêkî dikare bi rêzgirtina ji bo yên din û rêzgirtina bav û kalan were bidestxistin, di heyata pratîkî de exlaq, adet û dîndariya zarokan giringiyeke pir mezin digire. Ji zarokan dihat hêvîkirin ku rêzgirtina bav û kalan bidomînin, ji ber vê yekê bêzarokbûn wekî bextreşiyeke mezin tê hesibandin. Kombûna hemû fezîletan însanîtiyê rastîn e (çînî: 仁, ''ren''). Ev bi tenê nîşan dide ka kî di nav rêzika damezrandî de bi dilsozî, dadperwerî û durustî tevdigere. Ew kesên ku li gorî exlaq û adetan - ango li gorî rêzikên exlaqê, rêûresm û kevneşopiyê - dijîn û xwe ji bo bav û kalên wan feda dikin, tenê bi vê yekê ber bi baştir ve diguherin. Ev yek tesîrek domînoyê çêdike ku tesîrê li ser însanên din û di dawiyê de li ser tevahiya gerdûnê dike, rêza orîjînal vedigerîne. Di ''Da Xue'' de ku ji Konfuçyus re tê veqetandin, ev rewş wiha tê vegotin: * Eger ez bi awayekî rast tevbigerim, malbat di nav ahengekê de ye. * Dema ku malbat di nav ahengekê de bin, gund jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku gund di nav ahengekê de bin, wîlayetan jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku wîlayetan di nav ahengekê de bin, împeratorî jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku împeratorî di nav ahengekê de bin, kozmos jî di nav ahengekê de ye. Ji ber vê yekê, di hemû kiryarên xwe de, divê însan her gav qenciya hevpar û berjewendiya miletî di hişê xwe de bigirin. === Pênc têkiliyên însanî yên taybet (五倫 / 五伦, Wǔ lún) === Pênc têkiliyên taybet ên însanan felsefeya Konfuçyus pênase dikin: * Bav - Kur * Serwer - Bingehîn * Mêr - Jin * Birayê Mezin - Birayê Biçûk * Heval - Heval Ji perspektîfa Konfuçyus, ev di bingeh de têkiliyên hiyerarşîk ên serdestî û bindestiyê ne. Tenê têkiliya heval-heval dikare wekî têkiliyek di navbera wekhevan de were hesibandin. Ev pênc têkiliyan bi fezîletên xêrxwazî ​​(仁, rén), rastgoyî (義 / 义, yì), û dîndariya zarokî (孝, xiào – "dîndariya zarokî, rêzgirtin") têne pênasekirin. Dîndardariya zarokî bingeha heyata malbatî û dewletê pêk tîne. Ev dîndarî di rêzgirtina tiştên ku mirasgirtî ne de tê îfadekirin. Berevajî têkiliya mêr-jinê, têkiliyên din dikarin di wê çaxê de wekî ku ji zayendê derbas dibin werin dîtin. Jin bi sê têkiliyên guhdariyê ve girêdayî ne: * Wexte ku genç e, guhdariya bavê xwe dike, * wexte ku zewicî ye, guhdariya mêrê xwe dike, * wexte ku jinebî dimîne, guhdariya kurê xwe yê mezin dike. === Maneya xwendinê === Xwendin ji bo têgihîştina rêziknameya bihuşt û însanîtiyê şertek pêşîn e. Lêbelê, fêrbûn divê tenê ramanê temam bike. Konfuçyus gotiye: "Fêrbûn bêyî fikirîn bê feyde ye; lê fikirîn bêyî fêrbûnê xeternak e." == Konfucyûsîzm wekî dîn == Elementên dînî konfuçyûsîzm têne li [[Asyaya Rojhilat|Rojhilatê Asyayê]] dihewînen, wek bikaranîna têgeha ''Tao'' û perestina bav û kalan. Hêmanên konfuçyûsî di gelek warên heyata civakî de jî belav bûne. Konfuçyûsî yek ji doktrînên din e û ew hevûdu ji hev ferq nakin lê dikarin werin hev kirin. Konfuçyûsî bi daoîzmê re fikra ahengek di navbera ezman, erd û însanîtiyê de parve dike.{{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn li Çînê]] [[Kategorî:Etîka dînî]] 64tywp6onfl2s0o0cvr66jkqpjj62s5 2062106 2062100 2026-06-17T12:31:26Z Kurê Acemî 105128 /* Konfucyûsîzm wekî dîn */ 2062106 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Konfuçyûsîzm (bi [[Zimanê çînî|çînî]]: 儒家思想) têgehek e ji bo [[felsefe]] û ramanên siyasî û dînî yên ku kevneşopiya [[Konfuçyus]] û şagirtên wî dişopînin. Dibistana Konfuçyus li Çînê wekî Rujia (儒家) jî tê zanin ku tê wateya "Dibistana Zanayan". Kelîma nûjen Konfuçyûsîzm ji mîsyonerên xiristiyanî tê ku di sedsala 17an de navê damezrînerê mektebê, 孔子 / 孔夫子 (Kongzi/Kongfuzi), latînîze kirin. Konfuçyus ji aliyê şopînerên xwe ve wekî modelek û îdealek dihat rêzgirtin û hînkirinên wî yên exlaqî û awayê heyata wî wekî mesele tê hesibandin. Konfuçyûsîzm, ligel [[budîzm]] û daoîzmê, yek ji "Sê Hînkirinan" e. Bi sedsalan e ku kultur û civaka çînî şekil daye û tesîrê li ser heyata rojane ya li [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Korê]], [[Singapûr]], [[Viyetnam]] û [[Taywan]]ê kiriye. Ji sedsala 16an û pê ve, hînkirinên wê li [[Ewropa]]yê bi rêya vegotinên mîsyoner Matteo Ricci hatine naskirin. Di sala 1687an de, nivîsên wî ji aliyê Bav Prospero Intorcetta ve bo Latînî hatine wergerandin. == Konfuçyus == {{Gotara bingehîn|Konfuçyus}} Konfuçyus an "Mamoste Kung", di sala 551ê a {{Bz}} de li bajarê [[Qufu]] yê li wîlayeta Luê (魯/鲁) ya Çînê, li parêzgeha [[Shandong]] a îroyîn, bi navê Kong Qiu (孔丘) jidayik bûye. Kurê rêberekî leşkerî bû, ji malbata esilzade ya Kong dihatiye û perwerdehiyek baş wergirtibû. Ji temenê biçûk ve, wî eleqeyek mezin nîşanî kevneşopiyên giyanî yên Çînê da. Konfuçyus wekî mamoste û şêwirmend û carinan wekî wezîrek li wîlayeta Lu xizmet kirî û gelek salan li sirgûnê derbas kiriye. Ji sala 496an a {{Bz}} ve, Konfuçyus 13 salan bi xwendekarên xwe re li seranserê welêt geriya, di nav tiştên din de muzîk û adetên kevnar xwendin. Di vê çaxê de, tê gotin ku ew bi [[Lao Zî]], fîlozofek din ê giring ya Çîna kevnare ku wekî damezrînerê daoîzmê tê hesibandin, re hevdîtin kiriye. Konfuçyus li welatê xwe, bi texmînî di sala 479an a {{Bz}} de miriye. Piştî mirina wî, ew rûmetên dewletê yên herî bilind wergirtiye: * Keyser serdana gorra wî kir. * Peyker li ser rûmeta wî hatin çêkirin. * Rûmeta keyserê çînî lê hat dayîn. * Ew wekî xwedayek tê îdiakirin. Armanca Konfuçyus di hînkirinên wî de ew bû ku pergalên nirxên mîtolojîk û dînî yên împeratoriya feodal a Çînê nû bike. Wî vegera bo erdemên klasîk wekî rêya derketina ji kaosa siyasî û civakî didît. == Kesayetên din ên giring == === Mengzî === Mengzî wekî "zanayê duyem" ê konfuçyûsîzmê tê hesibandin. Mengzî bawer dikir ku evîna însanîtiyê û edalet di xwezaya însanan de xas in. Tenê jîngeh û hest dikarin însanan ji rê derxînin, ji ber vê yekê diviyabû ev taybetmendiyên erênî werin çandin. === Xunzî === Xunzi hînkirinên xwe li ser rêûresman disekinand. Berevajî Mengzî, wî însanan wekî xwezayî xirab didît, ji ber vê yekê ew lazim bûn ku werin terbiyekirin. == Hînkirin == === Pênc exlaqên wê === Exlaqê Konfuçyus li ser wê ramanê ye ku cîhan ji aliyê rêziknameyek ve tê birêvebirin ku bi xwezayî exlaqî ye. Di dilê vê doktrînê de ferdek wekî beşek ji civakê heye. Divê ferdek ji bo bêkêmasîya exlaqî û etîkî hewl bide û, ji bo vê armancê, divê ji hêla pênc exlaqan (五常, wǔ cháng) an jî erdemên bingehîn ve were rêber kirin: * Însanîtî / Xêrxwazî ​​(仁, rén) * Edalet (義 / 义, yì) * Exlaqa rîtuelî (禮 / 礼, lǐ). Ev ne behsa rîtuelên bi wateya rojavayî dike, lêbelê behsa tevgerên resmî dike ku însaneki baş ji hev ferq dike û bingeha rêziknameyek civakî ya fonksiyonel pêk tîne; rîtuel gî warên heyatê rêk dixin, ango ne tenê têkilî û îşên bi însansên din re, lê di eynî çaxê de, bo mesele, rêveberî û tevgerên li hember tiştên bêcan jî. * Aqil (智, zhì) * Dilsozî / Pêbawerî (信, xìn) Hersê erkên civakî jî ji vê yekê têne wergirtin: * Dilsozî (忠, zhōng – “dilsoziya mijaran”) * Dilpakiya hevrêyan (孝, xiào – “guhdarî û rêzgirtin li dêûbavan û bav û kalan”) * Parastina exlaq û adetan (禮 / 礼, lǐ) Ji ber ku konfuçyûsîzm bawer dike ku rêkûpêkî dikare bi rêzgirtina ji bo yên din û rêzgirtina bav û kalan were bidestxistin, di heyata pratîkî de exlaq, adet û dîndariya zarokan giringiyeke pir mezin digire. Ji zarokan dihat hêvîkirin ku rêzgirtina bav û kalan bidomînin, ji ber vê yekê bêzarokbûn wekî bextreşiyeke mezin tê hesibandin. Kombûna hemû fezîletan însanîtiyê rastîn e (çînî: 仁, ''ren''). Ev bi tenê nîşan dide ka kî di nav rêzika damezrandî de bi dilsozî, dadperwerî û durustî tevdigere. Ew kesên ku li gorî exlaq û adetan - ango li gorî rêzikên exlaqê, rêûresm û kevneşopiyê - dijîn û xwe ji bo bav û kalên wan feda dikin, tenê bi vê yekê ber bi baştir ve diguherin. Ev yek tesîrek domînoyê çêdike ku tesîrê li ser însanên din û di dawiyê de li ser tevahiya gerdûnê dike, rêza orîjînal vedigerîne. Di ''Da Xue'' de ku ji Konfuçyus re tê veqetandin, ev rewş wiha tê vegotin: * Eger ez bi awayekî rast tevbigerim, malbat di nav ahengekê de ye. * Dema ku malbat di nav ahengekê de bin, gund jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku gund di nav ahengekê de bin, wîlayetan jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku wîlayetan di nav ahengekê de bin, împeratorî jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku împeratorî di nav ahengekê de bin, kozmos jî di nav ahengekê de ye. Ji ber vê yekê, di hemû kiryarên xwe de, divê însan her gav qenciya hevpar û berjewendiya miletî di hişê xwe de bigirin. === Pênc têkiliyên însanî yên taybet (五倫 / 五伦, Wǔ lún) === Pênc têkiliyên taybet ên însanan felsefeya Konfuçyus pênase dikin: * Bav - Kur * Serwer - Bingehîn * Mêr - Jin * Birayê Mezin - Birayê Biçûk * Heval - Heval Ji perspektîfa Konfuçyus, ev di bingeh de têkiliyên hiyerarşîk ên serdestî û bindestiyê ne. Tenê têkiliya heval-heval dikare wekî têkiliyek di navbera wekhevan de were hesibandin. Ev pênc têkiliyan bi fezîletên xêrxwazî ​​(仁, rén), rastgoyî (義 / 义, yì), û dîndariya zarokî (孝, xiào – "dîndariya zarokî, rêzgirtin") têne pênasekirin. Dîndardariya zarokî bingeha heyata malbatî û dewletê pêk tîne. Ev dîndarî di rêzgirtina tiştên ku mirasgirtî ne de tê îfadekirin. Berevajî têkiliya mêr-jinê, têkiliyên din dikarin di wê çaxê de wekî ku ji zayendê derbas dibin werin dîtin. Jin bi sê têkiliyên guhdariyê ve girêdayî ne: * Wexte ku genç e, guhdariya bavê xwe dike, * wexte ku zewicî ye, guhdariya mêrê xwe dike, * wexte ku jinebî dimîne, guhdariya kurê xwe yê mezin dike. === Maneya xwendinê === Xwendin ji bo têgihîştina rêziknameya bihuşt û însanîtiyê şertek pêşîn e. Lêbelê, fêrbûn divê tenê ramanê temam bike. Konfuçyus gotiye: "Fêrbûn bêyî fikirîn bê feyde ye; lê fikirîn bêyî fêrbûnê xeternak e." == Konfucyûsîzm wekî dîn == Elementên dînî konfuçyûsîzm têne li [[Asyaya Rojhilat|Rojhilatê Asyayê]] dihewînen, wek bikaranîna têgeha ''Tao'' û perestina bav û kalan. Hêmanên konfuçyûsî di gelek warên heyata civakî de jî belav bûne. Konfuçyûsî yek ji doktrînên din e û ew hevûdu ji hev ferq nakin lê dikarin werin hev kirin. Konfuçyûsî bi daoîzmê re fikra ahengek di navbera ezman, erd û însanîtiyê de parve dike. Her du doktrîn jî li ser têkiliyên fonksiyonel ên di navbera astên ferq yên hebûnê de disekinin. Wan herwiha şêwazek organîk a ramanê parve dikin ku tê de her beşek ji tevahîyek berfireh erkên taybetî hene ku bicîh bîne.{{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn li Çînê]] [[Kategorî:Etîka dînî]] a5ne8cgkcxcefzvj5edfzk6q1towg1i 2062135 2062106 2026-06-17T12:39:57Z Kurê Acemî 105128 /* Konfucyûsîzm wekî dîn */ 2062135 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Konfuçyûsîzm (bi [[Zimanê çînî|çînî]]: 儒家思想) têgehek e ji bo [[felsefe]] û ramanên siyasî û dînî yên ku kevneşopiya [[Konfuçyus]] û şagirtên wî dişopînin. Dibistana Konfuçyus li Çînê wekî Rujia (儒家) jî tê zanin ku tê wateya "Dibistana Zanayan". Kelîma nûjen Konfuçyûsîzm ji mîsyonerên xiristiyanî tê ku di sedsala 17an de navê damezrînerê mektebê, 孔子 / 孔夫子 (Kongzi/Kongfuzi), latînîze kirin. Konfuçyus ji aliyê şopînerên xwe ve wekî modelek û îdealek dihat rêzgirtin û hînkirinên wî yên exlaqî û awayê heyata wî wekî mesele tê hesibandin. Konfuçyûsîzm, ligel [[budîzm]] û daoîzmê, yek ji "Sê Hînkirinan" e. Bi sedsalan e ku kultur û civaka çînî şekil daye û tesîrê li ser heyata rojane ya li [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Korê]], [[Singapûr]], [[Viyetnam]] û [[Taywan]]ê kiriye. Ji sedsala 16an û pê ve, hînkirinên wê li [[Ewropa]]yê bi rêya vegotinên mîsyoner Matteo Ricci hatine naskirin. Di sala 1687an de, nivîsên wî ji aliyê Bav Prospero Intorcetta ve bo Latînî hatine wergerandin. == Konfuçyus == {{Gotara bingehîn|Konfuçyus}} Konfuçyus an "Mamoste Kung", di sala 551ê a {{Bz}} de li bajarê [[Qufu]] yê li wîlayeta Luê (魯/鲁) ya Çînê, li parêzgeha [[Shandong]] a îroyîn, bi navê Kong Qiu (孔丘) jidayik bûye. Kurê rêberekî leşkerî bû, ji malbata esilzade ya Kong dihatiye û perwerdehiyek baş wergirtibû. Ji temenê biçûk ve, wî eleqeyek mezin nîşanî kevneşopiyên giyanî yên Çînê da. Konfuçyus wekî mamoste û şêwirmend û carinan wekî wezîrek li wîlayeta Lu xizmet kirî û gelek salan li sirgûnê derbas kiriye. Ji sala 496an a {{Bz}} ve, Konfuçyus 13 salan bi xwendekarên xwe re li seranserê welêt geriya, di nav tiştên din de muzîk û adetên kevnar xwendin. Di vê çaxê de, tê gotin ku ew bi [[Lao Zî]], fîlozofek din ê giring ya Çîna kevnare ku wekî damezrînerê daoîzmê tê hesibandin, re hevdîtin kiriye. Konfuçyus li welatê xwe, bi texmînî di sala 479an a {{Bz}} de miriye. Piştî mirina wî, ew rûmetên dewletê yên herî bilind wergirtiye: * Keyser serdana gorra wî kir. * Peyker li ser rûmeta wî hatin çêkirin. * Rûmeta keyserê çînî lê hat dayîn. * Ew wekî xwedayek tê îdiakirin. Armanca Konfuçyus di hînkirinên wî de ew bû ku pergalên nirxên mîtolojîk û dînî yên împeratoriya feodal a Çînê nû bike. Wî vegera bo erdemên klasîk wekî rêya derketina ji kaosa siyasî û civakî didît. == Kesayetên din ên giring == === Mengzî === Mengzî wekî "zanayê duyem" ê konfuçyûsîzmê tê hesibandin. Mengzî bawer dikir ku evîna însanîtiyê û edalet di xwezaya însanan de xas in. Tenê jîngeh û hest dikarin însanan ji rê derxînin, ji ber vê yekê diviyabû ev taybetmendiyên erênî werin çandin. === Xunzî === Xunzi hînkirinên xwe li ser rêûresman disekinand. Berevajî Mengzî, wî însanan wekî xwezayî xirab didît, ji ber vê yekê ew lazim bûn ku werin terbiyekirin. == Hînkirin == === Pênc exlaqên wê === Exlaqê Konfuçyus li ser wê ramanê ye ku cîhan ji aliyê rêziknameyek ve tê birêvebirin ku bi xwezayî exlaqî ye. Di dilê vê doktrînê de ferdek wekî beşek ji civakê heye. Divê ferdek ji bo bêkêmasîya exlaqî û etîkî hewl bide û, ji bo vê armancê, divê ji hêla pênc exlaqan (五常, wǔ cháng) an jî erdemên bingehîn ve were rêber kirin: * Însanîtî / Xêrxwazî ​​(仁, rén) * Edalet (義 / 义, yì) * Exlaqa rîtuelî (禮 / 礼, lǐ). Ev ne behsa rîtuelên bi wateya rojavayî dike, lêbelê behsa tevgerên resmî dike ku însaneki baş ji hev ferq dike û bingeha rêziknameyek civakî ya fonksiyonel pêk tîne; rîtuel gî warên heyatê rêk dixin, ango ne tenê têkilî û îşên bi însansên din re, lê di eynî çaxê de, bo mesele, rêveberî û tevgerên li hember tiştên bêcan jî. * Aqil (智, zhì) * Dilsozî / Pêbawerî (信, xìn) Hersê erkên civakî jî ji vê yekê têne wergirtin: * Dilsozî (忠, zhōng – “dilsoziya mijaran”) * Dilpakiya hevrêyan (孝, xiào – “guhdarî û rêzgirtin li dêûbavan û bav û kalan”) * Parastina exlaq û adetan (禮 / 礼, lǐ) Ji ber ku konfuçyûsîzm bawer dike ku rêkûpêkî dikare bi rêzgirtina ji bo yên din û rêzgirtina bav û kalan were bidestxistin, di heyata pratîkî de exlaq, adet û dîndariya zarokan giringiyeke pir mezin digire. Ji zarokan dihat hêvîkirin ku rêzgirtina bav û kalan bidomînin, ji ber vê yekê bêzarokbûn wekî bextreşiyeke mezin tê hesibandin. Kombûna hemû fezîletan însanîtiyê rastîn e (çînî: 仁, ''ren''). Ev bi tenê nîşan dide ka kî di nav rêzika damezrandî de bi dilsozî, dadperwerî û durustî tevdigere. Ew kesên ku li gorî exlaq û adetan - ango li gorî rêzikên exlaqê, rêûresm û kevneşopiyê - dijîn û xwe ji bo bav û kalên wan feda dikin, tenê bi vê yekê ber bi baştir ve diguherin. Ev yek tesîrek domînoyê çêdike ku tesîrê li ser însanên din û di dawiyê de li ser tevahiya gerdûnê dike, rêza orîjînal vedigerîne. Di ''Da Xue'' de ku ji Konfuçyus re tê veqetandin, ev rewş wiha tê vegotin: * Eger ez bi awayekî rast tevbigerim, malbat di nav ahengekê de ye. * Dema ku malbat di nav ahengekê de bin, gund jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku gund di nav ahengekê de bin, wîlayetan jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku wîlayetan di nav ahengekê de bin, împeratorî jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku împeratorî di nav ahengekê de bin, kozmos jî di nav ahengekê de ye. Ji ber vê yekê, di hemû kiryarên xwe de, divê însan her gav qenciya hevpar û berjewendiya miletî di hişê xwe de bigirin. === Pênc têkiliyên însanî yên taybet (五倫 / 五伦, Wǔ lún) === Pênc têkiliyên taybet ên însanan felsefeya Konfuçyus pênase dikin: * Bav - Kur * Serwer - Bingehîn * Mêr - Jin * Birayê Mezin - Birayê Biçûk * Heval - Heval Ji perspektîfa Konfuçyus, ev di bingeh de têkiliyên hiyerarşîk ên serdestî û bindestiyê ne. Tenê têkiliya heval-heval dikare wekî têkiliyek di navbera wekhevan de were hesibandin. Ev pênc têkiliyan bi fezîletên xêrxwazî ​​(仁, rén), rastgoyî (義 / 义, yì), û dîndariya zarokî (孝, xiào – "dîndariya zarokî, rêzgirtin") têne pênasekirin. Dîndardariya zarokî bingeha heyata malbatî û dewletê pêk tîne. Ev dîndarî di rêzgirtina tiştên ku mirasgirtî ne de tê îfadekirin. Berevajî têkiliya mêr-jinê, têkiliyên din dikarin di wê çaxê de wekî ku ji zayendê derbas dibin werin dîtin. Jin bi sê têkiliyên guhdariyê ve girêdayî ne: * Wexte ku genç e, guhdariya bavê xwe dike, * wexte ku zewicî ye, guhdariya mêrê xwe dike, * wexte ku jinebî dimîne, guhdariya kurê xwe yê mezin dike. === Maneya xwendinê === Xwendin ji bo têgihîştina rêziknameya bihuşt û însanîtiyê şertek pêşîn e. Lêbelê, fêrbûn divê tenê ramanê temam bike. Konfuçyus gotiye: "Fêrbûn bêyî fikirîn bê feyde ye; lê fikirîn bêyî fêrbûnê xeternak e." == Konfucyûsîzm wekî dîn == Elementên dînî konfuçyûsîzm têne li [[Asyaya Rojhilat|Rojhilatê Asyayê]] dihewînen, wek bikaranîna têgeha ''Tao'' û perestina bav û kalan. Hêmanên konfuçyûsî di gelek warên heyata civakî de jî belav bûne. Konfuçyûsî yek ji doktrînên din e û ew hevûdu ji hev ferq nakin lê dikarin werin hev kirin. Konfuçyûsî bi daoîzmê re fikra ahengek di navbera ezman, erd û însanîtiyê de parve dike. Her du doktrîn jî li ser têkiliyên fonksiyonel ên di navbera astên ferq yên hebûnê de disekinin. Wan herwiha şêwazek organîk a ramanê parve dikin ku tê de her beşek ji tevahîyek berfireh erkên taybetî hene ku bicîh bîne.Tiştê ku Konfuçyusîzmê ji daoîzmê ferq dike, têgeha rêziknameya civakî ye. Ji bo daoîstan, cîhan di ahengek bêkêmasî de ye heya ku civak di her tiştî de rêziknameya xwezayî bişopîne; ji aliyê din ve, konfuçyus bawer dike ku xweza û civak şêwazên rêziknameyê yên bi tevahî ferq dişopînin.{{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn li Çînê]] [[Kategorî:Etîka dînî]] 9t2mzzrsdolpcxj99ngukx2cdmjzobk 2062139 2062135 2026-06-17T12:41:41Z Kurê Acemî 105128 /* Konfucyûsîzm wekî dîn */ 2062139 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Konfuçyûsîzm (bi [[Zimanê çînî|çînî]]: 儒家思想) têgehek e ji bo [[felsefe]] û ramanên siyasî û dînî yên ku kevneşopiya [[Konfuçyus]] û şagirtên wî dişopînin. Dibistana Konfuçyus li Çînê wekî Rujia (儒家) jî tê zanin ku tê wateya "Dibistana Zanayan". Kelîma nûjen Konfuçyûsîzm ji mîsyonerên xiristiyanî tê ku di sedsala 17an de navê damezrînerê mektebê, 孔子 / 孔夫子 (Kongzi/Kongfuzi), latînîze kirin. Konfuçyus ji aliyê şopînerên xwe ve wekî modelek û îdealek dihat rêzgirtin û hînkirinên wî yên exlaqî û awayê heyata wî wekî mesele tê hesibandin. Konfuçyûsîzm, ligel [[budîzm]] û daoîzmê, yek ji "Sê Hînkirinan" e. Bi sedsalan e ku kultur û civaka çînî şekil daye û tesîrê li ser heyata rojane ya li [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Korê]], [[Singapûr]], [[Viyetnam]] û [[Taywan]]ê kiriye. Ji sedsala 16an û pê ve, hînkirinên wê li [[Ewropa]]yê bi rêya vegotinên mîsyoner Matteo Ricci hatine naskirin. Di sala 1687an de, nivîsên wî ji aliyê Bav Prospero Intorcetta ve bo Latînî hatine wergerandin. == Konfuçyus == {{Gotara bingehîn|Konfuçyus}} Konfuçyus an "Mamoste Kung", di sala 551ê a {{Bz}} de li bajarê [[Qufu]] yê li wîlayeta Luê (魯/鲁) ya Çînê, li parêzgeha [[Shandong]] a îroyîn, bi navê Kong Qiu (孔丘) jidayik bûye. Kurê rêberekî leşkerî bû, ji malbata esilzade ya Kong dihatiye û perwerdehiyek baş wergirtibû. Ji temenê biçûk ve, wî eleqeyek mezin nîşanî kevneşopiyên giyanî yên Çînê da. Konfuçyus wekî mamoste û şêwirmend û carinan wekî wezîrek li wîlayeta Lu xizmet kirî û gelek salan li sirgûnê derbas kiriye. Ji sala 496an a {{Bz}} ve, Konfuçyus 13 salan bi xwendekarên xwe re li seranserê welêt geriya, di nav tiştên din de muzîk û adetên kevnar xwendin. Di vê çaxê de, tê gotin ku ew bi [[Lao Zî]], fîlozofek din ê giring ya Çîna kevnare ku wekî damezrînerê daoîzmê tê hesibandin, re hevdîtin kiriye. Konfuçyus li welatê xwe, bi texmînî di sala 479an a {{Bz}} de miriye. Piştî mirina wî, ew rûmetên dewletê yên herî bilind wergirtiye: * Keyser serdana gorra wî kir. * Peyker li ser rûmeta wî hatin çêkirin. * Rûmeta keyserê çînî lê hat dayîn. * Ew wekî xwedayek tê îdiakirin. Armanca Konfuçyus di hînkirinên wî de ew bû ku pergalên nirxên mîtolojîk û dînî yên împeratoriya feodal a Çînê nû bike. Wî vegera bo erdemên klasîk wekî rêya derketina ji kaosa siyasî û civakî didît. == Kesayetên din ên giring == === Mengzî === Mengzî wekî "zanayê duyem" ê konfuçyûsîzmê tê hesibandin. Mengzî bawer dikir ku evîna însanîtiyê û edalet di xwezaya însanan de xas in. Tenê jîngeh û hest dikarin însanan ji rê derxînin, ji ber vê yekê diviyabû ev taybetmendiyên erênî werin çandin. === Xunzî === Xunzi hînkirinên xwe li ser rêûresman disekinand. Berevajî Mengzî, wî însanan wekî xwezayî xirab didît, ji ber vê yekê ew lazim bûn ku werin terbiyekirin. == Hînkirin == === Pênc exlaqên wê === Exlaqê Konfuçyus li ser wê ramanê ye ku cîhan ji aliyê rêziknameyek ve tê birêvebirin ku bi xwezayî exlaqî ye. Di dilê vê doktrînê de ferdek wekî beşek ji civakê heye. Divê ferdek ji bo bêkêmasîya exlaqî û etîkî hewl bide û, ji bo vê armancê, divê ji hêla pênc exlaqan (五常, wǔ cháng) an jî erdemên bingehîn ve were rêber kirin: * Însanîtî / Xêrxwazî ​​(仁, rén) * Edalet (義 / 义, yì) * Exlaqa rîtuelî (禮 / 礼, lǐ). Ev ne behsa rîtuelên bi wateya rojavayî dike, lêbelê behsa tevgerên resmî dike ku însaneki baş ji hev ferq dike û bingeha rêziknameyek civakî ya fonksiyonel pêk tîne; rîtuel gî warên heyatê rêk dixin, ango ne tenê têkilî û îşên bi însansên din re, lê di eynî çaxê de, bo mesele, rêveberî û tevgerên li hember tiştên bêcan jî. * Aqil (智, zhì) * Dilsozî / Pêbawerî (信, xìn) Hersê erkên civakî jî ji vê yekê têne wergirtin: * Dilsozî (忠, zhōng – “dilsoziya mijaran”) * Dilpakiya hevrêyan (孝, xiào – “guhdarî û rêzgirtin li dêûbavan û bav û kalan”) * Parastina exlaq û adetan (禮 / 礼, lǐ) Ji ber ku konfuçyûsîzm bawer dike ku rêkûpêkî dikare bi rêzgirtina ji bo yên din û rêzgirtina bav û kalan were bidestxistin, di heyata pratîkî de exlaq, adet û dîndariya zarokan giringiyeke pir mezin digire. Ji zarokan dihat hêvîkirin ku rêzgirtina bav û kalan bidomînin, ji ber vê yekê bêzarokbûn wekî bextreşiyeke mezin tê hesibandin. Kombûna hemû fezîletan însanîtiyê rastîn e (çînî: 仁, ''ren''). Ev bi tenê nîşan dide ka kî di nav rêzika damezrandî de bi dilsozî, dadperwerî û durustî tevdigere. Ew kesên ku li gorî exlaq û adetan - ango li gorî rêzikên exlaqê, rêûresm û kevneşopiyê - dijîn û xwe ji bo bav û kalên wan feda dikin, tenê bi vê yekê ber bi baştir ve diguherin. Ev yek tesîrek domînoyê çêdike ku tesîrê li ser însanên din û di dawiyê de li ser tevahiya gerdûnê dike, rêza orîjînal vedigerîne. Di ''Da Xue'' de ku ji Konfuçyus re tê veqetandin, ev rewş wiha tê vegotin: * Eger ez bi awayekî rast tevbigerim, malbat di nav ahengekê de ye. * Dema ku malbat di nav ahengekê de bin, gund jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku gund di nav ahengekê de bin, wîlayetan jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku wîlayetan di nav ahengekê de bin, împeratorî jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku împeratorî di nav ahengekê de bin, kozmos jî di nav ahengekê de ye. Ji ber vê yekê, di hemû kiryarên xwe de, divê însan her gav qenciya hevpar û berjewendiya miletî di hişê xwe de bigirin. === Pênc têkiliyên însanî yên taybet (五倫 / 五伦, Wǔ lún) === Pênc têkiliyên taybet ên însanan felsefeya Konfuçyus pênase dikin: * Bav - Kur * Serwer - Bingehîn * Mêr - Jin * Birayê Mezin - Birayê Biçûk * Heval - Heval Ji perspektîfa Konfuçyus, ev di bingeh de têkiliyên hiyerarşîk ên serdestî û bindestiyê ne. Tenê têkiliya heval-heval dikare wekî têkiliyek di navbera wekhevan de were hesibandin. Ev pênc têkiliyan bi fezîletên xêrxwazî ​​(仁, rén), rastgoyî (義 / 义, yì), û dîndariya zarokî (孝, xiào – "dîndariya zarokî, rêzgirtin") têne pênasekirin. Dîndardariya zarokî bingeha heyata malbatî û dewletê pêk tîne. Ev dîndarî di rêzgirtina tiştên ku mirasgirtî ne de tê îfadekirin. Berevajî têkiliya mêr-jinê, têkiliyên din dikarin di wê çaxê de wekî ku ji zayendê derbas dibin werin dîtin. Jin bi sê têkiliyên guhdariyê ve girêdayî ne: * Wexte ku genç e, guhdariya bavê xwe dike, * wexte ku zewicî ye, guhdariya mêrê xwe dike, * wexte ku jinebî dimîne, guhdariya kurê xwe yê mezin dike. === Maneya xwendinê === Xwendin ji bo têgihîştina rêziknameya bihuşt û însanîtiyê şertek pêşîn e. Lêbelê, fêrbûn divê tenê ramanê temam bike. Konfuçyus gotiye: "Fêrbûn bêyî fikirîn bê feyde ye; lê fikirîn bêyî fêrbûnê xeternak e." == Konfucyûsîzm wekî dîn == Elementên dînî konfuçyûsîzm têne li [[Asyaya Rojhilat|Rojhilatê Asyayê]] dihewînen, wek bikaranîna têgeha ''Tao'' û perestina bav û kalan. Hêmanên konfuçyûsî di gelek warên heyata civakî de jî belav bûne. Konfuçyûsî yek ji doktrînên din e û ew hevûdu ji hev ferq nakin lê dikarin werin hev kirin. Konfuçyûsî bi daoîzmê re fikra ahengek di navbera ezman, erd û însanîtiyê de parve dike. Her du doktrîn jî li ser têkiliyên fonksiyonel ên di navbera astên ferq yên hebûnê de disekinin. Wan herwiha şêwazek organîk a ramanê parve dikin ku tê de her beşek ji tevahîyek berfireh erkên taybetî hene ku bicîh bîne.Tiştê ku Konfuçyusîzmê ji daoîzmê ferq dike, têgeha rêziknameya civakî ye. Ji bo daoîstan, cîhan di ahengek bêkêmasî de ye heya ku civak di her tiştî de rêziknameya xwezayî bişopîne; ji aliyê din ve, konfuçyus bawer dike ku xweza û civak şêwazên rêziknameyê yên bi tevahî ferq dişopînin. Giringiya konfuçyusîzma saziyî bi rakirina sîstema azmûnê û guhertinên din ên ku ji hêla modernîteyê ve hatine çêkirin derbeyek giran xwar. Her çend konfuçyusîzm hîn jî tesîrek dike û mamoste bi awayekî rêûresmî tê pîrozkirin jî, bi gelemperî êdî wekî dînek ferqî nayê binavkirin. Statîstîkên di derbarê belavbûna wê ya rastîn de têgihiştinek hindik didin.{{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn li Çînê]] [[Kategorî:Etîka dînî]] 3c32jwoad9s7cmkejg0lhqg17fm19wr 2062144 2062139 2026-06-17T12:45:04Z Kurê Acemî 105128 /* Konfucyûsîzm wekî dîn */ 2062144 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Konfuçyûsîzm (bi [[Zimanê çînî|çînî]]: 儒家思想) têgehek e ji bo [[felsefe]] û ramanên siyasî û dînî yên ku kevneşopiya [[Konfuçyus]] û şagirtên wî dişopînin. Dibistana Konfuçyus li Çînê wekî Rujia (儒家) jî tê zanin ku tê wateya "Dibistana Zanayan". Kelîma nûjen Konfuçyûsîzm ji mîsyonerên xiristiyanî tê ku di sedsala 17an de navê damezrînerê mektebê, 孔子 / 孔夫子 (Kongzi/Kongfuzi), latînîze kirin. Konfuçyus ji aliyê şopînerên xwe ve wekî modelek û îdealek dihat rêzgirtin û hînkirinên wî yên exlaqî û awayê heyata wî wekî mesele tê hesibandin. Konfuçyûsîzm, ligel [[budîzm]] û daoîzmê, yek ji "Sê Hînkirinan" e. Bi sedsalan e ku kultur û civaka çînî şekil daye û tesîrê li ser heyata rojane ya li [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Korê]], [[Singapûr]], [[Viyetnam]] û [[Taywan]]ê kiriye. Ji sedsala 16an û pê ve, hînkirinên wê li [[Ewropa]]yê bi rêya vegotinên mîsyoner Matteo Ricci hatine naskirin. Di sala 1687an de, nivîsên wî ji aliyê Bav Prospero Intorcetta ve bo Latînî hatine wergerandin. == Konfuçyus == {{Gotara bingehîn|Konfuçyus}} Konfuçyus an "Mamoste Kung", di sala 551ê a {{Bz}} de li bajarê [[Qufu]] yê li wîlayeta Luê (魯/鲁) ya Çînê, li parêzgeha [[Shandong]] a îroyîn, bi navê Kong Qiu (孔丘) jidayik bûye. Kurê rêberekî leşkerî bû, ji malbata esilzade ya Kong dihatiye û perwerdehiyek baş wergirtibû. Ji temenê biçûk ve, wî eleqeyek mezin nîşanî kevneşopiyên giyanî yên Çînê da. Konfuçyus wekî mamoste û şêwirmend û carinan wekî wezîrek li wîlayeta Lu xizmet kirî û gelek salan li sirgûnê derbas kiriye. Ji sala 496an a {{Bz}} ve, Konfuçyus 13 salan bi xwendekarên xwe re li seranserê welêt geriya, di nav tiştên din de muzîk û adetên kevnar xwendin. Di vê çaxê de, tê gotin ku ew bi [[Lao Zî]], fîlozofek din ê giring ya Çîna kevnare ku wekî damezrînerê daoîzmê tê hesibandin, re hevdîtin kiriye. Konfuçyus li welatê xwe, bi texmînî di sala 479an a {{Bz}} de miriye. Piştî mirina wî, ew rûmetên dewletê yên herî bilind wergirtiye: * Keyser serdana gorra wî kir. * Peyker li ser rûmeta wî hatin çêkirin. * Rûmeta keyserê çînî lê hat dayîn. * Ew wekî xwedayek tê îdiakirin. Armanca Konfuçyus di hînkirinên wî de ew bû ku pergalên nirxên mîtolojîk û dînî yên împeratoriya feodal a Çînê nû bike. Wî vegera bo erdemên klasîk wekî rêya derketina ji kaosa siyasî û civakî didît. == Kesayetên din ên giring == === Mengzî === Mengzî wekî "zanayê duyem" ê konfuçyûsîzmê tê hesibandin. Mengzî bawer dikir ku evîna însanîtiyê û edalet di xwezaya însanan de xas in. Tenê jîngeh û hest dikarin însanan ji rê derxînin, ji ber vê yekê diviyabû ev taybetmendiyên erênî werin çandin. === Xunzî === Xunzi hînkirinên xwe li ser rêûresman disekinand. Berevajî Mengzî, wî însanan wekî xwezayî xirab didît, ji ber vê yekê ew lazim bûn ku werin terbiyekirin. == Hînkirin == === Pênc exlaqên wê === Exlaqê Konfuçyus li ser wê ramanê ye ku cîhan ji aliyê rêziknameyek ve tê birêvebirin ku bi xwezayî exlaqî ye. Di dilê vê doktrînê de ferdek wekî beşek ji civakê heye. Divê ferdek ji bo bêkêmasîya exlaqî û etîkî hewl bide û, ji bo vê armancê, divê ji hêla pênc exlaqan (五常, wǔ cháng) an jî erdemên bingehîn ve were rêber kirin: * Însanîtî / Xêrxwazî ​​(仁, rén) * Edalet (義 / 义, yì) * Exlaqa rîtuelî (禮 / 礼, lǐ). Ev ne behsa rîtuelên bi wateya rojavayî dike, lêbelê behsa tevgerên resmî dike ku însaneki baş ji hev ferq dike û bingeha rêziknameyek civakî ya fonksiyonel pêk tîne; rîtuel gî warên heyatê rêk dixin, ango ne tenê têkilî û îşên bi însansên din re, lê di eynî çaxê de, bo mesele, rêveberî û tevgerên li hember tiştên bêcan jî. * Aqil (智, zhì) * Dilsozî / Pêbawerî (信, xìn) Hersê erkên civakî jî ji vê yekê têne wergirtin: * Dilsozî (忠, zhōng – “dilsoziya mijaran”) * Dilpakiya hevrêyan (孝, xiào – “guhdarî û rêzgirtin li dêûbavan û bav û kalan”) * Parastina exlaq û adetan (禮 / 礼, lǐ) Ji ber ku konfuçyûsîzm bawer dike ku rêkûpêkî dikare bi rêzgirtina ji bo yên din û rêzgirtina bav û kalan were bidestxistin, di heyata pratîkî de exlaq, adet û dîndariya zarokan giringiyeke pir mezin digire. Ji zarokan dihat hêvîkirin ku rêzgirtina bav û kalan bidomînin, ji ber vê yekê bêzarokbûn wekî bextreşiyeke mezin tê hesibandin. Kombûna hemû fezîletan însanîtiyê rastîn e (çînî: 仁, ''ren''). Ev bi tenê nîşan dide ka kî di nav rêzika damezrandî de bi dilsozî, dadperwerî û durustî tevdigere. Ew kesên ku li gorî exlaq û adetan - ango li gorî rêzikên exlaqê, rêûresm û kevneşopiyê - dijîn û xwe ji bo bav û kalên wan feda dikin, tenê bi vê yekê ber bi baştir ve diguherin. Ev yek tesîrek domînoyê çêdike ku tesîrê li ser însanên din û di dawiyê de li ser tevahiya gerdûnê dike, rêza orîjînal vedigerîne. Di ''Da Xue'' de ku ji Konfuçyus re tê veqetandin, ev rewş wiha tê vegotin: * Eger ez bi awayekî rast tevbigerim, malbat di nav ahengekê de ye. * Dema ku malbat di nav ahengekê de bin, gund jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku gund di nav ahengekê de bin, wîlayetan jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku wîlayetan di nav ahengekê de bin, împeratorî jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku împeratorî di nav ahengekê de bin, kozmos jî di nav ahengekê de ye. Ji ber vê yekê, di hemû kiryarên xwe de, divê însan her gav qenciya hevpar û berjewendiya miletî di hişê xwe de bigirin. === Pênc têkiliyên însanî yên taybet (五倫 / 五伦, Wǔ lún) === Pênc têkiliyên taybet ên însanan felsefeya Konfuçyus pênase dikin: * Bav - Kur * Serwer - Bingehîn * Mêr - Jin * Birayê Mezin - Birayê Biçûk * Heval - Heval Ji perspektîfa Konfuçyus, ev di bingeh de têkiliyên hiyerarşîk ên serdestî û bindestiyê ne. Tenê têkiliya heval-heval dikare wekî têkiliyek di navbera wekhevan de were hesibandin. Ev pênc têkiliyan bi fezîletên xêrxwazî ​​(仁, rén), rastgoyî (義 / 义, yì), û dîndariya zarokî (孝, xiào – "dîndariya zarokî, rêzgirtin") têne pênasekirin. Dîndardariya zarokî bingeha heyata malbatî û dewletê pêk tîne. Ev dîndarî di rêzgirtina tiştên ku mirasgirtî ne de tê îfadekirin. Berevajî têkiliya mêr-jinê, têkiliyên din dikarin di wê çaxê de wekî ku ji zayendê derbas dibin werin dîtin. Jin bi sê têkiliyên guhdariyê ve girêdayî ne: * Wexte ku genç e, guhdariya bavê xwe dike, * wexte ku zewicî ye, guhdariya mêrê xwe dike, * wexte ku jinebî dimîne, guhdariya kurê xwe yê mezin dike. === Maneya xwendinê === Xwendin ji bo têgihîştina rêziknameya bihuşt û însanîtiyê şertek pêşîn e. Lêbelê, fêrbûn divê tenê ramanê temam bike. Konfuçyus gotiye: "Fêrbûn bêyî fikirîn bê feyde ye; lê fikirîn bêyî fêrbûnê xeternak e." == Konfucyûsîzm wekî dîn == Elementên dînî konfuçyûsîzm têne li [[Asyaya Rojhilat|Rojhilatê Asyayê]] dihewînen, wek bikaranîna têgeha ''Tao'' û perestina bav û kalan. Hêmanên konfuçyûsî di gelek warên heyata civakî de jî belav bûne. Konfuçyûsî yek ji doktrînên din e û ew hevûdu ji hev ferq nakin lê dikarin werin hev kirin. Konfuçyûsî bi daoîzmê re fikra ahengek di navbera ezman, erd û însanîtiyê de parve dike. Her du doktrîn jî li ser têkiliyên fonksiyonel ên di navbera astên ferq yên hebûnê de disekinin. Wan herwiha şêwazek organîk a ramanê parve dikin ku tê de her beşek ji tevahîyek berfireh erkên taybetî hene ku bicîh bîne.Tiştê ku Konfuçyusîzmê ji daoîzmê ferq dike, têgeha rêziknameya civakî ye. Ji bo daoîstan, cîhan di ahengek bêkêmasî de ye heya ku civak di her tiştî de rêziknameya xwezayî bişopîne; ji aliyê din ve, konfuçyus bawer dike ku xweza û civak şêwazên rêziknameyê yên bi tevahî ferq dişopînin. Giringiya konfuçyusîzma saziyî bi rakirina sîstema azmûnê û guhertinên din ên ku ji hêla modernîteyê ve hatine çêkirin derbeyek giran xwar. Her çend konfuçyusîzm hîn jî tesîrek dike û mamoste bi awayekî rêûresmî tê pîrozkirin jî, bi gelemperî êdî wekî dînek ferqî nayê binavkirin. Statîstîkên di derbarê belavbûna wê ya rastîn de têgihiştinek hindik didin. Konfuçyûsyenîzm di sala 1995an de li [[Komara Korêyê]] wekî dînê resmî hatiye îlankirin û li wir nêzîkî 10 milyon şopînerên wê hene. Li [[Îndonezya|Îndonezyayê]], konfuçyûsîzm yek ji pênc dînên ku bi resmî tên naskirin e.{{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn li Çînê]] [[Kategorî:Etîka dînî]] nwzbhx8cdbojb0l69gnaj2rmtwy7lt1 2062145 2062144 2026-06-17T12:45:17Z Kurê Acemî 105128 /* Konfucyûsîzm wekî dîn */ 2062145 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Konfuçyûsîzm (bi [[Zimanê çînî|çînî]]: 儒家思想) têgehek e ji bo [[felsefe]] û ramanên siyasî û dînî yên ku kevneşopiya [[Konfuçyus]] û şagirtên wî dişopînin. Dibistana Konfuçyus li Çînê wekî Rujia (儒家) jî tê zanin ku tê wateya "Dibistana Zanayan". Kelîma nûjen Konfuçyûsîzm ji mîsyonerên xiristiyanî tê ku di sedsala 17an de navê damezrînerê mektebê, 孔子 / 孔夫子 (Kongzi/Kongfuzi), latînîze kirin. Konfuçyus ji aliyê şopînerên xwe ve wekî modelek û îdealek dihat rêzgirtin û hînkirinên wî yên exlaqî û awayê heyata wî wekî mesele tê hesibandin. Konfuçyûsîzm, ligel [[budîzm]] û daoîzmê, yek ji "Sê Hînkirinan" e. Bi sedsalan e ku kultur û civaka çînî şekil daye û tesîrê li ser heyata rojane ya li [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Korê]], [[Singapûr]], [[Viyetnam]] û [[Taywan]]ê kiriye. Ji sedsala 16an û pê ve, hînkirinên wê li [[Ewropa]]yê bi rêya vegotinên mîsyoner Matteo Ricci hatine naskirin. Di sala 1687an de, nivîsên wî ji aliyê Bav Prospero Intorcetta ve bo Latînî hatine wergerandin. == Konfuçyus == {{Gotara bingehîn|Konfuçyus}} Konfuçyus an "Mamoste Kung", di sala 551ê a {{Bz}} de li bajarê [[Qufu]] yê li wîlayeta Luê (魯/鲁) ya Çînê, li parêzgeha [[Shandong]] a îroyîn, bi navê Kong Qiu (孔丘) jidayik bûye. Kurê rêberekî leşkerî bû, ji malbata esilzade ya Kong dihatiye û perwerdehiyek baş wergirtibû. Ji temenê biçûk ve, wî eleqeyek mezin nîşanî kevneşopiyên giyanî yên Çînê da. Konfuçyus wekî mamoste û şêwirmend û carinan wekî wezîrek li wîlayeta Lu xizmet kirî û gelek salan li sirgûnê derbas kiriye. Ji sala 496an a {{Bz}} ve, Konfuçyus 13 salan bi xwendekarên xwe re li seranserê welêt geriya, di nav tiştên din de muzîk û adetên kevnar xwendin. Di vê çaxê de, tê gotin ku ew bi [[Lao Zî]], fîlozofek din ê giring ya Çîna kevnare ku wekî damezrînerê daoîzmê tê hesibandin, re hevdîtin kiriye. Konfuçyus li welatê xwe, bi texmînî di sala 479an a {{Bz}} de miriye. Piştî mirina wî, ew rûmetên dewletê yên herî bilind wergirtiye: * Keyser serdana gorra wî kir. * Peyker li ser rûmeta wî hatin çêkirin. * Rûmeta keyserê çînî lê hat dayîn. * Ew wekî xwedayek tê îdiakirin. Armanca Konfuçyus di hînkirinên wî de ew bû ku pergalên nirxên mîtolojîk û dînî yên împeratoriya feodal a Çînê nû bike. Wî vegera bo erdemên klasîk wekî rêya derketina ji kaosa siyasî û civakî didît. == Kesayetên din ên giring == === Mengzî === Mengzî wekî "zanayê duyem" ê konfuçyûsîzmê tê hesibandin. Mengzî bawer dikir ku evîna însanîtiyê û edalet di xwezaya însanan de xas in. Tenê jîngeh û hest dikarin însanan ji rê derxînin, ji ber vê yekê diviyabû ev taybetmendiyên erênî werin çandin. === Xunzî === Xunzi hînkirinên xwe li ser rêûresman disekinand. Berevajî Mengzî, wî însanan wekî xwezayî xirab didît, ji ber vê yekê ew lazim bûn ku werin terbiyekirin. == Hînkirin == === Pênc exlaqên wê === Exlaqê Konfuçyus li ser wê ramanê ye ku cîhan ji aliyê rêziknameyek ve tê birêvebirin ku bi xwezayî exlaqî ye. Di dilê vê doktrînê de ferdek wekî beşek ji civakê heye. Divê ferdek ji bo bêkêmasîya exlaqî û etîkî hewl bide û, ji bo vê armancê, divê ji hêla pênc exlaqan (五常, wǔ cháng) an jî erdemên bingehîn ve were rêber kirin: * Însanîtî / Xêrxwazî ​​(仁, rén) * Edalet (義 / 义, yì) * Exlaqa rîtuelî (禮 / 礼, lǐ). Ev ne behsa rîtuelên bi wateya rojavayî dike, lêbelê behsa tevgerên resmî dike ku însaneki baş ji hev ferq dike û bingeha rêziknameyek civakî ya fonksiyonel pêk tîne; rîtuel gî warên heyatê rêk dixin, ango ne tenê têkilî û îşên bi însansên din re, lê di eynî çaxê de, bo mesele, rêveberî û tevgerên li hember tiştên bêcan jî. * Aqil (智, zhì) * Dilsozî / Pêbawerî (信, xìn) Hersê erkên civakî jî ji vê yekê têne wergirtin: * Dilsozî (忠, zhōng – “dilsoziya mijaran”) * Dilpakiya hevrêyan (孝, xiào – “guhdarî û rêzgirtin li dêûbavan û bav û kalan”) * Parastina exlaq û adetan (禮 / 礼, lǐ) Ji ber ku konfuçyûsîzm bawer dike ku rêkûpêkî dikare bi rêzgirtina ji bo yên din û rêzgirtina bav û kalan were bidestxistin, di heyata pratîkî de exlaq, adet û dîndariya zarokan giringiyeke pir mezin digire. Ji zarokan dihat hêvîkirin ku rêzgirtina bav û kalan bidomînin, ji ber vê yekê bêzarokbûn wekî bextreşiyeke mezin tê hesibandin. Kombûna hemû fezîletan însanîtiyê rastîn e (çînî: 仁, ''ren''). Ev bi tenê nîşan dide ka kî di nav rêzika damezrandî de bi dilsozî, dadperwerî û durustî tevdigere. Ew kesên ku li gorî exlaq û adetan - ango li gorî rêzikên exlaqê, rêûresm û kevneşopiyê - dijîn û xwe ji bo bav û kalên wan feda dikin, tenê bi vê yekê ber bi baştir ve diguherin. Ev yek tesîrek domînoyê çêdike ku tesîrê li ser însanên din û di dawiyê de li ser tevahiya gerdûnê dike, rêza orîjînal vedigerîne. Di ''Da Xue'' de ku ji Konfuçyus re tê veqetandin, ev rewş wiha tê vegotin: * Eger ez bi awayekî rast tevbigerim, malbat di nav ahengekê de ye. * Dema ku malbat di nav ahengekê de bin, gund jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku gund di nav ahengekê de bin, wîlayetan jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku wîlayetan di nav ahengekê de bin, împeratorî jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku împeratorî di nav ahengekê de bin, kozmos jî di nav ahengekê de ye. Ji ber vê yekê, di hemû kiryarên xwe de, divê însan her gav qenciya hevpar û berjewendiya miletî di hişê xwe de bigirin. === Pênc têkiliyên însanî yên taybet (五倫 / 五伦, Wǔ lún) === Pênc têkiliyên taybet ên însanan felsefeya Konfuçyus pênase dikin: * Bav - Kur * Serwer - Bingehîn * Mêr - Jin * Birayê Mezin - Birayê Biçûk * Heval - Heval Ji perspektîfa Konfuçyus, ev di bingeh de têkiliyên hiyerarşîk ên serdestî û bindestiyê ne. Tenê têkiliya heval-heval dikare wekî têkiliyek di navbera wekhevan de were hesibandin. Ev pênc têkiliyan bi fezîletên xêrxwazî ​​(仁, rén), rastgoyî (義 / 义, yì), û dîndariya zarokî (孝, xiào – "dîndariya zarokî, rêzgirtin") têne pênasekirin. Dîndardariya zarokî bingeha heyata malbatî û dewletê pêk tîne. Ev dîndarî di rêzgirtina tiştên ku mirasgirtî ne de tê îfadekirin. Berevajî têkiliya mêr-jinê, têkiliyên din dikarin di wê çaxê de wekî ku ji zayendê derbas dibin werin dîtin. Jin bi sê têkiliyên guhdariyê ve girêdayî ne: * Wexte ku genç e, guhdariya bavê xwe dike, * wexte ku zewicî ye, guhdariya mêrê xwe dike, * wexte ku jinebî dimîne, guhdariya kurê xwe yê mezin dike. === Maneya xwendinê === Xwendin ji bo têgihîştina rêziknameya bihuşt û însanîtiyê şertek pêşîn e. Lêbelê, fêrbûn divê tenê ramanê temam bike. Konfuçyus gotiye: "Fêrbûn bêyî fikirîn bê feyde ye; lê fikirîn bêyî fêrbûnê xeternak e." == Konfucyûsîzm wekî dîn == Elementên dînî konfuçyûsîzm têne li [[Asyaya Rojhilat|Rojhilatê Asyayê]] dihewînen, wek bikaranîna têgeha ''Tao'' û perestina bav û kalan. Hêmanên konfuçyûsî di gelek warên heyata civakî de jî belav bûne. Konfuçyûsî yek ji doktrînên din e û ew hevûdu ji hev ferq nakin lê dikarin werin hev kirin. Konfuçyûsî bi daoîzmê re fikra ahengek di navbera ezman, erd û însanîtiyê de parve dike. Her du doktrîn jî li ser têkiliyên fonksiyonel ên di navbera astên ferq yên hebûnê de disekinin. Wan herwiha şêwazek organîk a ramanê parve dikin ku tê de her beşek ji tevahîyek berfireh erkên taybetî hene ku bicîh bîne.Tiştê ku Konfuçyusîzmê ji daoîzmê ferq dike, têgeha rêziknameya civakî ye. Ji bo daoîstan, cîhan di ahengek bêkêmasî de ye heya ku civak di her tiştî de rêziknameya xwezayî bişopîne; ji aliyê din ve, konfuçyus bawer dike ku xweza û civak şêwazên rêziknameyê yên bi tevahî ferq dişopînin. Giringiya konfuçyusîzma saziyî bi rakirina sîstema azmûnê û guhertinên din ên ku ji hêla modernîteyê ve hatine çêkirin derbeyek giran xwar. Her çend konfuçyusîzm hîn jî tesîrek dike û mamoste bi awayekî rêûresmî tê pîrozkirin jî, bi gelemperî êdî wekî dînek ferqî nayê binavkirin. Statîstîkên di derbarê belavbûna wê ya rastîn de têgihiştinek hindik didin. Konfuçyûsyenîzm di sala 1995an de li [[Komara Korêyê]] wekî dînê resmî hatiye îlankirin û li wir nêzîkî 10 milyon şopînerên wê hene. Li [[Îndonezya|Îndonezyayê]], konfuçyûsîzm yek ji pênc dînên ku bi resmî tên naskirin e. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn li Çînê]] [[Kategorî:Etîka dînî]] sbe2om6cxcl2cjbdsn0pbbjwvzb4g6f 2062146 2062145 2026-06-17T12:45:31Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2062146 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Konfuçyûsîzm (bi [[Zimanê çînî|çînî]]: 儒家思想) têgehek e ji bo [[felsefe]] û ramanên siyasî û dînî yên ku kevneşopiya [[Konfuçyus]] û şagirtên wî dişopînin. Dibistana Konfuçyus li Çînê wekî Rujia (儒家) jî tê zanin ku tê wateya "Dibistana Zanayan". Kelîma nûjen Konfuçyûsîzm ji mîsyonerên xiristiyanî tê ku di sedsala 17an de navê damezrînerê mektebê, 孔子 / 孔夫子 (Kongzi/Kongfuzi), latînîze kirin. Konfuçyus ji aliyê şopînerên xwe ve wekî modelek û îdealek dihat rêzgirtin û hînkirinên wî yên exlaqî û awayê heyata wî wekî mesele tê hesibandin. Konfuçyûsîzm, ligel [[budîzm]] û daoîzmê, yek ji "Sê Hînkirinan" e. Bi sedsalan e ku kultur û civaka çînî şekil daye û tesîrê li ser heyata rojane ya li [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Korê]], [[Singapûr]], [[Viyetnam]] û [[Taywan]]ê kiriye. Ji sedsala 16an û pê ve, hînkirinên wê li [[Ewropa]]yê bi rêya vegotinên mîsyoner Matteo Ricci hatine naskirin. Di sala 1687an de, nivîsên wî ji aliyê Bav Prospero Intorcetta ve bo Latînî hatine wergerandin. == Konfuçyus == {{Gotara bingehîn|Konfuçyus}} Konfuçyus an "Mamoste Kung", di sala 551ê a {{Bz}} de li bajarê [[Qufu]] yê li wîlayeta Luê (魯/鲁) ya Çînê, li parêzgeha [[Shandong]] a îroyîn, bi navê Kong Qiu (孔丘) jidayik bûye. Kurê rêberekî leşkerî bû, ji malbata esilzade ya Kong dihatiye û perwerdehiyek baş wergirtibû. Ji temenê biçûk ve, wî eleqeyek mezin nîşanî kevneşopiyên giyanî yên Çînê da. Konfuçyus wekî mamoste û şêwirmend û carinan wekî wezîrek li wîlayeta Lu xizmet kirî û gelek salan li sirgûnê derbas kiriye. Ji sala 496an a {{Bz}} ve, Konfuçyus 13 salan bi xwendekarên xwe re li seranserê welêt geriya, di nav tiştên din de muzîk û adetên kevnar xwendin. Di vê çaxê de, tê gotin ku ew bi [[Lao Zî]], fîlozofek din ê giring ya Çîna kevnare ku wekî damezrînerê daoîzmê tê hesibandin, re hevdîtin kiriye. Konfuçyus li welatê xwe, bi texmînî di sala 479an a {{Bz}} de miriye. Piştî mirina wî, ew rûmetên dewletê yên herî bilind wergirtiye: * Keyser serdana gorra wî kir. * Peyker li ser rûmeta wî hatin çêkirin. * Rûmeta keyserê çînî lê hat dayîn. * Ew wekî xwedayek tê îdiakirin. Armanca Konfuçyus di hînkirinên wî de ew bû ku pergalên nirxên mîtolojîk û dînî yên împeratoriya feodal a Çînê nû bike. Wî vegera bo erdemên klasîk wekî rêya derketina ji kaosa siyasî û civakî didît. == Kesayetên din ên giring == === Mengzî === Mengzî wekî "zanayê duyem" ê konfuçyûsîzmê tê hesibandin. Mengzî bawer dikir ku evîna însanîtiyê û edalet di xwezaya însanan de xas in. Tenê jîngeh û hest dikarin însanan ji rê derxînin, ji ber vê yekê diviyabû ev taybetmendiyên erênî werin çandin. === Xunzî === Xunzi hînkirinên xwe li ser rêûresman disekinand. Berevajî Mengzî, wî însanan wekî xwezayî xirab didît, ji ber vê yekê ew lazim bûn ku werin terbiyekirin. == Hînkirin == === Pênc exlaqên wê === Exlaqê Konfuçyus li ser wê ramanê ye ku cîhan ji aliyê rêziknameyek ve tê birêvebirin ku bi xwezayî exlaqî ye. Di dilê vê doktrînê de ferdek wekî beşek ji civakê heye. Divê ferdek ji bo bêkêmasîya exlaqî û etîkî hewl bide û, ji bo vê armancê, divê ji hêla pênc exlaqan (五常, wǔ cháng) an jî erdemên bingehîn ve were rêber kirin: * Însanîtî / Xêrxwazî ​​(仁, rén) * Edalet (義 / 义, yì) * Exlaqa rîtuelî (禮 / 礼, lǐ). Ev ne behsa rîtuelên bi wateya rojavayî dike, lêbelê behsa tevgerên resmî dike ku însaneki baş ji hev ferq dike û bingeha rêziknameyek civakî ya fonksiyonel pêk tîne; rîtuel gî warên heyatê rêk dixin, ango ne tenê têkilî û îşên bi însansên din re, lê di eynî çaxê de, bo mesele, rêveberî û tevgerên li hember tiştên bêcan jî. * Aqil (智, zhì) * Dilsozî / Pêbawerî (信, xìn) Hersê erkên civakî jî ji vê yekê têne wergirtin: * Dilsozî (忠, zhōng – “dilsoziya mijaran”) * Dilpakiya hevrêyan (孝, xiào – “guhdarî û rêzgirtin li dêûbavan û bav û kalan”) * Parastina exlaq û adetan (禮 / 礼, lǐ) Ji ber ku konfuçyûsîzm bawer dike ku rêkûpêkî dikare bi rêzgirtina ji bo yên din û rêzgirtina bav û kalan were bidestxistin, di heyata pratîkî de exlaq, adet û dîndariya zarokan giringiyeke pir mezin digire. Ji zarokan dihat hêvîkirin ku rêzgirtina bav û kalan bidomînin, ji ber vê yekê bêzarokbûn wekî bextreşiyeke mezin tê hesibandin. Kombûna hemû fezîletan însanîtiyê rastîn e (çînî: 仁, ''ren''). Ev bi tenê nîşan dide ka kî di nav rêzika damezrandî de bi dilsozî, dadperwerî û durustî tevdigere. Ew kesên ku li gorî exlaq û adetan - ango li gorî rêzikên exlaqê, rêûresm û kevneşopiyê - dijîn û xwe ji bo bav û kalên wan feda dikin, tenê bi vê yekê ber bi baştir ve diguherin. Ev yek tesîrek domînoyê çêdike ku tesîrê li ser însanên din û di dawiyê de li ser tevahiya gerdûnê dike, rêza orîjînal vedigerîne. Di ''Da Xue'' de ku ji Konfuçyus re tê veqetandin, ev rewş wiha tê vegotin: * Eger ez bi awayekî rast tevbigerim, malbat di nav ahengekê de ye. * Dema ku malbat di nav ahengekê de bin, gund jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku gund di nav ahengekê de bin, wîlayetan jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku wîlayetan di nav ahengekê de bin, împeratorî jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku împeratorî di nav ahengekê de bin, kozmos jî di nav ahengekê de ye. Ji ber vê yekê, di hemû kiryarên xwe de, divê însan her gav qenciya hevpar û berjewendiya miletî di hişê xwe de bigirin. === Pênc têkiliyên însanî yên taybet (五倫 / 五伦, Wǔ lún) === Pênc têkiliyên taybet ên însanan felsefeya Konfuçyus pênase dikin: * Bav - Kur * Serwer - Bingehîn * Mêr - Jin * Birayê Mezin - Birayê Biçûk * Heval - Heval Ji perspektîfa Konfuçyus, ev di bingeh de têkiliyên hiyerarşîk ên serdestî û bindestiyê ne. Tenê têkiliya heval-heval dikare wekî têkiliyek di navbera wekhevan de were hesibandin. Ev pênc têkiliyan bi fezîletên xêrxwazî ​​(仁, rén), rastgoyî (義 / 义, yì), û dîndariya zarokî (孝, xiào – "dîndariya zarokî, rêzgirtin") têne pênasekirin. Dîndardariya zarokî bingeha heyata malbatî û dewletê pêk tîne. Ev dîndarî di rêzgirtina tiştên ku mirasgirtî ne de tê îfadekirin. Berevajî têkiliya mêr-jinê, têkiliyên din dikarin di wê çaxê de wekî ku ji zayendê derbas dibin werin dîtin. Jin bi sê têkiliyên guhdariyê ve girêdayî ne: * Wexte ku genç e, guhdariya bavê xwe dike, * wexte ku zewicî ye, guhdariya mêrê xwe dike, * wexte ku jinebî dimîne, guhdariya kurê xwe yê mezin dike. === Maneya xwendinê === Xwendin ji bo têgihîştina rêziknameya bihuşt û însanîtiyê şertek pêşîn e. Lêbelê, fêrbûn divê tenê ramanê temam bike. Konfuçyus gotiye: "Fêrbûn bêyî fikirîn bê feyde ye; lê fikirîn bêyî fêrbûnê xeternak e." == Konfucyûsîzm wekî dîn == Elementên dînî konfuçyûsîzm têne li [[Asyaya Rojhilat|Rojhilatê Asyayê]] dihewînen, wek bikaranîna têgeha ''Tao'' û perestina bav û kalan. Hêmanên konfuçyûsî di gelek warên heyata civakî de jî belav bûne. Konfuçyûsî yek ji doktrînên din e û ew hevûdu ji hev ferq nakin lê dikarin werin hev kirin. Konfuçyûsî bi daoîzmê re fikra ahengek di navbera ezman, erd û însanîtiyê de parve dike. Her du doktrîn jî li ser têkiliyên fonksiyonel ên di navbera astên ferq yên hebûnê de disekinin. Wan herwiha şêwazek organîk a ramanê parve dikin ku tê de her beşek ji tevahîyek berfireh erkên taybetî hene ku bicîh bîne.Tiştê ku Konfuçyusîzmê ji daoîzmê ferq dike, têgeha rêziknameya civakî ye. Ji bo daoîstan, cîhan di ahengek bêkêmasî de ye heya ku civak di her tiştî de rêziknameya xwezayî bişopîne; ji aliyê din ve, konfuçyus bawer dike ku xweza û civak şêwazên rêziknameyê yên bi tevahî ferq dişopînin. Giringiya konfuçyusîzma saziyî bi rakirina sîstema azmûnê û guhertinên din ên ku ji hêla modernîteyê ve hatine çêkirin derbeyek giran xwar. Her çend konfuçyusîzm hîn jî tesîrek dike û mamoste bi awayekî rêûresmî tê pîrozkirin jî, bi gelemperî êdî wekî dînek ferqî nayê binavkirin. Statîstîkên di derbarê belavbûna wê ya rastîn de têgihiştinek hindik didin. Konfuçyûsyenîzm di sala 1995an de li [[Komara Korêyê]] wekî dînê resmî hatiye îlankirin û li wir nêzîkî 10 milyon şopînerên wê hene. Li [[Îndonezya|Îndonezyayê]], konfuçyûsîzm yek ji pênc dînên ku bi resmî tên naskirin e. == Çavkanî == {{Çavkanî}}{{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn li Çînê]] [[Kategorî:Etîka dînî]] fplmke6x4jhgl2nnsauusvh7notusqx 2062147 2062146 2026-06-17T12:45:44Z Kurê Acemî 105128 2062147 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Konfuçyûsîzm (bi [[Zimanê çînî|çînî]]: 儒家思想) têgehek e ji bo [[felsefe]] û ramanên siyasî û dînî yên ku kevneşopiya [[Konfuçyus]] û şagirtên wî dişopînin. Dibistana Konfuçyus li Çînê wekî Rujia (儒家) jî tê zanin ku tê wateya "Dibistana Zanayan". Kelîma nûjen Konfuçyûsîzm ji mîsyonerên xiristiyanî tê ku di sedsala 17an de navê damezrînerê mektebê, 孔子 / 孔夫子 (Kongzi/Kongfuzi), latînîze kirin. Konfuçyus ji aliyê şopînerên xwe ve wekî modelek û îdealek dihat rêzgirtin û hînkirinên wî yên exlaqî û awayê heyata wî wekî mesele tê hesibandin. Konfuçyûsîzm, ligel [[budîzm]] û daoîzmê, yek ji "Sê Hînkirinan" e. Bi sedsalan e ku kultur û civaka çînî şekil daye û tesîrê li ser heyata rojane ya li [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Korê]], [[Singapûr]], [[Viyetnam]] û [[Taywan]]ê kiriye. Ji sedsala 16an û pê ve, hînkirinên wê li [[Ewropa]]yê bi rêya vegotinên mîsyoner Matteo Ricci hatine naskirin. Di sala 1687an de, nivîsên wî ji aliyê Bav Prospero Intorcetta ve bo Latînî hatine wergerandin. == Konfuçyus == {{Gotara bingehîn|Konfuçyus}} Konfuçyus an "Mamoste Kung", di sala 551ê a {{Bz}} de li bajarê [[Qufu]] yê li wîlayeta Luê (魯/鲁) ya Çînê, li parêzgeha [[Shandong]] a îroyîn, bi navê Kong Qiu (孔丘) jidayik bûye. Kurê rêberekî leşkerî bû, ji malbata esilzade ya Kong dihatiye û perwerdehiyek baş wergirtibû. Ji temenê biçûk ve, wî eleqeyek mezin nîşanî kevneşopiyên giyanî yên Çînê da. Konfuçyus wekî mamoste û şêwirmend û carinan wekî wezîrek li wîlayeta Lu xizmet kirî û gelek salan li sirgûnê derbas kiriye. Ji sala 496an a {{Bz}} ve, Konfuçyus 13 salan bi xwendekarên xwe re li seranserê welêt geriya, di nav tiştên din de muzîk û adetên kevnar xwendin. Di vê çaxê de, tê gotin ku ew bi [[Lao Zî]], fîlozofek din ê giring ya Çîna kevnare ku wekî damezrînerê daoîzmê tê hesibandin, re hevdîtin kiriye. Konfuçyus li welatê xwe, bi texmînî di sala 479an a {{Bz}} de miriye. Piştî mirina wî, ew rûmetên dewletê yên herî bilind wergirtiye: * Keyser serdana gorra wî kir. * Peyker li ser rûmeta wî hatin çêkirin. * Rûmeta keyserê çînî lê hat dayîn. * Ew wekî xwedayek tê îdiakirin. Armanca Konfuçyus di hînkirinên wî de ew bû ku pergalên nirxên mîtolojîk û dînî yên împeratoriya feodal a Çînê nû bike. Wî vegera bo erdemên klasîk wekî rêya derketina ji kaosa siyasî û civakî didît. == Kesayetên din ên giring == === Mengzî === Mengzî wekî "zanayê duyem" ê konfuçyûsîzmê tê hesibandin. Mengzî bawer dikir ku evîna însanîtiyê û edalet di xwezaya însanan de xas in. Tenê jîngeh û hest dikarin însanan ji rê derxînin, ji ber vê yekê diviyabû ev taybetmendiyên erênî werin çandin. === Xunzî === Xunzi hînkirinên xwe li ser rêûresman disekinand. Berevajî Mengzî, wî însanan wekî xwezayî xirab didît, ji ber vê yekê ew lazim bûn ku werin terbiyekirin. == Hînkirin == === Pênc exlaqên wê === Exlaqê Konfuçyus li ser wê ramanê ye ku cîhan ji aliyê rêziknameyek ve tê birêvebirin ku bi xwezayî exlaqî ye. Di dilê vê doktrînê de ferdek wekî beşek ji civakê heye. Divê ferdek ji bo bêkêmasîya exlaqî û etîkî hewl bide û, ji bo vê armancê, divê ji hêla pênc exlaqan (五常, wǔ cháng) an jî erdemên bingehîn ve were rêber kirin: * Însanîtî / Xêrxwazî ​​(仁, rén) * Edalet (義 / 义, yì) * Exlaqa rîtuelî (禮 / 礼, lǐ). Ev ne behsa rîtuelên bi wateya rojavayî dike, lêbelê behsa tevgerên resmî dike ku însaneki baş ji hev ferq dike û bingeha rêziknameyek civakî ya fonksiyonel pêk tîne; rîtuel gî warên heyatê rêk dixin, ango ne tenê têkilî û îşên bi însansên din re, lê di eynî çaxê de, bo mesele, rêveberî û tevgerên li hember tiştên bêcan jî. * Aqil (智, zhì) * Dilsozî / Pêbawerî (信, xìn) Hersê erkên civakî jî ji vê yekê têne wergirtin: * Dilsozî (忠, zhōng – “dilsoziya mijaran”) * Dilpakiya hevrêyan (孝, xiào – “guhdarî û rêzgirtin li dêûbavan û bav û kalan”) * Parastina exlaq û adetan (禮 / 礼, lǐ) Ji ber ku konfuçyûsîzm bawer dike ku rêkûpêkî dikare bi rêzgirtina ji bo yên din û rêzgirtina bav û kalan were bidestxistin, di heyata pratîkî de exlaq, adet û dîndariya zarokan giringiyeke pir mezin digire. Ji zarokan dihat hêvîkirin ku rêzgirtina bav û kalan bidomînin, ji ber vê yekê bêzarokbûn wekî bextreşiyeke mezin tê hesibandin. Kombûna hemû fezîletan însanîtiyê rastîn e (çînî: 仁, ''ren''). Ev bi tenê nîşan dide ka kî di nav rêzika damezrandî de bi dilsozî, dadperwerî û durustî tevdigere. Ew kesên ku li gorî exlaq û adetan - ango li gorî rêzikên exlaqê, rêûresm û kevneşopiyê - dijîn û xwe ji bo bav û kalên wan feda dikin, tenê bi vê yekê ber bi baştir ve diguherin. Ev yek tesîrek domînoyê çêdike ku tesîrê li ser însanên din û di dawiyê de li ser tevahiya gerdûnê dike, rêza orîjînal vedigerîne. Di ''Da Xue'' de ku ji Konfuçyus re tê veqetandin, ev rewş wiha tê vegotin: * Eger ez bi awayekî rast tevbigerim, malbat di nav ahengekê de ye. * Dema ku malbat di nav ahengekê de bin, gund jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku gund di nav ahengekê de bin, wîlayetan jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku wîlayetan di nav ahengekê de bin, împeratorî jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku împeratorî di nav ahengekê de bin, kozmos jî di nav ahengekê de ye. Ji ber vê yekê, di hemû kiryarên xwe de, divê însan her gav qenciya hevpar û berjewendiya miletî di hişê xwe de bigirin. === Pênc têkiliyên însanî yên taybet (五倫 / 五伦, Wǔ lún) === Pênc têkiliyên taybet ên însanan felsefeya Konfuçyus pênase dikin: * Bav - Kur * Serwer - Bingehîn * Mêr - Jin * Birayê Mezin - Birayê Biçûk * Heval - Heval Ji perspektîfa Konfuçyus, ev di bingeh de têkiliyên hiyerarşîk ên serdestî û bindestiyê ne. Tenê têkiliya heval-heval dikare wekî têkiliyek di navbera wekhevan de were hesibandin. Ev pênc têkiliyan bi fezîletên xêrxwazî ​​(仁, rén), rastgoyî (義 / 义, yì), û dîndariya zarokî (孝, xiào – "dîndariya zarokî, rêzgirtin") têne pênasekirin. Dîndardariya zarokî bingeha heyata malbatî û dewletê pêk tîne. Ev dîndarî di rêzgirtina tiştên ku mirasgirtî ne de tê îfadekirin. Berevajî têkiliya mêr-jinê, têkiliyên din dikarin di wê çaxê de wekî ku ji zayendê derbas dibin werin dîtin. Jin bi sê têkiliyên guhdariyê ve girêdayî ne: * Wexte ku genç e, guhdariya bavê xwe dike, * wexte ku zewicî ye, guhdariya mêrê xwe dike, * wexte ku jinebî dimîne, guhdariya kurê xwe yê mezin dike. === Maneya xwendinê === Xwendin ji bo têgihîştina rêziknameya bihuşt û însanîtiyê şertek pêşîn e. Lêbelê, fêrbûn divê tenê ramanê temam bike. Konfuçyus gotiye: "Fêrbûn bêyî fikirîn bê feyde ye; lê fikirîn bêyî fêrbûnê xeternak e." == Konfucyûsîzm wekî dîn == Elementên dînî konfuçyûsîzm têne li [[Asyaya Rojhilat|Rojhilatê Asyayê]] dihewînen, wek bikaranîna têgeha ''Tao'' û perestina bav û kalan. Hêmanên konfuçyûsî di gelek warên heyata civakî de jî belav bûne. Konfuçyûsî yek ji doktrînên din e û ew hevûdu ji hev ferq nakin lê dikarin werin hev kirin. Konfuçyûsî bi daoîzmê re fikra ahengek di navbera ezman, erd û însanîtiyê de parve dike. Her du doktrîn jî li ser têkiliyên fonksiyonel ên di navbera astên ferq yên hebûnê de disekinin. Wan herwiha şêwazek organîk a ramanê parve dikin ku tê de her beşek ji tevahîyek berfireh erkên taybetî hene ku bicîh bîne.Tiştê ku Konfuçyusîzmê ji daoîzmê ferq dike, têgeha rêziknameya civakî ye. Ji bo daoîstan, cîhan di ahengek bêkêmasî de ye heya ku civak di her tiştî de rêziknameya xwezayî bişopîne; ji aliyê din ve, konfuçyus bawer dike ku xweza û civak şêwazên rêziknameyê yên bi tevahî ferq dişopînin. Giringiya konfuçyusîzma saziyî bi rakirina sîstema azmûnê û guhertinên din ên ku ji hêla modernîteyê ve hatine çêkirin derbeyek giran xwar. Her çend konfuçyusîzm hîn jî tesîrek dike û mamoste bi awayekî rêûresmî tê pîrozkirin jî, bi gelemperî êdî wekî dînek ferqî nayê binavkirin. Statîstîkên di derbarê belavbûna wê ya rastîn de têgihiştinek hindik didin. Konfuçyûsyenîzm di sala 1995an de li [[Komara Korêyê]] wekî dînê resmî hatiye îlankirin û li wir nêzîkî 10 milyon şopînerên wê hene. Li [[Îndonezya|Îndonezyayê]], konfuçyûsîzm yek ji pênc dînên ku bi resmî tên naskirin e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn li Çînê]] [[Kategorî:Etîka dînî]] 0t1nggkswzjmtij0981f61frdu2awea 2062150 2062147 2026-06-17T12:47:16Z Kurê Acemî 105128 /* Hînkirin */ 2062150 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Konfuçyûsîzm (bi [[Zimanê çînî|çînî]]: 儒家思想) têgehek e ji bo [[felsefe]] û ramanên siyasî û dînî yên ku kevneşopiya [[Konfuçyus]] û şagirtên wî dişopînin. Dibistana Konfuçyus li Çînê wekî Rujia (儒家) jî tê zanin ku tê wateya "Dibistana Zanayan". Kelîma nûjen Konfuçyûsîzm ji mîsyonerên xiristiyanî tê ku di sedsala 17an de navê damezrînerê mektebê, 孔子 / 孔夫子 (Kongzi/Kongfuzi), latînîze kirin. Konfuçyus ji aliyê şopînerên xwe ve wekî modelek û îdealek dihat rêzgirtin û hînkirinên wî yên exlaqî û awayê heyata wî wekî mesele tê hesibandin. Konfuçyûsîzm, ligel [[budîzm]] û daoîzmê, yek ji "Sê Hînkirinan" e. Bi sedsalan e ku kultur û civaka çînî şekil daye û tesîrê li ser heyata rojane ya li [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Korê]], [[Singapûr]], [[Viyetnam]] û [[Taywan]]ê kiriye. Ji sedsala 16an û pê ve, hînkirinên wê li [[Ewropa]]yê bi rêya vegotinên mîsyoner Matteo Ricci hatine naskirin. Di sala 1687an de, nivîsên wî ji aliyê Bav Prospero Intorcetta ve bo Latînî hatine wergerandin. == Konfuçyus == {{Gotara bingehîn|Konfuçyus}} Konfuçyus an "Mamoste Kung", di sala 551ê a {{Bz}} de li bajarê [[Qufu]] yê li wîlayeta Luê (魯/鲁) ya Çînê, li parêzgeha [[Shandong]] a îroyîn, bi navê Kong Qiu (孔丘) jidayik bûye. Kurê rêberekî leşkerî bû, ji malbata esilzade ya Kong dihatiye û perwerdehiyek baş wergirtibû. Ji temenê biçûk ve, wî eleqeyek mezin nîşanî kevneşopiyên giyanî yên Çînê da. Konfuçyus wekî mamoste û şêwirmend û carinan wekî wezîrek li wîlayeta Lu xizmet kirî û gelek salan li sirgûnê derbas kiriye. Ji sala 496an a {{Bz}} ve, Konfuçyus 13 salan bi xwendekarên xwe re li seranserê welêt geriya, di nav tiştên din de muzîk û adetên kevnar xwendin. Di vê çaxê de, tê gotin ku ew bi [[Lao Zî]], fîlozofek din ê giring ya Çîna kevnare ku wekî damezrînerê daoîzmê tê hesibandin, re hevdîtin kiriye. Konfuçyus li welatê xwe, bi texmînî di sala 479an a {{Bz}} de miriye. Piştî mirina wî, ew rûmetên dewletê yên herî bilind wergirtiye: * Keyser serdana gorra wî kir. * Peyker li ser rûmeta wî hatin çêkirin. * Rûmeta keyserê çînî lê hat dayîn. * Ew wekî xwedayek tê îdiakirin. Armanca Konfuçyus di hînkirinên wî de ew bû ku pergalên nirxên mîtolojîk û dînî yên împeratoriya feodal a Çînê nû bike. Wî vegera bo erdemên klasîk wekî rêya derketina ji kaosa siyasî û civakî didît. == Kesayetên din ên giring == === Mengzî === Mengzî wekî "zanayê duyem" ê konfuçyûsîzmê tê hesibandin. Mengzî bawer dikir ku evîna însanîtiyê û edalet di xwezaya însanan de xas in. Tenê jîngeh û hest dikarin însanan ji rê derxînin, ji ber vê yekê diviyabû ev taybetmendiyên erênî werin çandin. === Xunzî === Xunzi hînkirinên xwe li ser rêûresman disekinand. Berevajî Mengzî, wî însanan wekî xwezayî xirab didît, ji ber vê yekê ew lazim bûn ku werin terbiyekirin. == Hînkirin == === Pênc exlaqên wê === Exlaqê Konfuçyus li ser wê ramanê ye ku cîhan ji aliyê rêziknameyek ve tê birêvebirin ku bi xwezayî exlaqî ye. Di dilê vê doktrînê de ferdek wekî beşek ji civakê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav="Nicht Vielwissen sättigt die Seele": Wissen, Erkennen, Bildung, Ausbildung heute ; drittes Symposium der Universität Würzburg |weşanger=Klett |tarîx=1988 |rr=107-108 |isbn=978-3-12-984580-6 |çap=1. Aufl |cih=Stuttgart |paşnavê-edîtor=Böhm |pêşnavê-edîtor=Winfried |series=Würzburger Symposien |paşnavê-edîtor2=Ahrens |pêşnavê-edîtor2=Rüdiger |paşnavê-edîtor3=Julius-Maximilians-Universität Würzburg}}</ref> Divê ferdek ji bo bêkêmasîya exlaqî û etîkî hewl bide û, ji bo vê armancê, divê ji hêla pênc exlaqan (五常, wǔ cháng) an jî erdemên bingehîn ve were rêber kirin: * Însanîtî / Xêrxwazî ​​(仁, rén) * Edalet (義 / 义, yì) * Exlaqa rîtuelî (禮 / 礼, lǐ). Ev ne behsa rîtuelên bi wateya rojavayî dike, lêbelê behsa tevgerên resmî dike ku însaneki baş ji hev ferq dike û bingeha rêziknameyek civakî ya fonksiyonel pêk tîne; rîtuel gî warên heyatê rêk dixin, ango ne tenê têkilî û îşên bi însansên din re, lê di eynî çaxê de, bo mesele, rêveberî û tevgerên li hember tiştên bêcan jî. * Aqil (智, zhì) * Dilsozî / Pêbawerî (信, xìn) Hersê erkên civakî jî ji vê yekê têne wergirtin: * Dilsozî (忠, zhōng – “dilsoziya mijaran”) * Dilpakiya hevrêyan (孝, xiào – “guhdarî û rêzgirtin li dêûbavan û bav û kalan”) * Parastina exlaq û adetan (禮 / 礼, lǐ) Ji ber ku konfuçyûsîzm bawer dike ku rêkûpêkî dikare bi rêzgirtina ji bo yên din û rêzgirtina bav û kalan were bidestxistin, di heyata pratîkî de exlaq, adet û dîndariya zarokan giringiyeke pir mezin digire. Ji zarokan dihat hêvîkirin ku rêzgirtina bav û kalan bidomînin, ji ber vê yekê bêzarokbûn wekî bextreşiyeke mezin tê hesibandin. Kombûna hemû fezîletan însanîtiyê rastîn e (çînî: 仁, ''ren''). Ev bi tenê nîşan dide ka kî di nav rêzika damezrandî de bi dilsozî, dadperwerî û durustî tevdigere. Ew kesên ku li gorî exlaq û adetan - ango li gorî rêzikên exlaqê, rêûresm û kevneşopiyê - dijîn û xwe ji bo bav û kalên wan feda dikin, tenê bi vê yekê ber bi baştir ve diguherin. Ev yek tesîrek domînoyê çêdike ku tesîrê li ser însanên din û di dawiyê de li ser tevahiya gerdûnê dike, rêza orîjînal vedigerîne. Di ''Da Xue'' de ku ji Konfuçyus re tê veqetandin, ev rewş wiha tê vegotin: * Eger ez bi awayekî rast tevbigerim, malbat di nav ahengekê de ye. * Dema ku malbat di nav ahengekê de bin, gund jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku gund di nav ahengekê de bin, wîlayetan jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku wîlayetan di nav ahengekê de bin, împeratorî jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku împeratorî di nav ahengekê de bin, kozmos jî di nav ahengekê de ye. Ji ber vê yekê, di hemû kiryarên xwe de, divê însan her gav qenciya hevpar û berjewendiya miletî di hişê xwe de bigirin. === Pênc têkiliyên însanî yên taybet (五倫 / 五伦, Wǔ lún) === Pênc têkiliyên taybet ên însanan felsefeya Konfuçyus pênase dikin: * Bav - Kur * Serwer - Bingehîn * Mêr - Jin * Birayê Mezin - Birayê Biçûk * Heval - Heval Ji perspektîfa Konfuçyus, ev di bingeh de têkiliyên hiyerarşîk ên serdestî û bindestiyê ne. Tenê têkiliya heval-heval dikare wekî têkiliyek di navbera wekhevan de were hesibandin. Ev pênc têkiliyan bi fezîletên xêrxwazî ​​(仁, rén), rastgoyî (義 / 义, yì), û dîndariya zarokî (孝, xiào – "dîndariya zarokî, rêzgirtin") têne pênasekirin. Dîndardariya zarokî bingeha heyata malbatî û dewletê pêk tîne. Ev dîndarî di rêzgirtina tiştên ku mirasgirtî ne de tê îfadekirin. Berevajî têkiliya mêr-jinê, têkiliyên din dikarin di wê çaxê de wekî ku ji zayendê derbas dibin werin dîtin. Jin bi sê têkiliyên guhdariyê ve girêdayî ne: * Wexte ku genç e, guhdariya bavê xwe dike, * wexte ku zewicî ye, guhdariya mêrê xwe dike, * wexte ku jinebî dimîne, guhdariya kurê xwe yê mezin dike. === Maneya xwendinê === Xwendin ji bo têgihîştina rêziknameya bihuşt û însanîtiyê şertek pêşîn e. Lêbelê, fêrbûn divê tenê ramanê temam bike. Konfuçyus gotiye: "Fêrbûn bêyî fikirîn bê feyde ye; lê fikirîn bêyî fêrbûnê xeternak e." == Konfucyûsîzm wekî dîn == Elementên dînî konfuçyûsîzm têne li [[Asyaya Rojhilat|Rojhilatê Asyayê]] dihewînen, wek bikaranîna têgeha ''Tao'' û perestina bav û kalan. Hêmanên konfuçyûsî di gelek warên heyata civakî de jî belav bûne. Konfuçyûsî yek ji doktrînên din e û ew hevûdu ji hev ferq nakin lê dikarin werin hev kirin. Konfuçyûsî bi daoîzmê re fikra ahengek di navbera ezman, erd û însanîtiyê de parve dike. Her du doktrîn jî li ser têkiliyên fonksiyonel ên di navbera astên ferq yên hebûnê de disekinin. Wan herwiha şêwazek organîk a ramanê parve dikin ku tê de her beşek ji tevahîyek berfireh erkên taybetî hene ku bicîh bîne.Tiştê ku Konfuçyusîzmê ji daoîzmê ferq dike, têgeha rêziknameya civakî ye. Ji bo daoîstan, cîhan di ahengek bêkêmasî de ye heya ku civak di her tiştî de rêziknameya xwezayî bişopîne; ji aliyê din ve, konfuçyus bawer dike ku xweza û civak şêwazên rêziknameyê yên bi tevahî ferq dişopînin. Giringiya konfuçyusîzma saziyî bi rakirina sîstema azmûnê û guhertinên din ên ku ji hêla modernîteyê ve hatine çêkirin derbeyek giran xwar. Her çend konfuçyusîzm hîn jî tesîrek dike û mamoste bi awayekî rêûresmî tê pîrozkirin jî, bi gelemperî êdî wekî dînek ferqî nayê binavkirin. Statîstîkên di derbarê belavbûna wê ya rastîn de têgihiştinek hindik didin. Konfuçyûsyenîzm di sala 1995an de li [[Komara Korêyê]] wekî dînê resmî hatiye îlankirin û li wir nêzîkî 10 milyon şopînerên wê hene. Li [[Îndonezya|Îndonezyayê]], konfuçyûsîzm yek ji pênc dînên ku bi resmî tên naskirin e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn li Çînê]] [[Kategorî:Etîka dînî]] ir8od7h2xbdq1h1vwsqk7dtacr3pshi 2062152 2062150 2026-06-17T12:48:20Z Kurê Acemî 105128 /* Konfucyûsîzm wekî dîn */ 2062152 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Konfuçyûsîzm (bi [[Zimanê çînî|çînî]]: 儒家思想) têgehek e ji bo [[felsefe]] û ramanên siyasî û dînî yên ku kevneşopiya [[Konfuçyus]] û şagirtên wî dişopînin. Dibistana Konfuçyus li Çînê wekî Rujia (儒家) jî tê zanin ku tê wateya "Dibistana Zanayan". Kelîma nûjen Konfuçyûsîzm ji mîsyonerên xiristiyanî tê ku di sedsala 17an de navê damezrînerê mektebê, 孔子 / 孔夫子 (Kongzi/Kongfuzi), latînîze kirin. Konfuçyus ji aliyê şopînerên xwe ve wekî modelek û îdealek dihat rêzgirtin û hînkirinên wî yên exlaqî û awayê heyata wî wekî mesele tê hesibandin. Konfuçyûsîzm, ligel [[budîzm]] û daoîzmê, yek ji "Sê Hînkirinan" e. Bi sedsalan e ku kultur û civaka çînî şekil daye û tesîrê li ser heyata rojane ya li [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Korê]], [[Singapûr]], [[Viyetnam]] û [[Taywan]]ê kiriye. Ji sedsala 16an û pê ve, hînkirinên wê li [[Ewropa]]yê bi rêya vegotinên mîsyoner Matteo Ricci hatine naskirin. Di sala 1687an de, nivîsên wî ji aliyê Bav Prospero Intorcetta ve bo Latînî hatine wergerandin. == Konfuçyus == {{Gotara bingehîn|Konfuçyus}} Konfuçyus an "Mamoste Kung", di sala 551ê a {{Bz}} de li bajarê [[Qufu]] yê li wîlayeta Luê (魯/鲁) ya Çînê, li parêzgeha [[Shandong]] a îroyîn, bi navê Kong Qiu (孔丘) jidayik bûye. Kurê rêberekî leşkerî bû, ji malbata esilzade ya Kong dihatiye û perwerdehiyek baş wergirtibû. Ji temenê biçûk ve, wî eleqeyek mezin nîşanî kevneşopiyên giyanî yên Çînê da. Konfuçyus wekî mamoste û şêwirmend û carinan wekî wezîrek li wîlayeta Lu xizmet kirî û gelek salan li sirgûnê derbas kiriye. Ji sala 496an a {{Bz}} ve, Konfuçyus 13 salan bi xwendekarên xwe re li seranserê welêt geriya, di nav tiştên din de muzîk û adetên kevnar xwendin. Di vê çaxê de, tê gotin ku ew bi [[Lao Zî]], fîlozofek din ê giring ya Çîna kevnare ku wekî damezrînerê daoîzmê tê hesibandin, re hevdîtin kiriye. Konfuçyus li welatê xwe, bi texmînî di sala 479an a {{Bz}} de miriye. Piştî mirina wî, ew rûmetên dewletê yên herî bilind wergirtiye: * Keyser serdana gorra wî kir. * Peyker li ser rûmeta wî hatin çêkirin. * Rûmeta keyserê çînî lê hat dayîn. * Ew wekî xwedayek tê îdiakirin. Armanca Konfuçyus di hînkirinên wî de ew bû ku pergalên nirxên mîtolojîk û dînî yên împeratoriya feodal a Çînê nû bike. Wî vegera bo erdemên klasîk wekî rêya derketina ji kaosa siyasî û civakî didît. == Kesayetên din ên giring == === Mengzî === Mengzî wekî "zanayê duyem" ê konfuçyûsîzmê tê hesibandin. Mengzî bawer dikir ku evîna însanîtiyê û edalet di xwezaya însanan de xas in. Tenê jîngeh û hest dikarin însanan ji rê derxînin, ji ber vê yekê diviyabû ev taybetmendiyên erênî werin çandin. === Xunzî === Xunzi hînkirinên xwe li ser rêûresman disekinand. Berevajî Mengzî, wî însanan wekî xwezayî xirab didît, ji ber vê yekê ew lazim bûn ku werin terbiyekirin. == Hînkirin == === Pênc exlaqên wê === Exlaqê Konfuçyus li ser wê ramanê ye ku cîhan ji aliyê rêziknameyek ve tê birêvebirin ku bi xwezayî exlaqî ye. Di dilê vê doktrînê de ferdek wekî beşek ji civakê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav="Nicht Vielwissen sättigt die Seele": Wissen, Erkennen, Bildung, Ausbildung heute ; drittes Symposium der Universität Würzburg |weşanger=Klett |tarîx=1988 |rr=107-108 |isbn=978-3-12-984580-6 |çap=1. Aufl |cih=Stuttgart |paşnavê-edîtor=Böhm |pêşnavê-edîtor=Winfried |series=Würzburger Symposien |paşnavê-edîtor2=Ahrens |pêşnavê-edîtor2=Rüdiger |paşnavê-edîtor3=Julius-Maximilians-Universität Würzburg}}</ref> Divê ferdek ji bo bêkêmasîya exlaqî û etîkî hewl bide û, ji bo vê armancê, divê ji hêla pênc exlaqan (五常, wǔ cháng) an jî erdemên bingehîn ve were rêber kirin: * Însanîtî / Xêrxwazî ​​(仁, rén) * Edalet (義 / 义, yì) * Exlaqa rîtuelî (禮 / 礼, lǐ). Ev ne behsa rîtuelên bi wateya rojavayî dike, lêbelê behsa tevgerên resmî dike ku însaneki baş ji hev ferq dike û bingeha rêziknameyek civakî ya fonksiyonel pêk tîne; rîtuel gî warên heyatê rêk dixin, ango ne tenê têkilî û îşên bi însansên din re, lê di eynî çaxê de, bo mesele, rêveberî û tevgerên li hember tiştên bêcan jî. * Aqil (智, zhì) * Dilsozî / Pêbawerî (信, xìn) Hersê erkên civakî jî ji vê yekê têne wergirtin: * Dilsozî (忠, zhōng – “dilsoziya mijaran”) * Dilpakiya hevrêyan (孝, xiào – “guhdarî û rêzgirtin li dêûbavan û bav û kalan”) * Parastina exlaq û adetan (禮 / 礼, lǐ) Ji ber ku konfuçyûsîzm bawer dike ku rêkûpêkî dikare bi rêzgirtina ji bo yên din û rêzgirtina bav û kalan were bidestxistin, di heyata pratîkî de exlaq, adet û dîndariya zarokan giringiyeke pir mezin digire. Ji zarokan dihat hêvîkirin ku rêzgirtina bav û kalan bidomînin, ji ber vê yekê bêzarokbûn wekî bextreşiyeke mezin tê hesibandin. Kombûna hemû fezîletan însanîtiyê rastîn e (çînî: 仁, ''ren''). Ev bi tenê nîşan dide ka kî di nav rêzika damezrandî de bi dilsozî, dadperwerî û durustî tevdigere. Ew kesên ku li gorî exlaq û adetan - ango li gorî rêzikên exlaqê, rêûresm û kevneşopiyê - dijîn û xwe ji bo bav û kalên wan feda dikin, tenê bi vê yekê ber bi baştir ve diguherin. Ev yek tesîrek domînoyê çêdike ku tesîrê li ser însanên din û di dawiyê de li ser tevahiya gerdûnê dike, rêza orîjînal vedigerîne. Di ''Da Xue'' de ku ji Konfuçyus re tê veqetandin, ev rewş wiha tê vegotin: * Eger ez bi awayekî rast tevbigerim, malbat di nav ahengekê de ye. * Dema ku malbat di nav ahengekê de bin, gund jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku gund di nav ahengekê de bin, wîlayetan jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku wîlayetan di nav ahengekê de bin, împeratorî jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku împeratorî di nav ahengekê de bin, kozmos jî di nav ahengekê de ye. Ji ber vê yekê, di hemû kiryarên xwe de, divê însan her gav qenciya hevpar û berjewendiya miletî di hişê xwe de bigirin. === Pênc têkiliyên însanî yên taybet (五倫 / 五伦, Wǔ lún) === Pênc têkiliyên taybet ên însanan felsefeya Konfuçyus pênase dikin: * Bav - Kur * Serwer - Bingehîn * Mêr - Jin * Birayê Mezin - Birayê Biçûk * Heval - Heval Ji perspektîfa Konfuçyus, ev di bingeh de têkiliyên hiyerarşîk ên serdestî û bindestiyê ne. Tenê têkiliya heval-heval dikare wekî têkiliyek di navbera wekhevan de were hesibandin. Ev pênc têkiliyan bi fezîletên xêrxwazî ​​(仁, rén), rastgoyî (義 / 义, yì), û dîndariya zarokî (孝, xiào – "dîndariya zarokî, rêzgirtin") têne pênasekirin. Dîndardariya zarokî bingeha heyata malbatî û dewletê pêk tîne. Ev dîndarî di rêzgirtina tiştên ku mirasgirtî ne de tê îfadekirin. Berevajî têkiliya mêr-jinê, têkiliyên din dikarin di wê çaxê de wekî ku ji zayendê derbas dibin werin dîtin. Jin bi sê têkiliyên guhdariyê ve girêdayî ne: * Wexte ku genç e, guhdariya bavê xwe dike, * wexte ku zewicî ye, guhdariya mêrê xwe dike, * wexte ku jinebî dimîne, guhdariya kurê xwe yê mezin dike. === Maneya xwendinê === Xwendin ji bo têgihîştina rêziknameya bihuşt û însanîtiyê şertek pêşîn e. Lêbelê, fêrbûn divê tenê ramanê temam bike. Konfuçyus gotiye: "Fêrbûn bêyî fikirîn bê feyde ye; lê fikirîn bêyî fêrbûnê xeternak e." == Konfucyûsîzm wekî dîn == Elementên dînî konfuçyûsîzm têne li [[Asyaya Rojhilat|Rojhilatê Asyayê]] dihewînen, wek bikaranîna têgeha ''Tao'' û perestina bav û kalan. Hêmanên konfuçyûsî di gelek warên heyata civakî de jî belav bûne. Konfuçyûsî yek ji doktrînên din e û ew hevûdu ji hev ferq nakin lê dikarin werin hev kirin. Konfuçyûsî bi daoîzmê re fikra ahengek di navbera ezman, erd û însanîtiyê de parve dike. Her du doktrîn jî li ser têkiliyên fonksiyonel ên di navbera astên ferq yên hebûnê de disekinin. Wan herwiha şêwazek organîk a ramanê parve dikin ku tê de her beşek ji tevahîyek berfireh erkên taybetî hene ku bicîh bîne.Tiştê ku Konfuçyusîzmê ji daoîzmê ferq dike, têgeha rêziknameya civakî ye. Ji bo daoîstan, cîhan di ahengek bêkêmasî de ye heya ku civak di her tiştî de rêziknameya xwezayî bişopîne; ji aliyê din ve, konfuçyus bawer dike ku xweza û civak şêwazên rêziknameyê yên bi tevahî ferq dişopînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daoismus: Chinas indigene Religion :Lehren, Praktiken, Wirkungen |paşnav=Wagner |pêşnav=Hans-Günter |weşanger=Origo Verlag |tarîx=2025 |rr=430 |isbn=978-3-282-00214-6 |cih=Bern}}</ref> Giringiya konfuçyusîzma saziyî bi rakirina sîstema azmûnê û guhertinên din ên ku ji hêla modernîteyê ve hatine çêkirin derbeyek giran xwar. Her çend konfuçyusîzm hîn jî tesîrek dike û mamoste bi awayekî rêûresmî tê pîrozkirin jî, bi gelemperî êdî wekî dînek ferqî nayê binavkirin. Statîstîkên di derbarê belavbûna wê ya rastîn de têgihiştinek hindik didin. Konfuçyûsyenîzm di sala 1995an de li [[Komara Korêyê]] wekî dînê resmî hatiye îlankirin û li wir nêzîkî 10 milyon şopînerên wê hene. Li [[Îndonezya|Îndonezyayê]], konfuçyûsîzm yek ji pênc dînên ku bi resmî tên naskirin e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn li Çînê]] [[Kategorî:Etîka dînî]] 5st6idzrzj26han2521ivs3c83nwy6e 2062154 2062152 2026-06-17T12:49:01Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062154 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Konfuçyûsîzm (bi [[Zimanê çînî|çînî]]: 儒家思想) têgehek e ji bo [[felsefe]] û ramanên siyasî û dînî yên ku kevneşopiya [[Konfuçyus]] û şagirtên wî dişopînin. Dibistana Konfuçyus li Çînê wekî Rujia (儒家) jî tê zanin ku tê wateya "Dibistana Zanayan". Kelîma nûjen Konfuçyûsîzm ji mîsyonerên xiristiyanî tê ku di sedsala 17an de navê damezrînerê mektebê, 孔子 / 孔夫子 (Kongzi/Kongfuzi), latînîze kirin.<ref>{{Cite book |title=The Five "Confucian" Classics |last=Nylan |first=Michael |author-link=Michael Nylan |publisher=Yale University Press |date=1 October 2008 |page=23 |isbn=978-0-300-13033-1 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=KykM1DhBxd8C |access-date=12 March 2022}}</ref> Konfuçyus ji aliyê şopînerên xwe ve wekî modelek û îdealek dihat rêzgirtin û hînkirinên wî yên exlaqî û awayê heyata wî wekî mesele tê hesibandin. Konfuçyûsîzm, ligel [[budîzm]] û daoîzmê, yek ji "Sê Hînkirinan" e. Bi sedsalan e ku kultur û civaka çînî şekil daye û tesîrê li ser heyata rojane ya li [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Korê]], [[Singapûr]], [[Viyetnam]] û [[Taywan]]ê kiriye. Ji sedsala 16an û pê ve, hînkirinên wê li [[Ewropa]]yê bi rêya vegotinên mîsyoner Matteo Ricci hatine naskirin. Di sala 1687an de, nivîsên wî ji aliyê Bav Prospero Intorcetta ve bo Latînî hatine wergerandin. == Konfuçyus == {{Gotara bingehîn|Konfuçyus}} Konfuçyus an "Mamoste Kung", di sala 551ê a {{Bz}} de li bajarê [[Qufu]] yê li wîlayeta Luê (魯/鲁) ya Çînê, li parêzgeha [[Shandong]] a îroyîn, bi navê Kong Qiu (孔丘) jidayik bûye. Kurê rêberekî leşkerî bû, ji malbata esilzade ya Kong dihatiye û perwerdehiyek baş wergirtibû. Ji temenê biçûk ve, wî eleqeyek mezin nîşanî kevneşopiyên giyanî yên Çînê da. Konfuçyus wekî mamoste û şêwirmend û carinan wekî wezîrek li wîlayeta Lu xizmet kirî û gelek salan li sirgûnê derbas kiriye. Ji sala 496an a {{Bz}} ve, Konfuçyus 13 salan bi xwendekarên xwe re li seranserê welêt geriya, di nav tiştên din de muzîk û adetên kevnar xwendin. Di vê çaxê de, tê gotin ku ew bi [[Lao Zî]], fîlozofek din ê giring ya Çîna kevnare ku wekî damezrînerê daoîzmê tê hesibandin, re hevdîtin kiriye. Konfuçyus li welatê xwe, bi texmînî di sala 479an a {{Bz}} de miriye. Piştî mirina wî, ew rûmetên dewletê yên herî bilind wergirtiye: * Keyser serdana gorra wî kir. * Peyker li ser rûmeta wî hatin çêkirin. * Rûmeta keyserê çînî lê hat dayîn. * Ew wekî xwedayek tê îdiakirin. Armanca Konfuçyus di hînkirinên wî de ew bû ku pergalên nirxên mîtolojîk û dînî yên împeratoriya feodal a Çînê nû bike. Wî vegera bo erdemên klasîk wekî rêya derketina ji kaosa siyasî û civakî didît. == Kesayetên din ên giring == === Mengzî === Mengzî wekî "zanayê duyem" ê konfuçyûsîzmê tê hesibandin. Mengzî bawer dikir ku evîna însanîtiyê û edalet di xwezaya însanan de xas in. Tenê jîngeh û hest dikarin însanan ji rê derxînin, ji ber vê yekê diviyabû ev taybetmendiyên erênî werin çandin. === Xunzî === Xunzi hînkirinên xwe li ser rêûresman disekinand. Berevajî Mengzî, wî însanan wekî xwezayî xirab didît, ji ber vê yekê ew lazim bûn ku werin terbiyekirin. == Hînkirin == === Pênc exlaqên wê === Exlaqê Konfuçyus li ser wê ramanê ye ku cîhan ji aliyê rêziknameyek ve tê birêvebirin ku bi xwezayî exlaqî ye. Di dilê vê doktrînê de ferdek wekî beşek ji civakê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav="Nicht Vielwissen sättigt die Seele": Wissen, Erkennen, Bildung, Ausbildung heute ; drittes Symposium der Universität Würzburg |weşanger=Klett |tarîx=1988 |rr=107-108 |isbn=978-3-12-984580-6 |çap=1. Aufl |cih=Stuttgart |paşnavê-edîtor=Böhm |pêşnavê-edîtor=Winfried |series=Würzburger Symposien |paşnavê-edîtor2=Ahrens |pêşnavê-edîtor2=Rüdiger |paşnavê-edîtor3=Julius-Maximilians-Universität Würzburg}}</ref> Divê ferdek ji bo bêkêmasîya exlaqî û etîkî hewl bide û, ji bo vê armancê, divê ji hêla pênc exlaqan (五常, wǔ cháng) an jî erdemên bingehîn ve were rêber kirin: * Însanîtî / Xêrxwazî ​​(仁, rén) * Edalet (義 / 义, yì) * Exlaqa rîtuelî (禮 / 礼, lǐ). Ev ne behsa rîtuelên bi wateya rojavayî dike, lêbelê behsa tevgerên resmî dike ku însaneki baş ji hev ferq dike û bingeha rêziknameyek civakî ya fonksiyonel pêk tîne; rîtuel gî warên heyatê rêk dixin, ango ne tenê têkilî û îşên bi însansên din re, lê di eynî çaxê de, bo mesele, rêveberî û tevgerên li hember tiştên bêcan jî. * Aqil (智, zhì) * Dilsozî / Pêbawerî (信, xìn) Hersê erkên civakî jî ji vê yekê têne wergirtin: * Dilsozî (忠, zhōng – “dilsoziya mijaran”) * Dilpakiya hevrêyan (孝, xiào – “guhdarî û rêzgirtin li dêûbavan û bav û kalan”) * Parastina exlaq û adetan (禮 / 礼, lǐ) Ji ber ku konfuçyûsîzm bawer dike ku rêkûpêkî dikare bi rêzgirtina ji bo yên din û rêzgirtina bav û kalan were bidestxistin, di heyata pratîkî de exlaq, adet û dîndariya zarokan giringiyeke pir mezin digire. Ji zarokan dihat hêvîkirin ku rêzgirtina bav û kalan bidomînin, ji ber vê yekê bêzarokbûn wekî bextreşiyeke mezin tê hesibandin. Kombûna hemû fezîletan însanîtiyê rastîn e (çînî: 仁, ''ren''). Ev bi tenê nîşan dide ka kî di nav rêzika damezrandî de bi dilsozî, dadperwerî û durustî tevdigere. Ew kesên ku li gorî exlaq û adetan - ango li gorî rêzikên exlaqê, rêûresm û kevneşopiyê - dijîn û xwe ji bo bav û kalên wan feda dikin, tenê bi vê yekê ber bi baştir ve diguherin. Ev yek tesîrek domînoyê çêdike ku tesîrê li ser însanên din û di dawiyê de li ser tevahiya gerdûnê dike, rêza orîjînal vedigerîne. Di ''Da Xue'' de ku ji Konfuçyus re tê veqetandin, ev rewş wiha tê vegotin: * Eger ez bi awayekî rast tevbigerim, malbat di nav ahengekê de ye. * Dema ku malbat di nav ahengekê de bin, gund jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku gund di nav ahengekê de bin, wîlayetan jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku wîlayetan di nav ahengekê de bin, împeratorî jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku împeratorî di nav ahengekê de bin, kozmos jî di nav ahengekê de ye. Ji ber vê yekê, di hemû kiryarên xwe de, divê însan her gav qenciya hevpar û berjewendiya miletî di hişê xwe de bigirin. === Pênc têkiliyên însanî yên taybet (五倫 / 五伦, Wǔ lún) === Pênc têkiliyên taybet ên însanan felsefeya Konfuçyus pênase dikin: * Bav - Kur * Serwer - Bingehîn * Mêr - Jin * Birayê Mezin - Birayê Biçûk * Heval - Heval Ji perspektîfa Konfuçyus, ev di bingeh de têkiliyên hiyerarşîk ên serdestî û bindestiyê ne. Tenê têkiliya heval-heval dikare wekî têkiliyek di navbera wekhevan de were hesibandin. Ev pênc têkiliyan bi fezîletên xêrxwazî ​​(仁, rén), rastgoyî (義 / 义, yì), û dîndariya zarokî (孝, xiào – "dîndariya zarokî, rêzgirtin") têne pênasekirin. Dîndardariya zarokî bingeha heyata malbatî û dewletê pêk tîne. Ev dîndarî di rêzgirtina tiştên ku mirasgirtî ne de tê îfadekirin. Berevajî têkiliya mêr-jinê, têkiliyên din dikarin di wê çaxê de wekî ku ji zayendê derbas dibin werin dîtin. Jin bi sê têkiliyên guhdariyê ve girêdayî ne: * Wexte ku genç e, guhdariya bavê xwe dike, * wexte ku zewicî ye, guhdariya mêrê xwe dike, * wexte ku jinebî dimîne, guhdariya kurê xwe yê mezin dike. === Maneya xwendinê === Xwendin ji bo têgihîştina rêziknameya bihuşt û însanîtiyê şertek pêşîn e. Lêbelê, fêrbûn divê tenê ramanê temam bike. Konfuçyus gotiye: "Fêrbûn bêyî fikirîn bê feyde ye; lê fikirîn bêyî fêrbûnê xeternak e." == Konfucyûsîzm wekî dîn == Elementên dînî konfuçyûsîzm têne li [[Asyaya Rojhilat|Rojhilatê Asyayê]] dihewînen, wek bikaranîna têgeha ''Tao'' û perestina bav û kalan. Hêmanên konfuçyûsî di gelek warên heyata civakî de jî belav bûne. Konfuçyûsî yek ji doktrînên din e û ew hevûdu ji hev ferq nakin lê dikarin werin hev kirin. Konfuçyûsî bi daoîzmê re fikra ahengek di navbera ezman, erd û însanîtiyê de parve dike. Her du doktrîn jî li ser têkiliyên fonksiyonel ên di navbera astên ferq yên hebûnê de disekinin. Wan herwiha şêwazek organîk a ramanê parve dikin ku tê de her beşek ji tevahîyek berfireh erkên taybetî hene ku bicîh bîne.Tiştê ku Konfuçyusîzmê ji daoîzmê ferq dike, têgeha rêziknameya civakî ye. Ji bo daoîstan, cîhan di ahengek bêkêmasî de ye heya ku civak di her tiştî de rêziknameya xwezayî bişopîne; ji aliyê din ve, konfuçyus bawer dike ku xweza û civak şêwazên rêziknameyê yên bi tevahî ferq dişopînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daoismus: Chinas indigene Religion :Lehren, Praktiken, Wirkungen |paşnav=Wagner |pêşnav=Hans-Günter |weşanger=Origo Verlag |tarîx=2025 |rr=430 |isbn=978-3-282-00214-6 |cih=Bern}}</ref> Giringiya konfuçyusîzma saziyî bi rakirina sîstema azmûnê û guhertinên din ên ku ji hêla modernîteyê ve hatine çêkirin derbeyek giran xwar. Her çend konfuçyusîzm hîn jî tesîrek dike û mamoste bi awayekî rêûresmî tê pîrozkirin jî, bi gelemperî êdî wekî dînek ferqî nayê binavkirin. Statîstîkên di derbarê belavbûna wê ya rastîn de têgihiştinek hindik didin. Konfuçyûsyenîzm di sala 1995an de li [[Komara Korêyê]] wekî dînê resmî hatiye îlankirin û li wir nêzîkî 10 milyon şopînerên wê hene. Li [[Îndonezya|Îndonezyayê]], konfuçyûsîzm yek ji pênc dînên ku bi resmî tên naskirin e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn li Çînê]] [[Kategorî:Etîka dînî]] kqhgl38z75n7rclnpj9y4928vfwxoak 2062157 2062154 2026-06-17T12:49:51Z Kurê Acemî 105128 /* Hînkirin */ 2062157 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Konfuçyûsîzm (bi [[Zimanê çînî|çînî]]: 儒家思想) têgehek e ji bo [[felsefe]] û ramanên siyasî û dînî yên ku kevneşopiya [[Konfuçyus]] û şagirtên wî dişopînin. Dibistana Konfuçyus li Çînê wekî Rujia (儒家) jî tê zanin ku tê wateya "Dibistana Zanayan". Kelîma nûjen Konfuçyûsîzm ji mîsyonerên xiristiyanî tê ku di sedsala 17an de navê damezrînerê mektebê, 孔子 / 孔夫子 (Kongzi/Kongfuzi), latînîze kirin.<ref>{{Cite book |title=The Five "Confucian" Classics |last=Nylan |first=Michael |author-link=Michael Nylan |publisher=Yale University Press |date=1 October 2008 |page=23 |isbn=978-0-300-13033-1 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=KykM1DhBxd8C |access-date=12 March 2022}}</ref> Konfuçyus ji aliyê şopînerên xwe ve wekî modelek û îdealek dihat rêzgirtin û hînkirinên wî yên exlaqî û awayê heyata wî wekî mesele tê hesibandin. Konfuçyûsîzm, ligel [[budîzm]] û daoîzmê, yek ji "Sê Hînkirinan" e. Bi sedsalan e ku kultur û civaka çînî şekil daye û tesîrê li ser heyata rojane ya li [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Korê]], [[Singapûr]], [[Viyetnam]] û [[Taywan]]ê kiriye. Ji sedsala 16an û pê ve, hînkirinên wê li [[Ewropa]]yê bi rêya vegotinên mîsyoner Matteo Ricci hatine naskirin. Di sala 1687an de, nivîsên wî ji aliyê Bav Prospero Intorcetta ve bo Latînî hatine wergerandin. == Konfuçyus == {{Gotara bingehîn|Konfuçyus}} Konfuçyus an "Mamoste Kung", di sala 551ê a {{Bz}} de li bajarê [[Qufu]] yê li wîlayeta Luê (魯/鲁) ya Çînê, li parêzgeha [[Shandong]] a îroyîn, bi navê Kong Qiu (孔丘) jidayik bûye. Kurê rêberekî leşkerî bû, ji malbata esilzade ya Kong dihatiye û perwerdehiyek baş wergirtibû. Ji temenê biçûk ve, wî eleqeyek mezin nîşanî kevneşopiyên giyanî yên Çînê da. Konfuçyus wekî mamoste û şêwirmend û carinan wekî wezîrek li wîlayeta Lu xizmet kirî û gelek salan li sirgûnê derbas kiriye. Ji sala 496an a {{Bz}} ve, Konfuçyus 13 salan bi xwendekarên xwe re li seranserê welêt geriya, di nav tiştên din de muzîk û adetên kevnar xwendin. Di vê çaxê de, tê gotin ku ew bi [[Lao Zî]], fîlozofek din ê giring ya Çîna kevnare ku wekî damezrînerê daoîzmê tê hesibandin, re hevdîtin kiriye. Konfuçyus li welatê xwe, bi texmînî di sala 479an a {{Bz}} de miriye. Piştî mirina wî, ew rûmetên dewletê yên herî bilind wergirtiye: * Keyser serdana gorra wî kir. * Peyker li ser rûmeta wî hatin çêkirin. * Rûmeta keyserê çînî lê hat dayîn. * Ew wekî xwedayek tê îdiakirin. Armanca Konfuçyus di hînkirinên wî de ew bû ku pergalên nirxên mîtolojîk û dînî yên împeratoriya feodal a Çînê nû bike. Wî vegera bo erdemên klasîk wekî rêya derketina ji kaosa siyasî û civakî didît. == Kesayetên din ên giring == === Mengzî === Mengzî wekî "zanayê duyem" ê konfuçyûsîzmê tê hesibandin. Mengzî bawer dikir ku evîna însanîtiyê û edalet di xwezaya însanan de xas in. Tenê jîngeh û hest dikarin însanan ji rê derxînin, ji ber vê yekê diviyabû ev taybetmendiyên erênî werin çandin. === Xunzî === Xunzi hînkirinên xwe li ser rêûresman disekinand. Berevajî Mengzî, wî însanan wekî xwezayî xirab didît, ji ber vê yekê ew lazim bûn ku werin terbiyekirin. == Hînkirin == === Pênc exlaqên wê === Exlaqê Konfuçyus li ser wê ramanê ye ku cîhan ji aliyê rêziknameyek ve tê birêvebirin ku bi xwezayî exlaqî ye. Di dilê vê doktrînê de ferdek wekî beşek ji civakê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav="Nicht Vielwissen sättigt die Seele": Wissen, Erkennen, Bildung, Ausbildung heute ; drittes Symposium der Universität Würzburg |weşanger=Klett |tarîx=1988 |rr=107-108 |isbn=978-3-12-984580-6 |çap=1. Aufl |cih=Stuttgart |paşnavê-edîtor=Böhm |pêşnavê-edîtor=Winfried |series=Würzburger Symposien |paşnavê-edîtor2=Ahrens |pêşnavê-edîtor2=Rüdiger |paşnavê-edîtor3=Julius-Maximilians-Universität Würzburg}}</ref> Divê ferdek ji bo bêkêmasîya exlaqî û etîkî hewl bide û, ji bo vê armancê, divê ji hêla pênc exlaqan (五常, wǔ cháng) an jî erdemên bingehîn ve were rêber kirin: * Însanîtî / Xêrxwazî ​​(仁, rén) * Edalet (義 / 义, yì) * Exlaqa rîtuelî (禮 / 礼, lǐ). Ev ne behsa rîtuelên bi wateya rojavayî dike, lêbelê behsa tevgerên resmî dike ku însaneki baş ji hev ferq dike û bingeha rêziknameyek civakî ya fonksiyonel pêk tîne; rîtuel gî warên heyatê rêk dixin, ango ne tenê têkilî û îşên bi însansên din re, lê di eynî çaxê de, bo mesele, rêveberî û tevgerên li hember tiştên bêcan jî. * Aqil (智, zhì) * Dilsozî / Pêbawerî (信, xìn) Hersê erkên civakî jî ji vê yekê têne wergirtin: * Dilsozî (忠, zhōng – “dilsoziya mijaran”) * Dilpakiya hevrêyan (孝, xiào – “guhdarî û rêzgirtin li dêûbavan û bav û kalan”) * Parastina exlaq û adetan (禮 / 礼, lǐ) Ji ber ku konfuçyûsîzm bawer dike ku rêkûpêkî dikare bi rêzgirtina ji bo yên din û rêzgirtina bav û kalan were bidestxistin, di heyata pratîkî de exlaq, adet û dîndariya zarokan giringiyeke pir mezin digire. Ji zarokan dihat hêvîkirin ku rêzgirtina bav û kalan bidomînin, ji ber vê yekê bêzarokbûn wekî bextreşiyeke mezin tê hesibandin. Kombûna hemû fezîletan însanîtiyê rastîn e (çînî: 仁, ''ren''). Ev bi tenê nîşan dide ka kî di nav rêzika damezrandî de bi dilsozî, dadperwerî û durustî tevdigere. Ew kesên ku li gorî exlaq û adetan - ango li gorî rêzikên exlaqê, rêûresm û kevneşopiyê - dijîn û xwe ji bo bav û kalên wan feda dikin, tenê bi vê yekê ber bi baştir ve diguherin. Ev yek tesîrek domînoyê çêdike ku tesîrê li ser însanên din û di dawiyê de li ser tevahiya gerdûnê dike, rêza orîjînal vedigerîne.<ref>{{Cite news |last=Thoraval |first=Joël |year=2016 |title=Heaven, Earth, Sovereign, Ancestors, Masters: Some Remarks on the Politico-Religious in China Today |url=https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116171349/https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |archive-date=16 January 2018 |publisher=Centre for Studies on China, Korea and Japan |location=Paris |issue=5 |series=Occasional Papers}}</ref> Di ''Da Xue'' de ku ji Konfuçyus re tê veqetandin, ev rewş wiha tê vegotin: * Eger ez bi awayekî rast tevbigerim, malbat di nav ahengekê de ye. * Dema ku malbat di nav ahengekê de bin, gund jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku gund di nav ahengekê de bin, wîlayetan jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku wîlayetan di nav ahengekê de bin, împeratorî jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku împeratorî di nav ahengekê de bin, kozmos jî di nav ahengekê de ye. Ji ber vê yekê, di hemû kiryarên xwe de, divê însan her gav qenciya hevpar û berjewendiya miletî di hişê xwe de bigirin. === Pênc têkiliyên însanî yên taybet (五倫 / 五伦, Wǔ lún) === Pênc têkiliyên taybet ên însanan felsefeya Konfuçyus pênase dikin: * Bav - Kur * Serwer - Bingehîn * Mêr - Jin * Birayê Mezin - Birayê Biçûk * Heval - Heval Ji perspektîfa Konfuçyus, ev di bingeh de têkiliyên hiyerarşîk ên serdestî û bindestiyê ne. Tenê têkiliya heval-heval dikare wekî têkiliyek di navbera wekhevan de were hesibandin. Ev pênc têkiliyan bi fezîletên xêrxwazî ​​(仁, rén), rastgoyî (義 / 义, yì), û dîndariya zarokî (孝, xiào – "dîndariya zarokî, rêzgirtin") têne pênasekirin. Dîndardariya zarokî bingeha heyata malbatî û dewletê pêk tîne. Ev dîndarî di rêzgirtina tiştên ku mirasgirtî ne de tê îfadekirin. Berevajî têkiliya mêr-jinê, têkiliyên din dikarin di wê çaxê de wekî ku ji zayendê derbas dibin werin dîtin. Jin bi sê têkiliyên guhdariyê ve girêdayî ne: * Wexte ku genç e, guhdariya bavê xwe dike, * wexte ku zewicî ye, guhdariya mêrê xwe dike, * wexte ku jinebî dimîne, guhdariya kurê xwe yê mezin dike. === Maneya xwendinê === Xwendin ji bo têgihîştina rêziknameya bihuşt û însanîtiyê şertek pêşîn e. Lêbelê, fêrbûn divê tenê ramanê temam bike. Konfuçyus gotiye: "Fêrbûn bêyî fikirîn bê feyde ye; lê fikirîn bêyî fêrbûnê xeternak e." == Konfucyûsîzm wekî dîn == Elementên dînî konfuçyûsîzm têne li [[Asyaya Rojhilat|Rojhilatê Asyayê]] dihewînen, wek bikaranîna têgeha ''Tao'' û perestina bav û kalan. Hêmanên konfuçyûsî di gelek warên heyata civakî de jî belav bûne. Konfuçyûsî yek ji doktrînên din e û ew hevûdu ji hev ferq nakin lê dikarin werin hev kirin. Konfuçyûsî bi daoîzmê re fikra ahengek di navbera ezman, erd û însanîtiyê de parve dike. Her du doktrîn jî li ser têkiliyên fonksiyonel ên di navbera astên ferq yên hebûnê de disekinin. Wan herwiha şêwazek organîk a ramanê parve dikin ku tê de her beşek ji tevahîyek berfireh erkên taybetî hene ku bicîh bîne.Tiştê ku Konfuçyusîzmê ji daoîzmê ferq dike, têgeha rêziknameya civakî ye. Ji bo daoîstan, cîhan di ahengek bêkêmasî de ye heya ku civak di her tiştî de rêziknameya xwezayî bişopîne; ji aliyê din ve, konfuçyus bawer dike ku xweza û civak şêwazên rêziknameyê yên bi tevahî ferq dişopînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daoismus: Chinas indigene Religion :Lehren, Praktiken, Wirkungen |paşnav=Wagner |pêşnav=Hans-Günter |weşanger=Origo Verlag |tarîx=2025 |rr=430 |isbn=978-3-282-00214-6 |cih=Bern}}</ref> Giringiya konfuçyusîzma saziyî bi rakirina sîstema azmûnê û guhertinên din ên ku ji hêla modernîteyê ve hatine çêkirin derbeyek giran xwar. Her çend konfuçyusîzm hîn jî tesîrek dike û mamoste bi awayekî rêûresmî tê pîrozkirin jî, bi gelemperî êdî wekî dînek ferqî nayê binavkirin. Statîstîkên di derbarê belavbûna wê ya rastîn de têgihiştinek hindik didin. Konfuçyûsyenîzm di sala 1995an de li [[Komara Korêyê]] wekî dînê resmî hatiye îlankirin û li wir nêzîkî 10 milyon şopînerên wê hene. Li [[Îndonezya|Îndonezyayê]], konfuçyûsîzm yek ji pênc dînên ku bi resmî tên naskirin e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn li Çînê]] [[Kategorî:Etîka dînî]] bvhbo1cnyjhtjgffsah77uaqi8v388p 2062159 2062157 2026-06-17T12:50:17Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062159 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Konfuçyûsîzm (bi [[Zimanê çînî|çînî]]: 儒家思想) têgehek e ji bo [[felsefe]] û ramanên siyasî û dînî yên ku kevneşopiya [[Konfuçyus]] û şagirtên wî dişopînin. Dibistana Konfuçyus li Çînê wekî Rujia (儒家) jî tê zanin ku tê wateya "Dibistana Zanayan". Kelîma nûjen Konfuçyûsîzm ji mîsyonerên xiristiyanî tê ku di sedsala 17an de navê damezrînerê mektebê, 孔子 / 孔夫子 (Kongzi/Kongfuzi), latînîze kirin.<ref>{{Cite book |title=The Five "Confucian" Classics |last=Nylan |first=Michael |author-link= |publisher=Yale University Press |date=1 October 2008 |page=23 |isbn=978-0-300-13033-1 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=KykM1DhBxd8C |access-date=12 March 2022}}</ref> Konfuçyus ji aliyê şopînerên xwe ve wekî modelek û îdealek dihat rêzgirtin û hînkirinên wî yên exlaqî û awayê heyata wî wekî mesele tê hesibandin. Konfuçyûsîzm, ligel [[budîzm]] û daoîzmê, yek ji "Sê Hînkirinan" e. Bi sedsalan e ku kultur û civaka çînî şekil daye û tesîrê li ser heyata rojane ya li [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Korê]], [[Singapûr]], [[Viyetnam]] û [[Taywan]]ê kiriye. Ji sedsala 16an û pê ve, hînkirinên wê li [[Ewropa]]yê bi rêya vegotinên mîsyoner Matteo Ricci hatine naskirin. Di sala 1687an de, nivîsên wî ji aliyê Bav Prospero Intorcetta ve bo Latînî hatine wergerandin. == Konfuçyus == {{Gotara bingehîn|Konfuçyus}} Konfuçyus an "Mamoste Kung", di sala 551ê a {{Bz}} de li bajarê [[Qufu]] yê li wîlayeta Luê (魯/鲁) ya Çînê, li parêzgeha [[Shandong]] a îroyîn, bi navê Kong Qiu (孔丘) jidayik bûye. Kurê rêberekî leşkerî bû, ji malbata esilzade ya Kong dihatiye û perwerdehiyek baş wergirtibû. Ji temenê biçûk ve, wî eleqeyek mezin nîşanî kevneşopiyên giyanî yên Çînê da. Konfuçyus wekî mamoste û şêwirmend û carinan wekî wezîrek li wîlayeta Lu xizmet kirî û gelek salan li sirgûnê derbas kiriye. Ji sala 496an a {{Bz}} ve, Konfuçyus 13 salan bi xwendekarên xwe re li seranserê welêt geriya, di nav tiştên din de muzîk û adetên kevnar xwendin. Di vê çaxê de, tê gotin ku ew bi [[Lao Zî]], fîlozofek din ê giring ya Çîna kevnare ku wekî damezrînerê daoîzmê tê hesibandin, re hevdîtin kiriye. Konfuçyus li welatê xwe, bi texmînî di sala 479an a {{Bz}} de miriye. Piştî mirina wî, ew rûmetên dewletê yên herî bilind wergirtiye: * Keyser serdana gorra wî kir. * Peyker li ser rûmeta wî hatin çêkirin. * Rûmeta keyserê çînî lê hat dayîn. * Ew wekî xwedayek tê îdiakirin. Armanca Konfuçyus di hînkirinên wî de ew bû ku pergalên nirxên mîtolojîk û dînî yên împeratoriya feodal a Çînê nû bike. Wî vegera bo erdemên klasîk wekî rêya derketina ji kaosa siyasî û civakî didît. == Kesayetên din ên giring == === Mengzî === Mengzî wekî "zanayê duyem" ê konfuçyûsîzmê tê hesibandin. Mengzî bawer dikir ku evîna însanîtiyê û edalet di xwezaya însanan de xas in. Tenê jîngeh û hest dikarin însanan ji rê derxînin, ji ber vê yekê diviyabû ev taybetmendiyên erênî werin çandin. === Xunzî === Xunzi hînkirinên xwe li ser rêûresman disekinand. Berevajî Mengzî, wî însanan wekî xwezayî xirab didît, ji ber vê yekê ew lazim bûn ku werin terbiyekirin. == Hînkirin == === Pênc exlaqên wê === Exlaqê Konfuçyus li ser wê ramanê ye ku cîhan ji aliyê rêziknameyek ve tê birêvebirin ku bi xwezayî exlaqî ye. Di dilê vê doktrînê de ferdek wekî beşek ji civakê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav="Nicht Vielwissen sättigt die Seele": Wissen, Erkennen, Bildung, Ausbildung heute ; drittes Symposium der Universität Würzburg |weşanger=Klett |tarîx=1988 |rr=107-108 |isbn=978-3-12-984580-6 |çap=1. Aufl |cih=Stuttgart |paşnavê-edîtor=Böhm |pêşnavê-edîtor=Winfried |series=Würzburger Symposien |paşnavê-edîtor2=Ahrens |pêşnavê-edîtor2=Rüdiger |paşnavê-edîtor3=Julius-Maximilians-Universität Würzburg}}</ref> Divê ferdek ji bo bêkêmasîya exlaqî û etîkî hewl bide û, ji bo vê armancê, divê ji hêla pênc exlaqan (五常, wǔ cháng) an jî erdemên bingehîn ve were rêber kirin: * Însanîtî / Xêrxwazî ​​(仁, rén) * Edalet (義 / 义, yì) * Exlaqa rîtuelî (禮 / 礼, lǐ). Ev ne behsa rîtuelên bi wateya rojavayî dike, lêbelê behsa tevgerên resmî dike ku însaneki baş ji hev ferq dike û bingeha rêziknameyek civakî ya fonksiyonel pêk tîne; rîtuel gî warên heyatê rêk dixin, ango ne tenê têkilî û îşên bi însansên din re, lê di eynî çaxê de, bo mesele, rêveberî û tevgerên li hember tiştên bêcan jî. * Aqil (智, zhì) * Dilsozî / Pêbawerî (信, xìn) Hersê erkên civakî jî ji vê yekê têne wergirtin: * Dilsozî (忠, zhōng – “dilsoziya mijaran”) * Dilpakiya hevrêyan (孝, xiào – “guhdarî û rêzgirtin li dêûbavan û bav û kalan”) * Parastina exlaq û adetan (禮 / 礼, lǐ) Ji ber ku konfuçyûsîzm bawer dike ku rêkûpêkî dikare bi rêzgirtina ji bo yên din û rêzgirtina bav û kalan were bidestxistin, di heyata pratîkî de exlaq, adet û dîndariya zarokan giringiyeke pir mezin digire. Ji zarokan dihat hêvîkirin ku rêzgirtina bav û kalan bidomînin, ji ber vê yekê bêzarokbûn wekî bextreşiyeke mezin tê hesibandin. Kombûna hemû fezîletan însanîtiyê rastîn e (çînî: 仁, ''ren''). Ev bi tenê nîşan dide ka kî di nav rêzika damezrandî de bi dilsozî, dadperwerî û durustî tevdigere. Ew kesên ku li gorî exlaq û adetan - ango li gorî rêzikên exlaqê, rêûresm û kevneşopiyê - dijîn û xwe ji bo bav û kalên wan feda dikin, tenê bi vê yekê ber bi baştir ve diguherin. Ev yek tesîrek domînoyê çêdike ku tesîrê li ser însanên din û di dawiyê de li ser tevahiya gerdûnê dike, rêza orîjînal vedigerîne.<ref>{{Cite news |last=Thoraval |first=Joël |year=2016 |title=Heaven, Earth, Sovereign, Ancestors, Masters: Some Remarks on the Politico-Religious in China Today |url=https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116171349/https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |archive-date=16 January 2018 |publisher=Centre for Studies on China, Korea and Japan |location=Paris |issue=5 |series=Occasional Papers}}</ref> Di ''Da Xue'' de ku ji Konfuçyus re tê veqetandin, ev rewş wiha tê vegotin: * Eger ez bi awayekî rast tevbigerim, malbat di nav ahengekê de ye. * Dema ku malbat di nav ahengekê de bin, gund jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku gund di nav ahengekê de bin, wîlayetan jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku wîlayetan di nav ahengekê de bin, împeratorî jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku împeratorî di nav ahengekê de bin, kozmos jî di nav ahengekê de ye. Ji ber vê yekê, di hemû kiryarên xwe de, divê însan her gav qenciya hevpar û berjewendiya miletî di hişê xwe de bigirin. === Pênc têkiliyên însanî yên taybet (五倫 / 五伦, Wǔ lún) === Pênc têkiliyên taybet ên însanan felsefeya Konfuçyus pênase dikin: * Bav - Kur * Serwer - Bingehîn * Mêr - Jin * Birayê Mezin - Birayê Biçûk * Heval - Heval Ji perspektîfa Konfuçyus, ev di bingeh de têkiliyên hiyerarşîk ên serdestî û bindestiyê ne. Tenê têkiliya heval-heval dikare wekî têkiliyek di navbera wekhevan de were hesibandin. Ev pênc têkiliyan bi fezîletên xêrxwazî ​​(仁, rén), rastgoyî (義 / 义, yì), û dîndariya zarokî (孝, xiào – "dîndariya zarokî, rêzgirtin") têne pênasekirin. Dîndardariya zarokî bingeha heyata malbatî û dewletê pêk tîne. Ev dîndarî di rêzgirtina tiştên ku mirasgirtî ne de tê îfadekirin. Berevajî têkiliya mêr-jinê, têkiliyên din dikarin di wê çaxê de wekî ku ji zayendê derbas dibin werin dîtin. Jin bi sê têkiliyên guhdariyê ve girêdayî ne: * Wexte ku genç e, guhdariya bavê xwe dike, * wexte ku zewicî ye, guhdariya mêrê xwe dike, * wexte ku jinebî dimîne, guhdariya kurê xwe yê mezin dike. === Maneya xwendinê === Xwendin ji bo têgihîştina rêziknameya bihuşt û însanîtiyê şertek pêşîn e. Lêbelê, fêrbûn divê tenê ramanê temam bike. Konfuçyus gotiye: "Fêrbûn bêyî fikirîn bê feyde ye; lê fikirîn bêyî fêrbûnê xeternak e." == Konfucyûsîzm wekî dîn == Elementên dînî konfuçyûsîzm têne li [[Asyaya Rojhilat|Rojhilatê Asyayê]] dihewînen, wek bikaranîna têgeha ''Tao'' û perestina bav û kalan. Hêmanên konfuçyûsî di gelek warên heyata civakî de jî belav bûne. Konfuçyûsî yek ji doktrînên din e û ew hevûdu ji hev ferq nakin lê dikarin werin hev kirin. Konfuçyûsî bi daoîzmê re fikra ahengek di navbera ezman, erd û însanîtiyê de parve dike. Her du doktrîn jî li ser têkiliyên fonksiyonel ên di navbera astên ferq yên hebûnê de disekinin. Wan herwiha şêwazek organîk a ramanê parve dikin ku tê de her beşek ji tevahîyek berfireh erkên taybetî hene ku bicîh bîne.Tiştê ku Konfuçyusîzmê ji daoîzmê ferq dike, têgeha rêziknameya civakî ye. Ji bo daoîstan, cîhan di ahengek bêkêmasî de ye heya ku civak di her tiştî de rêziknameya xwezayî bişopîne; ji aliyê din ve, konfuçyus bawer dike ku xweza û civak şêwazên rêziknameyê yên bi tevahî ferq dişopînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daoismus: Chinas indigene Religion :Lehren, Praktiken, Wirkungen |paşnav=Wagner |pêşnav=Hans-Günter |weşanger=Origo Verlag |tarîx=2025 |rr=430 |isbn=978-3-282-00214-6 |cih=Bern}}</ref> Giringiya konfuçyusîzma saziyî bi rakirina sîstema azmûnê û guhertinên din ên ku ji hêla modernîteyê ve hatine çêkirin derbeyek giran xwar. Her çend konfuçyusîzm hîn jî tesîrek dike û mamoste bi awayekî rêûresmî tê pîrozkirin jî, bi gelemperî êdî wekî dînek ferqî nayê binavkirin. Statîstîkên di derbarê belavbûna wê ya rastîn de têgihiştinek hindik didin. Konfuçyûsyenîzm di sala 1995an de li [[Komara Korêyê]] wekî dînê resmî hatiye îlankirin û li wir nêzîkî 10 milyon şopînerên wê hene. Li [[Îndonezya|Îndonezyayê]], konfuçyûsîzm yek ji pênc dînên ku bi resmî tên naskirin e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn li Çînê]] [[Kategorî:Etîka dînî]] ouvfaychqwefqmyp6w4hkxzq0gou4l1 2062175 2062159 2026-06-17T13:12:08Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2062175 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Konfuçyûsîzm (bi [[Zimanê çînî|çînî]]: 儒家思想) têgehek e ji bo [[felsefe]] û ramanên siyasî û dînî yên ku kevneşopiya [[Konfuçyus]] û şagirtên wî dişopînin. Dibistana Konfuçyus li Çînê wekî Rujia (儒家) jî tê zanin ku tê wateya "Dibistana Zanayan". Kelîma nûjen Konfuçyûsîzm ji mîsyonerên xiristiyanî tê ku di sedsala 17an de navê damezrînerê mektebê, 孔子 / 孔夫子 (Kongzi/Kongfuzi), latînîze kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Five "Confucian" Classics |paşnav=Nylan |pêşnav=Michael |lînka-nivîskar= |weşanger=Yale University Press |tarîx=1 çiriya pêşîn 2008 |rûpel=23 |isbn=978-0-300-13033-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KykM1DhBxd8C |roja-gihiştinê=12 adar 2022 }}</ref> Konfuçyus ji aliyê şopînerên xwe ve wekî modelek û îdealek dihat rêzgirtin û hînkirinên wî yên exlaqî û awayê heyata wî wekî mesele tê hesibandin. Konfuçyûsîzm, ligel [[budîzm]] û daoîzmê, yek ji "Sê Hînkirinan" e. Bi sedsalan e ku kultur û civaka çînî şekil daye û tesîrê li ser heyata rojane ya li [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Korê]], [[Singapûr]], [[Viyetnam]] û [[Taywan]]ê kiriye. Ji sedsala 16an û pê ve, hînkirinên wê li [[Ewropa]]yê bi rêya vegotinên mîsyoner Matteo Ricci hatine naskirin. Di sala 1687an de, nivîsên wî ji aliyê Bav Prospero Intorcetta ve bo Latînî hatine wergerandin. == Konfuçyus == {{Gotara bingehîn|Konfuçyus}} Konfuçyus an "Mamoste Kung", di sala 551ê a {{Bz}} de li bajarê [[Qufu]] yê li wîlayeta Luê (魯/鲁) ya Çînê, li parêzgeha [[Shandong]] a îroyîn, bi navê Kong Qiu (孔丘) jidayik bûye. Kurê rêberekî leşkerî bû, ji malbata esilzade ya Kong dihatiye û perwerdehiyek baş wergirtibû. Ji temenê biçûk ve, wî eleqeyek mezin nîşanî kevneşopiyên giyanî yên Çînê da. Konfuçyus wekî mamoste û şêwirmend û carinan wekî wezîrek li wîlayeta Lu xizmet kirî û gelek salan li sirgûnê derbas kiriye. Ji sala 496an a {{Bz}} ve, Konfuçyus 13 salan bi xwendekarên xwe re li seranserê welêt geriya, di nav tiştên din de muzîk û adetên kevnar xwendin. Di vê çaxê de, tê gotin ku ew bi [[Lao Zî]], fîlozofek din ê giring ya Çîna kevnare ku wekî damezrînerê daoîzmê tê hesibandin, re hevdîtin kiriye. Konfuçyus li welatê xwe, bi texmînî di sala 479an a {{Bz}} de miriye. Piştî mirina wî, ew rûmetên dewletê yên herî bilind wergirtiye: * Keyser serdana gorra wî kir. * Peyker li ser rûmeta wî hatin çêkirin. * Rûmeta keyserê çînî lê hat dayîn. * Ew wekî xwedayek tê îdiakirin. Armanca Konfuçyus di hînkirinên wî de ew bû ku pergalên nirxên mîtolojîk û dînî yên împeratoriya feodal a Çînê nû bike. Wî vegera bo erdemên klasîk wekî rêya derketina ji kaosa siyasî û civakî didît. == Kesayetên din ên giring == === Mengzî === Mengzî wekî "zanayê duyem" ê konfuçyûsîzmê tê hesibandin. Mengzî bawer dikir ku evîna însanîtiyê û edalet di xwezaya însanan de xas in. Tenê jîngeh û hest dikarin însanan ji rê derxînin, ji ber vê yekê diviyabû ev taybetmendiyên erênî werin çandin. === Xunzî === Xunzi hînkirinên xwe li ser rêûresman disekinand. Berevajî Mengzî, wî însanan wekî xwezayî xirab didît, ji ber vê yekê ew lazim bûn ku werin terbiyekirin. == Hînkirin == === Pênc exlaqên wê === Exlaqê Konfuçyus li ser wê ramanê ye ku cîhan ji aliyê rêziknameyek ve tê birêvebirin ku bi xwezayî exlaqî ye. Di dilê vê doktrînê de ferdek wekî beşek ji civakê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav="Nicht Vielwissen sättigt die Seele": Wissen, Erkennen, Bildung, Ausbildung heute ; drittes Symposium der Universität Würzburg |weşanger=Klett |tarîx=1988 |rr=107-108 |isbn=978-3-12-984580-6 |çap=1. Aufl |cih=Stuttgart |paşnavê-edîtor=Böhm |pêşnavê-edîtor=Winfried |series=Würzburger Symposien |paşnavê-edîtor2=Ahrens |pêşnavê-edîtor2=Rüdiger |paşnavê-edîtor3=Julius-Maximilians-Universität Würzburg }}</ref> Divê ferdek ji bo bêkêmasîya exlaqî û etîkî hewl bide û, ji bo vê armancê, divê ji hêla pênc exlaqan (五常, wǔ cháng) an jî erdemên bingehîn ve were rêber kirin: * Însanîtî / Xêrxwazî ​​(仁, rén) * Edalet (義 / 义, yì) * Exlaqa rîtuelî (禮 / 礼, lǐ). Ev ne behsa rîtuelên bi wateya rojavayî dike, lêbelê behsa tevgerên resmî dike ku însaneki baş ji hev ferq dike û bingeha rêziknameyek civakî ya fonksiyonel pêk tîne; rîtuel gî warên heyatê rêk dixin, ango ne tenê têkilî û îşên bi însansên din re, lê di eynî çaxê de, bo mesele, rêveberî û tevgerên li hember tiştên bêcan jî. * Aqil (智, zhì) * Dilsozî / Pêbawerî (信, xìn) Hersê erkên civakî jî ji vê yekê têne wergirtin: * Dilsozî (忠, zhōng – “dilsoziya mijaran”) * Dilpakiya hevrêyan (孝, xiào – “guhdarî û rêzgirtin li dêûbavan û bav û kalan”) * Parastina exlaq û adetan (禮 / 礼, lǐ) Ji ber ku konfuçyûsîzm bawer dike ku rêkûpêkî dikare bi rêzgirtina ji bo yên din û rêzgirtina bav û kalan were bidestxistin, di heyata pratîkî de exlaq, adet û dîndariya zarokan giringiyeke pir mezin digire. Ji zarokan dihat hêvîkirin ku rêzgirtina bav û kalan bidomînin, ji ber vê yekê bêzarokbûn wekî bextreşiyeke mezin tê hesibandin. Kombûna hemû fezîletan însanîtiyê rastîn e (çînî: 仁, ''ren''). Ev bi tenê nîşan dide ka kî di nav rêzika damezrandî de bi dilsozî, dadperwerî û durustî tevdigere. Ew kesên ku li gorî exlaq û adetan - ango li gorî rêzikên exlaqê, rêûresm û kevneşopiyê - dijîn û xwe ji bo bav û kalên wan feda dikin, tenê bi vê yekê ber bi baştir ve diguherin. Ev yek tesîrek domînoyê çêdike ku tesîrê li ser însanên din û di dawiyê de li ser tevahiya gerdûnê dike, rêza orîjînal vedigerîne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Thoraval |pêşnav=Joël |sal=2016 |sernav=Heaven, Earth, Sovereign, Ancestors, Masters: Some Remarks on the Politico-Religious in China Today |url=https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180116171349/https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |roja-arşîvê=16 kanûna paşîn 2018 |weşanger=Centre for Studies on China, Korea and Japan |cih=Paris |hejmar=5 |series=Occasional Papers }}</ref> Di ''Da Xue'' de ku ji Konfuçyus re tê veqetandin, ev rewş wiha tê vegotin: * Eger ez bi awayekî rast tevbigerim, malbat di nav ahengekê de ye. * Dema ku malbat di nav ahengekê de bin, gund jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku gund di nav ahengekê de bin, wîlayetan jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku wîlayetan di nav ahengekê de bin, împeratorî jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku împeratorî di nav ahengekê de bin, kozmos jî di nav ahengekê de ye. Ji ber vê yekê, di hemû kiryarên xwe de, divê însan her gav qenciya hevpar û berjewendiya miletî di hişê xwe de bigirin. === Pênc têkiliyên însanî yên taybet (五倫 / 五伦, Wǔ lún) === Pênc têkiliyên taybet ên însanan felsefeya Konfuçyus pênase dikin: * Bav - Kur * Serwer - Bingehîn * Mêr - Jin * Birayê Mezin - Birayê Biçûk * Heval - Heval Ji perspektîfa Konfuçyus, ev di bingeh de têkiliyên hiyerarşîk ên serdestî û bindestiyê ne. Tenê têkiliya heval-heval dikare wekî têkiliyek di navbera wekhevan de were hesibandin. Ev pênc têkiliyan bi fezîletên xêrxwazî ​​(仁, rén), rastgoyî (義 / 义, yì), û dîndariya zarokî (孝, xiào – "dîndariya zarokî, rêzgirtin") têne pênasekirin. Dîndardariya zarokî bingeha heyata malbatî û dewletê pêk tîne. Ev dîndarî di rêzgirtina tiştên ku mirasgirtî ne de tê îfadekirin. Berevajî têkiliya mêr-jinê, têkiliyên din dikarin di wê çaxê de wekî ku ji zayendê derbas dibin werin dîtin. Jin bi sê têkiliyên guhdariyê ve girêdayî ne: * Wexte ku genç e, guhdariya bavê xwe dike, * wexte ku zewicî ye, guhdariya mêrê xwe dike, * wexte ku jinebî dimîne, guhdariya kurê xwe yê mezin dike. === Maneya xwendinê === Xwendin ji bo têgihîştina rêziknameya bihuşt û însanîtiyê şertek pêşîn e. Lêbelê, fêrbûn divê tenê ramanê temam bike. Konfuçyus gotiye: "Fêrbûn bêyî fikirîn bê feyde ye; lê fikirîn bêyî fêrbûnê xeternak e." == Konfucyûsîzm wekî dîn == Elementên dînî konfuçyûsîzm têne li [[Asyaya Rojhilat|Rojhilatê Asyayê]] dihewînen, wek bikaranîna têgeha ''Tao'' û perestina bav û kalan. Hêmanên konfuçyûsî di gelek warên heyata civakî de jî belav bûne. Konfuçyûsî yek ji doktrînên din e û ew hevûdu ji hev ferq nakin lê dikarin werin hev kirin. Konfuçyûsî bi daoîzmê re fikra ahengek di navbera ezman, erd û însanîtiyê de parve dike. Her du doktrîn jî li ser têkiliyên fonksiyonel ên di navbera astên ferq yên hebûnê de disekinin. Wan herwiha şêwazek organîk a ramanê parve dikin ku tê de her beşek ji tevahîyek berfireh erkên taybetî hene ku bicîh bîne.Tiştê ku Konfuçyusîzmê ji daoîzmê ferq dike, têgeha rêziknameya civakî ye. Ji bo daoîstan, cîhan di ahengek bêkêmasî de ye heya ku civak di her tiştî de rêziknameya xwezayî bişopîne; ji aliyê din ve, konfuçyus bawer dike ku xweza û civak şêwazên rêziknameyê yên bi tevahî ferq dişopînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daoismus: Chinas indigene Religion :Lehren, Praktiken, Wirkungen |paşnav=Wagner |pêşnav=Hans-Günter |weşanger=Origo Verlag |tarîx=2025 |rr=430 |isbn=978-3-282-00214-6 |cih=Bern }}</ref> Giringiya konfuçyusîzma saziyî bi rakirina sîstema azmûnê û guhertinên din ên ku ji hêla modernîteyê ve hatine çêkirin derbeyek giran xwar. Her çend konfuçyusîzm hîn jî tesîrek dike û mamoste bi awayekî rêûresmî tê pîrozkirin jî, bi gelemperî êdî wekî dînek ferqî nayê binavkirin. Statîstîkên di derbarê belavbûna wê ya rastîn de têgihiştinek hindik didin. Konfuçyûsyenîzm di sala 1995an de li [[Komara Korêyê]] wekî dînê resmî hatiye îlankirin û li wir nêzîkî 10 milyon şopînerên wê hene. Li [[Îndonezya]]yê, konfuçyûsîzm yek ji pênc dînên ku bi resmî tên naskirin e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn li Çînê]] [[Kategorî:Etîka dînî]] 8nn518ylq3utxu5lb8ylbvp7lgea5ms 2062243 2062175 2026-06-17T18:17:37Z Kurê Acemî 105128 /* Hînkirin */ 2062243 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Konfuçyûsîzm (bi [[Zimanê çînî|çînî]]: 儒家思想) têgehek e ji bo [[felsefe]] û ramanên siyasî û dînî yên ku kevneşopiya [[Konfuçyus]] û şagirtên wî dişopînin. Dibistana Konfuçyus li Çînê wekî Rujia (儒家) jî tê zanin ku tê wateya "Dibistana Zanayan". Kelîma nûjen Konfuçyûsîzm ji mîsyonerên xiristiyanî tê ku di sedsala 17an de navê damezrînerê mektebê, 孔子 / 孔夫子 (Kongzi/Kongfuzi), latînîze kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Five "Confucian" Classics |paşnav=Nylan |pêşnav=Michael |lînka-nivîskar= |weşanger=Yale University Press |tarîx=1 çiriya pêşîn 2008 |rûpel=23 |isbn=978-0-300-13033-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KykM1DhBxd8C |roja-gihiştinê=12 adar 2022 }}</ref> Konfuçyus ji aliyê şopînerên xwe ve wekî modelek û îdealek dihat rêzgirtin û hînkirinên wî yên exlaqî û awayê heyata wî wekî mesele tê hesibandin. Konfuçyûsîzm, ligel [[budîzm]] û daoîzmê, yek ji "Sê Hînkirinan" e. Bi sedsalan e ku kultur û civaka çînî şekil daye û tesîrê li ser heyata rojane ya li [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Korê]], [[Singapûr]], [[Viyetnam]] û [[Taywan]]ê kiriye. Ji sedsala 16an û pê ve, hînkirinên wê li [[Ewropa]]yê bi rêya vegotinên mîsyoner Matteo Ricci hatine naskirin. Di sala 1687an de, nivîsên wî ji aliyê Bav Prospero Intorcetta ve bo Latînî hatine wergerandin. == Konfuçyus == {{Gotara bingehîn|Konfuçyus}} Konfuçyus an "Mamoste Kung", di sala 551ê a {{Bz}} de li bajarê [[Qufu]] yê li wîlayeta Luê (魯/鲁) ya Çînê, li parêzgeha [[Shandong]] a îroyîn, bi navê Kong Qiu (孔丘) jidayik bûye. Kurê rêberekî leşkerî bû, ji malbata esilzade ya Kong dihatiye û perwerdehiyek baş wergirtibû. Ji temenê biçûk ve, wî eleqeyek mezin nîşanî kevneşopiyên giyanî yên Çînê da. Konfuçyus wekî mamoste û şêwirmend û carinan wekî wezîrek li wîlayeta Lu xizmet kirî û gelek salan li sirgûnê derbas kiriye. Ji sala 496an a {{Bz}} ve, Konfuçyus 13 salan bi xwendekarên xwe re li seranserê welêt geriya, di nav tiştên din de muzîk û adetên kevnar xwendin. Di vê çaxê de, tê gotin ku ew bi [[Lao Zî]], fîlozofek din ê giring ya Çîna kevnare ku wekî damezrînerê daoîzmê tê hesibandin, re hevdîtin kiriye. Konfuçyus li welatê xwe, bi texmînî di sala 479an a {{Bz}} de miriye. Piştî mirina wî, ew rûmetên dewletê yên herî bilind wergirtiye: * Keyser serdana gorra wî kir. * Peyker li ser rûmeta wî hatin çêkirin. * Rûmeta keyserê çînî lê hat dayîn. * Ew wekî xwedayek tê îdiakirin. Armanca Konfuçyus di hînkirinên wî de ew bû ku pergalên nirxên mîtolojîk û dînî yên împeratoriya feodal a Çînê nû bike. Wî vegera bo erdemên klasîk wekî rêya derketina ji kaosa siyasî û civakî didît. == Kesayetên din ên giring == === Mengzî === Mengzî wekî "zanayê duyem" ê konfuçyûsîzmê tê hesibandin. Mengzî bawer dikir ku evîna însanîtiyê û edalet di xwezaya însanan de xas in. Tenê jîngeh û hest dikarin însanan ji rê derxînin, ji ber vê yekê diviyabû ev taybetmendiyên erênî werin çandin. === Xunzî === Xunzi hînkirinên xwe li ser rêûresman disekinand. Berevajî Mengzî, wî însanan wekî xwezayî xirab didît, ji ber vê yekê ew lazim bûn ku werin terbiyekirin. == Hînkirin == === Pênc exlaqên wê === Exlaqê Konfuçyus li ser wê ramanê ye ku cîhan ji aliyê rêziknameyek ve tê birêvebirin ku bi xwezayî exlaqî ye. Di dilê vê doktrînê de ferdek wekî beşek ji civakê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav="Nicht Vielwissen sättigt die Seele": Wissen, Erkennen, Bildung, Ausbildung heute ; drittes Symposium der Universität Würzburg |weşanger=Klett |tarîx=1988 |rr=107-108 |isbn=978-3-12-984580-6 |çap=1. Aufl |cih=Stuttgart |paşnavê-edîtor=Böhm |pêşnavê-edîtor=Winfried |series=Würzburger Symposien |paşnavê-edîtor2=Ahrens |pêşnavê-edîtor2=Rüdiger |paşnavê-edîtor3=Julius-Maximilians-Universität Würzburg }}</ref> Divê ferdek ji bo bêkêmasîya exlaqî û etîkî hewl bide û, ji bo vê armancê, divê ji hêla pênc exlaqan (五常, wǔ cháng) an jî erdemên bingehîn ve were rêber kirin:<ref name="Runes">{{Cite book |title=Dictionary of Philosophy |publisher=Philosophical Library |year=1983 |page=[https://archive.org/details/dictionaryofphil0000unse/page/338 338] |isbn=978-0-8022-2388-3 |editor-last=Runes |editor-first=Dagobert D. |url=https://archive.org/details/dictionaryofphil0000unse/page/338}}</ref> * Însanîtî / Xêrxwazî ​​(仁, rén) * Edalet (義 / 义, yì) * Exlaqa rîtuelî (禮 / 礼, lǐ). Ev ne behsa rîtuelên bi wateya rojavayî dike, lêbelê behsa tevgerên resmî dike ku însaneki baş ji hev ferq dike û bingeha rêziknameyek civakî ya fonksiyonel pêk tîne; rîtuel gî warên heyatê rêk dixin, ango ne tenê têkilî û îşên bi însansên din re, lê di eynî çaxê de, bo mesele, rêveberî û tevgerên li hember tiştên bêcan jî. * Aqil (智, zhì) * Dilsozî / Pêbawerî (信, xìn) Hersê erkên civakî jî ji vê yekê têne wergirtin: * Dilsozî (忠, zhōng – “dilsoziya mijaran”) * Dilpakiya hevrêyan (孝, xiào – “guhdarî û rêzgirtin li dêûbavan û bav û kalan”) * Parastina exlaq û adetan (禮 / 礼, lǐ) Ji ber ku konfuçyûsîzm bawer dike ku rêkûpêkî dikare bi rêzgirtina ji bo yên din û rêzgirtina bav û kalan were bidestxistin, di heyata pratîkî de exlaq, adet û dîndariya zarokan giringiyeke pir mezin digire. Ji zarokan dihat hêvîkirin ku rêzgirtina bav û kalan bidomînin, ji ber vê yekê bêzarokbûn wekî bextreşiyeke mezin tê hesibandin. Kombûna hemû fezîletan însanîtiyê rastîn e (çînî: 仁, ''ren''). Ev bi tenê nîşan dide ka kî di nav rêzika damezrandî de bi dilsozî, dadperwerî û durustî tevdigere. Ew kesên ku li gorî exlaq û adetan - ango li gorî rêzikên exlaqê, rêûresm û kevneşopiyê - dijîn û xwe ji bo bav û kalên wan feda dikin, tenê bi vê yekê ber bi baştir ve diguherin. Ev yek tesîrek domînoyê çêdike ku tesîrê li ser însanên din û di dawiyê de li ser tevahiya gerdûnê dike, rêza orîjînal vedigerîne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Thoraval |pêşnav=Joël |sal=2016 |sernav=Heaven, Earth, Sovereign, Ancestors, Masters: Some Remarks on the Politico-Religious in China Today |url=https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180116171349/https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |roja-arşîvê=16 kanûna paşîn 2018 |weşanger=Centre for Studies on China, Korea and Japan |cih=Paris |hejmar=5 |series=Occasional Papers }}</ref> Di ''Da Xue'' de ku ji Konfuçyus re tê veqetandin, ev rewş wiha tê vegotin: * Eger ez bi awayekî rast tevbigerim, malbat di nav ahengekê de ye. * Dema ku malbat di nav ahengekê de bin, gund jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku gund di nav ahengekê de bin, wîlayetan jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku wîlayetan di nav ahengekê de bin, împeratorî jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku împeratorî di nav ahengekê de bin, kozmos jî di nav ahengekê de ye. Ji ber vê yekê, di hemû kiryarên xwe de, divê însan her gav qenciya hevpar û berjewendiya miletî di hişê xwe de bigirin. === Pênc têkiliyên însanî yên taybet (五倫 / 五伦, Wǔ lún) === Pênc têkiliyên taybet ên însanan felsefeya Konfuçyus pênase dikin: * Bav - Kur * Serwer - Bingehîn * Mêr - Jin * Birayê Mezin - Birayê Biçûk * Heval - Heval Ji perspektîfa Konfuçyus, ev di bingeh de têkiliyên hiyerarşîk ên serdestî û bindestiyê ne. Tenê têkiliya heval-heval dikare wekî têkiliyek di navbera wekhevan de were hesibandin. Ev pênc têkiliyan bi fezîletên xêrxwazî ​​(仁, rén), rastgoyî (義 / 义, yì), û dîndariya zarokî (孝, xiào – "dîndariya zarokî, rêzgirtin") têne pênasekirin. Dîndardariya zarokî bingeha heyata malbatî û dewletê pêk tîne. Ev dîndarî di rêzgirtina tiştên ku mirasgirtî ne de tê îfadekirin. Berevajî têkiliya mêr-jinê, têkiliyên din dikarin di wê çaxê de wekî ku ji zayendê derbas dibin werin dîtin. Jin bi sê têkiliyên guhdariyê ve girêdayî ne: * Wexte ku genç e, guhdariya bavê xwe dike, * wexte ku zewicî ye, guhdariya mêrê xwe dike, * wexte ku jinebî dimîne, guhdariya kurê xwe yê mezin dike. === Maneya xwendinê === Xwendin ji bo têgihîştina rêziknameya bihuşt û însanîtiyê şertek pêşîn e. Lêbelê, fêrbûn divê tenê ramanê temam bike. Konfuçyus gotiye: "Fêrbûn bêyî fikirîn bê feyde ye; lê fikirîn bêyî fêrbûnê xeternak e." == Konfucyûsîzm wekî dîn == Elementên dînî konfuçyûsîzm têne li [[Asyaya Rojhilat|Rojhilatê Asyayê]] dihewînen, wek bikaranîna têgeha ''Tao'' û perestina bav û kalan. Hêmanên konfuçyûsî di gelek warên heyata civakî de jî belav bûne. Konfuçyûsî yek ji doktrînên din e û ew hevûdu ji hev ferq nakin lê dikarin werin hev kirin. Konfuçyûsî bi daoîzmê re fikra ahengek di navbera ezman, erd û însanîtiyê de parve dike. Her du doktrîn jî li ser têkiliyên fonksiyonel ên di navbera astên ferq yên hebûnê de disekinin. Wan herwiha şêwazek organîk a ramanê parve dikin ku tê de her beşek ji tevahîyek berfireh erkên taybetî hene ku bicîh bîne.Tiştê ku Konfuçyusîzmê ji daoîzmê ferq dike, têgeha rêziknameya civakî ye. Ji bo daoîstan, cîhan di ahengek bêkêmasî de ye heya ku civak di her tiştî de rêziknameya xwezayî bişopîne; ji aliyê din ve, konfuçyus bawer dike ku xweza û civak şêwazên rêziknameyê yên bi tevahî ferq dişopînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daoismus: Chinas indigene Religion :Lehren, Praktiken, Wirkungen |paşnav=Wagner |pêşnav=Hans-Günter |weşanger=Origo Verlag |tarîx=2025 |rr=430 |isbn=978-3-282-00214-6 |cih=Bern }}</ref> Giringiya konfuçyusîzma saziyî bi rakirina sîstema azmûnê û guhertinên din ên ku ji hêla modernîteyê ve hatine çêkirin derbeyek giran xwar. Her çend konfuçyusîzm hîn jî tesîrek dike û mamoste bi awayekî rêûresmî tê pîrozkirin jî, bi gelemperî êdî wekî dînek ferqî nayê binavkirin. Statîstîkên di derbarê belavbûna wê ya rastîn de têgihiştinek hindik didin. Konfuçyûsyenîzm di sala 1995an de li [[Komara Korêyê]] wekî dînê resmî hatiye îlankirin û li wir nêzîkî 10 milyon şopînerên wê hene. Li [[Îndonezya]]yê, konfuçyûsîzm yek ji pênc dînên ku bi resmî tên naskirin e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn li Çînê]] [[Kategorî:Etîka dînî]] 2npp3r3od1128cnqlc9y7xaozfr6z8f 2062244 2062243 2026-06-17T18:18:49Z Kurê Acemî 105128 /* Pênc têkiliyên însanî yên taybet (五倫 / 五伦, Wǔ lún) */ 2062244 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Konfuçyûsîzm (bi [[Zimanê çînî|çînî]]: 儒家思想) têgehek e ji bo [[felsefe]] û ramanên siyasî û dînî yên ku kevneşopiya [[Konfuçyus]] û şagirtên wî dişopînin. Dibistana Konfuçyus li Çînê wekî Rujia (儒家) jî tê zanin ku tê wateya "Dibistana Zanayan". Kelîma nûjen Konfuçyûsîzm ji mîsyonerên xiristiyanî tê ku di sedsala 17an de navê damezrînerê mektebê, 孔子 / 孔夫子 (Kongzi/Kongfuzi), latînîze kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Five "Confucian" Classics |paşnav=Nylan |pêşnav=Michael |lînka-nivîskar= |weşanger=Yale University Press |tarîx=1 çiriya pêşîn 2008 |rûpel=23 |isbn=978-0-300-13033-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KykM1DhBxd8C |roja-gihiştinê=12 adar 2022 }}</ref> Konfuçyus ji aliyê şopînerên xwe ve wekî modelek û îdealek dihat rêzgirtin û hînkirinên wî yên exlaqî û awayê heyata wî wekî mesele tê hesibandin. Konfuçyûsîzm, ligel [[budîzm]] û daoîzmê, yek ji "Sê Hînkirinan" e. Bi sedsalan e ku kultur û civaka çînî şekil daye û tesîrê li ser heyata rojane ya li [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Korê]], [[Singapûr]], [[Viyetnam]] û [[Taywan]]ê kiriye. Ji sedsala 16an û pê ve, hînkirinên wê li [[Ewropa]]yê bi rêya vegotinên mîsyoner Matteo Ricci hatine naskirin. Di sala 1687an de, nivîsên wî ji aliyê Bav Prospero Intorcetta ve bo Latînî hatine wergerandin. == Konfuçyus == {{Gotara bingehîn|Konfuçyus}} Konfuçyus an "Mamoste Kung", di sala 551ê a {{Bz}} de li bajarê [[Qufu]] yê li wîlayeta Luê (魯/鲁) ya Çînê, li parêzgeha [[Shandong]] a îroyîn, bi navê Kong Qiu (孔丘) jidayik bûye. Kurê rêberekî leşkerî bû, ji malbata esilzade ya Kong dihatiye û perwerdehiyek baş wergirtibû. Ji temenê biçûk ve, wî eleqeyek mezin nîşanî kevneşopiyên giyanî yên Çînê da. Konfuçyus wekî mamoste û şêwirmend û carinan wekî wezîrek li wîlayeta Lu xizmet kirî û gelek salan li sirgûnê derbas kiriye. Ji sala 496an a {{Bz}} ve, Konfuçyus 13 salan bi xwendekarên xwe re li seranserê welêt geriya, di nav tiştên din de muzîk û adetên kevnar xwendin. Di vê çaxê de, tê gotin ku ew bi [[Lao Zî]], fîlozofek din ê giring ya Çîna kevnare ku wekî damezrînerê daoîzmê tê hesibandin, re hevdîtin kiriye. Konfuçyus li welatê xwe, bi texmînî di sala 479an a {{Bz}} de miriye. Piştî mirina wî, ew rûmetên dewletê yên herî bilind wergirtiye: * Keyser serdana gorra wî kir. * Peyker li ser rûmeta wî hatin çêkirin. * Rûmeta keyserê çînî lê hat dayîn. * Ew wekî xwedayek tê îdiakirin. Armanca Konfuçyus di hînkirinên wî de ew bû ku pergalên nirxên mîtolojîk û dînî yên împeratoriya feodal a Çînê nû bike. Wî vegera bo erdemên klasîk wekî rêya derketina ji kaosa siyasî û civakî didît. == Kesayetên din ên giring == === Mengzî === Mengzî wekî "zanayê duyem" ê konfuçyûsîzmê tê hesibandin. Mengzî bawer dikir ku evîna însanîtiyê û edalet di xwezaya însanan de xas in. Tenê jîngeh û hest dikarin însanan ji rê derxînin, ji ber vê yekê diviyabû ev taybetmendiyên erênî werin çandin. === Xunzî === Xunzi hînkirinên xwe li ser rêûresman disekinand. Berevajî Mengzî, wî însanan wekî xwezayî xirab didît, ji ber vê yekê ew lazim bûn ku werin terbiyekirin. == Hînkirin == === Pênc exlaqên wê === Exlaqê Konfuçyus li ser wê ramanê ye ku cîhan ji aliyê rêziknameyek ve tê birêvebirin ku bi xwezayî exlaqî ye. Di dilê vê doktrînê de ferdek wekî beşek ji civakê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav="Nicht Vielwissen sättigt die Seele": Wissen, Erkennen, Bildung, Ausbildung heute ; drittes Symposium der Universität Würzburg |weşanger=Klett |tarîx=1988 |rr=107-108 |isbn=978-3-12-984580-6 |çap=1. Aufl |cih=Stuttgart |paşnavê-edîtor=Böhm |pêşnavê-edîtor=Winfried |series=Würzburger Symposien |paşnavê-edîtor2=Ahrens |pêşnavê-edîtor2=Rüdiger |paşnavê-edîtor3=Julius-Maximilians-Universität Würzburg }}</ref> Divê ferdek ji bo bêkêmasîya exlaqî û etîkî hewl bide û, ji bo vê armancê, divê ji hêla pênc exlaqan (五常, wǔ cháng) an jî erdemên bingehîn ve were rêber kirin:<ref name="Runes">{{Cite book |title=Dictionary of Philosophy |publisher=Philosophical Library |year=1983 |page=[https://archive.org/details/dictionaryofphil0000unse/page/338 338] |isbn=978-0-8022-2388-3 |editor-last=Runes |editor-first=Dagobert D. |url=https://archive.org/details/dictionaryofphil0000unse/page/338}}</ref> * Însanîtî / Xêrxwazî ​​(仁, rén) * Edalet (義 / 义, yì) * Exlaqa rîtuelî (禮 / 礼, lǐ). Ev ne behsa rîtuelên bi wateya rojavayî dike, lêbelê behsa tevgerên resmî dike ku însaneki baş ji hev ferq dike û bingeha rêziknameyek civakî ya fonksiyonel pêk tîne; rîtuel gî warên heyatê rêk dixin, ango ne tenê têkilî û îşên bi însansên din re, lê di eynî çaxê de, bo mesele, rêveberî û tevgerên li hember tiştên bêcan jî. * Aqil (智, zhì) * Dilsozî / Pêbawerî (信, xìn) Hersê erkên civakî jî ji vê yekê têne wergirtin: * Dilsozî (忠, zhōng – “dilsoziya mijaran”) * Dilpakiya hevrêyan (孝, xiào – “guhdarî û rêzgirtin li dêûbavan û bav û kalan”) * Parastina exlaq û adetan (禮 / 礼, lǐ) Ji ber ku konfuçyûsîzm bawer dike ku rêkûpêkî dikare bi rêzgirtina ji bo yên din û rêzgirtina bav û kalan were bidestxistin, di heyata pratîkî de exlaq, adet û dîndariya zarokan giringiyeke pir mezin digire. Ji zarokan dihat hêvîkirin ku rêzgirtina bav û kalan bidomînin, ji ber vê yekê bêzarokbûn wekî bextreşiyeke mezin tê hesibandin. Kombûna hemû fezîletan însanîtiyê rastîn e (çînî: 仁, ''ren''). Ev bi tenê nîşan dide ka kî di nav rêzika damezrandî de bi dilsozî, dadperwerî û durustî tevdigere. Ew kesên ku li gorî exlaq û adetan - ango li gorî rêzikên exlaqê, rêûresm û kevneşopiyê - dijîn û xwe ji bo bav û kalên wan feda dikin, tenê bi vê yekê ber bi baştir ve diguherin. Ev yek tesîrek domînoyê çêdike ku tesîrê li ser însanên din û di dawiyê de li ser tevahiya gerdûnê dike, rêza orîjînal vedigerîne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Thoraval |pêşnav=Joël |sal=2016 |sernav=Heaven, Earth, Sovereign, Ancestors, Masters: Some Remarks on the Politico-Religious in China Today |url=https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180116171349/https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |roja-arşîvê=16 kanûna paşîn 2018 |weşanger=Centre for Studies on China, Korea and Japan |cih=Paris |hejmar=5 |series=Occasional Papers }}</ref> Di ''Da Xue'' de ku ji Konfuçyus re tê veqetandin, ev rewş wiha tê vegotin: * Eger ez bi awayekî rast tevbigerim, malbat di nav ahengekê de ye. * Dema ku malbat di nav ahengekê de bin, gund jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku gund di nav ahengekê de bin, wîlayetan jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku wîlayetan di nav ahengekê de bin, împeratorî jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku împeratorî di nav ahengekê de bin, kozmos jî di nav ahengekê de ye. Ji ber vê yekê, di hemû kiryarên xwe de, divê însan her gav qenciya hevpar û berjewendiya miletî di hişê xwe de bigirin. === Pênc têkiliyên însanî yên taybet (五倫 / 五伦, Wǔ lún) === Pênc têkiliyên taybet ên însanan felsefeya Konfuçyus pênase dikin:{{sfn|Gardner|2014|p=28}} * Bav - Kur * Serwer - Bingehîn * Mêr - Jin * Birayê Mezin - Birayê Biçûk * Heval - Heval Ji perspektîfa Konfuçyus, ev di bingeh de têkiliyên hiyerarşîk ên serdestî û bindestiyê ne. Tenê têkiliya heval-heval dikare wekî têkiliyek di navbera wekhevan de were hesibandin. Ev pênc têkiliyan bi fezîletên xêrxwazî ​​(仁, rén), rastgoyî (義 / 义, yì), û dîndariya zarokî (孝, xiào – "dîndariya zarokî, rêzgirtin") têne pênasekirin. Dîndardariya zarokî bingeha heyata malbatî û dewletê pêk tîne. Ev dîndarî di rêzgirtina tiştên ku mirasgirtî ne de tê îfadekirin. Berevajî têkiliya mêr-jinê, têkiliyên din dikarin di wê çaxê de wekî ku ji zayendê derbas dibin werin dîtin. Jin bi sê têkiliyên guhdariyê ve girêdayî ne:{{sfn|Gardner|2014|p=28}} * Wexte ku genç e, guhdariya bavê xwe dike, * wexte ku zewicî ye, guhdariya mêrê xwe dike, * wexte ku jinebî dimîne, guhdariya kurê xwe yê mezin dike. === Maneya xwendinê === Xwendin ji bo têgihîştina rêziknameya bihuşt û însanîtiyê şertek pêşîn e. Lêbelê, fêrbûn divê tenê ramanê temam bike. Konfuçyus gotiye: "Fêrbûn bêyî fikirîn bê feyde ye; lê fikirîn bêyî fêrbûnê xeternak e." == Konfucyûsîzm wekî dîn == Elementên dînî konfuçyûsîzm têne li [[Asyaya Rojhilat|Rojhilatê Asyayê]] dihewînen, wek bikaranîna têgeha ''Tao'' û perestina bav û kalan. Hêmanên konfuçyûsî di gelek warên heyata civakî de jî belav bûne. Konfuçyûsî yek ji doktrînên din e û ew hevûdu ji hev ferq nakin lê dikarin werin hev kirin. Konfuçyûsî bi daoîzmê re fikra ahengek di navbera ezman, erd û însanîtiyê de parve dike. Her du doktrîn jî li ser têkiliyên fonksiyonel ên di navbera astên ferq yên hebûnê de disekinin. Wan herwiha şêwazek organîk a ramanê parve dikin ku tê de her beşek ji tevahîyek berfireh erkên taybetî hene ku bicîh bîne.Tiştê ku Konfuçyusîzmê ji daoîzmê ferq dike, têgeha rêziknameya civakî ye. Ji bo daoîstan, cîhan di ahengek bêkêmasî de ye heya ku civak di her tiştî de rêziknameya xwezayî bişopîne; ji aliyê din ve, konfuçyus bawer dike ku xweza û civak şêwazên rêziknameyê yên bi tevahî ferq dişopînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daoismus: Chinas indigene Religion :Lehren, Praktiken, Wirkungen |paşnav=Wagner |pêşnav=Hans-Günter |weşanger=Origo Verlag |tarîx=2025 |rr=430 |isbn=978-3-282-00214-6 |cih=Bern }}</ref> Giringiya konfuçyusîzma saziyî bi rakirina sîstema azmûnê û guhertinên din ên ku ji hêla modernîteyê ve hatine çêkirin derbeyek giran xwar. Her çend konfuçyusîzm hîn jî tesîrek dike û mamoste bi awayekî rêûresmî tê pîrozkirin jî, bi gelemperî êdî wekî dînek ferqî nayê binavkirin. Statîstîkên di derbarê belavbûna wê ya rastîn de têgihiştinek hindik didin. Konfuçyûsyenîzm di sala 1995an de li [[Komara Korêyê]] wekî dînê resmî hatiye îlankirin û li wir nêzîkî 10 milyon şopînerên wê hene. Li [[Îndonezya]]yê, konfuçyûsîzm yek ji pênc dînên ku bi resmî tên naskirin e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn li Çînê]] [[Kategorî:Etîka dînî]] jqg3wh3ri3kargvyx09v2mulgbxcrs5 2062245 2062244 2026-06-17T18:19:37Z Kurê Acemî 105128 /* Konfucyûsîzm wekî dîn */ 2062245 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Konfuçyûsîzm (bi [[Zimanê çînî|çînî]]: 儒家思想) têgehek e ji bo [[felsefe]] û ramanên siyasî û dînî yên ku kevneşopiya [[Konfuçyus]] û şagirtên wî dişopînin. Dibistana Konfuçyus li Çînê wekî Rujia (儒家) jî tê zanin ku tê wateya "Dibistana Zanayan". Kelîma nûjen Konfuçyûsîzm ji mîsyonerên xiristiyanî tê ku di sedsala 17an de navê damezrînerê mektebê, 孔子 / 孔夫子 (Kongzi/Kongfuzi), latînîze kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Five "Confucian" Classics |paşnav=Nylan |pêşnav=Michael |lînka-nivîskar= |weşanger=Yale University Press |tarîx=1 çiriya pêşîn 2008 |rûpel=23 |isbn=978-0-300-13033-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KykM1DhBxd8C |roja-gihiştinê=12 adar 2022 }}</ref> Konfuçyus ji aliyê şopînerên xwe ve wekî modelek û îdealek dihat rêzgirtin û hînkirinên wî yên exlaqî û awayê heyata wî wekî mesele tê hesibandin. Konfuçyûsîzm, ligel [[budîzm]] û daoîzmê, yek ji "Sê Hînkirinan" e. Bi sedsalan e ku kultur û civaka çînî şekil daye û tesîrê li ser heyata rojane ya li [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Korê]], [[Singapûr]], [[Viyetnam]] û [[Taywan]]ê kiriye. Ji sedsala 16an û pê ve, hînkirinên wê li [[Ewropa]]yê bi rêya vegotinên mîsyoner Matteo Ricci hatine naskirin. Di sala 1687an de, nivîsên wî ji aliyê Bav Prospero Intorcetta ve bo Latînî hatine wergerandin. == Konfuçyus == {{Gotara bingehîn|Konfuçyus}} Konfuçyus an "Mamoste Kung", di sala 551ê a {{Bz}} de li bajarê [[Qufu]] yê li wîlayeta Luê (魯/鲁) ya Çînê, li parêzgeha [[Shandong]] a îroyîn, bi navê Kong Qiu (孔丘) jidayik bûye. Kurê rêberekî leşkerî bû, ji malbata esilzade ya Kong dihatiye û perwerdehiyek baş wergirtibû. Ji temenê biçûk ve, wî eleqeyek mezin nîşanî kevneşopiyên giyanî yên Çînê da. Konfuçyus wekî mamoste û şêwirmend û carinan wekî wezîrek li wîlayeta Lu xizmet kirî û gelek salan li sirgûnê derbas kiriye. Ji sala 496an a {{Bz}} ve, Konfuçyus 13 salan bi xwendekarên xwe re li seranserê welêt geriya, di nav tiştên din de muzîk û adetên kevnar xwendin. Di vê çaxê de, tê gotin ku ew bi [[Lao Zî]], fîlozofek din ê giring ya Çîna kevnare ku wekî damezrînerê daoîzmê tê hesibandin, re hevdîtin kiriye. Konfuçyus li welatê xwe, bi texmînî di sala 479an a {{Bz}} de miriye. Piştî mirina wî, ew rûmetên dewletê yên herî bilind wergirtiye: * Keyser serdana gorra wî kir. * Peyker li ser rûmeta wî hatin çêkirin. * Rûmeta keyserê çînî lê hat dayîn. * Ew wekî xwedayek tê îdiakirin. Armanca Konfuçyus di hînkirinên wî de ew bû ku pergalên nirxên mîtolojîk û dînî yên împeratoriya feodal a Çînê nû bike. Wî vegera bo erdemên klasîk wekî rêya derketina ji kaosa siyasî û civakî didît. == Kesayetên din ên giring == === Mengzî === Mengzî wekî "zanayê duyem" ê konfuçyûsîzmê tê hesibandin. Mengzî bawer dikir ku evîna însanîtiyê û edalet di xwezaya însanan de xas in. Tenê jîngeh û hest dikarin însanan ji rê derxînin, ji ber vê yekê diviyabû ev taybetmendiyên erênî werin çandin. === Xunzî === Xunzi hînkirinên xwe li ser rêûresman disekinand. Berevajî Mengzî, wî însanan wekî xwezayî xirab didît, ji ber vê yekê ew lazim bûn ku werin terbiyekirin. == Hînkirin == === Pênc exlaqên wê === Exlaqê Konfuçyus li ser wê ramanê ye ku cîhan ji aliyê rêziknameyek ve tê birêvebirin ku bi xwezayî exlaqî ye. Di dilê vê doktrînê de ferdek wekî beşek ji civakê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav="Nicht Vielwissen sättigt die Seele": Wissen, Erkennen, Bildung, Ausbildung heute ; drittes Symposium der Universität Würzburg |weşanger=Klett |tarîx=1988 |rr=107-108 |isbn=978-3-12-984580-6 |çap=1. Aufl |cih=Stuttgart |paşnavê-edîtor=Böhm |pêşnavê-edîtor=Winfried |series=Würzburger Symposien |paşnavê-edîtor2=Ahrens |pêşnavê-edîtor2=Rüdiger |paşnavê-edîtor3=Julius-Maximilians-Universität Würzburg }}</ref> Divê ferdek ji bo bêkêmasîya exlaqî û etîkî hewl bide û, ji bo vê armancê, divê ji hêla pênc exlaqan (五常, wǔ cháng) an jî erdemên bingehîn ve were rêber kirin:<ref name="Runes">{{Cite book |title=Dictionary of Philosophy |publisher=Philosophical Library |year=1983 |page=[https://archive.org/details/dictionaryofphil0000unse/page/338 338] |isbn=978-0-8022-2388-3 |editor-last=Runes |editor-first=Dagobert D. |url=https://archive.org/details/dictionaryofphil0000unse/page/338}}</ref> * Însanîtî / Xêrxwazî ​​(仁, rén) * Edalet (義 / 义, yì) * Exlaqa rîtuelî (禮 / 礼, lǐ). Ev ne behsa rîtuelên bi wateya rojavayî dike, lêbelê behsa tevgerên resmî dike ku însaneki baş ji hev ferq dike û bingeha rêziknameyek civakî ya fonksiyonel pêk tîne; rîtuel gî warên heyatê rêk dixin, ango ne tenê têkilî û îşên bi însansên din re, lê di eynî çaxê de, bo mesele, rêveberî û tevgerên li hember tiştên bêcan jî. * Aqil (智, zhì) * Dilsozî / Pêbawerî (信, xìn) Hersê erkên civakî jî ji vê yekê têne wergirtin: * Dilsozî (忠, zhōng – “dilsoziya mijaran”) * Dilpakiya hevrêyan (孝, xiào – “guhdarî û rêzgirtin li dêûbavan û bav û kalan”) * Parastina exlaq û adetan (禮 / 礼, lǐ) Ji ber ku konfuçyûsîzm bawer dike ku rêkûpêkî dikare bi rêzgirtina ji bo yên din û rêzgirtina bav û kalan were bidestxistin, di heyata pratîkî de exlaq, adet û dîndariya zarokan giringiyeke pir mezin digire. Ji zarokan dihat hêvîkirin ku rêzgirtina bav û kalan bidomînin, ji ber vê yekê bêzarokbûn wekî bextreşiyeke mezin tê hesibandin. Kombûna hemû fezîletan însanîtiyê rastîn e (çînî: 仁, ''ren''). Ev bi tenê nîşan dide ka kî di nav rêzika damezrandî de bi dilsozî, dadperwerî û durustî tevdigere. Ew kesên ku li gorî exlaq û adetan - ango li gorî rêzikên exlaqê, rêûresm û kevneşopiyê - dijîn û xwe ji bo bav û kalên wan feda dikin, tenê bi vê yekê ber bi baştir ve diguherin. Ev yek tesîrek domînoyê çêdike ku tesîrê li ser însanên din û di dawiyê de li ser tevahiya gerdûnê dike, rêza orîjînal vedigerîne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Thoraval |pêşnav=Joël |sal=2016 |sernav=Heaven, Earth, Sovereign, Ancestors, Masters: Some Remarks on the Politico-Religious in China Today |url=https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180116171349/https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |roja-arşîvê=16 kanûna paşîn 2018 |weşanger=Centre for Studies on China, Korea and Japan |cih=Paris |hejmar=5 |series=Occasional Papers }}</ref> Di ''Da Xue'' de ku ji Konfuçyus re tê veqetandin, ev rewş wiha tê vegotin: * Eger ez bi awayekî rast tevbigerim, malbat di nav ahengekê de ye. * Dema ku malbat di nav ahengekê de bin, gund jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku gund di nav ahengekê de bin, wîlayetan jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku wîlayetan di nav ahengekê de bin, împeratorî jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku împeratorî di nav ahengekê de bin, kozmos jî di nav ahengekê de ye. Ji ber vê yekê, di hemû kiryarên xwe de, divê însan her gav qenciya hevpar û berjewendiya miletî di hişê xwe de bigirin. === Pênc têkiliyên însanî yên taybet (五倫 / 五伦, Wǔ lún) === Pênc têkiliyên taybet ên însanan felsefeya Konfuçyus pênase dikin:{{sfn|Gardner|2014|p=28}} * Bav - Kur * Serwer - Bingehîn * Mêr - Jin * Birayê Mezin - Birayê Biçûk * Heval - Heval Ji perspektîfa Konfuçyus, ev di bingeh de têkiliyên hiyerarşîk ên serdestî û bindestiyê ne. Tenê têkiliya heval-heval dikare wekî têkiliyek di navbera wekhevan de were hesibandin. Ev pênc têkiliyan bi fezîletên xêrxwazî ​​(仁, rén), rastgoyî (義 / 义, yì), û dîndariya zarokî (孝, xiào – "dîndariya zarokî, rêzgirtin") têne pênasekirin. Dîndardariya zarokî bingeha heyata malbatî û dewletê pêk tîne. Ev dîndarî di rêzgirtina tiştên ku mirasgirtî ne de tê îfadekirin. Berevajî têkiliya mêr-jinê, têkiliyên din dikarin di wê çaxê de wekî ku ji zayendê derbas dibin werin dîtin. Jin bi sê têkiliyên guhdariyê ve girêdayî ne:{{sfn|Gardner|2014|p=28}} * Wexte ku genç e, guhdariya bavê xwe dike, * wexte ku zewicî ye, guhdariya mêrê xwe dike, * wexte ku jinebî dimîne, guhdariya kurê xwe yê mezin dike. === Maneya xwendinê === Xwendin ji bo têgihîştina rêziknameya bihuşt û însanîtiyê şertek pêşîn e. Lêbelê, fêrbûn divê tenê ramanê temam bike. Konfuçyus gotiye: "Fêrbûn bêyî fikirîn bê feyde ye; lê fikirîn bêyî fêrbûnê xeternak e." == Konfucyûsîzm wekî dîn == Elementên dînî konfuçyûsîzm têne li [[Asyaya Rojhilat|Rojhilatê Asyayê]] dihewînen, wek bikaranîna têgeha ''Tao'' û perestina bav û kalan. Hêmanên konfuçyûsî di gelek warên heyata civakî de jî belav bûne. Konfuçyûsî yek ji doktrînên din e û ew hevûdu ji hev ferq nakin lê dikarin werin hev kirin. Konfuçyûsî bi daoîzmê re fikra ahengek di navbera ezman, erd û însanîtiyê de parve dike. Her du doktrîn jî li ser têkiliyên fonksiyonel ên di navbera astên ferq yên hebûnê de disekinin. Wan herwiha şêwazek organîk a ramanê parve dikin ku tê de her beşek ji tevahîyek berfireh erkên taybetî hene ku bicîh bîne.Tiştê ku Konfuçyusîzmê ji daoîzmê ferq dike, têgeha rêziknameya civakî ye. Ji bo daoîstan, cîhan di ahengek bêkêmasî de ye heya ku civak di her tiştî de rêziknameya xwezayî bişopîne; ji aliyê din ve, konfuçyus bawer dike ku xweza û civak şêwazên rêziknameyê yên bi tevahî ferq dişopînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daoismus: Chinas indigene Religion :Lehren, Praktiken, Wirkungen |paşnav=Wagner |pêşnav=Hans-Günter |weşanger=Origo Verlag |tarîx=2025 |rr=430 |isbn=978-3-282-00214-6 |cih=Bern }}</ref> Giringiya konfuçyusîzma saziyî bi rakirina sîstema azmûnê û guhertinên din ên ku ji hêla modernîteyê ve hatine çêkirin derbeyek giran xwar.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://fore.yale.edu/Publications/Books/Religions-World-and-Ecology-Book-Series/Confucianism-Table-Contents/Confucianism |title=Confucianism and Ecology: Potential and Limits |website=The Forum on Religion and Ecology at Yale |date=1998 |access-date=2023-04-29 |publisher=[[Yale University]] |last=Tucker |first=Mary Evelyn |author-link=Mary Evelyn Tucker}}</ref> Her çend konfuçyusîzm hîn jî tesîrek dike û mamoste bi awayekî rêûresmî tê pîrozkirin jî, bi gelemperî êdî wekî dînek ferqî nayê binavkirin. Statîstîkên di derbarê belavbûna wê ya rastîn de têgihiştinek hindik didin. Konfuçyûsyenîzm di sala 1995an de li [[Komara Korêyê]] wekî dînê resmî hatiye îlankirin û li wir nêzîkî 10 milyon şopînerên wê hene. Li [[Îndonezya]]yê, konfuçyûsîzm yek ji pênc dînên ku bi resmî tên naskirin e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn li Çînê]] [[Kategorî:Etîka dînî]] 737v61k7hg9b6h4rgtylmgrxigindl7 2062246 2062245 2026-06-17T18:20:16Z Kurê Acemî 105128 /* Konfucyûsîzm wekî dîn */ 2062246 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Konfuçyûsîzm (bi [[Zimanê çînî|çînî]]: 儒家思想) têgehek e ji bo [[felsefe]] û ramanên siyasî û dînî yên ku kevneşopiya [[Konfuçyus]] û şagirtên wî dişopînin. Dibistana Konfuçyus li Çînê wekî Rujia (儒家) jî tê zanin ku tê wateya "Dibistana Zanayan". Kelîma nûjen Konfuçyûsîzm ji mîsyonerên xiristiyanî tê ku di sedsala 17an de navê damezrînerê mektebê, 孔子 / 孔夫子 (Kongzi/Kongfuzi), latînîze kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Five "Confucian" Classics |paşnav=Nylan |pêşnav=Michael |lînka-nivîskar= |weşanger=Yale University Press |tarîx=1 çiriya pêşîn 2008 |rûpel=23 |isbn=978-0-300-13033-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KykM1DhBxd8C |roja-gihiştinê=12 adar 2022 }}</ref> Konfuçyus ji aliyê şopînerên xwe ve wekî modelek û îdealek dihat rêzgirtin û hînkirinên wî yên exlaqî û awayê heyata wî wekî mesele tê hesibandin. Konfuçyûsîzm, ligel [[budîzm]] û daoîzmê, yek ji "Sê Hînkirinan" e. Bi sedsalan e ku kultur û civaka çînî şekil daye û tesîrê li ser heyata rojane ya li [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Korê]], [[Singapûr]], [[Viyetnam]] û [[Taywan]]ê kiriye. Ji sedsala 16an û pê ve, hînkirinên wê li [[Ewropa]]yê bi rêya vegotinên mîsyoner Matteo Ricci hatine naskirin. Di sala 1687an de, nivîsên wî ji aliyê Bav Prospero Intorcetta ve bo Latînî hatine wergerandin. == Konfuçyus == {{Gotara bingehîn|Konfuçyus}} Konfuçyus an "Mamoste Kung", di sala 551ê a {{Bz}} de li bajarê [[Qufu]] yê li wîlayeta Luê (魯/鲁) ya Çînê, li parêzgeha [[Shandong]] a îroyîn, bi navê Kong Qiu (孔丘) jidayik bûye. Kurê rêberekî leşkerî bû, ji malbata esilzade ya Kong dihatiye û perwerdehiyek baş wergirtibû. Ji temenê biçûk ve, wî eleqeyek mezin nîşanî kevneşopiyên giyanî yên Çînê da. Konfuçyus wekî mamoste û şêwirmend û carinan wekî wezîrek li wîlayeta Lu xizmet kirî û gelek salan li sirgûnê derbas kiriye. Ji sala 496an a {{Bz}} ve, Konfuçyus 13 salan bi xwendekarên xwe re li seranserê welêt geriya, di nav tiştên din de muzîk û adetên kevnar xwendin. Di vê çaxê de, tê gotin ku ew bi [[Lao Zî]], fîlozofek din ê giring ya Çîna kevnare ku wekî damezrînerê daoîzmê tê hesibandin, re hevdîtin kiriye. Konfuçyus li welatê xwe, bi texmînî di sala 479an a {{Bz}} de miriye. Piştî mirina wî, ew rûmetên dewletê yên herî bilind wergirtiye: * Keyser serdana gorra wî kir. * Peyker li ser rûmeta wî hatin çêkirin. * Rûmeta keyserê çînî lê hat dayîn. * Ew wekî xwedayek tê îdiakirin. Armanca Konfuçyus di hînkirinên wî de ew bû ku pergalên nirxên mîtolojîk û dînî yên împeratoriya feodal a Çînê nû bike. Wî vegera bo erdemên klasîk wekî rêya derketina ji kaosa siyasî û civakî didît. == Kesayetên din ên giring == === Mengzî === Mengzî wekî "zanayê duyem" ê konfuçyûsîzmê tê hesibandin. Mengzî bawer dikir ku evîna însanîtiyê û edalet di xwezaya însanan de xas in. Tenê jîngeh û hest dikarin însanan ji rê derxînin, ji ber vê yekê diviyabû ev taybetmendiyên erênî werin çandin. === Xunzî === Xunzi hînkirinên xwe li ser rêûresman disekinand. Berevajî Mengzî, wî însanan wekî xwezayî xirab didît, ji ber vê yekê ew lazim bûn ku werin terbiyekirin. == Hînkirin == === Pênc exlaqên wê === Exlaqê Konfuçyus li ser wê ramanê ye ku cîhan ji aliyê rêziknameyek ve tê birêvebirin ku bi xwezayî exlaqî ye. Di dilê vê doktrînê de ferdek wekî beşek ji civakê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav="Nicht Vielwissen sättigt die Seele": Wissen, Erkennen, Bildung, Ausbildung heute ; drittes Symposium der Universität Würzburg |weşanger=Klett |tarîx=1988 |rr=107-108 |isbn=978-3-12-984580-6 |çap=1. Aufl |cih=Stuttgart |paşnavê-edîtor=Böhm |pêşnavê-edîtor=Winfried |series=Würzburger Symposien |paşnavê-edîtor2=Ahrens |pêşnavê-edîtor2=Rüdiger |paşnavê-edîtor3=Julius-Maximilians-Universität Würzburg }}</ref> Divê ferdek ji bo bêkêmasîya exlaqî û etîkî hewl bide û, ji bo vê armancê, divê ji hêla pênc exlaqan (五常, wǔ cháng) an jî erdemên bingehîn ve were rêber kirin:<ref name="Runes">{{Cite book |title=Dictionary of Philosophy |publisher=Philosophical Library |year=1983 |page=[https://archive.org/details/dictionaryofphil0000unse/page/338 338] |isbn=978-0-8022-2388-3 |editor-last=Runes |editor-first=Dagobert D. |url=https://archive.org/details/dictionaryofphil0000unse/page/338}}</ref> * Însanîtî / Xêrxwazî ​​(仁, rén) * Edalet (義 / 义, yì) * Exlaqa rîtuelî (禮 / 礼, lǐ). Ev ne behsa rîtuelên bi wateya rojavayî dike, lêbelê behsa tevgerên resmî dike ku însaneki baş ji hev ferq dike û bingeha rêziknameyek civakî ya fonksiyonel pêk tîne; rîtuel gî warên heyatê rêk dixin, ango ne tenê têkilî û îşên bi însansên din re, lê di eynî çaxê de, bo mesele, rêveberî û tevgerên li hember tiştên bêcan jî. * Aqil (智, zhì) * Dilsozî / Pêbawerî (信, xìn) Hersê erkên civakî jî ji vê yekê têne wergirtin: * Dilsozî (忠, zhōng – “dilsoziya mijaran”) * Dilpakiya hevrêyan (孝, xiào – “guhdarî û rêzgirtin li dêûbavan û bav û kalan”) * Parastina exlaq û adetan (禮 / 礼, lǐ) Ji ber ku konfuçyûsîzm bawer dike ku rêkûpêkî dikare bi rêzgirtina ji bo yên din û rêzgirtina bav û kalan were bidestxistin, di heyata pratîkî de exlaq, adet û dîndariya zarokan giringiyeke pir mezin digire. Ji zarokan dihat hêvîkirin ku rêzgirtina bav û kalan bidomînin, ji ber vê yekê bêzarokbûn wekî bextreşiyeke mezin tê hesibandin. Kombûna hemû fezîletan însanîtiyê rastîn e (çînî: 仁, ''ren''). Ev bi tenê nîşan dide ka kî di nav rêzika damezrandî de bi dilsozî, dadperwerî û durustî tevdigere. Ew kesên ku li gorî exlaq û adetan - ango li gorî rêzikên exlaqê, rêûresm û kevneşopiyê - dijîn û xwe ji bo bav û kalên wan feda dikin, tenê bi vê yekê ber bi baştir ve diguherin. Ev yek tesîrek domînoyê çêdike ku tesîrê li ser însanên din û di dawiyê de li ser tevahiya gerdûnê dike, rêza orîjînal vedigerîne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Thoraval |pêşnav=Joël |sal=2016 |sernav=Heaven, Earth, Sovereign, Ancestors, Masters: Some Remarks on the Politico-Religious in China Today |url=https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180116171349/https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |roja-arşîvê=16 kanûna paşîn 2018 |weşanger=Centre for Studies on China, Korea and Japan |cih=Paris |hejmar=5 |series=Occasional Papers }}</ref> Di ''Da Xue'' de ku ji Konfuçyus re tê veqetandin, ev rewş wiha tê vegotin: * Eger ez bi awayekî rast tevbigerim, malbat di nav ahengekê de ye. * Dema ku malbat di nav ahengekê de bin, gund jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku gund di nav ahengekê de bin, wîlayetan jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku wîlayetan di nav ahengekê de bin, împeratorî jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku împeratorî di nav ahengekê de bin, kozmos jî di nav ahengekê de ye. Ji ber vê yekê, di hemû kiryarên xwe de, divê însan her gav qenciya hevpar û berjewendiya miletî di hişê xwe de bigirin. === Pênc têkiliyên însanî yên taybet (五倫 / 五伦, Wǔ lún) === Pênc têkiliyên taybet ên însanan felsefeya Konfuçyus pênase dikin:{{sfn|Gardner|2014|p=28}} * Bav - Kur * Serwer - Bingehîn * Mêr - Jin * Birayê Mezin - Birayê Biçûk * Heval - Heval Ji perspektîfa Konfuçyus, ev di bingeh de têkiliyên hiyerarşîk ên serdestî û bindestiyê ne. Tenê têkiliya heval-heval dikare wekî têkiliyek di navbera wekhevan de were hesibandin. Ev pênc têkiliyan bi fezîletên xêrxwazî ​​(仁, rén), rastgoyî (義 / 义, yì), û dîndariya zarokî (孝, xiào – "dîndariya zarokî, rêzgirtin") têne pênasekirin. Dîndardariya zarokî bingeha heyata malbatî û dewletê pêk tîne. Ev dîndarî di rêzgirtina tiştên ku mirasgirtî ne de tê îfadekirin. Berevajî têkiliya mêr-jinê, têkiliyên din dikarin di wê çaxê de wekî ku ji zayendê derbas dibin werin dîtin. Jin bi sê têkiliyên guhdariyê ve girêdayî ne:{{sfn|Gardner|2014|p=28}} * Wexte ku genç e, guhdariya bavê xwe dike, * wexte ku zewicî ye, guhdariya mêrê xwe dike, * wexte ku jinebî dimîne, guhdariya kurê xwe yê mezin dike. === Maneya xwendinê === Xwendin ji bo têgihîştina rêziknameya bihuşt û însanîtiyê şertek pêşîn e. Lêbelê, fêrbûn divê tenê ramanê temam bike. Konfuçyus gotiye: "Fêrbûn bêyî fikirîn bê feyde ye; lê fikirîn bêyî fêrbûnê xeternak e." == Konfucyûsîzm wekî dîn == Elementên dînî konfuçyûsîzm têne li [[Asyaya Rojhilat|Rojhilatê Asyayê]] dihewînen, wek bikaranîna têgeha ''Tao'' û perestina bav û kalan. Hêmanên konfuçyûsî di gelek warên heyata civakî de jî belav bûne. Konfuçyûsî yek ji doktrînên din e û ew hevûdu ji hev ferq nakin lê dikarin werin hev kirin. Konfuçyûsî bi daoîzmê re fikra ahengek di navbera ezman, erd û însanîtiyê de parve dike. Her du doktrîn jî li ser têkiliyên fonksiyonel ên di navbera astên ferq yên hebûnê de disekinin. Wan herwiha şêwazek organîk a ramanê parve dikin ku tê de her beşek ji tevahîyek berfireh erkên taybetî hene ku bicîh bîne.Tiştê ku Konfuçyusîzmê ji daoîzmê ferq dike, têgeha rêziknameya civakî ye. Ji bo daoîstan, cîhan di ahengek bêkêmasî de ye heya ku civak di her tiştî de rêziknameya xwezayî bişopîne; ji aliyê din ve, konfuçyus bawer dike ku xweza û civak şêwazên rêziknameyê yên bi tevahî ferq dişopînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daoismus: Chinas indigene Religion :Lehren, Praktiken, Wirkungen |paşnav=Wagner |pêşnav=Hans-Günter |weşanger=Origo Verlag |tarîx=2025 |rr=430 |isbn=978-3-282-00214-6 |cih=Bern }}</ref> Giringiya konfuçyusîzma saziyî bi rakirina sîstema azmûnê û guhertinên din ên ku ji hêla modernîteyê ve hatine çêkirin derbeyek giran xwar.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://fore.yale.edu/Publications/Books/Religions-World-and-Ecology-Book-Series/Confucianism-Table-Contents/Confucianism |title=Confucianism and Ecology: Potential and Limits |website=The Forum on Religion and Ecology at Yale |date=1998 |access-date=2023-04-29 |publisher=Zanîngeha Yale |last=Tucker |first=Mary Evelyn |author-link=}}</ref> Her çend konfuçyusîzm hîn jî tesîrek dike û mamoste bi awayekî rêûresmî tê pîrozkirin jî, bi gelemperî êdî wekî dînek ferqî nayê binavkirin. Statîstîkên di derbarê belavbûna wê ya rastîn de têgihiştinek hindik didin. Konfuçyûsyenîzm di sala 1995an de li [[Komara Korêyê]] wekî dînê resmî hatiye îlankirin û li wir nêzîkî 10 milyon şopînerên wê hene. Li [[Îndonezya]]yê, konfuçyûsîzm yek ji pênc dînên ku bi resmî tên naskirin e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn li Çînê]] [[Kategorî:Etîka dînî]] ammmmf9quw8bextiazuvvem15fvja0g 2062247 2062246 2026-06-17T18:21:15Z Kurê Acemî 105128 /* Konfuçyus */ 2062247 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Konfuçyûsîzm (bi [[Zimanê çînî|çînî]]: 儒家思想) têgehek e ji bo [[felsefe]] û ramanên siyasî û dînî yên ku kevneşopiya [[Konfuçyus]] û şagirtên wî dişopînin. Dibistana Konfuçyus li Çînê wekî Rujia (儒家) jî tê zanin ku tê wateya "Dibistana Zanayan". Kelîma nûjen Konfuçyûsîzm ji mîsyonerên xiristiyanî tê ku di sedsala 17an de navê damezrînerê mektebê, 孔子 / 孔夫子 (Kongzi/Kongfuzi), latînîze kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Five "Confucian" Classics |paşnav=Nylan |pêşnav=Michael |lînka-nivîskar= |weşanger=Yale University Press |tarîx=1 çiriya pêşîn 2008 |rûpel=23 |isbn=978-0-300-13033-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KykM1DhBxd8C |roja-gihiştinê=12 adar 2022 }}</ref> Konfuçyus ji aliyê şopînerên xwe ve wekî modelek û îdealek dihat rêzgirtin û hînkirinên wî yên exlaqî û awayê heyata wî wekî mesele tê hesibandin. Konfuçyûsîzm, ligel [[budîzm]] û daoîzmê, yek ji "Sê Hînkirinan" e. Bi sedsalan e ku kultur û civaka çînî şekil daye û tesîrê li ser heyata rojane ya li [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Korê]], [[Singapûr]], [[Viyetnam]] û [[Taywan]]ê kiriye. Ji sedsala 16an û pê ve, hînkirinên wê li [[Ewropa]]yê bi rêya vegotinên mîsyoner Matteo Ricci hatine naskirin. Di sala 1687an de, nivîsên wî ji aliyê Bav Prospero Intorcetta ve bo Latînî hatine wergerandin. == Konfuçyus == {{Gotara bingehîn|Konfuçyus}} Konfuçyus an "Mamoste Kung", di sala 551ê a {{Bz}} de li bajarê [[Qufu]] yê li wîlayeta Luê (魯/鲁) ya Çînê, li parêzgeha [[Shandong]] a îroyîn, bi navê Kong Qiu (孔丘) jidayik bûye. Kurê rêberekî leşkerî bû, ji malbata esilzade ya Kong dihatiye û perwerdehiyek baş wergirtibû. Ji temenê biçûk ve, wî eleqeyek mezin nîşanî kevneşopiyên giyanî yên Çînê da. Konfuçyus wekî mamoste û şêwirmend û carinan wekî wezîrek li wîlayeta Lu xizmet kirî û gelek salan li sirgûnê derbas kiriye. Ji sala 496an a {{Bz}} ve, Konfuçyus 13 salan bi xwendekarên xwe re li seranserê welêt geriya, di nav tiştên din de muzîk û adetên kevnar xwendin. Di vê çaxê de, tê gotin ku ew bi [[Lao Zî]], fîlozofek din ê giring ya Çîna kevnare ku wekî damezrînerê daoîzmê tê hesibandin, re hevdîtin kiriye. Konfuçyus li welatê xwe, bi texmînî di sala 479an a {{Bz}} de miriye. Piştî mirina wî, ew rûmetên dewletê yên herî bilind wergirtiye:<ref>{{cite web |url=http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/confucius.htm |title=The Life and Significance of Confucius |website=www.sjsu.edu |access-date=2017-09-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191227143137/http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/confucius.htm |archive-date=2019-12-27}}</ref> * Keyser serdana gorra wî kir. * Peyker li ser rûmeta wî hatin çêkirin. * Rûmeta keyserê çînî lê hat dayîn. * Ew wekî xwedayek tê îdiakirin. Armanca Konfuçyus di hînkirinên wî de ew bû ku pergalên nirxên mîtolojîk û dînî yên împeratoriya feodal a Çînê nû bike. Wî vegera bo erdemên klasîk wekî rêya derketina ji kaosa siyasî û civakî didît. == Kesayetên din ên giring == === Mengzî === Mengzî wekî "zanayê duyem" ê konfuçyûsîzmê tê hesibandin. Mengzî bawer dikir ku evîna însanîtiyê û edalet di xwezaya însanan de xas in. Tenê jîngeh û hest dikarin însanan ji rê derxînin, ji ber vê yekê diviyabû ev taybetmendiyên erênî werin çandin. === Xunzî === Xunzi hînkirinên xwe li ser rêûresman disekinand. Berevajî Mengzî, wî însanan wekî xwezayî xirab didît, ji ber vê yekê ew lazim bûn ku werin terbiyekirin. == Hînkirin == === Pênc exlaqên wê === Exlaqê Konfuçyus li ser wê ramanê ye ku cîhan ji aliyê rêziknameyek ve tê birêvebirin ku bi xwezayî exlaqî ye. Di dilê vê doktrînê de ferdek wekî beşek ji civakê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav="Nicht Vielwissen sättigt die Seele": Wissen, Erkennen, Bildung, Ausbildung heute ; drittes Symposium der Universität Würzburg |weşanger=Klett |tarîx=1988 |rr=107-108 |isbn=978-3-12-984580-6 |çap=1. Aufl |cih=Stuttgart |paşnavê-edîtor=Böhm |pêşnavê-edîtor=Winfried |series=Würzburger Symposien |paşnavê-edîtor2=Ahrens |pêşnavê-edîtor2=Rüdiger |paşnavê-edîtor3=Julius-Maximilians-Universität Würzburg }}</ref> Divê ferdek ji bo bêkêmasîya exlaqî û etîkî hewl bide û, ji bo vê armancê, divê ji hêla pênc exlaqan (五常, wǔ cháng) an jî erdemên bingehîn ve were rêber kirin:<ref name="Runes">{{Cite book |title=Dictionary of Philosophy |publisher=Philosophical Library |year=1983 |page=[https://archive.org/details/dictionaryofphil0000unse/page/338 338] |isbn=978-0-8022-2388-3 |editor-last=Runes |editor-first=Dagobert D. |url=https://archive.org/details/dictionaryofphil0000unse/page/338}}</ref> * Însanîtî / Xêrxwazî ​​(仁, rén) * Edalet (義 / 义, yì) * Exlaqa rîtuelî (禮 / 礼, lǐ). Ev ne behsa rîtuelên bi wateya rojavayî dike, lêbelê behsa tevgerên resmî dike ku însaneki baş ji hev ferq dike û bingeha rêziknameyek civakî ya fonksiyonel pêk tîne; rîtuel gî warên heyatê rêk dixin, ango ne tenê têkilî û îşên bi însansên din re, lê di eynî çaxê de, bo mesele, rêveberî û tevgerên li hember tiştên bêcan jî. * Aqil (智, zhì) * Dilsozî / Pêbawerî (信, xìn) Hersê erkên civakî jî ji vê yekê têne wergirtin: * Dilsozî (忠, zhōng – “dilsoziya mijaran”) * Dilpakiya hevrêyan (孝, xiào – “guhdarî û rêzgirtin li dêûbavan û bav û kalan”) * Parastina exlaq û adetan (禮 / 礼, lǐ) Ji ber ku konfuçyûsîzm bawer dike ku rêkûpêkî dikare bi rêzgirtina ji bo yên din û rêzgirtina bav û kalan were bidestxistin, di heyata pratîkî de exlaq, adet û dîndariya zarokan giringiyeke pir mezin digire. Ji zarokan dihat hêvîkirin ku rêzgirtina bav û kalan bidomînin, ji ber vê yekê bêzarokbûn wekî bextreşiyeke mezin tê hesibandin. Kombûna hemû fezîletan însanîtiyê rastîn e (çînî: 仁, ''ren''). Ev bi tenê nîşan dide ka kî di nav rêzika damezrandî de bi dilsozî, dadperwerî û durustî tevdigere. Ew kesên ku li gorî exlaq û adetan - ango li gorî rêzikên exlaqê, rêûresm û kevneşopiyê - dijîn û xwe ji bo bav û kalên wan feda dikin, tenê bi vê yekê ber bi baştir ve diguherin. Ev yek tesîrek domînoyê çêdike ku tesîrê li ser însanên din û di dawiyê de li ser tevahiya gerdûnê dike, rêza orîjînal vedigerîne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Thoraval |pêşnav=Joël |sal=2016 |sernav=Heaven, Earth, Sovereign, Ancestors, Masters: Some Remarks on the Politico-Religious in China Today |url=https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180116171349/https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |roja-arşîvê=16 kanûna paşîn 2018 |weşanger=Centre for Studies on China, Korea and Japan |cih=Paris |hejmar=5 |series=Occasional Papers }}</ref> Di ''Da Xue'' de ku ji Konfuçyus re tê veqetandin, ev rewş wiha tê vegotin: * Eger ez bi awayekî rast tevbigerim, malbat di nav ahengekê de ye. * Dema ku malbat di nav ahengekê de bin, gund jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku gund di nav ahengekê de bin, wîlayetan jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku wîlayetan di nav ahengekê de bin, împeratorî jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku împeratorî di nav ahengekê de bin, kozmos jî di nav ahengekê de ye. Ji ber vê yekê, di hemû kiryarên xwe de, divê însan her gav qenciya hevpar û berjewendiya miletî di hişê xwe de bigirin. === Pênc têkiliyên însanî yên taybet (五倫 / 五伦, Wǔ lún) === Pênc têkiliyên taybet ên însanan felsefeya Konfuçyus pênase dikin:{{sfn|Gardner|2014|p=28}} * Bav - Kur * Serwer - Bingehîn * Mêr - Jin * Birayê Mezin - Birayê Biçûk * Heval - Heval Ji perspektîfa Konfuçyus, ev di bingeh de têkiliyên hiyerarşîk ên serdestî û bindestiyê ne. Tenê têkiliya heval-heval dikare wekî têkiliyek di navbera wekhevan de were hesibandin. Ev pênc têkiliyan bi fezîletên xêrxwazî ​​(仁, rén), rastgoyî (義 / 义, yì), û dîndariya zarokî (孝, xiào – "dîndariya zarokî, rêzgirtin") têne pênasekirin. Dîndardariya zarokî bingeha heyata malbatî û dewletê pêk tîne. Ev dîndarî di rêzgirtina tiştên ku mirasgirtî ne de tê îfadekirin. Berevajî têkiliya mêr-jinê, têkiliyên din dikarin di wê çaxê de wekî ku ji zayendê derbas dibin werin dîtin. Jin bi sê têkiliyên guhdariyê ve girêdayî ne:{{sfn|Gardner|2014|p=28}} * Wexte ku genç e, guhdariya bavê xwe dike, * wexte ku zewicî ye, guhdariya mêrê xwe dike, * wexte ku jinebî dimîne, guhdariya kurê xwe yê mezin dike. === Maneya xwendinê === Xwendin ji bo têgihîştina rêziknameya bihuşt û însanîtiyê şertek pêşîn e. Lêbelê, fêrbûn divê tenê ramanê temam bike. Konfuçyus gotiye: "Fêrbûn bêyî fikirîn bê feyde ye; lê fikirîn bêyî fêrbûnê xeternak e." == Konfucyûsîzm wekî dîn == Elementên dînî konfuçyûsîzm têne li [[Asyaya Rojhilat|Rojhilatê Asyayê]] dihewînen, wek bikaranîna têgeha ''Tao'' û perestina bav û kalan. Hêmanên konfuçyûsî di gelek warên heyata civakî de jî belav bûne. Konfuçyûsî yek ji doktrînên din e û ew hevûdu ji hev ferq nakin lê dikarin werin hev kirin. Konfuçyûsî bi daoîzmê re fikra ahengek di navbera ezman, erd û însanîtiyê de parve dike. Her du doktrîn jî li ser têkiliyên fonksiyonel ên di navbera astên ferq yên hebûnê de disekinin. Wan herwiha şêwazek organîk a ramanê parve dikin ku tê de her beşek ji tevahîyek berfireh erkên taybetî hene ku bicîh bîne.Tiştê ku Konfuçyusîzmê ji daoîzmê ferq dike, têgeha rêziknameya civakî ye. Ji bo daoîstan, cîhan di ahengek bêkêmasî de ye heya ku civak di her tiştî de rêziknameya xwezayî bişopîne; ji aliyê din ve, konfuçyus bawer dike ku xweza û civak şêwazên rêziknameyê yên bi tevahî ferq dişopînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daoismus: Chinas indigene Religion :Lehren, Praktiken, Wirkungen |paşnav=Wagner |pêşnav=Hans-Günter |weşanger=Origo Verlag |tarîx=2025 |rr=430 |isbn=978-3-282-00214-6 |cih=Bern }}</ref> Giringiya konfuçyusîzma saziyî bi rakirina sîstema azmûnê û guhertinên din ên ku ji hêla modernîteyê ve hatine çêkirin derbeyek giran xwar.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://fore.yale.edu/Publications/Books/Religions-World-and-Ecology-Book-Series/Confucianism-Table-Contents/Confucianism |title=Confucianism and Ecology: Potential and Limits |website=The Forum on Religion and Ecology at Yale |date=1998 |access-date=2023-04-29 |publisher=Zanîngeha Yale |last=Tucker |first=Mary Evelyn |author-link=}}</ref> Her çend konfuçyusîzm hîn jî tesîrek dike û mamoste bi awayekî rêûresmî tê pîrozkirin jî, bi gelemperî êdî wekî dînek ferqî nayê binavkirin. Statîstîkên di derbarê belavbûna wê ya rastîn de têgihiştinek hindik didin. Konfuçyûsyenîzm di sala 1995an de li [[Komara Korêyê]] wekî dînê resmî hatiye îlankirin û li wir nêzîkî 10 milyon şopînerên wê hene. Li [[Îndonezya]]yê, konfuçyûsîzm yek ji pênc dînên ku bi resmî tên naskirin e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn li Çînê]] [[Kategorî:Etîka dînî]] 717gxbpv0svf9tpjewgs4rt20uk53mu 2062248 2062247 2026-06-17T18:22:55Z Kurê Acemî 105128 2062248 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Konfuçyûsîzm (bi [[Zimanê çînî|çînî]]: 儒家思想) têgehek e ji bo [[felsefe]] û ramanên siyasî û dînî yên ku kevneşopiya [[Konfuçyus]] û şagirtên wî dişopînin. Dibistana Konfuçyus li Çînê wekî Rujia (儒家) jî tê zanin ku tê wateya "Dibistana Zanayan". Kelîma nûjen Konfuçyûsîzm ji mîsyonerên xiristiyanî tê ku di sedsala 17an de navê damezrînerê mektebê, 孔子 / 孔夫子 (Kongzi/Kongfuzi), latînîze kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Five "Confucian" Classics |paşnav=Nylan |pêşnav=Michael |lînka-nivîskar= |weşanger=Yale University Press |tarîx=1 çiriya pêşîn 2008 |rûpel=23 |isbn=978-0-300-13033-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KykM1DhBxd8C |roja-gihiştinê=12 adar 2022 }}</ref> Konfuçyus ji aliyê şopînerên xwe ve wekî modelek û îdealek dihat rêzgirtin û hînkirinên wî yên exlaqî û awayê heyata wî wekî mesele tê hesibandin. Konfuçyûsîzm, ligel [[budîzm]] û daoîzmê, yek ji "Sê Hînkirinan" e. Bi sedsalan e ku kultur û civaka çînî şekil daye û tesîrê li ser heyata rojane ya li [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Korê]], [[Singapûr]], [[Viyetnam]] û [[Taywan]]ê kiriye. Ji sedsala 16an û pê ve, hînkirinên wê li [[Ewropa]]yê bi rêya vegotinên mîsyoner Matteo Ricci hatine naskirin. Di sala 1687an de, nivîsên wî ji aliyê Bav Prospero Intorcetta ve bo Latînî hatine wergerandin. == Konfuçyus == {{Gotara bingehîn|Konfuçyus}} Konfuçyus an "Mamoste Kung", di sala 551ê a {{Bz}} de li bajarê [[Qufu]] yê li wîlayeta Luê (魯/鲁) ya Çînê, li parêzgeha [[Shandong]] a îroyîn, bi navê Kong Qiu (孔丘) jidayik bûye. Kurê rêberekî leşkerî bû, ji malbata esilzade ya Kong dihatiye û perwerdehiyek baş wergirtibû. Ji temenê biçûk ve, wî eleqeyek mezin nîşanî kevneşopiyên giyanî yên Çînê da. Konfuçyus wekî mamoste û şêwirmend û carinan wekî wezîrek li wîlayeta Lu xizmet kirî û gelek salan li sirgûnê derbas kiriye. Ji sala 496an a {{Bz}} ve, Konfuçyus 13 salan bi xwendekarên xwe re li seranserê welêt geriya, di nav tiştên din de muzîk û adetên kevnar xwendin. Di vê çaxê de, tê gotin ku ew bi [[Lao Zî]], fîlozofek din ê giring ya Çîna kevnare ku wekî damezrînerê daoîzmê tê hesibandin, re hevdîtin kiriye. Konfuçyus li welatê xwe, bi texmînî di sala 479an a {{Bz}} de miriye. Piştî mirina wî, ew rûmetên dewletê yên herî bilind wergirtiye:<ref>{{cite web |url=http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/confucius.htm |title=The Life and Significance of Confucius |website=www.sjsu.edu |access-date=2017-09-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191227143137/http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/confucius.htm |archive-date=2019-12-27}}</ref> * Keyser serdana gorra wî kir. * Peyker li ser rûmeta wî hatin çêkirin. * Rûmeta keyserê çînî lê hat dayîn. * Ew wekî xwedayek tê îdiakirin. Armanca Konfuçyus di hînkirinên wî de ew bû ku pergalên nirxên mîtolojîk û dînî yên împeratoriya feodal a Çînê nû bike. Wî vegera bo erdemên klasîk wekî rêya derketina ji kaosa siyasî û civakî didît. == Kesayetên din ên giring == === Mengzî === Mengzî wekî "zanayê duyem" ê konfuçyûsîzmê tê hesibandin. Mengzî bawer dikir ku evîna însanîtiyê û edalet di xwezaya însanan de xas in. Tenê jîngeh û hest dikarin însanan ji rê derxînin, ji ber vê yekê diviyabû ev taybetmendiyên erênî werin çandin. === Xunzî === Xunzi hînkirinên xwe li ser rêûresman disekinand. Berevajî Mengzî, wî însanan wekî xwezayî xirab didît, ji ber vê yekê ew lazim bûn ku werin terbiyekirin. == Hînkirin == === Pênc exlaqên wê === Exlaqê Konfuçyus li ser wê ramanê ye ku cîhan ji aliyê rêziknameyek ve tê birêvebirin ku bi xwezayî exlaqî ye. Di dilê vê doktrînê de ferdek wekî beşek ji civakê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav="Nicht Vielwissen sättigt die Seele": Wissen, Erkennen, Bildung, Ausbildung heute ; drittes Symposium der Universität Würzburg |weşanger=Klett |tarîx=1988 |rr=107-108 |isbn=978-3-12-984580-6 |çap=1. Aufl |cih=Stuttgart |paşnavê-edîtor=Böhm |pêşnavê-edîtor=Winfried |series=Würzburger Symposien |paşnavê-edîtor2=Ahrens |pêşnavê-edîtor2=Rüdiger |paşnavê-edîtor3=Julius-Maximilians-Universität Würzburg }}</ref> Divê ferdek ji bo bêkêmasîya exlaqî û etîkî hewl bide û, ji bo vê armancê, divê ji hêla pênc exlaqan (五常, wǔ cháng) an jî erdemên bingehîn ve were rêber kirin:<ref name="Runes">{{Cite book |title=Dictionary of Philosophy |publisher=Philosophical Library |year=1983 |page=[https://archive.org/details/dictionaryofphil0000unse/page/338 338] |isbn=978-0-8022-2388-3 |editor-last=Runes |editor-first=Dagobert D. |url=https://archive.org/details/dictionaryofphil0000unse/page/338}}</ref> * Însanîtî / Xêrxwazî ​​(仁, rén) * Edalet (義 / 义, yì) * Exlaqa rîtuelî (禮 / 礼, lǐ). Ev ne behsa rîtuelên bi wateya rojavayî dike, lêbelê behsa tevgerên resmî dike ku însaneki baş ji hev ferq dike û bingeha rêziknameyek civakî ya fonksiyonel pêk tîne; rîtuel gî warên heyatê rêk dixin, ango ne tenê têkilî û îşên bi însansên din re, lê di eynî çaxê de, bo mesele, rêveberî û tevgerên li hember tiştên bêcan jî. * Aqil (智, zhì) * Dilsozî / Pêbawerî (信, xìn) Hersê erkên civakî jî ji vê yekê têne wergirtin: * Dilsozî (忠, zhōng – “dilsoziya mijaran”) * Dilpakiya hevrêyan (孝, xiào – “guhdarî û rêzgirtin li dêûbavan û bav û kalan”) * Parastina exlaq û adetan (禮 / 礼, lǐ) Ji ber ku konfuçyûsîzm bawer dike ku rêkûpêkî dikare bi rêzgirtina ji bo yên din û rêzgirtina bav û kalan were bidestxistin, di heyata pratîkî de exlaq, adet û dîndariya zarokan giringiyeke pir mezin digire. Ji zarokan dihat hêvîkirin ku rêzgirtina bav û kalan bidomînin, ji ber vê yekê bêzarokbûn wekî bextreşiyeke mezin tê hesibandin. Kombûna hemû fezîletan însanîtiyê rastîn e (çînî: 仁, ''ren''). Ev bi tenê nîşan dide ka kî di nav rêzika damezrandî de bi dilsozî, dadperwerî û durustî tevdigere. Ew kesên ku li gorî exlaq û adetan - ango li gorî rêzikên exlaqê, rêûresm û kevneşopiyê - dijîn û xwe ji bo bav û kalên wan feda dikin, tenê bi vê yekê ber bi baştir ve diguherin. Ev yek tesîrek domînoyê çêdike ku tesîrê li ser însanên din û di dawiyê de li ser tevahiya gerdûnê dike, rêza orîjînal vedigerîne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Thoraval |pêşnav=Joël |sal=2016 |sernav=Heaven, Earth, Sovereign, Ancestors, Masters: Some Remarks on the Politico-Religious in China Today |url=https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180116171349/https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |roja-arşîvê=16 kanûna paşîn 2018 |weşanger=Centre for Studies on China, Korea and Japan |cih=Paris |hejmar=5 |series=Occasional Papers }}</ref> Di ''Da Xue'' de ku ji Konfuçyus re tê veqetandin, ev rewş wiha tê vegotin: * Eger ez bi awayekî rast tevbigerim, malbat di nav ahengekê de ye. * Dema ku malbat di nav ahengekê de bin, gund jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku gund di nav ahengekê de bin, wîlayetan jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku wîlayetan di nav ahengekê de bin, împeratorî jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku împeratorî di nav ahengekê de bin, kozmos jî di nav ahengekê de ye. Ji ber vê yekê, di hemû kiryarên xwe de, divê însan her gav qenciya hevpar û berjewendiya miletî di hişê xwe de bigirin. === Pênc têkiliyên însanî yên taybet (五倫 / 五伦, Wǔ lún) === Pênc têkiliyên taybet ên însanan felsefeya Konfuçyus pênase dikin:{{sfn|Gardner|2014|p=28}} * Bav - Kur * Serwer - Bingehîn * Mêr - Jin * Birayê Mezin - Birayê Biçûk * Heval - Heval Ji perspektîfa Konfuçyus, ev di bingeh de têkiliyên hiyerarşîk ên serdestî û bindestiyê ne. Tenê têkiliya heval-heval dikare wekî têkiliyek di navbera wekhevan de were hesibandin. Ev pênc têkiliyan bi fezîletên xêrxwazî ​​(仁, rén), rastgoyî (義 / 义, yì), û dîndariya zarokî (孝, xiào – "dîndariya zarokî, rêzgirtin") têne pênasekirin. Dîndardariya zarokî bingeha heyata malbatî û dewletê pêk tîne. Ev dîndarî di rêzgirtina tiştên ku mirasgirtî ne de tê îfadekirin. Berevajî têkiliya mêr-jinê, têkiliyên din dikarin di wê çaxê de wekî ku ji zayendê derbas dibin werin dîtin. Jin bi sê têkiliyên guhdariyê ve girêdayî ne:{{sfn|Gardner|2014|p=28}} * Wexte ku genç e, guhdariya bavê xwe dike, * wexte ku zewicî ye, guhdariya mêrê xwe dike, * wexte ku jinebî dimîne, guhdariya kurê xwe yê mezin dike. === Maneya xwendinê === Xwendin ji bo têgihîştina rêziknameya bihuşt û însanîtiyê şertek pêşîn e. Lêbelê, fêrbûn divê tenê ramanê temam bike. Konfuçyus gotiye: "Fêrbûn bêyî fikirîn bê feyde ye; lê fikirîn bêyî fêrbûnê xeternak e." == Konfucyûsîzm wekî dîn == Elementên dînî konfuçyûsîzm têne li [[Asyaya Rojhilat|Rojhilatê Asyayê]] dihewînen, wek bikaranîna têgeha ''Tao'' û perestina bav û kalan. Hêmanên konfuçyûsî di gelek warên heyata civakî de jî belav bûne. Konfuçyûsî yek ji doktrînên din e û ew hevûdu ji hev ferq nakin lê dikarin werin hev kirin. Konfuçyûsî bi daoîzmê re fikra ahengek di navbera ezman, erd û însanîtiyê de parve dike. Her du doktrîn jî li ser têkiliyên fonksiyonel ên di navbera astên ferq yên hebûnê de disekinin. Wan herwiha şêwazek organîk a ramanê parve dikin ku tê de her beşek ji tevahîyek berfireh erkên taybetî hene ku bicîh bîne.Tiştê ku Konfuçyusîzmê ji daoîzmê ferq dike, têgeha rêziknameya civakî ye. Ji bo daoîstan, cîhan di ahengek bêkêmasî de ye heya ku civak di her tiştî de rêziknameya xwezayî bişopîne; ji aliyê din ve, konfuçyus bawer dike ku xweza û civak şêwazên rêziknameyê yên bi tevahî ferq dişopînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daoismus: Chinas indigene Religion :Lehren, Praktiken, Wirkungen |paşnav=Wagner |pêşnav=Hans-Günter |weşanger=Origo Verlag |tarîx=2025 |rr=430 |isbn=978-3-282-00214-6 |cih=Bern }}</ref> Giringiya konfuçyusîzma saziyî bi rakirina sîstema azmûnê û guhertinên din ên ku ji hêla modernîteyê ve hatine çêkirin derbeyek giran xwar.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://fore.yale.edu/Publications/Books/Religions-World-and-Ecology-Book-Series/Confucianism-Table-Contents/Confucianism |title=Confucianism and Ecology: Potential and Limits |website=The Forum on Religion and Ecology at Yale |date=1998 |access-date=2023-04-29 |publisher=Zanîngeha Yale |last=Tucker |first=Mary Evelyn |author-link=}}</ref> Her çend konfuçyusîzm hîn jî tesîrek dike û mamoste bi awayekî rêûresmî tê pîrozkirin jî, bi gelemperî êdî wekî dînek ferqî nayê binavkirin. Statîstîkên di derbarê belavbûna wê ya rastîn de têgihiştinek hindik didin. Konfuçyûsyenîzm di sala 1995an de li [[Komara Korêyê]] wekî dînê resmî hatiye îlankirin û li wir nêzîkî 10 milyon şopînerên wê hene. Li [[Îndonezya]]yê, konfuçyûsîzm yek ji pênc dînên ku bi resmî tên naskirin e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn li Çînê]] [[Kategorî:Etîka dînî]] ezxkbosby8374exczb22w5go6beb7uo 2062249 2062248 2026-06-17T18:23:13Z Kurê Acemî 105128 /* Bîbliyografî */ 2062249 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Konfuçyûsîzm (bi [[Zimanê çînî|çînî]]: 儒家思想) têgehek e ji bo [[felsefe]] û ramanên siyasî û dînî yên ku kevneşopiya [[Konfuçyus]] û şagirtên wî dişopînin. Dibistana Konfuçyus li Çînê wekî Rujia (儒家) jî tê zanin ku tê wateya "Dibistana Zanayan". Kelîma nûjen Konfuçyûsîzm ji mîsyonerên xiristiyanî tê ku di sedsala 17an de navê damezrînerê mektebê, 孔子 / 孔夫子 (Kongzi/Kongfuzi), latînîze kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Five "Confucian" Classics |paşnav=Nylan |pêşnav=Michael |lînka-nivîskar= |weşanger=Yale University Press |tarîx=1 çiriya pêşîn 2008 |rûpel=23 |isbn=978-0-300-13033-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KykM1DhBxd8C |roja-gihiştinê=12 adar 2022 }}</ref> Konfuçyus ji aliyê şopînerên xwe ve wekî modelek û îdealek dihat rêzgirtin û hînkirinên wî yên exlaqî û awayê heyata wî wekî mesele tê hesibandin. Konfuçyûsîzm, ligel [[budîzm]] û daoîzmê, yek ji "Sê Hînkirinan" e. Bi sedsalan e ku kultur û civaka çînî şekil daye û tesîrê li ser heyata rojane ya li [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Korê]], [[Singapûr]], [[Viyetnam]] û [[Taywan]]ê kiriye. Ji sedsala 16an û pê ve, hînkirinên wê li [[Ewropa]]yê bi rêya vegotinên mîsyoner Matteo Ricci hatine naskirin. Di sala 1687an de, nivîsên wî ji aliyê Bav Prospero Intorcetta ve bo Latînî hatine wergerandin. == Konfuçyus == {{Gotara bingehîn|Konfuçyus}} Konfuçyus an "Mamoste Kung", di sala 551ê a {{Bz}} de li bajarê [[Qufu]] yê li wîlayeta Luê (魯/鲁) ya Çînê, li parêzgeha [[Shandong]] a îroyîn, bi navê Kong Qiu (孔丘) jidayik bûye. Kurê rêberekî leşkerî bû, ji malbata esilzade ya Kong dihatiye û perwerdehiyek baş wergirtibû. Ji temenê biçûk ve, wî eleqeyek mezin nîşanî kevneşopiyên giyanî yên Çînê da. Konfuçyus wekî mamoste û şêwirmend û carinan wekî wezîrek li wîlayeta Lu xizmet kirî û gelek salan li sirgûnê derbas kiriye. Ji sala 496an a {{Bz}} ve, Konfuçyus 13 salan bi xwendekarên xwe re li seranserê welêt geriya, di nav tiştên din de muzîk û adetên kevnar xwendin. Di vê çaxê de, tê gotin ku ew bi [[Lao Zî]], fîlozofek din ê giring ya Çîna kevnare ku wekî damezrînerê daoîzmê tê hesibandin, re hevdîtin kiriye. Konfuçyus li welatê xwe, bi texmînî di sala 479an a {{Bz}} de miriye. Piştî mirina wî, ew rûmetên dewletê yên herî bilind wergirtiye:<ref>{{cite web |url=http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/confucius.htm |title=The Life and Significance of Confucius |website=www.sjsu.edu |access-date=2017-09-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191227143137/http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/confucius.htm |archive-date=2019-12-27}}</ref> * Keyser serdana gorra wî kir. * Peyker li ser rûmeta wî hatin çêkirin. * Rûmeta keyserê çînî lê hat dayîn. * Ew wekî xwedayek tê îdiakirin. Armanca Konfuçyus di hînkirinên wî de ew bû ku pergalên nirxên mîtolojîk û dînî yên împeratoriya feodal a Çînê nû bike. Wî vegera bo erdemên klasîk wekî rêya derketina ji kaosa siyasî û civakî didît. == Kesayetên din ên giring == === Mengzî === Mengzî wekî "zanayê duyem" ê konfuçyûsîzmê tê hesibandin. Mengzî bawer dikir ku evîna însanîtiyê û edalet di xwezaya însanan de xas in. Tenê jîngeh û hest dikarin însanan ji rê derxînin, ji ber vê yekê diviyabû ev taybetmendiyên erênî werin çandin. === Xunzî === Xunzi hînkirinên xwe li ser rêûresman disekinand. Berevajî Mengzî, wî însanan wekî xwezayî xirab didît, ji ber vê yekê ew lazim bûn ku werin terbiyekirin. == Hînkirin == === Pênc exlaqên wê === Exlaqê Konfuçyus li ser wê ramanê ye ku cîhan ji aliyê rêziknameyek ve tê birêvebirin ku bi xwezayî exlaqî ye. Di dilê vê doktrînê de ferdek wekî beşek ji civakê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav="Nicht Vielwissen sättigt die Seele": Wissen, Erkennen, Bildung, Ausbildung heute ; drittes Symposium der Universität Würzburg |weşanger=Klett |tarîx=1988 |rr=107-108 |isbn=978-3-12-984580-6 |çap=1. Aufl |cih=Stuttgart |paşnavê-edîtor=Böhm |pêşnavê-edîtor=Winfried |series=Würzburger Symposien |paşnavê-edîtor2=Ahrens |pêşnavê-edîtor2=Rüdiger |paşnavê-edîtor3=Julius-Maximilians-Universität Würzburg }}</ref> Divê ferdek ji bo bêkêmasîya exlaqî û etîkî hewl bide û, ji bo vê armancê, divê ji hêla pênc exlaqan (五常, wǔ cháng) an jî erdemên bingehîn ve were rêber kirin:<ref name="Runes">{{Cite book |title=Dictionary of Philosophy |publisher=Philosophical Library |year=1983 |page=[https://archive.org/details/dictionaryofphil0000unse/page/338 338] |isbn=978-0-8022-2388-3 |editor-last=Runes |editor-first=Dagobert D. |url=https://archive.org/details/dictionaryofphil0000unse/page/338}}</ref> * Însanîtî / Xêrxwazî ​​(仁, rén) * Edalet (義 / 义, yì) * Exlaqa rîtuelî (禮 / 礼, lǐ). Ev ne behsa rîtuelên bi wateya rojavayî dike, lêbelê behsa tevgerên resmî dike ku însaneki baş ji hev ferq dike û bingeha rêziknameyek civakî ya fonksiyonel pêk tîne; rîtuel gî warên heyatê rêk dixin, ango ne tenê têkilî û îşên bi însansên din re, lê di eynî çaxê de, bo mesele, rêveberî û tevgerên li hember tiştên bêcan jî. * Aqil (智, zhì) * Dilsozî / Pêbawerî (信, xìn) Hersê erkên civakî jî ji vê yekê têne wergirtin: * Dilsozî (忠, zhōng – “dilsoziya mijaran”) * Dilpakiya hevrêyan (孝, xiào – “guhdarî û rêzgirtin li dêûbavan û bav û kalan”) * Parastina exlaq û adetan (禮 / 礼, lǐ) Ji ber ku konfuçyûsîzm bawer dike ku rêkûpêkî dikare bi rêzgirtina ji bo yên din û rêzgirtina bav û kalan were bidestxistin, di heyata pratîkî de exlaq, adet û dîndariya zarokan giringiyeke pir mezin digire. Ji zarokan dihat hêvîkirin ku rêzgirtina bav û kalan bidomînin, ji ber vê yekê bêzarokbûn wekî bextreşiyeke mezin tê hesibandin. Kombûna hemû fezîletan însanîtiyê rastîn e (çînî: 仁, ''ren''). Ev bi tenê nîşan dide ka kî di nav rêzika damezrandî de bi dilsozî, dadperwerî û durustî tevdigere. Ew kesên ku li gorî exlaq û adetan - ango li gorî rêzikên exlaqê, rêûresm û kevneşopiyê - dijîn û xwe ji bo bav û kalên wan feda dikin, tenê bi vê yekê ber bi baştir ve diguherin. Ev yek tesîrek domînoyê çêdike ku tesîrê li ser însanên din û di dawiyê de li ser tevahiya gerdûnê dike, rêza orîjînal vedigerîne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Thoraval |pêşnav=Joël |sal=2016 |sernav=Heaven, Earth, Sovereign, Ancestors, Masters: Some Remarks on the Politico-Religious in China Today |url=https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180116171349/https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |roja-arşîvê=16 kanûna paşîn 2018 |weşanger=Centre for Studies on China, Korea and Japan |cih=Paris |hejmar=5 |series=Occasional Papers }}</ref> Di ''Da Xue'' de ku ji Konfuçyus re tê veqetandin, ev rewş wiha tê vegotin: * Eger ez bi awayekî rast tevbigerim, malbat di nav ahengekê de ye. * Dema ku malbat di nav ahengekê de bin, gund jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku gund di nav ahengekê de bin, wîlayetan jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku wîlayetan di nav ahengekê de bin, împeratorî jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku împeratorî di nav ahengekê de bin, kozmos jî di nav ahengekê de ye. Ji ber vê yekê, di hemû kiryarên xwe de, divê însan her gav qenciya hevpar û berjewendiya miletî di hişê xwe de bigirin. === Pênc têkiliyên însanî yên taybet (五倫 / 五伦, Wǔ lún) === Pênc têkiliyên taybet ên însanan felsefeya Konfuçyus pênase dikin:{{sfn|Gardner|2014|p=28}} * Bav - Kur * Serwer - Bingehîn * Mêr - Jin * Birayê Mezin - Birayê Biçûk * Heval - Heval Ji perspektîfa Konfuçyus, ev di bingeh de têkiliyên hiyerarşîk ên serdestî û bindestiyê ne. Tenê têkiliya heval-heval dikare wekî têkiliyek di navbera wekhevan de were hesibandin. Ev pênc têkiliyan bi fezîletên xêrxwazî ​​(仁, rén), rastgoyî (義 / 义, yì), û dîndariya zarokî (孝, xiào – "dîndariya zarokî, rêzgirtin") têne pênasekirin. Dîndardariya zarokî bingeha heyata malbatî û dewletê pêk tîne. Ev dîndarî di rêzgirtina tiştên ku mirasgirtî ne de tê îfadekirin. Berevajî têkiliya mêr-jinê, têkiliyên din dikarin di wê çaxê de wekî ku ji zayendê derbas dibin werin dîtin. Jin bi sê têkiliyên guhdariyê ve girêdayî ne:{{sfn|Gardner|2014|p=28}} * Wexte ku genç e, guhdariya bavê xwe dike, * wexte ku zewicî ye, guhdariya mêrê xwe dike, * wexte ku jinebî dimîne, guhdariya kurê xwe yê mezin dike. === Maneya xwendinê === Xwendin ji bo têgihîştina rêziknameya bihuşt û însanîtiyê şertek pêşîn e. Lêbelê, fêrbûn divê tenê ramanê temam bike. Konfuçyus gotiye: "Fêrbûn bêyî fikirîn bê feyde ye; lê fikirîn bêyî fêrbûnê xeternak e." == Konfucyûsîzm wekî dîn == Elementên dînî konfuçyûsîzm têne li [[Asyaya Rojhilat|Rojhilatê Asyayê]] dihewînen, wek bikaranîna têgeha ''Tao'' û perestina bav û kalan. Hêmanên konfuçyûsî di gelek warên heyata civakî de jî belav bûne. Konfuçyûsî yek ji doktrînên din e û ew hevûdu ji hev ferq nakin lê dikarin werin hev kirin. Konfuçyûsî bi daoîzmê re fikra ahengek di navbera ezman, erd û însanîtiyê de parve dike. Her du doktrîn jî li ser têkiliyên fonksiyonel ên di navbera astên ferq yên hebûnê de disekinin. Wan herwiha şêwazek organîk a ramanê parve dikin ku tê de her beşek ji tevahîyek berfireh erkên taybetî hene ku bicîh bîne.Tiştê ku Konfuçyusîzmê ji daoîzmê ferq dike, têgeha rêziknameya civakî ye. Ji bo daoîstan, cîhan di ahengek bêkêmasî de ye heya ku civak di her tiştî de rêziknameya xwezayî bişopîne; ji aliyê din ve, konfuçyus bawer dike ku xweza û civak şêwazên rêziknameyê yên bi tevahî ferq dişopînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daoismus: Chinas indigene Religion :Lehren, Praktiken, Wirkungen |paşnav=Wagner |pêşnav=Hans-Günter |weşanger=Origo Verlag |tarîx=2025 |rr=430 |isbn=978-3-282-00214-6 |cih=Bern }}</ref> Giringiya konfuçyusîzma saziyî bi rakirina sîstema azmûnê û guhertinên din ên ku ji hêla modernîteyê ve hatine çêkirin derbeyek giran xwar.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://fore.yale.edu/Publications/Books/Religions-World-and-Ecology-Book-Series/Confucianism-Table-Contents/Confucianism |title=Confucianism and Ecology: Potential and Limits |website=The Forum on Religion and Ecology at Yale |date=1998 |access-date=2023-04-29 |publisher=Zanîngeha Yale |last=Tucker |first=Mary Evelyn |author-link=}}</ref> Her çend konfuçyusîzm hîn jî tesîrek dike û mamoste bi awayekî rêûresmî tê pîrozkirin jî, bi gelemperî êdî wekî dînek ferqî nayê binavkirin. Statîstîkên di derbarê belavbûna wê ya rastîn de têgihiştinek hindik didin. Konfuçyûsyenîzm di sala 1995an de li [[Komara Korêyê]] wekî dînê resmî hatiye îlankirin û li wir nêzîkî 10 milyon şopînerên wê hene. Li [[Îndonezya]]yê, konfuçyûsîzm yek ji pênc dînên ku bi resmî tên naskirin e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * {{cite web | last=Ahmad | first=Mirza Tahir | title=Confucianism | url=http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html | publisher=Ahmadiyya Muslim Community | date=n.d. | access-date=7 November 2010 | archive-date=3 October 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121003035638/http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html | url-status=live }} * {{cite book | last1=Bonevac | first1=Daniel | last2=Phillips | first2=Stephen | title=Introduction to world philosophy | year=2009 | publisher=Oxford University Press | location=New York | isbn=978-0-19-515231-9 }} * {{Cite book |title=A source book in Chinese-specific philosophy |date=1969 |publisher=Princeton Univ. Press |isbn=0-691-07137-3 |editor-last=Chan |editor-first=Wing-Tsit |location=Princeton, NJ }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn li Çînê]] [[Kategorî:Etîka dînî]] ewwwicnc7e9bn58z2a10dymx0eqloq2 2062250 2062249 2026-06-17T18:23:33Z Kurê Acemî 105128 2062250 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Konfuçyûsîzm (bi [[Zimanê çînî|çînî]]: 儒家思想) têgehek e ji bo [[felsefe]] û ramanên siyasî û dînî yên ku kevneşopiya [[Konfuçyus]] û şagirtên wî dişopînin. Dibistana Konfuçyus li Çînê wekî Rujia (儒家) jî tê zanin ku tê wateya "Dibistana Zanayan". Kelîma nûjen Konfuçyûsîzm ji mîsyonerên xiristiyanî tê ku di sedsala 17an de navê damezrînerê mektebê, 孔子 / 孔夫子 (Kongzi/Kongfuzi), latînîze kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Five "Confucian" Classics |paşnav=Nylan |pêşnav=Michael |lînka-nivîskar= |weşanger=Yale University Press |tarîx=1 çiriya pêşîn 2008 |rûpel=23 |isbn=978-0-300-13033-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KykM1DhBxd8C |roja-gihiştinê=12 adar 2022 }}</ref> Konfuçyus ji aliyê şopînerên xwe ve wekî modelek û îdealek dihat rêzgirtin û hînkirinên wî yên exlaqî û awayê heyata wî wekî mesele tê hesibandin. Konfuçyûsîzm, ligel [[budîzm]] û daoîzmê, yek ji "Sê Hînkirinan" e. Bi sedsalan e ku kultur û civaka çînî şekil daye û tesîrê li ser heyata rojane ya li [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Korê]], [[Singapûr]], [[Viyetnam]] û [[Taywan]]ê kiriye. Ji sedsala 16an û pê ve, hînkirinên wê li [[Ewropa]]yê bi rêya vegotinên mîsyoner Matteo Ricci hatine naskirin. Di sala 1687an de, nivîsên wî ji aliyê Bav Prospero Intorcetta ve bo Latînî hatine wergerandin. == Konfuçyus == {{Gotara bingehîn|Konfuçyus}} Konfuçyus an "Mamoste Kung", di sala 551ê a {{Bz}} de li bajarê [[Qufu]] yê li wîlayeta Luê (魯/鲁) ya Çînê, li parêzgeha [[Shandong]] a îroyîn, bi navê Kong Qiu (孔丘) jidayik bûye. Kurê rêberekî leşkerî bû, ji malbata esilzade ya Kong dihatiye û perwerdehiyek baş wergirtibû. Ji temenê biçûk ve, wî eleqeyek mezin nîşanî kevneşopiyên giyanî yên Çînê da. Konfuçyus wekî mamoste û şêwirmend û carinan wekî wezîrek li wîlayeta Lu xizmet kirî û gelek salan li sirgûnê derbas kiriye. Ji sala 496an a {{Bz}} ve, Konfuçyus 13 salan bi xwendekarên xwe re li seranserê welêt geriya, di nav tiştên din de muzîk û adetên kevnar xwendin. Di vê çaxê de, tê gotin ku ew bi [[Lao Zî]], fîlozofek din ê giring ya Çîna kevnare ku wekî damezrînerê daoîzmê tê hesibandin, re hevdîtin kiriye. Konfuçyus li welatê xwe, bi texmînî di sala 479an a {{Bz}} de miriye. Piştî mirina wî, ew rûmetên dewletê yên herî bilind wergirtiye:<ref>{{cite web |url=http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/confucius.htm |title=The Life and Significance of Confucius |website=www.sjsu.edu |access-date=2017-09-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191227143137/http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/confucius.htm |archive-date=2019-12-27}}</ref> * Keyser serdana gorra wî kir. * Peyker li ser rûmeta wî hatin çêkirin. * Rûmeta keyserê çînî lê hat dayîn. * Ew wekî xwedayek tê îdiakirin. Armanca Konfuçyus di hînkirinên wî de ew bû ku pergalên nirxên mîtolojîk û dînî yên împeratoriya feodal a Çînê nû bike. Wî vegera bo erdemên klasîk wekî rêya derketina ji kaosa siyasî û civakî didît. == Kesayetên din ên giring == === Mengzî === Mengzî wekî "zanayê duyem" ê konfuçyûsîzmê tê hesibandin. Mengzî bawer dikir ku evîna însanîtiyê û edalet di xwezaya însanan de xas in. Tenê jîngeh û hest dikarin însanan ji rê derxînin, ji ber vê yekê diviyabû ev taybetmendiyên erênî werin çandin. === Xunzî === Xunzi hînkirinên xwe li ser rêûresman disekinand. Berevajî Mengzî, wî însanan wekî xwezayî xirab didît, ji ber vê yekê ew lazim bûn ku werin terbiyekirin. == Hînkirin == === Pênc exlaqên wê === Exlaqê Konfuçyus li ser wê ramanê ye ku cîhan ji aliyê rêziknameyek ve tê birêvebirin ku bi xwezayî exlaqî ye. Di dilê vê doktrînê de ferdek wekî beşek ji civakê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav="Nicht Vielwissen sättigt die Seele": Wissen, Erkennen, Bildung, Ausbildung heute ; drittes Symposium der Universität Würzburg |weşanger=Klett |tarîx=1988 |rr=107-108 |isbn=978-3-12-984580-6 |çap=1. Aufl |cih=Stuttgart |paşnavê-edîtor=Böhm |pêşnavê-edîtor=Winfried |series=Würzburger Symposien |paşnavê-edîtor2=Ahrens |pêşnavê-edîtor2=Rüdiger |paşnavê-edîtor3=Julius-Maximilians-Universität Würzburg }}</ref> Divê ferdek ji bo bêkêmasîya exlaqî û etîkî hewl bide û, ji bo vê armancê, divê ji hêla pênc exlaqan (五常, wǔ cháng) an jî erdemên bingehîn ve were rêber kirin:<ref name="Runes">{{Cite book |title=Dictionary of Philosophy |publisher=Philosophical Library |year=1983 |page=[https://archive.org/details/dictionaryofphil0000unse/page/338 338] |isbn=978-0-8022-2388-3 |editor-last=Runes |editor-first=Dagobert D. |url=https://archive.org/details/dictionaryofphil0000unse/page/338}}</ref> * Însanîtî / Xêrxwazî ​​(仁, rén) * Edalet (義 / 义, yì) * Exlaqa rîtuelî (禮 / 礼, lǐ). Ev ne behsa rîtuelên bi wateya rojavayî dike, lêbelê behsa tevgerên resmî dike ku însaneki baş ji hev ferq dike û bingeha rêziknameyek civakî ya fonksiyonel pêk tîne; rîtuel gî warên heyatê rêk dixin, ango ne tenê têkilî û îşên bi însansên din re, lê di eynî çaxê de, bo mesele, rêveberî û tevgerên li hember tiştên bêcan jî. * Aqil (智, zhì) * Dilsozî / Pêbawerî (信, xìn) Hersê erkên civakî jî ji vê yekê têne wergirtin: * Dilsozî (忠, zhōng – “dilsoziya mijaran”) * Dilpakiya hevrêyan (孝, xiào – “guhdarî û rêzgirtin li dêûbavan û bav û kalan”) * Parastina exlaq û adetan (禮 / 礼, lǐ) Ji ber ku konfuçyûsîzm bawer dike ku rêkûpêkî dikare bi rêzgirtina ji bo yên din û rêzgirtina bav û kalan were bidestxistin, di heyata pratîkî de exlaq, adet û dîndariya zarokan giringiyeke pir mezin digire. Ji zarokan dihat hêvîkirin ku rêzgirtina bav û kalan bidomînin, ji ber vê yekê bêzarokbûn wekî bextreşiyeke mezin tê hesibandin. Kombûna hemû fezîletan însanîtiyê rastîn e (çînî: 仁, ''ren''). Ev bi tenê nîşan dide ka kî di nav rêzika damezrandî de bi dilsozî, dadperwerî û durustî tevdigere. Ew kesên ku li gorî exlaq û adetan - ango li gorî rêzikên exlaqê, rêûresm û kevneşopiyê - dijîn û xwe ji bo bav û kalên wan feda dikin, tenê bi vê yekê ber bi baştir ve diguherin. Ev yek tesîrek domînoyê çêdike ku tesîrê li ser însanên din û di dawiyê de li ser tevahiya gerdûnê dike, rêza orîjînal vedigerîne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Thoraval |pêşnav=Joël |sal=2016 |sernav=Heaven, Earth, Sovereign, Ancestors, Masters: Some Remarks on the Politico-Religious in China Today |url=https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180116171349/https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |roja-arşîvê=16 kanûna paşîn 2018 |weşanger=Centre for Studies on China, Korea and Japan |cih=Paris |hejmar=5 |series=Occasional Papers }}</ref> Di ''Da Xue'' de ku ji Konfuçyus re tê veqetandin, ev rewş wiha tê vegotin: * Eger ez bi awayekî rast tevbigerim, malbat di nav ahengekê de ye. * Dema ku malbat di nav ahengekê de bin, gund jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku gund di nav ahengekê de bin, wîlayetan jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku wîlayetan di nav ahengekê de bin, împeratorî jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku împeratorî di nav ahengekê de bin, kozmos jî di nav ahengekê de ye. Ji ber vê yekê, di hemû kiryarên xwe de, divê însan her gav qenciya hevpar û berjewendiya miletî di hişê xwe de bigirin. === Pênc têkiliyên însanî yên taybet (五倫 / 五伦, Wǔ lún) === Pênc têkiliyên taybet ên însanan felsefeya Konfuçyus pênase dikin:{{sfn|Gardner|2014|p=28}} * Bav - Kur * Serwer - Bingehîn * Mêr - Jin * Birayê Mezin - Birayê Biçûk * Heval - Heval Ji perspektîfa Konfuçyus, ev di bingeh de têkiliyên hiyerarşîk ên serdestî û bindestiyê ne. Tenê têkiliya heval-heval dikare wekî têkiliyek di navbera wekhevan de were hesibandin. Ev pênc têkiliyan bi fezîletên xêrxwazî ​​(仁, rén), rastgoyî (義 / 义, yì), û dîndariya zarokî (孝, xiào – "dîndariya zarokî, rêzgirtin") têne pênasekirin. Dîndardariya zarokî bingeha heyata malbatî û dewletê pêk tîne. Ev dîndarî di rêzgirtina tiştên ku mirasgirtî ne de tê îfadekirin. Berevajî têkiliya mêr-jinê, têkiliyên din dikarin di wê çaxê de wekî ku ji zayendê derbas dibin werin dîtin. Jin bi sê têkiliyên guhdariyê ve girêdayî ne:{{sfn|Gardner|2014|p=28}} * Wexte ku genç e, guhdariya bavê xwe dike, * wexte ku zewicî ye, guhdariya mêrê xwe dike, * wexte ku jinebî dimîne, guhdariya kurê xwe yê mezin dike. === Maneya xwendinê === Xwendin ji bo têgihîştina rêziknameya bihuşt û însanîtiyê şertek pêşîn e. Lêbelê, fêrbûn divê tenê ramanê temam bike. Konfuçyus gotiye: "Fêrbûn bêyî fikirîn bê feyde ye; lê fikirîn bêyî fêrbûnê xeternak e." == Konfucyûsîzm wekî dîn == Elementên dînî konfuçyûsîzm têne li [[Asyaya Rojhilat|Rojhilatê Asyayê]] dihewînen, wek bikaranîna têgeha ''Tao'' û perestina bav û kalan. Hêmanên konfuçyûsî di gelek warên heyata civakî de jî belav bûne. Konfuçyûsî yek ji doktrînên din e û ew hevûdu ji hev ferq nakin lê dikarin werin hev kirin. Konfuçyûsî bi daoîzmê re fikra ahengek di navbera ezman, erd û însanîtiyê de parve dike. Her du doktrîn jî li ser têkiliyên fonksiyonel ên di navbera astên ferq yên hebûnê de disekinin. Wan herwiha şêwazek organîk a ramanê parve dikin ku tê de her beşek ji tevahîyek berfireh erkên taybetî hene ku bicîh bîne.Tiştê ku Konfuçyusîzmê ji daoîzmê ferq dike, têgeha rêziknameya civakî ye. Ji bo daoîstan, cîhan di ahengek bêkêmasî de ye heya ku civak di her tiştî de rêziknameya xwezayî bişopîne; ji aliyê din ve, konfuçyus bawer dike ku xweza û civak şêwazên rêziknameyê yên bi tevahî ferq dişopînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daoismus: Chinas indigene Religion :Lehren, Praktiken, Wirkungen |paşnav=Wagner |pêşnav=Hans-Günter |weşanger=Origo Verlag |tarîx=2025 |rr=430 |isbn=978-3-282-00214-6 |cih=Bern }}</ref> Giringiya konfuçyusîzma saziyî bi rakirina sîstema azmûnê û guhertinên din ên ku ji hêla modernîteyê ve hatine çêkirin derbeyek giran xwar.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://fore.yale.edu/Publications/Books/Religions-World-and-Ecology-Book-Series/Confucianism-Table-Contents/Confucianism |title=Confucianism and Ecology: Potential and Limits |website=The Forum on Religion and Ecology at Yale |date=1998 |access-date=2023-04-29 |publisher=Zanîngeha Yale |last=Tucker |first=Mary Evelyn |author-link=}}</ref> Her çend konfuçyusîzm hîn jî tesîrek dike û mamoste bi awayekî rêûresmî tê pîrozkirin jî, bi gelemperî êdî wekî dînek ferqî nayê binavkirin. Statîstîkên di derbarê belavbûna wê ya rastîn de têgihiştinek hindik didin. Konfuçyûsyenîzm di sala 1995an de li [[Komara Korêyê]] wekî dînê resmî hatiye îlankirin û li wir nêzîkî 10 milyon şopînerên wê hene. Li [[Îndonezya]]yê, konfuçyûsîzm yek ji pênc dînên ku bi resmî tên naskirin e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == {{Refbegin}} * {{cite web | last=Ahmad | first=Mirza Tahir | title=Confucianism | url=http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html | publisher=Ahmadiyya Muslim Community | date=n.d. | access-date=7 November 2010 | archive-date=3 October 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121003035638/http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html | url-status=live }} * {{cite book | last1=Bonevac | first1=Daniel | last2=Phillips | first2=Stephen | title=Introduction to world philosophy | year=2009 | publisher=Oxford University Press | location=New York | isbn=978-0-19-515231-9 }} * {{Cite book |title=A source book in Chinese-specific philosophy |date=1969 |publisher=Princeton Univ. Press |isbn=0-691-07137-3 |editor-last=Chan |editor-first=Wing-Tsit |location=Princeton, NJ }} {{Refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn li Çînê]] [[Kategorî:Etîka dînî]] d4s9cruh55cu0lrw1vt6gzv1d8uz3ew 2062251 2062250 2026-06-17T18:24:21Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062251 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Confucius temple Kaohsiung amk.jpg|thumb]] Konfuçyûsîzm (bi [[Zimanê çînî|çînî]]: 儒家思想) têgehek e ji bo [[felsefe]] û ramanên siyasî û dînî yên ku kevneşopiya [[Konfuçyus]] û şagirtên wî dişopînin. Dibistana Konfuçyus li Çînê wekî Rujia (儒家) jî tê zanin ku tê wateya "Dibistana Zanayan". Kelîma nûjen Konfuçyûsîzm ji mîsyonerên xiristiyanî tê ku di sedsala 17an de navê damezrînerê mektebê, 孔子 / 孔夫子 (Kongzi/Kongfuzi), latînîze kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Five "Confucian" Classics |paşnav=Nylan |pêşnav=Michael |lînka-nivîskar= |weşanger=Yale University Press |tarîx=1 çiriya pêşîn 2008 |rûpel=23 |isbn=978-0-300-13033-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KykM1DhBxd8C |roja-gihiştinê=12 adar 2022 }}</ref> Konfuçyus ji aliyê şopînerên xwe ve wekî modelek û îdealek dihat rêzgirtin û hînkirinên wî yên exlaqî û awayê heyata wî wekî mesele tê hesibandin. Konfuçyûsîzm, ligel [[budîzm]] û daoîzmê, yek ji "Sê Hînkirinan" e. Bi sedsalan e ku kultur û civaka çînî şekil daye û tesîrê li ser heyata rojane ya li [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Korê]], [[Singapûr]], [[Viyetnam]] û [[Taywan]]ê kiriye. Ji sedsala 16an û pê ve, hînkirinên wê li [[Ewropa]]yê bi rêya vegotinên mîsyoner Matteo Ricci hatine naskirin. Di sala 1687an de, nivîsên wî ji aliyê Bav Prospero Intorcetta ve bo Latînî hatine wergerandin. == Konfuçyus == {{Gotara bingehîn|Konfuçyus}} Konfuçyus an "Mamoste Kung", di sala 551ê a {{Bz}} de li bajarê [[Qufu]] yê li wîlayeta Luê (魯/鲁) ya Çînê, li parêzgeha [[Shandong]] a îroyîn, bi navê Kong Qiu (孔丘) jidayik bûye. Kurê rêberekî leşkerî bû, ji malbata esilzade ya Kong dihatiye û perwerdehiyek baş wergirtibû. Ji temenê biçûk ve, wî eleqeyek mezin nîşanî kevneşopiyên giyanî yên Çînê da. Konfuçyus wekî mamoste û şêwirmend û carinan wekî wezîrek li wîlayeta Lu xizmet kirî û gelek salan li sirgûnê derbas kiriye. Ji sala 496an a {{Bz}} ve, Konfuçyus 13 salan bi xwendekarên xwe re li seranserê welêt geriya, di nav tiştên din de muzîk û adetên kevnar xwendin. Di vê çaxê de, tê gotin ku ew bi [[Lao Zî]], fîlozofek din ê giring ya Çîna kevnare ku wekî damezrînerê daoîzmê tê hesibandin, re hevdîtin kiriye. Konfuçyus li welatê xwe, bi texmînî di sala 479an a {{Bz}} de miriye. Piştî mirina wî, ew rûmetên dewletê yên herî bilind wergirtiye:<ref>{{cite web |url=http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/confucius.htm |title=The Life and Significance of Confucius |website=www.sjsu.edu |access-date=2017-09-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191227143137/http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/confucius.htm |archive-date=2019-12-27}}</ref> * Keyser serdana gorra wî kir. * Peyker li ser rûmeta wî hatin çêkirin. * Rûmeta keyserê çînî lê hat dayîn. * Ew wekî xwedayek tê îdiakirin. Armanca Konfuçyus di hînkirinên wî de ew bû ku pergalên nirxên mîtolojîk û dînî yên împeratoriya feodal a Çînê nû bike. Wî vegera bo erdemên klasîk wekî rêya derketina ji kaosa siyasî û civakî didît. == Kesayetên din ên giring == === Mengzî === Mengzî wekî "zanayê duyem" ê konfuçyûsîzmê tê hesibandin. Mengzî bawer dikir ku evîna însanîtiyê û edalet di xwezaya însanan de xas in. Tenê jîngeh û hest dikarin însanan ji rê derxînin, ji ber vê yekê diviyabû ev taybetmendiyên erênî werin çandin. === Xunzî === Xunzi hînkirinên xwe li ser rêûresman disekinand. Berevajî Mengzî, wî însanan wekî xwezayî xirab didît, ji ber vê yekê ew lazim bûn ku werin terbiyekirin. == Hînkirin == === Pênc exlaqên wê === Exlaqê Konfuçyus li ser wê ramanê ye ku cîhan ji aliyê rêziknameyek ve tê birêvebirin ku bi xwezayî exlaqî ye. Di dilê vê doktrînê de ferdek wekî beşek ji civakê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav="Nicht Vielwissen sättigt die Seele": Wissen, Erkennen, Bildung, Ausbildung heute ; drittes Symposium der Universität Würzburg |weşanger=Klett |tarîx=1988 |rr=107-108 |isbn=978-3-12-984580-6 |çap=1. Aufl |cih=Stuttgart |paşnavê-edîtor=Böhm |pêşnavê-edîtor=Winfried |series=Würzburger Symposien |paşnavê-edîtor2=Ahrens |pêşnavê-edîtor2=Rüdiger |paşnavê-edîtor3=Julius-Maximilians-Universität Würzburg }}</ref> Divê ferdek ji bo bêkêmasîya exlaqî û etîkî hewl bide û, ji bo vê armancê, divê ji hêla pênc exlaqan (五常, wǔ cháng) an jî erdemên bingehîn ve were rêber kirin:<ref name="Runes">{{Cite book |title=Dictionary of Philosophy |publisher=Philosophical Library |year=1983 |page=[https://archive.org/details/dictionaryofphil0000unse/page/338 338] |isbn=978-0-8022-2388-3 |editor-last=Runes |editor-first=Dagobert D. |url=https://archive.org/details/dictionaryofphil0000unse/page/338}}</ref> * Însanîtî / Xêrxwazî ​​(仁, rén) * Edalet (義 / 义, yì) * Exlaqa rîtuelî (禮 / 礼, lǐ). Ev ne behsa rîtuelên bi wateya rojavayî dike, lêbelê behsa tevgerên resmî dike ku însaneki baş ji hev ferq dike û bingeha rêziknameyek civakî ya fonksiyonel pêk tîne; rîtuel gî warên heyatê rêk dixin, ango ne tenê têkilî û îşên bi însansên din re, lê di eynî çaxê de, bo mesele, rêveberî û tevgerên li hember tiştên bêcan jî. * Aqil (智, zhì) * Dilsozî / Pêbawerî (信, xìn) Hersê erkên civakî jî ji vê yekê têne wergirtin: * Dilsozî (忠, zhōng – “dilsoziya mijaran”) * Dilpakiya hevrêyan (孝, xiào – “guhdarî û rêzgirtin li dêûbavan û bav û kalan”) * Parastina exlaq û adetan (禮 / 礼, lǐ) Ji ber ku konfuçyûsîzm bawer dike ku rêkûpêkî dikare bi rêzgirtina ji bo yên din û rêzgirtina bav û kalan were bidestxistin, di heyata pratîkî de exlaq, adet û dîndariya zarokan giringiyeke pir mezin digire. Ji zarokan dihat hêvîkirin ku rêzgirtina bav û kalan bidomînin, ji ber vê yekê bêzarokbûn wekî bextreşiyeke mezin tê hesibandin. Kombûna hemû fezîletan însanîtiyê rastîn e (çînî: 仁, ''ren''). Ev bi tenê nîşan dide ka kî di nav rêzika damezrandî de bi dilsozî, dadperwerî û durustî tevdigere. Ew kesên ku li gorî exlaq û adetan - ango li gorî rêzikên exlaqê, rêûresm û kevneşopiyê - dijîn û xwe ji bo bav û kalên wan feda dikin, tenê bi vê yekê ber bi baştir ve diguherin. Ev yek tesîrek domînoyê çêdike ku tesîrê li ser însanên din û di dawiyê de li ser tevahiya gerdûnê dike, rêza orîjînal vedigerîne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Thoraval |pêşnav=Joël |sal=2016 |sernav=Heaven, Earth, Sovereign, Ancestors, Masters: Some Remarks on the Politico-Religious in China Today |url=https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180116171349/https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |roja-arşîvê=16 kanûna paşîn 2018 |weşanger=Centre for Studies on China, Korea and Japan |cih=Paris |hejmar=5 |series=Occasional Papers }}</ref> Di ''Da Xue'' de ku ji Konfuçyus re tê veqetandin, ev rewş wiha tê vegotin: * Eger ez bi awayekî rast tevbigerim, malbat di nav ahengekê de ye. * Dema ku malbat di nav ahengekê de bin, gund jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku gund di nav ahengekê de bin, wîlayetan jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku wîlayetan di nav ahengekê de bin, împeratorî jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku împeratorî di nav ahengekê de bin, kozmos jî di nav ahengekê de ye. Ji ber vê yekê, di hemû kiryarên xwe de, divê însan her gav qenciya hevpar û berjewendiya miletî di hişê xwe de bigirin. === Pênc têkiliyên însanî yên taybet (五倫 / 五伦, Wǔ lún) === Pênc têkiliyên taybet ên însanan felsefeya Konfuçyus pênase dikin:{{sfn|Gardner|2014|p=28}} * Bav - Kur * Serwer - Bingehîn * Mêr - Jin * Birayê Mezin - Birayê Biçûk * Heval - Heval Ji perspektîfa Konfuçyus, ev di bingeh de têkiliyên hiyerarşîk ên serdestî û bindestiyê ne. Tenê têkiliya heval-heval dikare wekî têkiliyek di navbera wekhevan de were hesibandin. Ev pênc têkiliyan bi fezîletên xêrxwazî ​​(仁, rén), rastgoyî (義 / 义, yì), û dîndariya zarokî (孝, xiào – "dîndariya zarokî, rêzgirtin") têne pênasekirin. Dîndardariya zarokî bingeha heyata malbatî û dewletê pêk tîne. Ev dîndarî di rêzgirtina tiştên ku mirasgirtî ne de tê îfadekirin. Berevajî têkiliya mêr-jinê, têkiliyên din dikarin di wê çaxê de wekî ku ji zayendê derbas dibin werin dîtin. Jin bi sê têkiliyên guhdariyê ve girêdayî ne:{{sfn|Gardner|2014|p=28}} * Wexte ku genç e, guhdariya bavê xwe dike, * wexte ku zewicî ye, guhdariya mêrê xwe dike, * wexte ku jinebî dimîne, guhdariya kurê xwe yê mezin dike. === Maneya xwendinê === Xwendin ji bo têgihîştina rêziknameya bihuşt û însanîtiyê şertek pêşîn e. Lêbelê, fêrbûn divê tenê ramanê temam bike. Konfuçyus gotiye: "Fêrbûn bêyî fikirîn bê feyde ye; lê fikirîn bêyî fêrbûnê xeternak e." == Konfucyûsîzm wekî dîn == Elementên dînî konfuçyûsîzm têne li [[Asyaya Rojhilat|Rojhilatê Asyayê]] dihewînen, wek bikaranîna têgeha ''Tao'' û perestina bav û kalan. Hêmanên konfuçyûsî di gelek warên heyata civakî de jî belav bûne. Konfuçyûsî yek ji doktrînên din e û ew hevûdu ji hev ferq nakin lê dikarin werin hev kirin. Konfuçyûsî bi daoîzmê re fikra ahengek di navbera ezman, erd û însanîtiyê de parve dike. Her du doktrîn jî li ser têkiliyên fonksiyonel ên di navbera astên ferq yên hebûnê de disekinin. Wan herwiha şêwazek organîk a ramanê parve dikin ku tê de her beşek ji tevahîyek berfireh erkên taybetî hene ku bicîh bîne.Tiştê ku Konfuçyusîzmê ji daoîzmê ferq dike, têgeha rêziknameya civakî ye. Ji bo daoîstan, cîhan di ahengek bêkêmasî de ye heya ku civak di her tiştî de rêziknameya xwezayî bişopîne; ji aliyê din ve, konfuçyus bawer dike ku xweza û civak şêwazên rêziknameyê yên bi tevahî ferq dişopînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daoismus: Chinas indigene Religion :Lehren, Praktiken, Wirkungen |paşnav=Wagner |pêşnav=Hans-Günter |weşanger=Origo Verlag |tarîx=2025 |rr=430 |isbn=978-3-282-00214-6 |cih=Bern }}</ref> Giringiya konfuçyusîzma saziyî bi rakirina sîstema azmûnê û guhertinên din ên ku ji hêla modernîteyê ve hatine çêkirin derbeyek giran xwar.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://fore.yale.edu/Publications/Books/Religions-World-and-Ecology-Book-Series/Confucianism-Table-Contents/Confucianism |title=Confucianism and Ecology: Potential and Limits |website=The Forum on Religion and Ecology at Yale |date=1998 |access-date=2023-04-29 |publisher=Zanîngeha Yale |last=Tucker |first=Mary Evelyn |author-link=}}</ref> Her çend konfuçyusîzm hîn jî tesîrek dike û mamoste bi awayekî rêûresmî tê pîrozkirin jî, bi gelemperî êdî wekî dînek ferqî nayê binavkirin. Statîstîkên di derbarê belavbûna wê ya rastîn de têgihiştinek hindik didin. Konfuçyûsyenîzm di sala 1995an de li [[Komara Korêyê]] wekî dînê resmî hatiye îlankirin û li wir nêzîkî 10 milyon şopînerên wê hene. Li [[Îndonezya]]yê, konfuçyûsîzm yek ji pênc dînên ku bi resmî tên naskirin e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == {{Refbegin}} * {{cite web | last=Ahmad | first=Mirza Tahir | title=Confucianism | url=http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html | publisher=Ahmadiyya Muslim Community | date=n.d. | access-date=7 November 2010 | archive-date=3 October 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121003035638/http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html | url-status=live }} * {{cite book | last1=Bonevac | first1=Daniel | last2=Phillips | first2=Stephen | title=Introduction to world philosophy | year=2009 | publisher=Oxford University Press | location=New York | isbn=978-0-19-515231-9 }} * {{Cite book |title=A source book in Chinese-specific philosophy |date=1969 |publisher=Princeton Univ. Press |isbn=0-691-07137-3 |editor-last=Chan |editor-first=Wing-Tsit |location=Princeton, NJ }} {{Refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn li Çînê]] [[Kategorî:Etîka dînî]] lbnmw3kryijlabuzle0zik5c4yudfe9 2062252 2062251 2026-06-17T18:25:14Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062252 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Confucius temple Kaohsiung amk.jpg|thumb|Perestgeha konfuçyûsîzmê li Kaohsiung]] Konfuçyûsîzm (bi [[Zimanê çînî|çînî]]: 儒家思想) têgehek e ji bo [[felsefe]] û ramanên siyasî û dînî yên ku kevneşopiya [[Konfuçyus]] û şagirtên wî dişopînin. Dibistana Konfuçyus li Çînê wekî Rujia (儒家) jî tê zanin ku tê wateya "Dibistana Zanayan". Kelîma nûjen Konfuçyûsîzm ji mîsyonerên xiristiyanî tê ku di sedsala 17an de navê damezrînerê mektebê, 孔子 / 孔夫子 (Kongzi/Kongfuzi), latînîze kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Five "Confucian" Classics |paşnav=Nylan |pêşnav=Michael |lînka-nivîskar= |weşanger=Yale University Press |tarîx=1 çiriya pêşîn 2008 |rûpel=23 |isbn=978-0-300-13033-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KykM1DhBxd8C |roja-gihiştinê=12 adar 2022 }}</ref> Konfuçyus ji aliyê şopînerên xwe ve wekî modelek û îdealek dihat rêzgirtin û hînkirinên wî yên exlaqî û awayê heyata wî wekî mesele tê hesibandin. Konfuçyûsîzm, ligel [[budîzm]] û daoîzmê, yek ji "Sê Hînkirinan" e. Bi sedsalan e ku kultur û civaka çînî şekil daye û tesîrê li ser heyata rojane ya li [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Korê]], [[Singapûr]], [[Viyetnam]] û [[Taywan]]ê kiriye. Ji sedsala 16an û pê ve, hînkirinên wê li [[Ewropa]]yê bi rêya vegotinên mîsyoner Matteo Ricci hatine naskirin. Di sala 1687an de, nivîsên wî ji aliyê Bav Prospero Intorcetta ve bo Latînî hatine wergerandin. == Konfuçyus == {{Gotara bingehîn|Konfuçyus}} Konfuçyus an "Mamoste Kung", di sala 551ê a {{Bz}} de li bajarê [[Qufu]] yê li wîlayeta Luê (魯/鲁) ya Çînê, li parêzgeha [[Shandong]] a îroyîn, bi navê Kong Qiu (孔丘) jidayik bûye. Kurê rêberekî leşkerî bû, ji malbata esilzade ya Kong dihatiye û perwerdehiyek baş wergirtibû. Ji temenê biçûk ve, wî eleqeyek mezin nîşanî kevneşopiyên giyanî yên Çînê da. Konfuçyus wekî mamoste û şêwirmend û carinan wekî wezîrek li wîlayeta Lu xizmet kirî û gelek salan li sirgûnê derbas kiriye. Ji sala 496an a {{Bz}} ve, Konfuçyus 13 salan bi xwendekarên xwe re li seranserê welêt geriya, di nav tiştên din de muzîk û adetên kevnar xwendin. Di vê çaxê de, tê gotin ku ew bi [[Lao Zî]], fîlozofek din ê giring ya Çîna kevnare ku wekî damezrînerê daoîzmê tê hesibandin, re hevdîtin kiriye. Konfuçyus li welatê xwe, bi texmînî di sala 479an a {{Bz}} de miriye. Piştî mirina wî, ew rûmetên dewletê yên herî bilind wergirtiye:<ref>{{cite web |url=http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/confucius.htm |title=The Life and Significance of Confucius |website=www.sjsu.edu |access-date=2017-09-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191227143137/http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/confucius.htm |archive-date=2019-12-27}}</ref> * Keyser serdana gorra wî kir. * Peyker li ser rûmeta wî hatin çêkirin. * Rûmeta keyserê çînî lê hat dayîn. * Ew wekî xwedayek tê îdiakirin. Armanca Konfuçyus di hînkirinên wî de ew bû ku pergalên nirxên mîtolojîk û dînî yên împeratoriya feodal a Çînê nû bike. Wî vegera bo erdemên klasîk wekî rêya derketina ji kaosa siyasî û civakî didît. == Kesayetên din ên giring == === Mengzî === Mengzî wekî "zanayê duyem" ê konfuçyûsîzmê tê hesibandin. Mengzî bawer dikir ku evîna însanîtiyê û edalet di xwezaya însanan de xas in. Tenê jîngeh û hest dikarin însanan ji rê derxînin, ji ber vê yekê diviyabû ev taybetmendiyên erênî werin çandin. === Xunzî === Xunzi hînkirinên xwe li ser rêûresman disekinand. Berevajî Mengzî, wî însanan wekî xwezayî xirab didît, ji ber vê yekê ew lazim bûn ku werin terbiyekirin. == Hînkirin == === Pênc exlaqên wê === Exlaqê Konfuçyus li ser wê ramanê ye ku cîhan ji aliyê rêziknameyek ve tê birêvebirin ku bi xwezayî exlaqî ye. Di dilê vê doktrînê de ferdek wekî beşek ji civakê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav="Nicht Vielwissen sättigt die Seele": Wissen, Erkennen, Bildung, Ausbildung heute ; drittes Symposium der Universität Würzburg |weşanger=Klett |tarîx=1988 |rr=107-108 |isbn=978-3-12-984580-6 |çap=1. Aufl |cih=Stuttgart |paşnavê-edîtor=Böhm |pêşnavê-edîtor=Winfried |series=Würzburger Symposien |paşnavê-edîtor2=Ahrens |pêşnavê-edîtor2=Rüdiger |paşnavê-edîtor3=Julius-Maximilians-Universität Würzburg }}</ref> Divê ferdek ji bo bêkêmasîya exlaqî û etîkî hewl bide û, ji bo vê armancê, divê ji hêla pênc exlaqan (五常, wǔ cháng) an jî erdemên bingehîn ve were rêber kirin:<ref name="Runes">{{Cite book |title=Dictionary of Philosophy |publisher=Philosophical Library |year=1983 |page=[https://archive.org/details/dictionaryofphil0000unse/page/338 338] |isbn=978-0-8022-2388-3 |editor-last=Runes |editor-first=Dagobert D. |url=https://archive.org/details/dictionaryofphil0000unse/page/338}}</ref> * Însanîtî / Xêrxwazî ​​(仁, rén) * Edalet (義 / 义, yì) * Exlaqa rîtuelî (禮 / 礼, lǐ). Ev ne behsa rîtuelên bi wateya rojavayî dike, lêbelê behsa tevgerên resmî dike ku însaneki baş ji hev ferq dike û bingeha rêziknameyek civakî ya fonksiyonel pêk tîne; rîtuel gî warên heyatê rêk dixin, ango ne tenê têkilî û îşên bi însansên din re, lê di eynî çaxê de, bo mesele, rêveberî û tevgerên li hember tiştên bêcan jî. * Aqil (智, zhì) * Dilsozî / Pêbawerî (信, xìn) Hersê erkên civakî jî ji vê yekê têne wergirtin: * Dilsozî (忠, zhōng – “dilsoziya mijaran”) * Dilpakiya hevrêyan (孝, xiào – “guhdarî û rêzgirtin li dêûbavan û bav û kalan”) * Parastina exlaq û adetan (禮 / 礼, lǐ) Ji ber ku konfuçyûsîzm bawer dike ku rêkûpêkî dikare bi rêzgirtina ji bo yên din û rêzgirtina bav û kalan were bidestxistin, di heyata pratîkî de exlaq, adet û dîndariya zarokan giringiyeke pir mezin digire. Ji zarokan dihat hêvîkirin ku rêzgirtina bav û kalan bidomînin, ji ber vê yekê bêzarokbûn wekî bextreşiyeke mezin tê hesibandin. Kombûna hemû fezîletan însanîtiyê rastîn e (çînî: 仁, ''ren''). Ev bi tenê nîşan dide ka kî di nav rêzika damezrandî de bi dilsozî, dadperwerî û durustî tevdigere. Ew kesên ku li gorî exlaq û adetan - ango li gorî rêzikên exlaqê, rêûresm û kevneşopiyê - dijîn û xwe ji bo bav û kalên wan feda dikin, tenê bi vê yekê ber bi baştir ve diguherin. Ev yek tesîrek domînoyê çêdike ku tesîrê li ser însanên din û di dawiyê de li ser tevahiya gerdûnê dike, rêza orîjînal vedigerîne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Thoraval |pêşnav=Joël |sal=2016 |sernav=Heaven, Earth, Sovereign, Ancestors, Masters: Some Remarks on the Politico-Religious in China Today |url=https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180116171349/https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |roja-arşîvê=16 kanûna paşîn 2018 |weşanger=Centre for Studies on China, Korea and Japan |cih=Paris |hejmar=5 |series=Occasional Papers }}</ref> Di ''Da Xue'' de ku ji Konfuçyus re tê veqetandin, ev rewş wiha tê vegotin: * Eger ez bi awayekî rast tevbigerim, malbat di nav ahengekê de ye. * Dema ku malbat di nav ahengekê de bin, gund jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku gund di nav ahengekê de bin, wîlayetan jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku wîlayetan di nav ahengekê de bin, împeratorî jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku împeratorî di nav ahengekê de bin, kozmos jî di nav ahengekê de ye. Ji ber vê yekê, di hemû kiryarên xwe de, divê însan her gav qenciya hevpar û berjewendiya miletî di hişê xwe de bigirin. === Pênc têkiliyên însanî yên taybet (五倫 / 五伦, Wǔ lún) === Pênc têkiliyên taybet ên însanan felsefeya Konfuçyus pênase dikin:{{sfn|Gardner|2014|p=28}} * Bav - Kur * Serwer - Bingehîn * Mêr - Jin * Birayê Mezin - Birayê Biçûk * Heval - Heval Ji perspektîfa Konfuçyus, ev di bingeh de têkiliyên hiyerarşîk ên serdestî û bindestiyê ne. Tenê têkiliya heval-heval dikare wekî têkiliyek di navbera wekhevan de were hesibandin. Ev pênc têkiliyan bi fezîletên xêrxwazî ​​(仁, rén), rastgoyî (義 / 义, yì), û dîndariya zarokî (孝, xiào – "dîndariya zarokî, rêzgirtin") têne pênasekirin. Dîndardariya zarokî bingeha heyata malbatî û dewletê pêk tîne. Ev dîndarî di rêzgirtina tiştên ku mirasgirtî ne de tê îfadekirin. Berevajî têkiliya mêr-jinê, têkiliyên din dikarin di wê çaxê de wekî ku ji zayendê derbas dibin werin dîtin. Jin bi sê têkiliyên guhdariyê ve girêdayî ne:{{sfn|Gardner|2014|p=28}} * Wexte ku genç e, guhdariya bavê xwe dike, * wexte ku zewicî ye, guhdariya mêrê xwe dike, * wexte ku jinebî dimîne, guhdariya kurê xwe yê mezin dike. === Maneya xwendinê === Xwendin ji bo têgihîştina rêziknameya bihuşt û însanîtiyê şertek pêşîn e. Lêbelê, fêrbûn divê tenê ramanê temam bike. Konfuçyus gotiye: "Fêrbûn bêyî fikirîn bê feyde ye; lê fikirîn bêyî fêrbûnê xeternak e." == Konfucyûsîzm wekî dîn == Elementên dînî konfuçyûsîzm têne li [[Asyaya Rojhilat|Rojhilatê Asyayê]] dihewînen, wek bikaranîna têgeha ''Tao'' û perestina bav û kalan. Hêmanên konfuçyûsî di gelek warên heyata civakî de jî belav bûne. Konfuçyûsî yek ji doktrînên din e û ew hevûdu ji hev ferq nakin lê dikarin werin hev kirin. Konfuçyûsî bi daoîzmê re fikra ahengek di navbera ezman, erd û însanîtiyê de parve dike. Her du doktrîn jî li ser têkiliyên fonksiyonel ên di navbera astên ferq yên hebûnê de disekinin. Wan herwiha şêwazek organîk a ramanê parve dikin ku tê de her beşek ji tevahîyek berfireh erkên taybetî hene ku bicîh bîne.Tiştê ku Konfuçyusîzmê ji daoîzmê ferq dike, têgeha rêziknameya civakî ye. Ji bo daoîstan, cîhan di ahengek bêkêmasî de ye heya ku civak di her tiştî de rêziknameya xwezayî bişopîne; ji aliyê din ve, konfuçyus bawer dike ku xweza û civak şêwazên rêziknameyê yên bi tevahî ferq dişopînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daoismus: Chinas indigene Religion :Lehren, Praktiken, Wirkungen |paşnav=Wagner |pêşnav=Hans-Günter |weşanger=Origo Verlag |tarîx=2025 |rr=430 |isbn=978-3-282-00214-6 |cih=Bern }}</ref> Giringiya konfuçyusîzma saziyî bi rakirina sîstema azmûnê û guhertinên din ên ku ji hêla modernîteyê ve hatine çêkirin derbeyek giran xwar.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://fore.yale.edu/Publications/Books/Religions-World-and-Ecology-Book-Series/Confucianism-Table-Contents/Confucianism |title=Confucianism and Ecology: Potential and Limits |website=The Forum on Religion and Ecology at Yale |date=1998 |access-date=2023-04-29 |publisher=Zanîngeha Yale |last=Tucker |first=Mary Evelyn |author-link=}}</ref> Her çend konfuçyusîzm hîn jî tesîrek dike û mamoste bi awayekî rêûresmî tê pîrozkirin jî, bi gelemperî êdî wekî dînek ferqî nayê binavkirin. Statîstîkên di derbarê belavbûna wê ya rastîn de têgihiştinek hindik didin. Konfuçyûsyenîzm di sala 1995an de li [[Komara Korêyê]] wekî dînê resmî hatiye îlankirin û li wir nêzîkî 10 milyon şopînerên wê hene. Li [[Îndonezya]]yê, konfuçyûsîzm yek ji pênc dînên ku bi resmî tên naskirin e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == {{Refbegin}} * {{cite web | last=Ahmad | first=Mirza Tahir | title=Confucianism | url=http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html | publisher=Ahmadiyya Muslim Community | date=n.d. | access-date=7 November 2010 | archive-date=3 October 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121003035638/http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html | url-status=live }} * {{cite book | last1=Bonevac | first1=Daniel | last2=Phillips | first2=Stephen | title=Introduction to world philosophy | year=2009 | publisher=Oxford University Press | location=New York | isbn=978-0-19-515231-9 }} * {{Cite book |title=A source book in Chinese-specific philosophy |date=1969 |publisher=Princeton Univ. Press |isbn=0-691-07137-3 |editor-last=Chan |editor-first=Wing-Tsit |location=Princeton, NJ }} {{Refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn li Çînê]] [[Kategorî:Etîka dînî]] 9l8mw20cwn0c3y6c3qk1bmaz4riekuj 2062253 2062252 2026-06-17T18:25:35Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062253 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Confucius temple Kaohsiung amk.jpg|thumb|Perestgeha konfuçyûsîzmê li Kaohsiung, [[Taywan]]]] Konfuçyûsîzm (bi [[Zimanê çînî|çînî]]: 儒家思想) têgehek e ji bo [[felsefe]] û ramanên siyasî û dînî yên ku kevneşopiya [[Konfuçyus]] û şagirtên wî dişopînin. Dibistana Konfuçyus li Çînê wekî Rujia (儒家) jî tê zanin ku tê wateya "Dibistana Zanayan". Kelîma nûjen Konfuçyûsîzm ji mîsyonerên xiristiyanî tê ku di sedsala 17an de navê damezrînerê mektebê, 孔子 / 孔夫子 (Kongzi/Kongfuzi), latînîze kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Five "Confucian" Classics |paşnav=Nylan |pêşnav=Michael |lînka-nivîskar= |weşanger=Yale University Press |tarîx=1 çiriya pêşîn 2008 |rûpel=23 |isbn=978-0-300-13033-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KykM1DhBxd8C |roja-gihiştinê=12 adar 2022 }}</ref> Konfuçyus ji aliyê şopînerên xwe ve wekî modelek û îdealek dihat rêzgirtin û hînkirinên wî yên exlaqî û awayê heyata wî wekî mesele tê hesibandin. Konfuçyûsîzm, ligel [[budîzm]] û daoîzmê, yek ji "Sê Hînkirinan" e. Bi sedsalan e ku kultur û civaka çînî şekil daye û tesîrê li ser heyata rojane ya li [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Korê]], [[Singapûr]], [[Viyetnam]] û [[Taywan]]ê kiriye. Ji sedsala 16an û pê ve, hînkirinên wê li [[Ewropa]]yê bi rêya vegotinên mîsyoner Matteo Ricci hatine naskirin. Di sala 1687an de, nivîsên wî ji aliyê Bav Prospero Intorcetta ve bo Latînî hatine wergerandin. == Konfuçyus == {{Gotara bingehîn|Konfuçyus}} Konfuçyus an "Mamoste Kung", di sala 551ê a {{Bz}} de li bajarê [[Qufu]] yê li wîlayeta Luê (魯/鲁) ya Çînê, li parêzgeha [[Shandong]] a îroyîn, bi navê Kong Qiu (孔丘) jidayik bûye. Kurê rêberekî leşkerî bû, ji malbata esilzade ya Kong dihatiye û perwerdehiyek baş wergirtibû. Ji temenê biçûk ve, wî eleqeyek mezin nîşanî kevneşopiyên giyanî yên Çînê da. Konfuçyus wekî mamoste û şêwirmend û carinan wekî wezîrek li wîlayeta Lu xizmet kirî û gelek salan li sirgûnê derbas kiriye. Ji sala 496an a {{Bz}} ve, Konfuçyus 13 salan bi xwendekarên xwe re li seranserê welêt geriya, di nav tiştên din de muzîk û adetên kevnar xwendin. Di vê çaxê de, tê gotin ku ew bi [[Lao Zî]], fîlozofek din ê giring ya Çîna kevnare ku wekî damezrînerê daoîzmê tê hesibandin, re hevdîtin kiriye. Konfuçyus li welatê xwe, bi texmînî di sala 479an a {{Bz}} de miriye. Piştî mirina wî, ew rûmetên dewletê yên herî bilind wergirtiye:<ref>{{cite web |url=http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/confucius.htm |title=The Life and Significance of Confucius |website=www.sjsu.edu |access-date=2017-09-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191227143137/http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/confucius.htm |archive-date=2019-12-27}}</ref> * Keyser serdana gorra wî kir. * Peyker li ser rûmeta wî hatin çêkirin. * Rûmeta keyserê çînî lê hat dayîn. * Ew wekî xwedayek tê îdiakirin. Armanca Konfuçyus di hînkirinên wî de ew bû ku pergalên nirxên mîtolojîk û dînî yên împeratoriya feodal a Çînê nû bike. Wî vegera bo erdemên klasîk wekî rêya derketina ji kaosa siyasî û civakî didît. == Kesayetên din ên giring == === Mengzî === Mengzî wekî "zanayê duyem" ê konfuçyûsîzmê tê hesibandin. Mengzî bawer dikir ku evîna însanîtiyê û edalet di xwezaya însanan de xas in. Tenê jîngeh û hest dikarin însanan ji rê derxînin, ji ber vê yekê diviyabû ev taybetmendiyên erênî werin çandin. === Xunzî === Xunzi hînkirinên xwe li ser rêûresman disekinand. Berevajî Mengzî, wî însanan wekî xwezayî xirab didît, ji ber vê yekê ew lazim bûn ku werin terbiyekirin. == Hînkirin == === Pênc exlaqên wê === Exlaqê Konfuçyus li ser wê ramanê ye ku cîhan ji aliyê rêziknameyek ve tê birêvebirin ku bi xwezayî exlaqî ye. Di dilê vê doktrînê de ferdek wekî beşek ji civakê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav="Nicht Vielwissen sättigt die Seele": Wissen, Erkennen, Bildung, Ausbildung heute ; drittes Symposium der Universität Würzburg |weşanger=Klett |tarîx=1988 |rr=107-108 |isbn=978-3-12-984580-6 |çap=1. Aufl |cih=Stuttgart |paşnavê-edîtor=Böhm |pêşnavê-edîtor=Winfried |series=Würzburger Symposien |paşnavê-edîtor2=Ahrens |pêşnavê-edîtor2=Rüdiger |paşnavê-edîtor3=Julius-Maximilians-Universität Würzburg }}</ref> Divê ferdek ji bo bêkêmasîya exlaqî û etîkî hewl bide û, ji bo vê armancê, divê ji hêla pênc exlaqan (五常, wǔ cháng) an jî erdemên bingehîn ve were rêber kirin:<ref name="Runes">{{Cite book |title=Dictionary of Philosophy |publisher=Philosophical Library |year=1983 |page=[https://archive.org/details/dictionaryofphil0000unse/page/338 338] |isbn=978-0-8022-2388-3 |editor-last=Runes |editor-first=Dagobert D. |url=https://archive.org/details/dictionaryofphil0000unse/page/338}}</ref> * Însanîtî / Xêrxwazî ​​(仁, rén) * Edalet (義 / 义, yì) * Exlaqa rîtuelî (禮 / 礼, lǐ). Ev ne behsa rîtuelên bi wateya rojavayî dike, lêbelê behsa tevgerên resmî dike ku însaneki baş ji hev ferq dike û bingeha rêziknameyek civakî ya fonksiyonel pêk tîne; rîtuel gî warên heyatê rêk dixin, ango ne tenê têkilî û îşên bi însansên din re, lê di eynî çaxê de, bo mesele, rêveberî û tevgerên li hember tiştên bêcan jî. * Aqil (智, zhì) * Dilsozî / Pêbawerî (信, xìn) Hersê erkên civakî jî ji vê yekê têne wergirtin: * Dilsozî (忠, zhōng – “dilsoziya mijaran”) * Dilpakiya hevrêyan (孝, xiào – “guhdarî û rêzgirtin li dêûbavan û bav û kalan”) * Parastina exlaq û adetan (禮 / 礼, lǐ) Ji ber ku konfuçyûsîzm bawer dike ku rêkûpêkî dikare bi rêzgirtina ji bo yên din û rêzgirtina bav û kalan were bidestxistin, di heyata pratîkî de exlaq, adet û dîndariya zarokan giringiyeke pir mezin digire. Ji zarokan dihat hêvîkirin ku rêzgirtina bav û kalan bidomînin, ji ber vê yekê bêzarokbûn wekî bextreşiyeke mezin tê hesibandin. Kombûna hemû fezîletan însanîtiyê rastîn e (çînî: 仁, ''ren''). Ev bi tenê nîşan dide ka kî di nav rêzika damezrandî de bi dilsozî, dadperwerî û durustî tevdigere. Ew kesên ku li gorî exlaq û adetan - ango li gorî rêzikên exlaqê, rêûresm û kevneşopiyê - dijîn û xwe ji bo bav û kalên wan feda dikin, tenê bi vê yekê ber bi baştir ve diguherin. Ev yek tesîrek domînoyê çêdike ku tesîrê li ser însanên din û di dawiyê de li ser tevahiya gerdûnê dike, rêza orîjînal vedigerîne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Thoraval |pêşnav=Joël |sal=2016 |sernav=Heaven, Earth, Sovereign, Ancestors, Masters: Some Remarks on the Politico-Religious in China Today |url=https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180116171349/https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |roja-arşîvê=16 kanûna paşîn 2018 |weşanger=Centre for Studies on China, Korea and Japan |cih=Paris |hejmar=5 |series=Occasional Papers }}</ref> Di ''Da Xue'' de ku ji Konfuçyus re tê veqetandin, ev rewş wiha tê vegotin: * Eger ez bi awayekî rast tevbigerim, malbat di nav ahengekê de ye. * Dema ku malbat di nav ahengekê de bin, gund jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku gund di nav ahengekê de bin, wîlayetan jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku wîlayetan di nav ahengekê de bin, împeratorî jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku împeratorî di nav ahengekê de bin, kozmos jî di nav ahengekê de ye. Ji ber vê yekê, di hemû kiryarên xwe de, divê însan her gav qenciya hevpar û berjewendiya miletî di hişê xwe de bigirin. === Pênc têkiliyên însanî yên taybet (五倫 / 五伦, Wǔ lún) === Pênc têkiliyên taybet ên însanan felsefeya Konfuçyus pênase dikin:{{sfn|Gardner|2014|p=28}} * Bav - Kur * Serwer - Bingehîn * Mêr - Jin * Birayê Mezin - Birayê Biçûk * Heval - Heval Ji perspektîfa Konfuçyus, ev di bingeh de têkiliyên hiyerarşîk ên serdestî û bindestiyê ne. Tenê têkiliya heval-heval dikare wekî têkiliyek di navbera wekhevan de were hesibandin. Ev pênc têkiliyan bi fezîletên xêrxwazî ​​(仁, rén), rastgoyî (義 / 义, yì), û dîndariya zarokî (孝, xiào – "dîndariya zarokî, rêzgirtin") têne pênasekirin. Dîndardariya zarokî bingeha heyata malbatî û dewletê pêk tîne. Ev dîndarî di rêzgirtina tiştên ku mirasgirtî ne de tê îfadekirin. Berevajî têkiliya mêr-jinê, têkiliyên din dikarin di wê çaxê de wekî ku ji zayendê derbas dibin werin dîtin. Jin bi sê têkiliyên guhdariyê ve girêdayî ne:{{sfn|Gardner|2014|p=28}} * Wexte ku genç e, guhdariya bavê xwe dike, * wexte ku zewicî ye, guhdariya mêrê xwe dike, * wexte ku jinebî dimîne, guhdariya kurê xwe yê mezin dike. === Maneya xwendinê === Xwendin ji bo têgihîştina rêziknameya bihuşt û însanîtiyê şertek pêşîn e. Lêbelê, fêrbûn divê tenê ramanê temam bike. Konfuçyus gotiye: "Fêrbûn bêyî fikirîn bê feyde ye; lê fikirîn bêyî fêrbûnê xeternak e." == Konfucyûsîzm wekî dîn == Elementên dînî konfuçyûsîzm têne li [[Asyaya Rojhilat|Rojhilatê Asyayê]] dihewînen, wek bikaranîna têgeha ''Tao'' û perestina bav û kalan. Hêmanên konfuçyûsî di gelek warên heyata civakî de jî belav bûne. Konfuçyûsî yek ji doktrînên din e û ew hevûdu ji hev ferq nakin lê dikarin werin hev kirin. Konfuçyûsî bi daoîzmê re fikra ahengek di navbera ezman, erd û însanîtiyê de parve dike. Her du doktrîn jî li ser têkiliyên fonksiyonel ên di navbera astên ferq yên hebûnê de disekinin. Wan herwiha şêwazek organîk a ramanê parve dikin ku tê de her beşek ji tevahîyek berfireh erkên taybetî hene ku bicîh bîne.Tiştê ku Konfuçyusîzmê ji daoîzmê ferq dike, têgeha rêziknameya civakî ye. Ji bo daoîstan, cîhan di ahengek bêkêmasî de ye heya ku civak di her tiştî de rêziknameya xwezayî bişopîne; ji aliyê din ve, konfuçyus bawer dike ku xweza û civak şêwazên rêziknameyê yên bi tevahî ferq dişopînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daoismus: Chinas indigene Religion :Lehren, Praktiken, Wirkungen |paşnav=Wagner |pêşnav=Hans-Günter |weşanger=Origo Verlag |tarîx=2025 |rr=430 |isbn=978-3-282-00214-6 |cih=Bern }}</ref> Giringiya konfuçyusîzma saziyî bi rakirina sîstema azmûnê û guhertinên din ên ku ji hêla modernîteyê ve hatine çêkirin derbeyek giran xwar.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://fore.yale.edu/Publications/Books/Religions-World-and-Ecology-Book-Series/Confucianism-Table-Contents/Confucianism |title=Confucianism and Ecology: Potential and Limits |website=The Forum on Religion and Ecology at Yale |date=1998 |access-date=2023-04-29 |publisher=Zanîngeha Yale |last=Tucker |first=Mary Evelyn |author-link=}}</ref> Her çend konfuçyusîzm hîn jî tesîrek dike û mamoste bi awayekî rêûresmî tê pîrozkirin jî, bi gelemperî êdî wekî dînek ferqî nayê binavkirin. Statîstîkên di derbarê belavbûna wê ya rastîn de têgihiştinek hindik didin. Konfuçyûsyenîzm di sala 1995an de li [[Komara Korêyê]] wekî dînê resmî hatiye îlankirin û li wir nêzîkî 10 milyon şopînerên wê hene. Li [[Îndonezya]]yê, konfuçyûsîzm yek ji pênc dînên ku bi resmî tên naskirin e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == {{Refbegin}} * {{cite web | last=Ahmad | first=Mirza Tahir | title=Confucianism | url=http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html | publisher=Ahmadiyya Muslim Community | date=n.d. | access-date=7 November 2010 | archive-date=3 October 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121003035638/http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html | url-status=live }} * {{cite book | last1=Bonevac | first1=Daniel | last2=Phillips | first2=Stephen | title=Introduction to world philosophy | year=2009 | publisher=Oxford University Press | location=New York | isbn=978-0-19-515231-9 }} * {{Cite book |title=A source book in Chinese-specific philosophy |date=1969 |publisher=Princeton Univ. Press |isbn=0-691-07137-3 |editor-last=Chan |editor-first=Wing-Tsit |location=Princeton, NJ }} {{Refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn li Çînê]] [[Kategorî:Etîka dînî]] em0t8rl0l5fon7ba1chjj8vwqxq4j1m 2062254 2062253 2026-06-17T18:25:46Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062254 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Confucius temple Kaohsiung amk.jpg|thumb|Perestgeha konfuçyûsîzmê li Kaohsiung, [[Taywan]]]] '''Konfuçyûsîzm''' (bi [[Zimanê çînî|çînî]]: 儒家思想) têgehek e ji bo [[felsefe]] û ramanên siyasî û dînî yên ku kevneşopiya [[Konfuçyus]] û şagirtên wî dişopînin. Dibistana Konfuçyus li Çînê wekî Rujia (儒家) jî tê zanin ku tê wateya "Dibistana Zanayan". Kelîma nûjen Konfuçyûsîzm ji mîsyonerên xiristiyanî tê ku di sedsala 17an de navê damezrînerê mektebê, 孔子 / 孔夫子 (Kongzi/Kongfuzi), latînîze kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Five "Confucian" Classics |paşnav=Nylan |pêşnav=Michael |lînka-nivîskar= |weşanger=Yale University Press |tarîx=1 çiriya pêşîn 2008 |rûpel=23 |isbn=978-0-300-13033-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KykM1DhBxd8C |roja-gihiştinê=12 adar 2022 }}</ref> Konfuçyus ji aliyê şopînerên xwe ve wekî modelek û îdealek dihat rêzgirtin û hînkirinên wî yên exlaqî û awayê heyata wî wekî mesele tê hesibandin. Konfuçyûsîzm, ligel [[budîzm]] û daoîzmê, yek ji "Sê Hînkirinan" e. Bi sedsalan e ku kultur û civaka çînî şekil daye û tesîrê li ser heyata rojane ya li [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Korê]], [[Singapûr]], [[Viyetnam]] û [[Taywan]]ê kiriye. Ji sedsala 16an û pê ve, hînkirinên wê li [[Ewropa]]yê bi rêya vegotinên mîsyoner Matteo Ricci hatine naskirin. Di sala 1687an de, nivîsên wî ji aliyê Bav Prospero Intorcetta ve bo Latînî hatine wergerandin. == Konfuçyus == {{Gotara bingehîn|Konfuçyus}} Konfuçyus an "Mamoste Kung", di sala 551ê a {{Bz}} de li bajarê [[Qufu]] yê li wîlayeta Luê (魯/鲁) ya Çînê, li parêzgeha [[Shandong]] a îroyîn, bi navê Kong Qiu (孔丘) jidayik bûye. Kurê rêberekî leşkerî bû, ji malbata esilzade ya Kong dihatiye û perwerdehiyek baş wergirtibû. Ji temenê biçûk ve, wî eleqeyek mezin nîşanî kevneşopiyên giyanî yên Çînê da. Konfuçyus wekî mamoste û şêwirmend û carinan wekî wezîrek li wîlayeta Lu xizmet kirî û gelek salan li sirgûnê derbas kiriye. Ji sala 496an a {{Bz}} ve, Konfuçyus 13 salan bi xwendekarên xwe re li seranserê welêt geriya, di nav tiştên din de muzîk û adetên kevnar xwendin. Di vê çaxê de, tê gotin ku ew bi [[Lao Zî]], fîlozofek din ê giring ya Çîna kevnare ku wekî damezrînerê daoîzmê tê hesibandin, re hevdîtin kiriye. Konfuçyus li welatê xwe, bi texmînî di sala 479an a {{Bz}} de miriye. Piştî mirina wî, ew rûmetên dewletê yên herî bilind wergirtiye:<ref>{{cite web |url=http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/confucius.htm |title=The Life and Significance of Confucius |website=www.sjsu.edu |access-date=2017-09-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191227143137/http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/confucius.htm |archive-date=2019-12-27}}</ref> * Keyser serdana gorra wî kir. * Peyker li ser rûmeta wî hatin çêkirin. * Rûmeta keyserê çînî lê hat dayîn. * Ew wekî xwedayek tê îdiakirin. Armanca Konfuçyus di hînkirinên wî de ew bû ku pergalên nirxên mîtolojîk û dînî yên împeratoriya feodal a Çînê nû bike. Wî vegera bo erdemên klasîk wekî rêya derketina ji kaosa siyasî û civakî didît. == Kesayetên din ên giring == === Mengzî === Mengzî wekî "zanayê duyem" ê konfuçyûsîzmê tê hesibandin. Mengzî bawer dikir ku evîna însanîtiyê û edalet di xwezaya însanan de xas in. Tenê jîngeh û hest dikarin însanan ji rê derxînin, ji ber vê yekê diviyabû ev taybetmendiyên erênî werin çandin. === Xunzî === Xunzi hînkirinên xwe li ser rêûresman disekinand. Berevajî Mengzî, wî însanan wekî xwezayî xirab didît, ji ber vê yekê ew lazim bûn ku werin terbiyekirin. == Hînkirin == === Pênc exlaqên wê === Exlaqê Konfuçyus li ser wê ramanê ye ku cîhan ji aliyê rêziknameyek ve tê birêvebirin ku bi xwezayî exlaqî ye. Di dilê vê doktrînê de ferdek wekî beşek ji civakê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav="Nicht Vielwissen sättigt die Seele": Wissen, Erkennen, Bildung, Ausbildung heute ; drittes Symposium der Universität Würzburg |weşanger=Klett |tarîx=1988 |rr=107-108 |isbn=978-3-12-984580-6 |çap=1. Aufl |cih=Stuttgart |paşnavê-edîtor=Böhm |pêşnavê-edîtor=Winfried |series=Würzburger Symposien |paşnavê-edîtor2=Ahrens |pêşnavê-edîtor2=Rüdiger |paşnavê-edîtor3=Julius-Maximilians-Universität Würzburg }}</ref> Divê ferdek ji bo bêkêmasîya exlaqî û etîkî hewl bide û, ji bo vê armancê, divê ji hêla pênc exlaqan (五常, wǔ cháng) an jî erdemên bingehîn ve were rêber kirin:<ref name="Runes">{{Cite book |title=Dictionary of Philosophy |publisher=Philosophical Library |year=1983 |page=[https://archive.org/details/dictionaryofphil0000unse/page/338 338] |isbn=978-0-8022-2388-3 |editor-last=Runes |editor-first=Dagobert D. |url=https://archive.org/details/dictionaryofphil0000unse/page/338}}</ref> * Însanîtî / Xêrxwazî ​​(仁, rén) * Edalet (義 / 义, yì) * Exlaqa rîtuelî (禮 / 礼, lǐ). Ev ne behsa rîtuelên bi wateya rojavayî dike, lêbelê behsa tevgerên resmî dike ku însaneki baş ji hev ferq dike û bingeha rêziknameyek civakî ya fonksiyonel pêk tîne; rîtuel gî warên heyatê rêk dixin, ango ne tenê têkilî û îşên bi însansên din re, lê di eynî çaxê de, bo mesele, rêveberî û tevgerên li hember tiştên bêcan jî. * Aqil (智, zhì) * Dilsozî / Pêbawerî (信, xìn) Hersê erkên civakî jî ji vê yekê têne wergirtin: * Dilsozî (忠, zhōng – “dilsoziya mijaran”) * Dilpakiya hevrêyan (孝, xiào – “guhdarî û rêzgirtin li dêûbavan û bav û kalan”) * Parastina exlaq û adetan (禮 / 礼, lǐ) Ji ber ku konfuçyûsîzm bawer dike ku rêkûpêkî dikare bi rêzgirtina ji bo yên din û rêzgirtina bav û kalan were bidestxistin, di heyata pratîkî de exlaq, adet û dîndariya zarokan giringiyeke pir mezin digire. Ji zarokan dihat hêvîkirin ku rêzgirtina bav û kalan bidomînin, ji ber vê yekê bêzarokbûn wekî bextreşiyeke mezin tê hesibandin. Kombûna hemû fezîletan însanîtiyê rastîn e (çînî: 仁, ''ren''). Ev bi tenê nîşan dide ka kî di nav rêzika damezrandî de bi dilsozî, dadperwerî û durustî tevdigere. Ew kesên ku li gorî exlaq û adetan - ango li gorî rêzikên exlaqê, rêûresm û kevneşopiyê - dijîn û xwe ji bo bav û kalên wan feda dikin, tenê bi vê yekê ber bi baştir ve diguherin. Ev yek tesîrek domînoyê çêdike ku tesîrê li ser însanên din û di dawiyê de li ser tevahiya gerdûnê dike, rêza orîjînal vedigerîne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Thoraval |pêşnav=Joël |sal=2016 |sernav=Heaven, Earth, Sovereign, Ancestors, Masters: Some Remarks on the Politico-Religious in China Today |url=https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180116171349/https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |roja-arşîvê=16 kanûna paşîn 2018 |weşanger=Centre for Studies on China, Korea and Japan |cih=Paris |hejmar=5 |series=Occasional Papers }}</ref> Di ''Da Xue'' de ku ji Konfuçyus re tê veqetandin, ev rewş wiha tê vegotin: * Eger ez bi awayekî rast tevbigerim, malbat di nav ahengekê de ye. * Dema ku malbat di nav ahengekê de bin, gund jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku gund di nav ahengekê de bin, wîlayetan jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku wîlayetan di nav ahengekê de bin, împeratorî jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku împeratorî di nav ahengekê de bin, kozmos jî di nav ahengekê de ye. Ji ber vê yekê, di hemû kiryarên xwe de, divê însan her gav qenciya hevpar û berjewendiya miletî di hişê xwe de bigirin. === Pênc têkiliyên însanî yên taybet (五倫 / 五伦, Wǔ lún) === Pênc têkiliyên taybet ên însanan felsefeya Konfuçyus pênase dikin:{{sfn|Gardner|2014|p=28}} * Bav - Kur * Serwer - Bingehîn * Mêr - Jin * Birayê Mezin - Birayê Biçûk * Heval - Heval Ji perspektîfa Konfuçyus, ev di bingeh de têkiliyên hiyerarşîk ên serdestî û bindestiyê ne. Tenê têkiliya heval-heval dikare wekî têkiliyek di navbera wekhevan de were hesibandin. Ev pênc têkiliyan bi fezîletên xêrxwazî ​​(仁, rén), rastgoyî (義 / 义, yì), û dîndariya zarokî (孝, xiào – "dîndariya zarokî, rêzgirtin") têne pênasekirin. Dîndardariya zarokî bingeha heyata malbatî û dewletê pêk tîne. Ev dîndarî di rêzgirtina tiştên ku mirasgirtî ne de tê îfadekirin. Berevajî têkiliya mêr-jinê, têkiliyên din dikarin di wê çaxê de wekî ku ji zayendê derbas dibin werin dîtin. Jin bi sê têkiliyên guhdariyê ve girêdayî ne:{{sfn|Gardner|2014|p=28}} * Wexte ku genç e, guhdariya bavê xwe dike, * wexte ku zewicî ye, guhdariya mêrê xwe dike, * wexte ku jinebî dimîne, guhdariya kurê xwe yê mezin dike. === Maneya xwendinê === Xwendin ji bo têgihîştina rêziknameya bihuşt û însanîtiyê şertek pêşîn e. Lêbelê, fêrbûn divê tenê ramanê temam bike. Konfuçyus gotiye: "Fêrbûn bêyî fikirîn bê feyde ye; lê fikirîn bêyî fêrbûnê xeternak e." == Konfucyûsîzm wekî dîn == Elementên dînî konfuçyûsîzm têne li [[Asyaya Rojhilat|Rojhilatê Asyayê]] dihewînen, wek bikaranîna têgeha ''Tao'' û perestina bav û kalan. Hêmanên konfuçyûsî di gelek warên heyata civakî de jî belav bûne. Konfuçyûsî yek ji doktrînên din e û ew hevûdu ji hev ferq nakin lê dikarin werin hev kirin. Konfuçyûsî bi daoîzmê re fikra ahengek di navbera ezman, erd û însanîtiyê de parve dike. Her du doktrîn jî li ser têkiliyên fonksiyonel ên di navbera astên ferq yên hebûnê de disekinin. Wan herwiha şêwazek organîk a ramanê parve dikin ku tê de her beşek ji tevahîyek berfireh erkên taybetî hene ku bicîh bîne.Tiştê ku Konfuçyusîzmê ji daoîzmê ferq dike, têgeha rêziknameya civakî ye. Ji bo daoîstan, cîhan di ahengek bêkêmasî de ye heya ku civak di her tiştî de rêziknameya xwezayî bişopîne; ji aliyê din ve, konfuçyus bawer dike ku xweza û civak şêwazên rêziknameyê yên bi tevahî ferq dişopînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daoismus: Chinas indigene Religion :Lehren, Praktiken, Wirkungen |paşnav=Wagner |pêşnav=Hans-Günter |weşanger=Origo Verlag |tarîx=2025 |rr=430 |isbn=978-3-282-00214-6 |cih=Bern }}</ref> Giringiya konfuçyusîzma saziyî bi rakirina sîstema azmûnê û guhertinên din ên ku ji hêla modernîteyê ve hatine çêkirin derbeyek giran xwar.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://fore.yale.edu/Publications/Books/Religions-World-and-Ecology-Book-Series/Confucianism-Table-Contents/Confucianism |title=Confucianism and Ecology: Potential and Limits |website=The Forum on Religion and Ecology at Yale |date=1998 |access-date=2023-04-29 |publisher=Zanîngeha Yale |last=Tucker |first=Mary Evelyn |author-link=}}</ref> Her çend konfuçyusîzm hîn jî tesîrek dike û mamoste bi awayekî rêûresmî tê pîrozkirin jî, bi gelemperî êdî wekî dînek ferqî nayê binavkirin. Statîstîkên di derbarê belavbûna wê ya rastîn de têgihiştinek hindik didin. Konfuçyûsyenîzm di sala 1995an de li [[Komara Korêyê]] wekî dînê resmî hatiye îlankirin û li wir nêzîkî 10 milyon şopînerên wê hene. Li [[Îndonezya]]yê, konfuçyûsîzm yek ji pênc dînên ku bi resmî tên naskirin e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == {{Refbegin}} * {{cite web | last=Ahmad | first=Mirza Tahir | title=Confucianism | url=http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html | publisher=Ahmadiyya Muslim Community | date=n.d. | access-date=7 November 2010 | archive-date=3 October 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121003035638/http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html | url-status=live }} * {{cite book | last1=Bonevac | first1=Daniel | last2=Phillips | first2=Stephen | title=Introduction to world philosophy | year=2009 | publisher=Oxford University Press | location=New York | isbn=978-0-19-515231-9 }} * {{Cite book |title=A source book in Chinese-specific philosophy |date=1969 |publisher=Princeton Univ. Press |isbn=0-691-07137-3 |editor-last=Chan |editor-first=Wing-Tsit |location=Princeton, NJ }} {{Refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn li Çînê]] [[Kategorî:Etîka dînî]] 77ugsfoit3k0w6bxfe8sqo6n0yj817n 2062255 2062254 2026-06-17T18:26:23Z Kurê Acemî 105128 2062255 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Confucius temple Kaohsiung amk.jpg|thumb|Perestgeha konfuçyûsîzmê li Kaohsiung, [[Taywan]]]] '''Konfuçyûsîzm''' (bi [[Zimanê çînî|çînî]]: 儒家思想) têgehek e ji bo [[felsefe]] û ramanên siyasî û dînî yên ku kevneşopiya [[Konfuçyus]] û şagirtên wî dişopînin. Dibistana Konfuçyus li Çînê wekî Rujia (儒家) jî tê zanin ku tê wateya "Dibistana Zanayan". Kelîma nûjen Konfuçyûsîzm ji mîsyonerên xiristiyanî tê ku di sedsala 17an de navê damezrînerê mektebê, 孔子 / 孔夫子 (Kongzi/Kongfuzi), latînîze kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Five "Confucian" Classics |paşnav=Nylan |pêşnav=Michael |lînka-nivîskar= |weşanger=Yale University Press |tarîx=1 çiriya pêşîn 2008 |rûpel=23 |isbn=978-0-300-13033-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KykM1DhBxd8C |roja-gihiştinê=12 adar 2022 }}</ref> Konfuçyus ji aliyê şopînerên xwe ve wekî modelek û îdealek dihat rêzgirtin û hînkirinên wî yên exlaqî û awayê heyata wî wekî mesele tê hesibandin. Konfuçyûsîzm, ligel [[budîzm]] û daoîzmê, yek ji "Sê Hînkirinan" e. Bi sedsalan e ku kultur û civaka çînî şekil daye û tesîrê li ser heyata rojane ya li [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Korê]], [[Singapûr]], [[Viyetnam]] û [[Taywan]]ê kiriye. Ji sedsala 16an û pê ve, hînkirinên wê li [[Ewropa]]yê bi rêya vegotinên mîsyoner Matteo Ricci hatine naskirin. Di sala 1687an de, nivîsên wî ji aliyê Bav Prospero Intorcetta ve bo Latînî hatine wergerandin. == Konfuçyus == {{Gotara bingehîn|Konfuçyus}} Konfuçyus an "Mamoste Kung", di sala 551ê a {{Bz}} de li bajarê [[Qufu]] yê li wîlayeta Luê (魯/鲁) ya Çînê, li parêzgeha [[Shandong]] a îroyîn, bi navê Kong Qiu (孔丘) jidayik bûye. Kurê rêberekî leşkerî bû, ji malbata esilzade ya Kong dihatiye û perwerdehiyek baş wergirtibû. Ji temenê biçûk ve, wî eleqeyek mezin nîşanî kevneşopiyên giyanî yên Çînê da. Konfuçyus wekî mamoste û şêwirmend û carinan wekî wezîrek li wîlayeta Lu xizmet kirî û gelek salan li sirgûnê derbas kiriye. Ji sala 496an a {{Bz}} ve, Konfuçyus 13 salan bi xwendekarên xwe re li seranserê welêt geriya, di nav tiştên din de muzîk û adetên kevnar xwendin. Di vê çaxê de, tê gotin ku ew bi [[Lao Zî]], fîlozofek din ê giring ya Çîna kevnare ku wekî damezrînerê daoîzmê tê hesibandin, re hevdîtin kiriye. Konfuçyus li welatê xwe, bi texmînî di sala 479an a {{Bz}} de miriye. Piştî mirina wî, ew rûmetên dewletê yên herî bilind wergirtiye:<ref>{{cite web |url=http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/confucius.htm |title=The Life and Significance of Confucius |website=www.sjsu.edu |access-date=2017-09-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191227143137/http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/confucius.htm |archive-date=2019-12-27}}</ref> * Keyser serdana gorra wî kir. * Peyker li ser rûmeta wî hatin çêkirin. * Rûmeta keyserê çînî lê hat dayîn. * Ew wekî xwedayek tê îdiakirin. Armanca Konfuçyus di hînkirinên wî de ew bû ku pergalên nirxên mîtolojîk û dînî yên împeratoriya feodal a Çînê nû bike. Wî vegera bo erdemên klasîk wekî rêya derketina ji kaosa siyasî û civakî didît. == Kesayetên din ên giring == === Mengzî === Mengzî wekî "zanayê duyem" ê konfuçyûsîzmê tê hesibandin. Mengzî bawer dikir ku evîna însanîtiyê û edalet di xwezaya însanan de xas in. Tenê jîngeh û hest dikarin însanan ji rê derxînin, ji ber vê yekê diviyabû ev taybetmendiyên erênî werin çandin. === Xunzî === Xunzi hînkirinên xwe li ser rêûresman disekinand. Berevajî Mengzî, wî însanan wekî xwezayî xirab didît, ji ber vê yekê ew lazim bûn ku werin terbiyekirin. == Hînkirin == === Pênc exlaqên wê === Exlaqê Konfuçyus li ser wê ramanê ye ku cîhan ji aliyê rêziknameyek ve tê birêvebirin ku bi xwezayî exlaqî ye. Di dilê vê doktrînê de ferdek wekî beşek ji civakê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav="Nicht Vielwissen sättigt die Seele": Wissen, Erkennen, Bildung, Ausbildung heute ; drittes Symposium der Universität Würzburg |weşanger=Klett |tarîx=1988 |rr=107-108 |isbn=978-3-12-984580-6 |çap=1. Aufl |cih=Stuttgart |paşnavê-edîtor=Böhm |pêşnavê-edîtor=Winfried |series=Würzburger Symposien |paşnavê-edîtor2=Ahrens |pêşnavê-edîtor2=Rüdiger |paşnavê-edîtor3=Julius-Maximilians-Universität Würzburg }}</ref> Divê ferdek ji bo bêkêmasîya exlaqî û etîkî hewl bide û, ji bo vê armancê, divê ji hêla pênc exlaqan (五常, wǔ cháng) an jî erdemên bingehîn ve were rêber kirin:<ref name="Runes">{{Cite book |title=Dictionary of Philosophy |publisher=Philosophical Library |year=1983 |page=[https://archive.org/details/dictionaryofphil0000unse/page/338 338] |isbn=978-0-8022-2388-3 |editor-last=Runes |editor-first=Dagobert D. |url=https://archive.org/details/dictionaryofphil0000unse/page/338}}</ref> * Însanîtî / Xêrxwazî ​​(仁, rén) * Edalet (義 / 义, yì) * Exlaqa rîtuelî (禮 / 礼, lǐ). Ev ne behsa rîtuelên bi wateya rojavayî dike, lêbelê behsa tevgerên resmî dike ku însaneki baş ji hev ferq dike û bingeha rêziknameyek civakî ya fonksiyonel pêk tîne; rîtuel gî warên heyatê rêk dixin, ango ne tenê têkilî û îşên bi însansên din re, lê di eynî çaxê de, bo mesele, rêveberî û tevgerên li hember tiştên bêcan jî. * Aqil (智, zhì) * Dilsozî / Pêbawerî (信, xìn) Hersê erkên civakî jî ji vê yekê têne wergirtin: * Dilsozî (忠, zhōng – “dilsoziya mijaran”) * Dilpakiya hevrêyan (孝, xiào – “guhdarî û rêzgirtin li dêûbavan û bav û kalan”) * Parastina exlaq û adetan (禮 / 礼, lǐ) Ji ber ku konfuçyûsîzm bawer dike ku rêkûpêkî dikare bi rêzgirtina ji bo yên din û rêzgirtina bav û kalan were bidestxistin, di heyata pratîkî de exlaq, adet û dîndariya zarokan giringiyeke pir mezin digire. Ji zarokan dihat hêvîkirin ku rêzgirtina bav û kalan bidomînin, ji ber vê yekê bêzarokbûn wekî bextreşiyeke mezin tê hesibandin. Kombûna hemû fezîletan însanîtiyê rastîn e (çînî: 仁, ''ren''). Ev bi tenê nîşan dide ka kî di nav rêzika damezrandî de bi dilsozî, dadperwerî û durustî tevdigere. Ew kesên ku li gorî exlaq û adetan - ango li gorî rêzikên exlaqê, rêûresm û kevneşopiyê - dijîn û xwe ji bo bav û kalên wan feda dikin, tenê bi vê yekê ber bi baştir ve diguherin. Ev yek tesîrek domînoyê çêdike ku tesîrê li ser însanên din û di dawiyê de li ser tevahiya gerdûnê dike, rêza orîjînal vedigerîne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Thoraval |pêşnav=Joël |sal=2016 |sernav=Heaven, Earth, Sovereign, Ancestors, Masters: Some Remarks on the Politico-Religious in China Today |url=https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180116171349/https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |roja-arşîvê=16 kanûna paşîn 2018 |weşanger=Centre for Studies on China, Korea and Japan |cih=Paris |hejmar=5 |series=Occasional Papers }}</ref> Di ''Da Xue'' de ku ji Konfuçyus re tê veqetandin, ev rewş wiha tê vegotin: * Eger ez bi awayekî rast tevbigerim, malbat di nav ahengekê de ye. * Dema ku malbat di nav ahengekê de bin, gund jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku gund di nav ahengekê de bin, wîlayetan jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku wîlayetan di nav ahengekê de bin, împeratorî jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku împeratorî di nav ahengekê de bin, kozmos jî di nav ahengekê de ye. Ji ber vê yekê, di hemû kiryarên xwe de, divê însan her gav qenciya hevpar û berjewendiya miletî di hişê xwe de bigirin. === Pênc têkiliyên însanî yên taybet (五倫 / 五伦, Wǔ lún) === Pênc têkiliyên taybet ên însanan felsefeya Konfuçyus pênase dikin:{{sfn|Gardner|2014|p=28}} * Bav - Kur * Serwer - Bingehîn * Mêr - Jin * Birayê Mezin - Birayê Biçûk * Heval - Heval Ji perspektîfa Konfuçyus, ev di bingeh de têkiliyên hiyerarşîk ên serdestî û bindestiyê ne. Tenê têkiliya heval-heval dikare wekî têkiliyek di navbera wekhevan de were hesibandin. Ev pênc têkiliyan bi fezîletên xêrxwazî ​​(仁, rén), rastgoyî (義 / 义, yì), û dîndariya zarokî (孝, xiào – "dîndariya zarokî, rêzgirtin") têne pênasekirin. Dîndardariya zarokî bingeha heyata malbatî û dewletê pêk tîne. Ev dîndarî di rêzgirtina tiştên ku mirasgirtî ne de tê îfadekirin. Berevajî têkiliya mêr-jinê, têkiliyên din dikarin di wê çaxê de wekî ku ji zayendê derbas dibin werin dîtin. Jin bi sê têkiliyên guhdariyê ve girêdayî ne:{{sfn|Gardner|2014|p=28}} * Wexte ku genç e, guhdariya bavê xwe dike, * wexte ku zewicî ye, guhdariya mêrê xwe dike, * wexte ku jinebî dimîne, guhdariya kurê xwe yê mezin dike. === Maneya xwendinê === Xwendin ji bo têgihîştina rêziknameya bihuşt û însanîtiyê şertek pêşîn e. Lêbelê, fêrbûn divê tenê ramanê temam bike. Konfuçyus gotiye: "Fêrbûn bêyî fikirîn bê feyde ye; lê fikirîn bêyî fêrbûnê xeternak e." == Konfucyûsîzm wekî dîn == [[Wêne:ConfuciusTempleTaipei.jpg|thumb]] Elementên dînî konfuçyûsîzm têne li [[Asyaya Rojhilat|Rojhilatê Asyayê]] dihewînen, wek bikaranîna têgeha ''Tao'' û perestina bav û kalan. Hêmanên konfuçyûsî di gelek warên heyata civakî de jî belav bûne. Konfuçyûsî yek ji doktrînên din e û ew hevûdu ji hev ferq nakin lê dikarin werin hev kirin. Konfuçyûsî bi daoîzmê re fikra ahengek di navbera ezman, erd û însanîtiyê de parve dike. Her du doktrîn jî li ser têkiliyên fonksiyonel ên di navbera astên ferq yên hebûnê de disekinin. Wan herwiha şêwazek organîk a ramanê parve dikin ku tê de her beşek ji tevahîyek berfireh erkên taybetî hene ku bicîh bîne.Tiştê ku Konfuçyusîzmê ji daoîzmê ferq dike, têgeha rêziknameya civakî ye. Ji bo daoîstan, cîhan di ahengek bêkêmasî de ye heya ku civak di her tiştî de rêziknameya xwezayî bişopîne; ji aliyê din ve, konfuçyus bawer dike ku xweza û civak şêwazên rêziknameyê yên bi tevahî ferq dişopînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daoismus: Chinas indigene Religion :Lehren, Praktiken, Wirkungen |paşnav=Wagner |pêşnav=Hans-Günter |weşanger=Origo Verlag |tarîx=2025 |rr=430 |isbn=978-3-282-00214-6 |cih=Bern }}</ref> Giringiya konfuçyusîzma saziyî bi rakirina sîstema azmûnê û guhertinên din ên ku ji hêla modernîteyê ve hatine çêkirin derbeyek giran xwar.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://fore.yale.edu/Publications/Books/Religions-World-and-Ecology-Book-Series/Confucianism-Table-Contents/Confucianism |title=Confucianism and Ecology: Potential and Limits |website=The Forum on Religion and Ecology at Yale |date=1998 |access-date=2023-04-29 |publisher=Zanîngeha Yale |last=Tucker |first=Mary Evelyn |author-link=}}</ref> Her çend konfuçyusîzm hîn jî tesîrek dike û mamoste bi awayekî rêûresmî tê pîrozkirin jî, bi gelemperî êdî wekî dînek ferqî nayê binavkirin. Statîstîkên di derbarê belavbûna wê ya rastîn de têgihiştinek hindik didin. Konfuçyûsyenîzm di sala 1995an de li [[Komara Korêyê]] wekî dînê resmî hatiye îlankirin û li wir nêzîkî 10 milyon şopînerên wê hene. Li [[Îndonezya]]yê, konfuçyûsîzm yek ji pênc dînên ku bi resmî tên naskirin e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == {{Refbegin}} * {{cite web | last=Ahmad | first=Mirza Tahir | title=Confucianism | url=http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html | publisher=Ahmadiyya Muslim Community | date=n.d. | access-date=7 November 2010 | archive-date=3 October 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121003035638/http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html | url-status=live }} * {{cite book | last1=Bonevac | first1=Daniel | last2=Phillips | first2=Stephen | title=Introduction to world philosophy | year=2009 | publisher=Oxford University Press | location=New York | isbn=978-0-19-515231-9 }} * {{Cite book |title=A source book in Chinese-specific philosophy |date=1969 |publisher=Princeton Univ. Press |isbn=0-691-07137-3 |editor-last=Chan |editor-first=Wing-Tsit |location=Princeton, NJ }} {{Refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn li Çînê]] [[Kategorî:Etîka dînî]] m110e08xxj7d32r863wqitf1toqt8ld 2062256 2062255 2026-06-17T18:26:36Z Kurê Acemî 105128 2062256 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Confucius temple Kaohsiung amk.jpg|thumb|Perestgeha konfuçyûsîzmê li Kaohsiung, [[Taywan]]]] '''Konfuçyûsîzm''' (bi [[Zimanê çînî|çînî]]: 儒家思想) têgehek e ji bo [[felsefe]] û ramanên siyasî û dînî yên ku kevneşopiya [[Konfuçyus]] û şagirtên wî dişopînin. Dibistana Konfuçyus li Çînê wekî Rujia (儒家) jî tê zanin ku tê wateya "Dibistana Zanayan". Kelîma nûjen Konfuçyûsîzm ji mîsyonerên xiristiyanî tê ku di sedsala 17an de navê damezrînerê mektebê, 孔子 / 孔夫子 (Kongzi/Kongfuzi), latînîze kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Five "Confucian" Classics |paşnav=Nylan |pêşnav=Michael |lînka-nivîskar= |weşanger=Yale University Press |tarîx=1 çiriya pêşîn 2008 |rûpel=23 |isbn=978-0-300-13033-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KykM1DhBxd8C |roja-gihiştinê=12 adar 2022 }}</ref> Konfuçyus ji aliyê şopînerên xwe ve wekî modelek û îdealek dihat rêzgirtin û hînkirinên wî yên exlaqî û awayê heyata wî wekî mesele tê hesibandin. Konfuçyûsîzm, ligel [[budîzm]] û daoîzmê, yek ji "Sê Hînkirinan" e. Bi sedsalan e ku kultur û civaka çînî şekil daye û tesîrê li ser heyata rojane ya li [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Korê]], [[Singapûr]], [[Viyetnam]] û [[Taywan]]ê kiriye. Ji sedsala 16an û pê ve, hînkirinên wê li [[Ewropa]]yê bi rêya vegotinên mîsyoner Matteo Ricci hatine naskirin. Di sala 1687an de, nivîsên wî ji aliyê Bav Prospero Intorcetta ve bo Latînî hatine wergerandin. == Konfuçyus == {{Gotara bingehîn|Konfuçyus}} Konfuçyus an "Mamoste Kung", di sala 551ê a {{Bz}} de li bajarê [[Qufu]] yê li wîlayeta Luê (魯/鲁) ya Çînê, li parêzgeha [[Shandong]] a îroyîn, bi navê Kong Qiu (孔丘) jidayik bûye. Kurê rêberekî leşkerî bû, ji malbata esilzade ya Kong dihatiye û perwerdehiyek baş wergirtibû. Ji temenê biçûk ve, wî eleqeyek mezin nîşanî kevneşopiyên giyanî yên Çînê da. Konfuçyus wekî mamoste û şêwirmend û carinan wekî wezîrek li wîlayeta Lu xizmet kirî û gelek salan li sirgûnê derbas kiriye. Ji sala 496an a {{Bz}} ve, Konfuçyus 13 salan bi xwendekarên xwe re li seranserê welêt geriya, di nav tiştên din de muzîk û adetên kevnar xwendin. Di vê çaxê de, tê gotin ku ew bi [[Lao Zî]], fîlozofek din ê giring ya Çîna kevnare ku wekî damezrînerê daoîzmê tê hesibandin, re hevdîtin kiriye. Konfuçyus li welatê xwe, bi texmînî di sala 479an a {{Bz}} de miriye. Piştî mirina wî, ew rûmetên dewletê yên herî bilind wergirtiye:<ref>{{cite web |url=http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/confucius.htm |title=The Life and Significance of Confucius |website=www.sjsu.edu |access-date=2017-09-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191227143137/http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/confucius.htm |archive-date=2019-12-27}}</ref> * Keyser serdana gorra wî kir. * Peyker li ser rûmeta wî hatin çêkirin. * Rûmeta keyserê çînî lê hat dayîn. * Ew wekî xwedayek tê îdiakirin. Armanca Konfuçyus di hînkirinên wî de ew bû ku pergalên nirxên mîtolojîk û dînî yên împeratoriya feodal a Çînê nû bike. Wî vegera bo erdemên klasîk wekî rêya derketina ji kaosa siyasî û civakî didît. == Kesayetên din ên giring == === Mengzî === Mengzî wekî "zanayê duyem" ê konfuçyûsîzmê tê hesibandin. Mengzî bawer dikir ku evîna însanîtiyê û edalet di xwezaya însanan de xas in. Tenê jîngeh û hest dikarin însanan ji rê derxînin, ji ber vê yekê diviyabû ev taybetmendiyên erênî werin çandin. === Xunzî === Xunzi hînkirinên xwe li ser rêûresman disekinand. Berevajî Mengzî, wî însanan wekî xwezayî xirab didît, ji ber vê yekê ew lazim bûn ku werin terbiyekirin. == Hînkirin == === Pênc exlaqên wê === Exlaqê Konfuçyus li ser wê ramanê ye ku cîhan ji aliyê rêziknameyek ve tê birêvebirin ku bi xwezayî exlaqî ye. Di dilê vê doktrînê de ferdek wekî beşek ji civakê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav="Nicht Vielwissen sättigt die Seele": Wissen, Erkennen, Bildung, Ausbildung heute ; drittes Symposium der Universität Würzburg |weşanger=Klett |tarîx=1988 |rr=107-108 |isbn=978-3-12-984580-6 |çap=1. Aufl |cih=Stuttgart |paşnavê-edîtor=Böhm |pêşnavê-edîtor=Winfried |series=Würzburger Symposien |paşnavê-edîtor2=Ahrens |pêşnavê-edîtor2=Rüdiger |paşnavê-edîtor3=Julius-Maximilians-Universität Würzburg }}</ref> Divê ferdek ji bo bêkêmasîya exlaqî û etîkî hewl bide û, ji bo vê armancê, divê ji hêla pênc exlaqan (五常, wǔ cháng) an jî erdemên bingehîn ve were rêber kirin:<ref name="Runes">{{Cite book |title=Dictionary of Philosophy |publisher=Philosophical Library |year=1983 |page=[https://archive.org/details/dictionaryofphil0000unse/page/338 338] |isbn=978-0-8022-2388-3 |editor-last=Runes |editor-first=Dagobert D. |url=https://archive.org/details/dictionaryofphil0000unse/page/338}}</ref> * Însanîtî / Xêrxwazî ​​(仁, rén) * Edalet (義 / 义, yì) * Exlaqa rîtuelî (禮 / 礼, lǐ). Ev ne behsa rîtuelên bi wateya rojavayî dike, lêbelê behsa tevgerên resmî dike ku însaneki baş ji hev ferq dike û bingeha rêziknameyek civakî ya fonksiyonel pêk tîne; rîtuel gî warên heyatê rêk dixin, ango ne tenê têkilî û îşên bi însansên din re, lê di eynî çaxê de, bo mesele, rêveberî û tevgerên li hember tiştên bêcan jî. * Aqil (智, zhì) * Dilsozî / Pêbawerî (信, xìn) Hersê erkên civakî jî ji vê yekê têne wergirtin: * Dilsozî (忠, zhōng – “dilsoziya mijaran”) * Dilpakiya hevrêyan (孝, xiào – “guhdarî û rêzgirtin li dêûbavan û bav û kalan”) * Parastina exlaq û adetan (禮 / 礼, lǐ) Ji ber ku konfuçyûsîzm bawer dike ku rêkûpêkî dikare bi rêzgirtina ji bo yên din û rêzgirtina bav û kalan were bidestxistin, di heyata pratîkî de exlaq, adet û dîndariya zarokan giringiyeke pir mezin digire. Ji zarokan dihat hêvîkirin ku rêzgirtina bav û kalan bidomînin, ji ber vê yekê bêzarokbûn wekî bextreşiyeke mezin tê hesibandin. Kombûna hemû fezîletan însanîtiyê rastîn e (çînî: 仁, ''ren''). Ev bi tenê nîşan dide ka kî di nav rêzika damezrandî de bi dilsozî, dadperwerî û durustî tevdigere. Ew kesên ku li gorî exlaq û adetan - ango li gorî rêzikên exlaqê, rêûresm û kevneşopiyê - dijîn û xwe ji bo bav û kalên wan feda dikin, tenê bi vê yekê ber bi baştir ve diguherin. Ev yek tesîrek domînoyê çêdike ku tesîrê li ser însanên din û di dawiyê de li ser tevahiya gerdûnê dike, rêza orîjînal vedigerîne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Thoraval |pêşnav=Joël |sal=2016 |sernav=Heaven, Earth, Sovereign, Ancestors, Masters: Some Remarks on the Politico-Religious in China Today |url=https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180116171349/https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |roja-arşîvê=16 kanûna paşîn 2018 |weşanger=Centre for Studies on China, Korea and Japan |cih=Paris |hejmar=5 |series=Occasional Papers }}</ref> Di ''Da Xue'' de ku ji Konfuçyus re tê veqetandin, ev rewş wiha tê vegotin: * Eger ez bi awayekî rast tevbigerim, malbat di nav ahengekê de ye. * Dema ku malbat di nav ahengekê de bin, gund jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku gund di nav ahengekê de bin, wîlayetan jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku wîlayetan di nav ahengekê de bin, împeratorî jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku împeratorî di nav ahengekê de bin, kozmos jî di nav ahengekê de ye. Ji ber vê yekê, di hemû kiryarên xwe de, divê însan her gav qenciya hevpar û berjewendiya miletî di hişê xwe de bigirin. === Pênc têkiliyên însanî yên taybet (五倫 / 五伦, Wǔ lún) === Pênc têkiliyên taybet ên însanan felsefeya Konfuçyus pênase dikin:{{sfn|Gardner|2014|p=28}} * Bav - Kur * Serwer - Bingehîn * Mêr - Jin * Birayê Mezin - Birayê Biçûk * Heval - Heval Ji perspektîfa Konfuçyus, ev di bingeh de têkiliyên hiyerarşîk ên serdestî û bindestiyê ne. Tenê têkiliya heval-heval dikare wekî têkiliyek di navbera wekhevan de were hesibandin. Ev pênc têkiliyan bi fezîletên xêrxwazî ​​(仁, rén), rastgoyî (義 / 义, yì), û dîndariya zarokî (孝, xiào – "dîndariya zarokî, rêzgirtin") têne pênasekirin. Dîndardariya zarokî bingeha heyata malbatî û dewletê pêk tîne. Ev dîndarî di rêzgirtina tiştên ku mirasgirtî ne de tê îfadekirin. Berevajî têkiliya mêr-jinê, têkiliyên din dikarin di wê çaxê de wekî ku ji zayendê derbas dibin werin dîtin. Jin bi sê têkiliyên guhdariyê ve girêdayî ne:{{sfn|Gardner|2014|p=28}} * Wexte ku genç e, guhdariya bavê xwe dike, * wexte ku zewicî ye, guhdariya mêrê xwe dike, * wexte ku jinebî dimîne, guhdariya kurê xwe yê mezin dike. === Maneya xwendinê === Xwendin ji bo têgihîştina rêziknameya bihuşt û însanîtiyê şertek pêşîn e. Lêbelê, fêrbûn divê tenê ramanê temam bike. Konfuçyus gotiye: "Fêrbûn bêyî fikirîn bê feyde ye; lê fikirîn bêyî fêrbûnê xeternak e." == Konfuçyûsîzm wekî dîn == [[Wêne:ConfuciusTempleTaipei.jpg|thumb]] Elementên dînî konfuçyûsîzm têne li [[Asyaya Rojhilat|Rojhilatê Asyayê]] dihewînen, wek bikaranîna têgeha ''Tao'' û perestina bav û kalan. Hêmanên konfuçyûsî di gelek warên heyata civakî de jî belav bûne. Konfuçyûsî yek ji doktrînên din e û ew hevûdu ji hev ferq nakin lê dikarin werin hev kirin. Konfuçyûsî bi daoîzmê re fikra ahengek di navbera ezman, erd û însanîtiyê de parve dike. Her du doktrîn jî li ser têkiliyên fonksiyonel ên di navbera astên ferq yên hebûnê de disekinin. Wan herwiha şêwazek organîk a ramanê parve dikin ku tê de her beşek ji tevahîyek berfireh erkên taybetî hene ku bicîh bîne.Tiştê ku Konfuçyusîzmê ji daoîzmê ferq dike, têgeha rêziknameya civakî ye. Ji bo daoîstan, cîhan di ahengek bêkêmasî de ye heya ku civak di her tiştî de rêziknameya xwezayî bişopîne; ji aliyê din ve, konfuçyus bawer dike ku xweza û civak şêwazên rêziknameyê yên bi tevahî ferq dişopînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daoismus: Chinas indigene Religion :Lehren, Praktiken, Wirkungen |paşnav=Wagner |pêşnav=Hans-Günter |weşanger=Origo Verlag |tarîx=2025 |rr=430 |isbn=978-3-282-00214-6 |cih=Bern }}</ref> Giringiya konfuçyusîzma saziyî bi rakirina sîstema azmûnê û guhertinên din ên ku ji hêla modernîteyê ve hatine çêkirin derbeyek giran xwar.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://fore.yale.edu/Publications/Books/Religions-World-and-Ecology-Book-Series/Confucianism-Table-Contents/Confucianism |title=Confucianism and Ecology: Potential and Limits |website=The Forum on Religion and Ecology at Yale |date=1998 |access-date=2023-04-29 |publisher=Zanîngeha Yale |last=Tucker |first=Mary Evelyn |author-link=}}</ref> Her çend konfuçyusîzm hîn jî tesîrek dike û mamoste bi awayekî rêûresmî tê pîrozkirin jî, bi gelemperî êdî wekî dînek ferqî nayê binavkirin. Statîstîkên di derbarê belavbûna wê ya rastîn de têgihiştinek hindik didin. Konfuçyûsyenîzm di sala 1995an de li [[Komara Korêyê]] wekî dînê resmî hatiye îlankirin û li wir nêzîkî 10 milyon şopînerên wê hene. Li [[Îndonezya]]yê, konfuçyûsîzm yek ji pênc dînên ku bi resmî tên naskirin e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == {{Refbegin}} * {{cite web | last=Ahmad | first=Mirza Tahir | title=Confucianism | url=http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html | publisher=Ahmadiyya Muslim Community | date=n.d. | access-date=7 November 2010 | archive-date=3 October 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121003035638/http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html | url-status=live }} * {{cite book | last1=Bonevac | first1=Daniel | last2=Phillips | first2=Stephen | title=Introduction to world philosophy | year=2009 | publisher=Oxford University Press | location=New York | isbn=978-0-19-515231-9 }} * {{Cite book |title=A source book in Chinese-specific philosophy |date=1969 |publisher=Princeton Univ. Press |isbn=0-691-07137-3 |editor-last=Chan |editor-first=Wing-Tsit |location=Princeton, NJ }} {{Refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn li Çînê]] [[Kategorî:Etîka dînî]] olpzl6t9pm6nxa6hloxq37fvmke1qgk 2062257 2062256 2026-06-17T18:27:19Z Kurê Acemî 105128 2062257 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Confucius temple Kaohsiung amk.jpg|thumb|Perestgeha konfuçyûsîzmê li Kaohsiung, [[Taywan]]]] '''Konfuçyûsîzm''' (bi [[Zimanê çînî|çînî]]: 儒家思想) têgehek e ji bo [[felsefe]] û ramanên siyasî û dînî yên ku kevneşopiya [[Konfuçyus]] û şagirtên wî dişopînin. Dibistana Konfuçyus li Çînê wekî Rujia (儒家) jî tê zanin ku tê wateya "Dibistana Zanayan". Kelîma nûjen Konfuçyûsîzm ji mîsyonerên xiristiyanî tê ku di sedsala 17an de navê damezrînerê mektebê, 孔子 / 孔夫子 (Kongzi/Kongfuzi), latînîze kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Five "Confucian" Classics |paşnav=Nylan |pêşnav=Michael |lînka-nivîskar= |weşanger=Yale University Press |tarîx=1 çiriya pêşîn 2008 |rûpel=23 |isbn=978-0-300-13033-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KykM1DhBxd8C |roja-gihiştinê=12 adar 2022 }}</ref> Konfuçyus ji aliyê şopînerên xwe ve wekî modelek û îdealek dihat rêzgirtin û hînkirinên wî yên exlaqî û awayê heyata wî wekî mesele tê hesibandin. Konfuçyûsîzm, ligel [[budîzm]] û daoîzmê, yek ji "Sê Hînkirinan" e. Bi sedsalan e ku kultur û civaka çînî şekil daye û tesîrê li ser heyata rojane ya li [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Korê]], [[Singapûr]], [[Viyetnam]] û [[Taywan]]ê kiriye. Ji sedsala 16an û pê ve, hînkirinên wê li [[Ewropa]]yê bi rêya vegotinên mîsyoner Matteo Ricci hatine naskirin. Di sala 1687an de, nivîsên wî ji aliyê Bav Prospero Intorcetta ve bo Latînî hatine wergerandin. == Konfuçyus == {{Gotara bingehîn|Konfuçyus}} Konfuçyus an "Mamoste Kung", di sala 551ê a {{Bz}} de li bajarê [[Qufu]] yê li wîlayeta Luê (魯/鲁) ya Çînê, li parêzgeha [[Shandong]] a îroyîn, bi navê Kong Qiu (孔丘) jidayik bûye. Kurê rêberekî leşkerî bû, ji malbata esilzade ya Kong dihatiye û perwerdehiyek baş wergirtibû. Ji temenê biçûk ve, wî eleqeyek mezin nîşanî kevneşopiyên giyanî yên Çînê da. Konfuçyus wekî mamoste û şêwirmend û carinan wekî wezîrek li wîlayeta Lu xizmet kirî û gelek salan li sirgûnê derbas kiriye. Ji sala 496an a {{Bz}} ve, Konfuçyus 13 salan bi xwendekarên xwe re li seranserê welêt geriya, di nav tiştên din de muzîk û adetên kevnar xwendin. Di vê çaxê de, tê gotin ku ew bi [[Lao Zî]], fîlozofek din ê giring ya Çîna kevnare ku wekî damezrînerê daoîzmê tê hesibandin, re hevdîtin kiriye. Konfuçyus li welatê xwe, bi texmînî di sala 479an a {{Bz}} de miriye. Piştî mirina wî, ew rûmetên dewletê yên herî bilind wergirtiye:<ref>{{cite web |url=http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/confucius.htm |title=The Life and Significance of Confucius |website=www.sjsu.edu |access-date=2017-09-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191227143137/http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/confucius.htm |archive-date=2019-12-27}}</ref> * Keyser serdana gorra wî kir. * Peyker li ser rûmeta wî hatin çêkirin. * Rûmeta keyserê çînî lê hat dayîn. * Ew wekî xwedayek tê îdiakirin. Armanca Konfuçyus di hînkirinên wî de ew bû ku pergalên nirxên mîtolojîk û dînî yên împeratoriya feodal a Çînê nû bike. Wî vegera bo erdemên klasîk wekî rêya derketina ji kaosa siyasî û civakî didît. == Kesayetên din ên giring == === Mengzî === Mengzî wekî "zanayê duyem" ê konfuçyûsîzmê tê hesibandin. Mengzî bawer dikir ku evîna însanîtiyê û edalet di xwezaya însanan de xas in. Tenê jîngeh û hest dikarin însanan ji rê derxînin, ji ber vê yekê diviyabû ev taybetmendiyên erênî werin çandin. === Xunzî === Xunzi hînkirinên xwe li ser rêûresman disekinand. Berevajî Mengzî, wî însanan wekî xwezayî xirab didît, ji ber vê yekê ew lazim bûn ku werin terbiyekirin. == Hînkirin == === Pênc exlaqên wê === Exlaqê Konfuçyus li ser wê ramanê ye ku cîhan ji aliyê rêziknameyek ve tê birêvebirin ku bi xwezayî exlaqî ye. Di dilê vê doktrînê de ferdek wekî beşek ji civakê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav="Nicht Vielwissen sättigt die Seele": Wissen, Erkennen, Bildung, Ausbildung heute ; drittes Symposium der Universität Würzburg |weşanger=Klett |tarîx=1988 |rr=107-108 |isbn=978-3-12-984580-6 |çap=1. Aufl |cih=Stuttgart |paşnavê-edîtor=Böhm |pêşnavê-edîtor=Winfried |series=Würzburger Symposien |paşnavê-edîtor2=Ahrens |pêşnavê-edîtor2=Rüdiger |paşnavê-edîtor3=Julius-Maximilians-Universität Würzburg }}</ref> Divê ferdek ji bo bêkêmasîya exlaqî û etîkî hewl bide û, ji bo vê armancê, divê ji hêla pênc exlaqan (五常, wǔ cháng) an jî erdemên bingehîn ve were rêber kirin:<ref name="Runes">{{Cite book |title=Dictionary of Philosophy |publisher=Philosophical Library |year=1983 |page=[https://archive.org/details/dictionaryofphil0000unse/page/338 338] |isbn=978-0-8022-2388-3 |editor-last=Runes |editor-first=Dagobert D. |url=https://archive.org/details/dictionaryofphil0000unse/page/338}}</ref> * Însanîtî / Xêrxwazî ​​(仁, rén) * Edalet (義 / 义, yì) * Exlaqa rîtuelî (禮 / 礼, lǐ). Ev ne behsa rîtuelên bi wateya rojavayî dike, lêbelê behsa tevgerên resmî dike ku însaneki baş ji hev ferq dike û bingeha rêziknameyek civakî ya fonksiyonel pêk tîne; rîtuel gî warên heyatê rêk dixin, ango ne tenê têkilî û îşên bi însansên din re, lê di eynî çaxê de, bo mesele, rêveberî û tevgerên li hember tiştên bêcan jî. * Aqil (智, zhì) * Dilsozî / Pêbawerî (信, xìn) Hersê erkên civakî jî ji vê yekê têne wergirtin: * Dilsozî (忠, zhōng – “dilsoziya mijaran”) * Dilpakiya hevrêyan (孝, xiào – “guhdarî û rêzgirtin li dêûbavan û bav û kalan”) * Parastina exlaq û adetan (禮 / 礼, lǐ) Ji ber ku konfuçyûsîzm bawer dike ku rêkûpêkî dikare bi rêzgirtina ji bo yên din û rêzgirtina bav û kalan were bidestxistin, di heyata pratîkî de exlaq, adet û dîndariya zarokan giringiyeke pir mezin digire. Ji zarokan dihat hêvîkirin ku rêzgirtina bav û kalan bidomînin, ji ber vê yekê bêzarokbûn wekî bextreşiyeke mezin tê hesibandin. Kombûna hemû fezîletan însanîtiyê rastîn e (çînî: 仁, ''ren''). Ev bi tenê nîşan dide ka kî di nav rêzika damezrandî de bi dilsozî, dadperwerî û durustî tevdigere. Ew kesên ku li gorî exlaq û adetan - ango li gorî rêzikên exlaqê, rêûresm û kevneşopiyê - dijîn û xwe ji bo bav û kalên wan feda dikin, tenê bi vê yekê ber bi baştir ve diguherin. Ev yek tesîrek domînoyê çêdike ku tesîrê li ser însanên din û di dawiyê de li ser tevahiya gerdûnê dike, rêza orîjînal vedigerîne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Thoraval |pêşnav=Joël |sal=2016 |sernav=Heaven, Earth, Sovereign, Ancestors, Masters: Some Remarks on the Politico-Religious in China Today |url=https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180116171349/https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |roja-arşîvê=16 kanûna paşîn 2018 |weşanger=Centre for Studies on China, Korea and Japan |cih=Paris |hejmar=5 |series=Occasional Papers }}</ref> Di ''Da Xue'' de ku ji Konfuçyus re tê veqetandin, ev rewş wiha tê vegotin: * Eger ez bi awayekî rast tevbigerim, malbat di nav ahengekê de ye. * Dema ku malbat di nav ahengekê de bin, gund jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku gund di nav ahengekê de bin, wîlayetan jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku wîlayetan di nav ahengekê de bin, împeratorî jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku împeratorî di nav ahengekê de bin, kozmos jî di nav ahengekê de ye. Ji ber vê yekê, di hemû kiryarên xwe de, divê însan her gav qenciya hevpar û berjewendiya miletî di hişê xwe de bigirin. === Pênc têkiliyên însanî yên taybet (五倫 / 五伦, Wǔ lún) === Pênc têkiliyên taybet ên însanan felsefeya Konfuçyus pênase dikin:{{sfn|Gardner|2014|p=28}} * Bav - Kur * Serwer - Bingehîn * Mêr - Jin * Birayê Mezin - Birayê Biçûk * Heval - Heval Ji perspektîfa Konfuçyus, ev di bingeh de têkiliyên hiyerarşîk ên serdestî û bindestiyê ne. Tenê têkiliya heval-heval dikare wekî têkiliyek di navbera wekhevan de were hesibandin. Ev pênc têkiliyan bi fezîletên xêrxwazî ​​(仁, rén), rastgoyî (義 / 义, yì), û dîndariya zarokî (孝, xiào – "dîndariya zarokî, rêzgirtin") têne pênasekirin. Dîndardariya zarokî bingeha heyata malbatî û dewletê pêk tîne. Ev dîndarî di rêzgirtina tiştên ku mirasgirtî ne de tê îfadekirin. Berevajî têkiliya mêr-jinê, têkiliyên din dikarin di wê çaxê de wekî ku ji zayendê derbas dibin werin dîtin. Jin bi sê têkiliyên guhdariyê ve girêdayî ne:{{sfn|Gardner|2014|p=28}} * Wexte ku genç e, guhdariya bavê xwe dike, * wexte ku zewicî ye, guhdariya mêrê xwe dike, * wexte ku jinebî dimîne, guhdariya kurê xwe yê mezin dike. === Maneya xwendinê === Xwendin ji bo têgihîştina rêziknameya bihuşt û însanîtiyê şertek pêşîn e. Lêbelê, fêrbûn divê tenê ramanê temam bike. Konfuçyus gotiye: "Fêrbûn bêyî fikirîn bê feyde ye; lê fikirîn bêyî fêrbûnê xeternak e." == Konfuçyûsîzm wekî dîn == [[Wêne:ConfuciusTempleTaipei.jpg|thumb|Perestgehekî konfuçyûsîzm li Taipei, [[Çîn]]]] Elementên dînî konfuçyûsîzm têne li [[Asyaya Rojhilat|Rojhilatê Asyayê]] dihewînen, wek bikaranîna têgeha ''Tao'' û perestina bav û kalan. Hêmanên konfuçyûsî di gelek warên heyata civakî de jî belav bûne. Konfuçyûsî yek ji doktrînên din e û ew hevûdu ji hev ferq nakin lê dikarin werin hev kirin. Konfuçyûsî bi daoîzmê re fikra ahengek di navbera ezman, erd û însanîtiyê de parve dike. Her du doktrîn jî li ser têkiliyên fonksiyonel ên di navbera astên ferq yên hebûnê de disekinin. Wan herwiha şêwazek organîk a ramanê parve dikin ku tê de her beşek ji tevahîyek berfireh erkên taybetî hene ku bicîh bîne.Tiştê ku Konfuçyusîzmê ji daoîzmê ferq dike, têgeha rêziknameya civakî ye. Ji bo daoîstan, cîhan di ahengek bêkêmasî de ye heya ku civak di her tiştî de rêziknameya xwezayî bişopîne; ji aliyê din ve, konfuçyus bawer dike ku xweza û civak şêwazên rêziknameyê yên bi tevahî ferq dişopînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daoismus: Chinas indigene Religion :Lehren, Praktiken, Wirkungen |paşnav=Wagner |pêşnav=Hans-Günter |weşanger=Origo Verlag |tarîx=2025 |rr=430 |isbn=978-3-282-00214-6 |cih=Bern }}</ref> Giringiya konfuçyusîzma saziyî bi rakirina sîstema azmûnê û guhertinên din ên ku ji hêla modernîteyê ve hatine çêkirin derbeyek giran xwar.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://fore.yale.edu/Publications/Books/Religions-World-and-Ecology-Book-Series/Confucianism-Table-Contents/Confucianism |title=Confucianism and Ecology: Potential and Limits |website=The Forum on Religion and Ecology at Yale |date=1998 |access-date=2023-04-29 |publisher=Zanîngeha Yale |last=Tucker |first=Mary Evelyn |author-link=}}</ref> Her çend konfuçyusîzm hîn jî tesîrek dike û mamoste bi awayekî rêûresmî tê pîrozkirin jî, bi gelemperî êdî wekî dînek ferqî nayê binavkirin. Statîstîkên di derbarê belavbûna wê ya rastîn de têgihiştinek hindik didin. Konfuçyûsyenîzm di sala 1995an de li [[Komara Korêyê]] wekî dînê resmî hatiye îlankirin û li wir nêzîkî 10 milyon şopînerên wê hene. Li [[Îndonezya]]yê, konfuçyûsîzm yek ji pênc dînên ku bi resmî tên naskirin e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == {{Refbegin}} * {{cite web | last=Ahmad | first=Mirza Tahir | title=Confucianism | url=http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html | publisher=Ahmadiyya Muslim Community | date=n.d. | access-date=7 November 2010 | archive-date=3 October 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121003035638/http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html | url-status=live }} * {{cite book | last1=Bonevac | first1=Daniel | last2=Phillips | first2=Stephen | title=Introduction to world philosophy | year=2009 | publisher=Oxford University Press | location=New York | isbn=978-0-19-515231-9 }} * {{Cite book |title=A source book in Chinese-specific philosophy |date=1969 |publisher=Princeton Univ. Press |isbn=0-691-07137-3 |editor-last=Chan |editor-first=Wing-Tsit |location=Princeton, NJ }} {{Refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn li Çînê]] [[Kategorî:Etîka dînî]] nz5se8bsv1wclm8xp1wbg657n5vtt14 2062258 2062257 2026-06-17T18:27:35Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062258 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Confucius temple Kaohsiung amk.jpg|thumb|Perestgeha konfuçyûsîzmê li Kaohsiung, [[Taywan]]]] '''Konfuçyûsîzm''' (bi [[Zimanê çînî|çînî]]: 儒家思想) têgehek e ji bo [[felsefe]] û ramanên siyasî û dînî yên ku kevneşopiya [[Konfuçyus]] û şagirtên wî dişopînin. Dibistana Konfuçyus li Çînê wekî Rujia (儒家) jî tê zanin ku tê wateya "Dibistana Zanayan". Kelîma nûjen Konfuçyûsîzm ji mîsyonerên xiristiyanî tê ku di sedsala 17an de navê damezrînerê mektebê, 孔子 / 孔夫子 (Kongzi/Kongfuzi), latînîze kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Five "Confucian" Classics |paşnav=Nylan |pêşnav=Michael |lînka-nivîskar= |weşanger=Yale University Press |tarîx=1 çiriya pêşîn 2008 |rûpel=23 |isbn=978-0-300-13033-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KykM1DhBxd8C |roja-gihiştinê=12 adar 2022 }}</ref> Konfuçyus ji aliyê şopînerên xwe ve wekî modelek û îdealek dihat rêzgirtin û hînkirinên wî yên exlaqî û awayê heyata wî wekî mesele tê hesibandin. Konfuçyûsîzm, ligel [[budîzm]] û daoîzmê, yek ji "Sê Hînkirinan" e. Bi sedsalan e ku kultur û civaka çînî şekil daye û tesîrê li ser heyata rojane ya li [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Korê]], [[Singapûr]], [[Viyetnam]] û [[Taywan]]ê kiriye. Ji sedsala 16an û pê ve, hînkirinên wê li [[Ewropa]]yê bi rêya vegotinên mîsyoner Matteo Ricci hatine naskirin. Di sala 1687an de, nivîsên wî ji aliyê Bav Prospero Intorcetta ve bo Latînî hatine wergerandin. == Konfuçyus == {{Gotara bingehîn|Konfuçyus}} Konfuçyus an "Mamoste Kung", di sala 551ê a {{Bz}} de li bajarê [[Qufu]] yê li wîlayeta Luê (魯/鲁) ya Çînê, li parêzgeha [[Shandong]] a îroyîn, bi navê Kong Qiu (孔丘) jidayik bûye. Kurê rêberekî leşkerî bû, ji malbata esilzade ya Kong dihatiye û perwerdehiyek baş wergirtibû. Ji temenê biçûk ve, wî eleqeyek mezin nîşanî kevneşopiyên giyanî yên Çînê da. Konfuçyus wekî mamoste û şêwirmend û carinan wekî wezîrek li wîlayeta Lu xizmet kirî û gelek salan li sirgûnê derbas kiriye. Ji sala 496an a {{Bz}} ve, Konfuçyus 13 salan bi xwendekarên xwe re li seranserê welêt geriya, di nav tiştên din de muzîk û adetên kevnar xwendin. Di vê çaxê de, tê gotin ku ew bi [[Lao Zî]], fîlozofek din ê giring ya Çîna kevnare ku wekî damezrînerê daoîzmê tê hesibandin, re hevdîtin kiriye. Konfuçyus li welatê xwe, bi texmînî di sala 479an a {{Bz}} de miriye. Piştî mirina wî, ew rûmetên dewletê yên herî bilind wergirtiye:<ref>{{cite web |url=http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/confucius.htm |title=The Life and Significance of Confucius |website=www.sjsu.edu |access-date=2017-09-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191227143137/http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/confucius.htm |archive-date=2019-12-27}}</ref> * Keyser serdana gorra wî kir. * Peyker li ser rûmeta wî hatin çêkirin. * Rûmeta keyserê çînî lê hat dayîn. * Ew wekî xwedayek tê îdiakirin. Armanca Konfuçyus di hînkirinên wî de ew bû ku pergalên nirxên mîtolojîk û dînî yên împeratoriya feodal a Çînê nû bike. Wî vegera bo erdemên klasîk wekî rêya derketina ji kaosa siyasî û civakî didît. == Kesayetên din ên giring == === Mengzî === Mengzî wekî "zanayê duyem" ê konfuçyûsîzmê tê hesibandin. Mengzî bawer dikir ku evîna însanîtiyê û edalet di xwezaya însanan de xas in. Tenê jîngeh û hest dikarin însanan ji rê derxînin, ji ber vê yekê diviyabû ev taybetmendiyên erênî werin çandin. === Xunzî === Xunzi hînkirinên xwe li ser rêûresman disekinand. Berevajî Mengzî, wî însanan wekî xwezayî xirab didît, ji ber vê yekê ew lazim bûn ku werin terbiyekirin. == Hînkirin == === Pênc exlaqên wê === Exlaqê Konfuçyus li ser wê ramanê ye ku cîhan ji aliyê rêziknameyek ve tê birêvebirin ku bi xwezayî exlaqî ye. Di dilê vê doktrînê de ferdek wekî beşek ji civakê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav="Nicht Vielwissen sättigt die Seele": Wissen, Erkennen, Bildung, Ausbildung heute ; drittes Symposium der Universität Würzburg |weşanger=Klett |tarîx=1988 |rr=107-108 |isbn=978-3-12-984580-6 |çap=1. Aufl |cih=Stuttgart |paşnavê-edîtor=Böhm |pêşnavê-edîtor=Winfried |series=Würzburger Symposien |paşnavê-edîtor2=Ahrens |pêşnavê-edîtor2=Rüdiger |paşnavê-edîtor3=Julius-Maximilians-Universität Würzburg }}</ref> Divê ferdek ji bo bêkêmasîya exlaqî û etîkî hewl bide û, ji bo vê armancê, divê ji hêla pênc exlaqan (五常, wǔ cháng) an jî erdemên bingehîn ve were rêber kirin:<ref name="Runes">{{Cite book |title=Dictionary of Philosophy |publisher=Philosophical Library |year=1983 |page=[https://archive.org/details/dictionaryofphil0000unse/page/338 338] |isbn=978-0-8022-2388-3 |editor-last=Runes |editor-first=Dagobert D. |url=https://archive.org/details/dictionaryofphil0000unse/page/338}}</ref> * Însanîtî / Xêrxwazî ​​(仁, rén) * Edalet (義 / 义, yì) * Exlaqa rîtuelî (禮 / 礼, lǐ). Ev ne behsa rîtuelên bi wateya rojavayî dike, lêbelê behsa tevgerên resmî dike ku însaneki baş ji hev ferq dike û bingeha rêziknameyek civakî ya fonksiyonel pêk tîne; rîtuel gî warên heyatê rêk dixin, ango ne tenê têkilî û îşên bi însansên din re, lê di eynî çaxê de, bo mesele, rêveberî û tevgerên li hember tiştên bêcan jî. * Aqil (智, zhì) * Dilsozî / Pêbawerî (信, xìn) Hersê erkên civakî jî ji vê yekê têne wergirtin: * Dilsozî (忠, zhōng – “dilsoziya mijaran”) * Dilpakiya hevrêyan (孝, xiào – “guhdarî û rêzgirtin li dêûbavan û bav û kalan”) * Parastina exlaq û adetan (禮 / 礼, lǐ) Ji ber ku konfuçyûsîzm bawer dike ku rêkûpêkî dikare bi rêzgirtina ji bo yên din û rêzgirtina bav û kalan were bidestxistin, di heyata pratîkî de exlaq, adet û dîndariya zarokan giringiyeke pir mezin digire. Ji zarokan dihat hêvîkirin ku rêzgirtina bav û kalan bidomînin, ji ber vê yekê bêzarokbûn wekî bextreşiyeke mezin tê hesibandin. Kombûna hemû fezîletan însanîtiyê rastîn e (çînî: 仁, ''ren''). Ev bi tenê nîşan dide ka kî di nav rêzika damezrandî de bi dilsozî, dadperwerî û durustî tevdigere. Ew kesên ku li gorî exlaq û adetan - ango li gorî rêzikên exlaqê, rêûresm û kevneşopiyê - dijîn û xwe ji bo bav û kalên wan feda dikin, tenê bi vê yekê ber bi baştir ve diguherin. Ev yek tesîrek domînoyê çêdike ku tesîrê li ser însanên din û di dawiyê de li ser tevahiya gerdûnê dike, rêza orîjînal vedigerîne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Thoraval |pêşnav=Joël |sal=2016 |sernav=Heaven, Earth, Sovereign, Ancestors, Masters: Some Remarks on the Politico-Religious in China Today |url=https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180116171349/https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |roja-arşîvê=16 kanûna paşîn 2018 |weşanger=Centre for Studies on China, Korea and Japan |cih=Paris |hejmar=5 |series=Occasional Papers }}</ref> Di ''Da Xue'' de ku ji Konfuçyus re tê veqetandin, ev rewş wiha tê vegotin: * Eger ez bi awayekî rast tevbigerim, malbat di nav ahengekê de ye. * Dema ku malbat di nav ahengekê de bin, gund jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku gund di nav ahengekê de bin, wîlayetan jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku wîlayetan di nav ahengekê de bin, împeratorî jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku împeratorî di nav ahengekê de bin, kozmos jî di nav ahengekê de ye. Ji ber vê yekê, di hemû kiryarên xwe de, divê însan her gav qenciya hevpar û berjewendiya miletî di hişê xwe de bigirin. === Pênc têkiliyên însanî yên taybet (五倫 / 五伦, Wǔ lún) === Pênc têkiliyên taybet ên însanan felsefeya Konfuçyus pênase dikin:{{sfn|Gardner|2014|p=28}} * Bav - Kur * Serwer - Bingehîn * Mêr - Jin * Birayê Mezin - Birayê Biçûk * Heval - Heval Ji perspektîfa Konfuçyus, ev di bingeh de têkiliyên hiyerarşîk ên serdestî û bindestiyê ne. Tenê têkiliya heval-heval dikare wekî têkiliyek di navbera wekhevan de were hesibandin. Ev pênc têkiliyan bi fezîletên xêrxwazî ​​(仁, rén), rastgoyî (義 / 义, yì), û dîndariya zarokî (孝, xiào – "dîndariya zarokî, rêzgirtin") têne pênasekirin. Dîndardariya zarokî bingeha heyata malbatî û dewletê pêk tîne. Ev dîndarî di rêzgirtina tiştên ku mirasgirtî ne de tê îfadekirin. Berevajî têkiliya mêr-jinê, têkiliyên din dikarin di wê çaxê de wekî ku ji zayendê derbas dibin werin dîtin. Jin bi sê têkiliyên guhdariyê ve girêdayî ne:{{sfn|Gardner|2014|p=28}} * Wexte ku genç e, guhdariya bavê xwe dike, * wexte ku zewicî ye, guhdariya mêrê xwe dike, * wexte ku jinebî dimîne, guhdariya kurê xwe yê mezin dike. === Maneya xwendinê === Xwendin ji bo têgihîştina rêziknameya bihuşt û însanîtiyê şertek pêşîn e. Lêbelê, fêrbûn divê tenê ramanê temam bike. Konfuçyus gotiye: "Fêrbûn bêyî fikirîn bê feyde ye; lê fikirîn bêyî fêrbûnê xeternak e." == Konfuçyûsîzm wekî dîn == [[Wêne:ConfuciusTempleTaipei.jpg|thumb|Perestgehekî konfuçyûsîzm li Taipei, [[Çîn]]]] Elementên dînî konfuçyûsîzm têne li [[Asyaya Rojhilat|Rojhilatê Asyayê]] dihewînen, wek bikaranîna têgeha ''Tao'' û perestina bav û kalan. Hêmanên konfuçyûsî di gelek warên heyata civakî de jî belav bûne. Konfuçyûsî yek ji doktrînên din e û ew hevûdu ji hev ferq nakin lê dikarin werin hev kirin. Konfuçyûsî bi daoîzmê re fikra ahengek di navbera ezman, erd û însanîtiyê de parve dike. Her du doktrîn jî li ser têkiliyên fonksiyonel ên di navbera astên ferq yên hebûnê de disekinin. Wan herwiha şêwazek organîk a ramanê parve dikin ku tê de her beşek ji tevahîyek berfireh erkên taybetî hene ku bicîh bîne.Tiştê ku Konfuçyusîzmê ji daoîzmê ferq dike, têgeha rêziknameya civakî ye. Ji bo daoîstan, cîhan di ahengek bêkêmasî de ye heya ku civak di her tiştî de rêziknameya xwezayî bişopîne; ji aliyê din ve, konfuçyus bawer dike ku xweza û civak şêwazên rêziknameyê yên bi tevahî ferq dişopînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daoismus: Chinas indigene Religion :Lehren, Praktiken, Wirkungen |paşnav=Wagner |pêşnav=Hans-Günter |weşanger=Origo Verlag |tarîx=2025 |rr=430 |isbn=978-3-282-00214-6 |cih=Bern }}</ref> Giringiya konfuçyusîzma saziyî bi rakirina sîstema azmûnê û guhertinên din ên ku ji hêla modernîteyê ve hatine çêkirin derbeyek giran xwar.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://fore.yale.edu/Publications/Books/Religions-World-and-Ecology-Book-Series/Confucianism-Table-Contents/Confucianism |title=Confucianism and Ecology: Potential and Limits |website=The Forum on Religion and Ecology at Yale |date=1998 |access-date=2023-04-29 |publisher=Zanîngeha Yale |last=Tucker |first=Mary Evelyn |author-link=}}</ref> Her çend konfuçyusîzm hîn jî tesîrek dike û mamoste bi awayekî rêûresmî tê pîrozkirin jî, bi gelemperî êdî wekî dînek ferqî nayê binavkirin. Statîstîkên di derbarê belavbûna wê ya rastîn de têgihiştinek hindik didin. Konfuçyûsyenîzm di sala 1995an de li [[Komara Korêyê]] wekî dînê resmî hatiye îlankirin û li wir nêzîkî 10 milyon şopînerên wê hene. Li [[Îndonezya]]yê, konfuçyûsîzm yek ji pênc dînên ku bi resmî tên naskirin e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == {{Refbegin}} * {{cite web | last=Ahmad | first=Mirza Tahir | title=Confucianism | url=http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html | publisher=Ahmadiyya Muslim Community | date=n.d. | access-date=7 November 2010 | archive-date=3 October 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121003035638/http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html | url-status=live }} * {{cite book | last1=Bonevac | first1=Daniel | last2=Phillips | first2=Stephen | title=Introduction to world philosophy | year=2009 | publisher=Oxford University Press | location=New York | isbn=978-0-19-515231-9 }} * {{Cite book |title=A source book in Chinese-specific philosophy |date=1969 |publisher=Princeton Univ. Press |isbn=0-691-07137-3 |editor-last=Chan |editor-first=Wing-Tsit |location=Princeton, NJ }} {{Refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn li Çînê]] [[Kategorî:Etîka dînî]] lxeeqsanpgownabwmo5uhltcfbxt9ii 2062264 2062258 2026-06-17T19:12:11Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Navên ref-an rast kir, --Valahiyên nehewce.) 2062264 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Confucius temple Kaohsiung amk.jpg|thumb|Perestgeha konfuçyûsîzmê li Kaohsiung, [[Taywan]]]] '''Konfuçyûsîzm''' (bi [[Zimanê çînî|çînî]]: 儒家思想) têgehek e ji bo [[felsefe]] û ramanên siyasî û dînî yên ku kevneşopiya [[Konfuçyus]] û şagirtên wî dişopînin. Dibistana Konfuçyus li Çînê wekî Rujia (儒家) jî tê zanin ku tê wateya "Dibistana Zanayan". Kelîma nûjen Konfuçyûsîzm ji mîsyonerên xiristiyanî tê ku di sedsala 17an de navê damezrînerê mektebê, 孔子 / 孔夫子 (Kongzi/Kongfuzi), latînîze kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Five "Confucian" Classics |paşnav=Nylan |pêşnav=Michael |lînka-nivîskar= |weşanger=Yale University Press |tarîx=1 çiriya pêşîn 2008 |rûpel=23 |isbn=978-0-300-13033-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KykM1DhBxd8C |roja-gihiştinê=12 adar 2022 }}</ref> Konfuçyus ji aliyê şopînerên xwe ve wekî modelek û îdealek dihat rêzgirtin û hînkirinên wî yên exlaqî û awayê heyata wî wekî mesele tê hesibandin. Konfuçyûsîzm, ligel [[budîzm]] û daoîzmê, yek ji "Sê Hînkirinan" e. Bi sedsalan e ku kultur û civaka çînî şekil daye û tesîrê li ser heyata rojane ya li [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Korê]], [[Singapûr]], [[Viyetnam]] û [[Taywan]]ê kiriye. Ji sedsala 16an û pê ve, hînkirinên wê li [[Ewropa]]yê bi rêya vegotinên mîsyoner Matteo Ricci hatine naskirin. Di sala 1687an de, nivîsên wî ji aliyê Bav Prospero Intorcetta ve bo Latînî hatine wergerandin. == Konfuçyus == {{Gotara bingehîn|Konfuçyus}} Konfuçyus an "Mamoste Kung", di sala 551ê a {{Bz}} de li bajarê [[Qufu]] yê li wîlayeta Luê (魯/鲁) ya Çînê, li parêzgeha [[Shandong]] a îroyîn, bi navê Kong Qiu (孔丘) jidayik bûye. Kurê rêberekî leşkerî bû, ji malbata esilzade ya Kong dihatiye û perwerdehiyek baş wergirtibû. Ji temenê biçûk ve, wî eleqeyek mezin nîşanî kevneşopiyên giyanî yên Çînê da. Konfuçyus wekî mamoste û şêwirmend û carinan wekî wezîrek li wîlayeta Lu xizmet kirî û gelek salan li sirgûnê derbas kiriye. Ji sala 496an a {{Bz}} ve, Konfuçyus 13 salan bi xwendekarên xwe re li seranserê welêt geriya, di nav tiştên din de muzîk û adetên kevnar xwendin. Di vê çaxê de, tê gotin ku ew bi [[Lao Zî]], fîlozofek din ê giring ya Çîna kevnare ku wekî damezrînerê daoîzmê tê hesibandin, re hevdîtin kiriye. Konfuçyus li welatê xwe, bi texmînî di sala 479an a {{Bz}} de miriye. Piştî mirina wî, ew rûmetên dewletê yên herî bilind wergirtiye:<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/confucius.htm |sernav=The Life and Significance of Confucius |malper=www.sjsu.edu |roja-gihiştinê=2017-09-27 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191227143137/http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/confucius.htm |roja-arşîvê=2019-12-27 }}</ref> * Keyser serdana gorra wî kir. * Peyker li ser rûmeta wî hatin çêkirin. * Rûmeta keyserê çînî lê hat dayîn. * Ew wekî xwedayek tê îdiakirin. Armanca Konfuçyus di hînkirinên wî de ew bû ku pergalên nirxên mîtolojîk û dînî yên împeratoriya feodal a Çînê nû bike. Wî vegera bo erdemên klasîk wekî rêya derketina ji kaosa siyasî û civakî didît. == Kesayetên din ên giring == === Mengzî === Mengzî wekî "zanayê duyem" ê konfuçyûsîzmê tê hesibandin. Mengzî bawer dikir ku evîna însanîtiyê û edalet di xwezaya însanan de xas in. Tenê jîngeh û hest dikarin însanan ji rê derxînin, ji ber vê yekê diviyabû ev taybetmendiyên erênî werin çandin. === Xunzî === Xunzi hînkirinên xwe li ser rêûresman disekinand. Berevajî Mengzî, wî însanan wekî xwezayî xirab didît, ji ber vê yekê ew lazim bûn ku werin terbiyekirin. == Hînkirin == === Pênc exlaqên wê === Exlaqê Konfuçyus li ser wê ramanê ye ku cîhan ji aliyê rêziknameyek ve tê birêvebirin ku bi xwezayî exlaqî ye. Di dilê vê doktrînê de ferdek wekî beşek ji civakê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav="Nicht Vielwissen sättigt die Seele": Wissen, Erkennen, Bildung, Ausbildung heute ; drittes Symposium der Universität Würzburg |weşanger=Klett |tarîx=1988 |rr=107-108 |isbn=978-3-12-984580-6 |çap=1. Aufl |cih=Stuttgart |paşnavê-edîtor=Böhm |pêşnavê-edîtor=Winfried |series=Würzburger Symposien |paşnavê-edîtor2=Ahrens |pêşnavê-edîtor2=Rüdiger |paşnavê-edîtor3=Julius-Maximilians-Universität Würzburg }}</ref> Divê ferdek ji bo bêkêmasîya exlaqî û etîkî hewl bide û, ji bo vê armancê, divê ji hêla pênc exlaqan (五常, wǔ cháng) an jî erdemên bingehîn ve were rêber kirin:<ref name="Runes">{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Philosophy |weşanger=Philosophical Library |sal=1983 |rûpel=[https://archive.org/details/dictionaryofphil0000unse/page/338 338] |isbn=978-0-8022-2388-3 |paşnavê-edîtor=Runes |pêşnavê-edîtor=Dagobert D. |url=https://archive.org/details/dictionaryofphil0000unse/page/338 }}</ref> * Însanîtî / Xêrxwazî ​​(仁, rén) * Edalet (義 / 义, yì) * Exlaqa rîtuelî (禮 / 礼, lǐ). Ev ne behsa rîtuelên bi wateya rojavayî dike, lêbelê behsa tevgerên resmî dike ku însaneki baş ji hev ferq dike û bingeha rêziknameyek civakî ya fonksiyonel pêk tîne; rîtuel gî warên heyatê rêk dixin, ango ne tenê têkilî û îşên bi însansên din re, lê di eynî çaxê de, bo mesele, rêveberî û tevgerên li hember tiştên bêcan jî. * Aqil (智, zhì) * Dilsozî / Pêbawerî (信, xìn) Hersê erkên civakî jî ji vê yekê têne wergirtin: * Dilsozî (忠, zhōng – “dilsoziya mijaran”) * Dilpakiya hevrêyan (孝, xiào – “guhdarî û rêzgirtin li dêûbavan û bav û kalan”) * Parastina exlaq û adetan (禮 / 礼, lǐ) Ji ber ku konfuçyûsîzm bawer dike ku rêkûpêkî dikare bi rêzgirtina ji bo yên din û rêzgirtina bav û kalan were bidestxistin, di heyata pratîkî de exlaq, adet û dîndariya zarokan giringiyeke pir mezin digire. Ji zarokan dihat hêvîkirin ku rêzgirtina bav û kalan bidomînin, ji ber vê yekê bêzarokbûn wekî bextreşiyeke mezin tê hesibandin. Kombûna hemû fezîletan însanîtiyê rastîn e (çînî: 仁, ''ren''). Ev bi tenê nîşan dide ka kî di nav rêzika damezrandî de bi dilsozî, dadperwerî û durustî tevdigere. Ew kesên ku li gorî exlaq û adetan - ango li gorî rêzikên exlaqê, rêûresm û kevneşopiyê - dijîn û xwe ji bo bav û kalên wan feda dikin, tenê bi vê yekê ber bi baştir ve diguherin. Ev yek tesîrek domînoyê çêdike ku tesîrê li ser însanên din û di dawiyê de li ser tevahiya gerdûnê dike, rêza orîjînal vedigerîne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Thoraval |pêşnav=Joël |sal=2016 |sernav=Heaven, Earth, Sovereign, Ancestors, Masters: Some Remarks on the Politico-Religious in China Today |url=https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180116171349/https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01374321/document |roja-arşîvê=16 kanûna paşîn 2018 |weşanger=Centre for Studies on China, Korea and Japan |cih=Paris |hejmar=5 |series=Occasional Papers }}</ref> Di ''Da Xue'' de ku ji Konfuçyus re tê veqetandin, ev rewş wiha tê vegotin: * Eger ez bi awayekî rast tevbigerim, malbat di nav ahengekê de ye. * Dema ku malbat di nav ahengekê de bin, gund jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku gund di nav ahengekê de bin, wîlayetan jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku wîlayetan di nav ahengekê de bin, împeratorî jî di nav ahengekê de ye. * Dema ku împeratorî di nav ahengekê de bin, kozmos jî di nav ahengekê de ye. Ji ber vê yekê, di hemû kiryarên xwe de, divê însan her gav qenciya hevpar û berjewendiya miletî di hişê xwe de bigirin. === Pênc têkiliyên însanî yên taybet (五倫 / 五伦, Wǔ lún) === Pênc têkiliyên taybet ên însanan felsefeya Konfuçyus pênase dikin:{{sfn|Gardner|2014|p=28}} * Bav - Kur * Serwer - Bingehîn * Mêr - Jin * Birayê Mezin - Birayê Biçûk * Heval - Heval Ji perspektîfa Konfuçyus, ev di bingeh de têkiliyên hiyerarşîk ên serdestî û bindestiyê ne. Tenê têkiliya heval-heval dikare wekî têkiliyek di navbera wekhevan de were hesibandin. Ev pênc têkiliyan bi fezîletên xêrxwazî ​​(仁, rén), rastgoyî (義 / 义, yì), û dîndariya zarokî (孝, xiào – "dîndariya zarokî, rêzgirtin") têne pênasekirin. Dîndardariya zarokî bingeha heyata malbatî û dewletê pêk tîne. Ev dîndarî di rêzgirtina tiştên ku mirasgirtî ne de tê îfadekirin. Berevajî têkiliya mêr-jinê, têkiliyên din dikarin di wê çaxê de wekî ku ji zayendê derbas dibin werin dîtin. Jin bi sê têkiliyên guhdariyê ve girêdayî ne:{{sfn|Gardner|2014|p=28}} * Wexte ku genç e, guhdariya bavê xwe dike, * wexte ku zewicî ye, guhdariya mêrê xwe dike, * wexte ku jinebî dimîne, guhdariya kurê xwe yê mezin dike. === Maneya xwendinê === Xwendin ji bo têgihîştina rêziknameya bihuşt û însanîtiyê şertek pêşîn e. Lêbelê, fêrbûn divê tenê ramanê temam bike. Konfuçyus gotiye: "Fêrbûn bêyî fikirîn bê feyde ye; lê fikirîn bêyî fêrbûnê xeternak e." == Konfuçyûsîzm wekî dîn == [[Wêne:ConfuciusTempleTaipei.jpg|thumb|Perestgehekî konfuçyûsîzm li Taipei, [[Çîn]]]] Elementên dînî konfuçyûsîzm têne li [[Asyaya Rojhilat|Rojhilatê Asyayê]] dihewînen, wek bikaranîna têgeha ''Tao'' û perestina bav û kalan. Hêmanên konfuçyûsî di gelek warên heyata civakî de jî belav bûne. Konfuçyûsî yek ji doktrînên din e û ew hevûdu ji hev ferq nakin lê dikarin werin hev kirin. Konfuçyûsî bi daoîzmê re fikra ahengek di navbera ezman, erd û însanîtiyê de parve dike. Her du doktrîn jî li ser têkiliyên fonksiyonel ên di navbera astên ferq yên hebûnê de disekinin. Wan herwiha şêwazek organîk a ramanê parve dikin ku tê de her beşek ji tevahîyek berfireh erkên taybetî hene ku bicîh bîne.Tiştê ku Konfuçyusîzmê ji daoîzmê ferq dike, têgeha rêziknameya civakî ye. Ji bo daoîstan, cîhan di ahengek bêkêmasî de ye heya ku civak di her tiştî de rêziknameya xwezayî bişopîne; ji aliyê din ve, konfuçyus bawer dike ku xweza û civak şêwazên rêziknameyê yên bi tevahî ferq dişopînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daoismus: Chinas indigene Religion :Lehren, Praktiken, Wirkungen |paşnav=Wagner |pêşnav=Hans-Günter |weşanger=Origo Verlag |tarîx=2025 |rr=430 |isbn=978-3-282-00214-6 |cih=Bern }}</ref> Giringiya konfuçyusîzma saziyî bi rakirina sîstema azmûnê û guhertinên din ên ku ji hêla modernîteyê ve hatine çêkirin derbeyek giran xwar.<ref name="Tucker1998">{{Jêder-malper |url=https://fore.yale.edu/Publications/Books/Religions-World-and-Ecology-Book-Series/Confucianism-Table-Contents/Confucianism |sernav=Confucianism and Ecology: Potential and Limits |malper=The Forum on Religion and Ecology at Yale |tarîx=1998 |roja-gihiştinê=2023-04-29 |weşanger=Zanîngeha Yale |paşnav=Tucker |pêşnav=Mary Evelyn |lînka-nivîskar= }}</ref> Her çend konfuçyusîzm hîn jî tesîrek dike û mamoste bi awayekî rêûresmî tê pîrozkirin jî, bi gelemperî êdî wekî dînek ferqî nayê binavkirin. Statîstîkên di derbarê belavbûna wê ya rastîn de têgihiştinek hindik didin. Konfuçyûsyenîzm di sala 1995an de li [[Komara Korêyê]] wekî dînê resmî hatiye îlankirin û li wir nêzîkî 10 milyon şopînerên wê hene. Li [[Îndonezya]]yê, konfuçyûsîzm yek ji pênc dînên ku bi resmî tên naskirin e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == {{Refbegin}} * {{Jêder-malper |paşnav=Ahmad |pêşnav=Mirza Tahir |sernav=Confucianism | url=http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html |weşanger=Ahmadiyya Muslim Community |tarîx=n.d. |roja-gihiştinê=7 çiriya paşîn 2010 |roja-arşîvê=3 çiriya pêşîn 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121003035638/http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Bonevac |pêşnav1=Daniel |paşnav2=Phillips |pêşnav2=Stephen |sernav=Introduction to world philosophy |sal=2009 |weşanger=Oxford University Press |cih=New York | isbn=978-0-19-515231-9 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=A source book in Chinese-specific philosophy |tarîx=1969 |weşanger=Princeton Univ. Press |isbn=0-691-07137-3 |paşnavê-edîtor=Chan |pêşnavê-edîtor=Wing-Tsit |cih=Princeton, NJ }} {{Refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn li Çînê]] [[Kategorî:Etîka dînî]] ibdi3hqcwaffx7n6fpd7meafc8fjdzo 0 323028 2062405 2061914 2026-06-18T04:39:59Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/templsubst.py|Bot]]: Şablonên ku otomatîk were [[Kategorî:Şablonên ku otomatîk were substkirin|subst:kirin]] hat subst:kirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart.) 2062405 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Êrdê''' ({{langx|tr|Yamanlar}})<ref>[[Hüseyin Deniz]]? (1992). Navên deveran bi Kurdî çi ne? [[Welat (rojname)|Welat]], 2:1992, r. 6.</ref> gundekî bi ser navçeya [[Kercos]]a [[Batman]]ê ve ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Kercewsê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Batman-şitil}} [[Kategorî:Gundên Kercosê]] skzvapoi2goee0mbzc2cgomwj0i3614 0 323029 2062406 2061991 2026-06-18T04:40:01Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/templsubst.py|Bot]]: Şablonên ku otomatîk were [[Kategorî:Şablonên ku otomatîk were substkirin|subst:kirin]] hat subst:kirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart.) 2062406 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Gelihê''' ({{langx|tr|Akbur}})<ref>[[Hüseyin Deniz]]? (1992). Navên deveran bi Kurdî çi ne? [[Welat (rojname)|Welat]], 2:1992, r. 6.</ref> gundekî bi ser navçeya [[Kercos]]a [[Batman]]ê ve ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Kercewsê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Batman-şitil}} [[Kategorî:Gundên Kercosê]] jlop35xuqhtts8ij8kh1zormr53xuzp 0 323030 2062407 2061990 2026-06-18T04:40:03Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/templsubst.py|Bot]]: Şablonên ku otomatîk were [[Kategorî:Şablonên ku otomatîk were substkirin|subst:kirin]] hat subst:kirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart.) 2062407 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Kefrê''' ({{langx|tr|Arıca}})<ref>[[Hüseyin Deniz]]? (1992). Navên deveran bi Kurdî çi ne? [[Welat (rojname)|Welat]], 2:1992, r. 6.</ref> gundekî bi ser navçeya [[Kercos]]a [[Batman]]ê ve ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Kercewsê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Batman-şitil}} [[Kategorî:Gundên Kercosê]] 7wmju5q2f6a49qigfam02bk76onrn53 0 323039 2062408 2061968 2026-06-18T04:40:05Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/templsubst.py|Bot]]: Şablonên ku otomatîk were [[Kategorî:Şablonên ku otomatîk were substkirin|subst:kirin]] hat subst:kirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart.) 2062408 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Batêlgiz''' ({{langx|tr|Kutlu}})<ref>[[Hüseyin Deniz]]? (1992). Navên deveran bi Kurdî çi ne? [[Welat (rojname)|Welat]], 2:1992, r. 6.</ref> gundekî bi ser navçeya [[Kercos]]a [[Batman]]ê ve ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Kercewsê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{şitil}} [[Kategorî:Gundên Kercosê]] jcnsh0s7kca0nb33gaoywrodmjrermu 0 323041 2062409 2061972 2026-06-18T04:40:08Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/templsubst.py|Bot]]: Şablonên ku otomatîk were [[Kategorî:Şablonên ku otomatîk were substkirin|subst:kirin]] hat subst:kirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart.) 2062409 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Batêrê''' ({{langx|tr|Batur}})<ref>[[Hüseyin Deniz]]? (1992). Navên deveran bi Kurdî çi ne? [[Welat (rojname)|Welat]], 2:1992, r. 6.</ref> gundekî bi ser navçeya [[Kercos]]a [[Batman]]ê ve ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Kercewsê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{şitil}} [[Kategorî:Gundên Kercosê]] dj5y023inr5yr7tn72smzjdxy2zd32y 0 323043 2062410 2061974 2026-06-18T04:40:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/templsubst.py|Bot]]: Şablonên ku otomatîk were [[Kategorî:Şablonên ku otomatîk were substkirin|subst:kirin]] hat subst:kirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart.) 2062410 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Borsinê''' ({{langx|tr|Cevizli}})<ref>[[Hüseyin Deniz]]? (1992). Navên deveran bi Kurdî çi ne? [[Welat (rojname)|Welat]], 2:1992, r. 6.</ref> gundekî bi ser navçeya [[Kercos]]a [[Batman]]ê ve ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Kercewsê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{şitil}} [[Kategorî:Gundên Kercosê]] 1rn5lqtuf9ct40jhfsknzrkuwkp27of 0 323044 2062411 2062029 2026-06-18T04:40:12Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/templsubst.py|Bot]]: Şablonên ku otomatîk were [[Kategorî:Şablonên ku otomatîk were substkirin|subst:kirin]] hat subst:kirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart.) 2062411 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Gêra Cahşêr''' ({{langx|tr|Altınoluk}})<ref>[[Hüseyin Deniz]]? (1992). Navên deveran bi Kurdî çi ne? [[Welat (rojname)|Welat]], 2:1992, r. 6.</ref> gundekî bi ser navçeya [[Kercos]]a [[Batman]]ê ve ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Kercewsê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{şitil}} [[Kategorî:Gundên Kercosê]] s1t36omox44eh7wytj9tynhrrk8z9c8 0 323045 2062120 2061989 2026-06-17T12:33:11Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}.) 2062120 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Xanika''' ({{langx|tr|Yakaköy}})<ref>[[Hüseyin Deniz]]? (1992). Navên deveran bi Kurdî çi ne? [[Welat (rojname)|Welat]], 2:1992, r. 6.</ref> gundekî bi ser navçeya [[Kercos]]a [[Batman]]ê ve ye. {{Çk}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Kercosê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{şitil}} [[Kategorî:Gundên Kercosê]] t18qwxfmip7qtyic04dg57uw3oyrf07 2062412 2062120 2026-06-18T04:40:14Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/templsubst.py|Bot]]: Şablonên ku otomatîk were [[Kategorî:Şablonên ku otomatîk were substkirin|subst:kirin]] hat subst:kirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart.) 2062412 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Xanika''' ({{langx|tr|Yakaköy}})<ref>[[Hüseyin Deniz]]? (1992). Navên deveran bi Kurdî çi ne? [[Welat (rojname)|Welat]], 2:1992, r. 6.</ref> gundekî bi ser navçeya [[Kercos]]a [[Batman]]ê ve ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Kercewsê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{şitil}} [[Kategorî:Gundên Kercosê]] dbe9ew72kgttjh6w23f2trymy280bx2 0 323046 2062119 2061992 2026-06-17T12:33:01Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}.) 2062119 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Bîrikê''' ({{langx|tr|Kaynarca}})<ref>[[Hüseyin Deniz]]? (1992). Navên deveran bi Kurdî çi ne? [[Welat (rojname)|Welat]], 2:1992, r. 6.</ref> gundekî bi ser navçeya [[Kercos]]a [[Batman]]ê ve ye. {{Çk}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Kercosê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{şitil}} [[Kategorî:Gundên Kercosê]] drmiyjjjjmfr6udw1583qvvuzw818yw 2062413 2062119 2026-06-18T04:40:16Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/templsubst.py|Bot]]: Şablonên ku otomatîk were [[Kategorî:Şablonên ku otomatîk were substkirin|subst:kirin]] hat subst:kirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart.) 2062413 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Bîrikê''' ({{langx|tr|Kaynarca}})<ref>[[Hüseyin Deniz]]? (1992). Navên deveran bi Kurdî çi ne? [[Welat (rojname)|Welat]], 2:1992, r. 6.</ref> gundekî bi ser navçeya [[Kercos]]a [[Batman]]ê ve ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Kercewsê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{şitil}} [[Kategorî:Gundên Kercosê]] hmal2xzsq0aid8c4323iffic5xgg4ye 0 323047 2062117 2061993 2026-06-17T12:32:59Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}.) 2062117 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Bêdarê''' ({{langx|tr|Gözelöz}})<ref>[[Hüseyin Deniz]]? (1992). Navên deveran bi Kurdî çi ne? [[Welat (rojname)|Welat]], 2:1992, r. 6.</ref> gundekî bi ser navçeya [[Kercos]]a [[Batman]]ê ve ye. {{Çk}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Kercosê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{şitil}} [[Kategorî:Gundên Kercosê]] 41zcn9ifrpljeb0p3hobqmbna4mhd6r 2062414 2062117 2026-06-18T04:40:18Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/templsubst.py|Bot]]: Şablonên ku otomatîk were [[Kategorî:Şablonên ku otomatîk were substkirin|subst:kirin]] hat subst:kirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart.) 2062414 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Bêdarê''' ({{langx|tr|Gözelöz}})<ref>[[Hüseyin Deniz]]? (1992). Navên deveran bi Kurdî çi ne? [[Welat (rojname)|Welat]], 2:1992, r. 6.</ref> gundekî bi ser navçeya [[Kercos]]a [[Batman]]ê ve ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Kercewsê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{şitil}} [[Kategorî:Gundên Kercosê]] 24b6mis01qmdt6nearfefcc4ghzivu4 15 323048 2062394 2062009 2026-06-18T03:53:15Z Balyozbot 42414 Bot: {{[[Şablon:Serê gotûbêjê|Serê gotûbêjê]]}} lê hat zêdekirin 2062394 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Peyva sal di sernavê de == Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]]. Gelo ez wek di kategoriyên li ser kategoriyan fîlman ez di vê kategoriya rêzefîlmê jî peyva '''salên''' derxim ? [[:Kategorî:Fîlmên 2003an]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:36, 17 hezîran 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Ez wisa dikim: :Pirtûkên 2010an -> 2010 books :Pirtûkên 2010î -> 2010s books :Pirtûkên sedsala 20an -> 20th-century books :loma gereg li vir Rêzefîlmên televîzyonê yên superlehengan ên amerîkî yên 2010î ji bo ku bi {{şx|standard-kat|wext{{=}}1}} rast bişuxile [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:44, 17 hezîran 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] gelek spas [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:45, 17 hezîran 2026 (UTC) 2vfo8v8nqp3kghkxj8glj0zbbnks1di 0 323049 2062415 2061997 2026-06-18T04:40:21Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/templsubst.py|Bot]]: Şablonên ku otomatîk were [[Kategorî:Şablonên ku otomatîk were substkirin|subst:kirin]] hat subst:kirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart.) 2062415 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Xirbê Merciya'''<ref>[[Hüseyin Deniz]]? (1992). Navên deveran bi Kurdî çi ne? [[Welat (rojname)|Welat]], 2:1992, r. 6.</ref> [[gundik]]ê bi ser navçeya [[Kercos]]a [[Batman]]ê ve ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Kercewsê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{şitil}} [[Kategorî:Gundên Kercosê]] 03425kpqdvxvkvgvj6o0ik85bcldo2q 0 323051 2062114 2062000 2026-06-17T12:32:47Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}.) 2062114 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Mezra Merciya'''<ref>[[Hüseyin Deniz]]? (1992). Navên deveran bi Kurdî çi ne? [[Welat (rojname)|Welat]], 2:1992, r. 6.</ref> gundikê bi ser navçeya [[Kercos]]a [[Batman]]ê ve ye. {{Çk}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Kercosê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{şitil}} [[Kategorî:Gundên Kercosê]] i2xuunxhu6jfvjeo3hnv8xja7tlyguk 2062416 2062114 2026-06-18T04:40:23Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/templsubst.py|Bot]]: Şablonên ku otomatîk were [[Kategorî:Şablonên ku otomatîk were substkirin|subst:kirin]] hat subst:kirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart.) 2062416 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Mezra Merciya'''<ref>[[Hüseyin Deniz]]? (1992). Navên deveran bi Kurdî çi ne? [[Welat (rojname)|Welat]], 2:1992, r. 6.</ref> gundikê bi ser navçeya [[Kercos]]a [[Batman]]ê ve ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Kercewsê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{şitil}} [[Kategorî:Gundên Kercosê]] cotrjexi28x4orq17m3cfsogz2f6emp 0 323052 2062113 2062001 2026-06-17T12:32:42Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}.) 2062113 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Xerabê Bene''' ({{langx|tr|Seki}})<ref>[[Hüseyin Deniz]]? (1992). Navên deveran bi Kurdî çi ne? [[Welat (rojname)|Welat]], 2:1992, r. 6.</ref> gundekî bi ser navçeya [[Kercos]]a [[Batman]]ê ve ye. {{Çk}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Kercosê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{şitil}} [[Kategorî:Gundên Kercosê]] h5tezr3h6itu345zjvf4btw4rb0pmyy 2062417 2062113 2026-06-18T04:40:25Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/templsubst.py|Bot]]: Şablonên ku otomatîk were [[Kategorî:Şablonên ku otomatîk were substkirin|subst:kirin]] hat subst:kirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart.) 2062417 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Xerabê Bene''' ({{langx|tr|Seki}})<ref>[[Hüseyin Deniz]]? (1992). Navên deveran bi Kurdî çi ne? [[Welat (rojname)|Welat]], 2:1992, r. 6.</ref> gundekî bi ser navçeya [[Kercos]]a [[Batman]]ê ve ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Kercewsê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{şitil}} [[Kategorî:Gundên Kercosê]] bdtq5hvi03sqsgns7xoojxmwyyxyyg5 0 323053 2062418 2062003 2026-06-18T04:40:27Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/templsubst.py|Bot]]: Şablonên ku otomatîk were [[Kategorî:Şablonên ku otomatîk were substkirin|subst:kirin]] hat subst:kirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart.) 2062418 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Dêrdil''' an jî '''Derdil''' ({{langx|tr|Gönülü}})<ref>[[Hüseyin Deniz]]? (1992). Navên deveran bi Kurdî çi ne? [[Welat (rojname)|Welat]], 2:1992, r. 6.</ref> gundekî bi ser navçeya [[Kercos]]a [[Batman]]ê ve ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Kercewsê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{şitil}} [[Kategorî:Gundên Kercosê]] j7j6fpt9lupdvyjuec7gpif7frjhlf7 0 323054 2062111 2062006 2026-06-17T12:32:32Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}.) 2062111 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Xirbê Smaîl''' ({{langx|tr|Kavacık}})<ref>[[Hüseyin Deniz]]? (1992). Navên deveran bi Kurdî çi ne? [[Welat (rojname)|Welat]], 2:1992, r. 6.</ref> gundekî bi ser navçeya [[Kercos]]a [[Batman]]ê ve ye. {{Çk}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Kercosê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{şitil}} [[Kategorî:Gundên Kercosê]] mva2tdps1brspoh8gyhorev3n1vb0gn 2062419 2062111 2026-06-18T04:40:29Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/templsubst.py|Bot]]: Şablonên ku otomatîk were [[Kategorî:Şablonên ku otomatîk were substkirin|subst:kirin]] hat subst:kirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart.) 2062419 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Xirbê Smaîl''' ({{langx|tr|Kavacık}})<ref>[[Hüseyin Deniz]]? (1992). Navên deveran bi Kurdî çi ne? [[Welat (rojname)|Welat]], 2:1992, r. 6.</ref> gundekî bi ser navçeya [[Kercos]]a [[Batman]]ê ve ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Kercewsê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{şitil}} [[Kategorî:Gundên Kercosê]] db1dsnj8cr2tg1hnnhkv49929s61y3u 14 323057 2062086 2026-06-17T12:24:15Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2062086 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2062124 2062086 2026-06-17T12:34:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2062124 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 2062125 2062124 2026-06-17T12:34:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2062125 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2062127 2062125 2026-06-17T12:35:49Z Avestaboy 34898 /* */ 2062127 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Berhemên amerîkiyan]] 6sgnyyns74sa3q3cghb5g55ji47u5hw 2062132 2062127 2026-06-17T12:38:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2062132 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Berhemên amerîkiyan]] [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê li gorî welatan]] 0gbgau6h44w6aiw9aqgstn5ec1xdcpg 14 323058 2062161 2026-06-17T12:52:57Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2004 albums]] hat çêkirin 2062161 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Albûmên 2000î]] [[Kategorî:2004 di muzîkê de]] [[Kategorî:Berhemên 2004an]] [[Kategorî:Albûm li gorî salan]] 8zhbovr8rmeaj49xems2xcsvjrjlc7f 2062214 2062161 2026-06-17T14:32:46Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062214 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Albûmên 2000î]] [[Kategorî:Albûm li gorî salan]] [[Kategorî:Berhemên 2004an]] [[Kategorî:2004 di muzîkê de]] kalpl3sdm249p5t0l1ldxizgsw3jagc 14 323059 2062167 2026-06-17T12:57:52Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:1998 albums]] hat çêkirin 2062167 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Albûmên 1990î]] [[Kategorî:1998 di muzîkê de]] [[Kategorî:Berhemên 1998an]] [[Kategorî:Albûm li gorî salan]] pitk3ze1ap9fssnqfcq9avr1w0zm0sj 2062213 2062167 2026-06-17T14:32:30Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062213 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Albûmên 1990î]] [[Kategorî:Albûm li gorî salan]] [[Kategorî:Berhemên 1998an]] [[Kategorî:1998 di muzîkê de]] l6xn06ow1v55k1mqc7sdcd9gr0i5l7b 0 323060 2062179 2026-06-17T13:24:18Z Guherto 41494 Guhertoî/ê navê [[Benîştê Qânok]] weke [[Benîştê qanok]] guhart: herfa nenas 2062179 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Benîştê qanok]] lc468nxear57ic7dt7snab1r41y62xh 1 323061 2062181 2026-06-17T13:24:19Z Guherto 41494 Guhertoî/ê navê [[Gotûbêj:Benîştê Qânok]] weke [[Gotûbêj:Benîştê qanok]] guhart: herfa nenas 2062181 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Benîştê qanok]] ldylttajos8kpipdr9ah18vxrv97drr 0 323062 2062240 2026-06-17T17:54:45Z MikaelF 935 Rûpel bi "'''Kulîlka Hezaran''' resameke kurd e ku di 1970î de li bajarê [[Agirî|Agiriyê]] hatiye dinyayê. Wê dibistana pêşîn û navîn li Agiriyê temam kir. Dûre koçî Stembolê kir û di dibistana bilind de [[astronomî|astronomiyê]] xwend. Hezaran li Stembolê li dor [[Koma Wênesazên Kurd]] diçû û dihat. Di 1992an de li [[Navenda Çanda Mezopotamya]] bi alîkariya [[Komeleya Jinên Welatperwer]] (KJW) li pêşangeheke hevbeş başdar bû. Taybetiya w..." hat çêkirin 2062240 wikitext text/x-wiki '''Kulîlka Hezaran''' resameke kurd e ku di 1970î de li bajarê [[Agirî|Agiriyê]] hatiye dinyayê. Wê dibistana pêşîn û navîn li Agiriyê temam kir. Dûre koçî Stembolê kir û di dibistana bilind de [[astronomî|astronomiyê]] xwend. Hezaran li Stembolê li dor [[Koma Wênesazên Kurd]] diçû û dihat. Di 1992an de li [[Navenda Çanda Mezopotamya]] bi alîkariya [[Komeleya Jinên Welatperwer]] (KJW) li pêşangeheke hevbeş başdar bû. Taybetiya wê ya herî pêş kurdbûn û kurdistanîbûn bû, di hevpeyvekê de dibêje: "resimên min bi taybetî têkoşîna jinên kurd, bi giştî jî têkoşîna gelê kurd tînin ber çavan. {{Çk}} [[Kategorî:Wênesazên kurd]] [[Kategorî:Wênesazên jin ên kurd]] epllwj05az5xhpa8e6brk17781yykrt 2062261 2062240 2026-06-17T18:43:08Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: {{[[Şablon:Çk|Çk]]}} kir {{[[Şablon:Çk|subst:Çk]]}}; paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, Binê standard kir.) 2062261 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} '''Kulîlka Hezaran''' resameke kurd e ku di 1970î de li bajarê [[Agirî|Agiriyê]] hatiye dinyayê. Wê dibistana pêşîn û navîn li Agiriyê temam kir. Dûre koçî Stembolê kir û di dibistana bilind de [[astronomî|astronomiyê]] xwend. Hezaran li Stembolê li dor [[Koma Wênesazên Kurd]] diçû û dihat. Di 1992an de li [[Navenda Çanda Mezopotamya]] bi alîkariya [[Komeleya Jinên Welatperwer]] (KJW) li pêşangeheke hevbeş başdar bû. Taybetiya wê ya herî pêş kurdbûn û kurdistanîbûn bû, di hevpeyvekê de dibêje: "resimên min bi taybetî têkoşîna jinên kurd, bi giştî jî têkoşîna gelê kurd tînin ber çavan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wênesazên jin ên kurd]] [[Kategorî:Wênesazên kurd]] 4bvninv1snkdwnk6za3qy3zmv9pg412 2062262 2062261 2026-06-17T18:47:37Z MikaelF 935 2062262 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} '''Kulîlka Hezaran''' resameke kurd e ku di 1970î de li bajarê [[Agirî|Agiriyê]] hatiye dinyayê. Wê dibistana pêşîn û navîn li Agiriyê temam kir. Dûre koçî Stembolê kir û di dibistana bilind de [[astronomî|astronomiyê]] xwend. Hezaran li Stembolê li dor [[Koma Wênesazên Kurd]] diçû û dihat. Di 1992an de li [[Navenda Çanda Mezopotamya]] bi alîkariya [[Komeleya Jinên Welatperwer]] (KJW) li pêşangeheke hevbeş başdar bû. Taybetiya wê ya herî pêş kurdbûn û kurdistanîbûn bû, di hevpeyvekê de dibêje: "resimên min bi taybetî têkoşîna jinên kurd, bi giştî jî têkoşîna gelê kurd tînin ber çavan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wênesazên jin ên kurd]] [[Kategorî:Wênesazên kurd]] r7cuu472x25kjaxcm35oiwus9otjgra 2062333 2062262 2026-06-17T21:41:59Z MikaelF 935 2062333 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} '''Kulîlka Hezaran''' resameke kurd e ku di 1970î de li bajarê [[Agirî|Agiriyê]] hatiye dinyayê.<ref>[[Mizgîn Nêrgiz]] (1992). Hevpeyv: Rewşenbîr divê pêşî rastiya gelê xwe nas bike. Welat, 12:1992. r. 7.</ref> Wê dibistana pêşîn û navîn li Agiriyê temam kir. Dûre koçî Stembolê kir û di dibistana bilind de [[astronomî|astronomiyê]] xwend. Hezaran li Stembolê li dor [[Koma Wênesazên Kurd]] diçû û dihat. Di 1992an de li [[Navenda Çanda Mezopotamya]] bi alîkariya [[Komeleya Jinên Welatperwer]] (KJW) li pêşangeheke hevbeş başdar bû.<ref>[[Mizgîn Nêrgiz]] (1992). Hevpeyv: Rewşenbîr divê pêşî rastiya gelê xwe nas bike. Welat, 12:1992. r. 7.</ref> Taybetiya wê ya herî pêş kurdbûn û kurdistanîbûn bû, di hevpeyvekê de dibêje: "resimên min bi taybetî têkoşîna jinên kurd, bi giştî jî têkoşîna gelê kurd tînin ber çavan.<ref>[[Mizgîn Nêrgiz]] (1992). Hevpeyv: Rewşenbîr divê pêşî rastiya gelê xwe nas bike. Welat, 12:1992. r. 7.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wênesazên jin ên kurd]] [[Kategorî:Wênesazên kurd]] r5tmld3b1ukrr5kx2fevscw0fc66t6v 2062334 2062333 2026-06-17T21:42:58Z MikaelF 935 2062334 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Kulîlka Hezaran''' resameke kurd e ku di 1970î de li bajarê [[Agirî|Agiriyê]] hatiye dinyayê.<ref>[[Mizgîn Nêrgiz]] (1992). Hevpeyv: Rewşenbîr divê pêşî rastiya gelê xwe nas bike. Welat, 12:1992. r. 7.</ref> Wê dibistana pêşîn û navîn li Agiriyê temam kir. Dûre koçî Stembolê kir û di dibistana bilind de [[astronomî|astronomiyê]] xwend. Hezaran li Stembolê li dor [[Koma Wênesazên Kurd]] diçû û dihat. Di 1992an de li [[Navenda Çanda Mezopotamya]] bi alîkariya [[Komeleya Jinên Welatperwer]] (KJW) li pêşangeheke hevbeş başdar bû.<ref>[[Mizgîn Nêrgiz]] (1992). Hevpeyv: Rewşenbîr divê pêşî rastiya gelê xwe nas bike. Welat, 12:1992. r. 7.</ref> Taybetiya wê ya herî pêş kurdbûn û kurdistanîbûn bû, di hevpeyvekê de dibêje: "resimên min bi taybetî têkoşîna jinên kurd, bi giştî jî têkoşîna gelê kurd tînin ber çavan.<ref>[[Mizgîn Nêrgiz]] (1992). Hevpeyv: Rewşenbîr divê pêşî rastiya gelê xwe nas bike. Welat, 12:1992. r. 7.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wênesazên jin ên kurd]] [[Kategorî:Wênesazên kurd]] 87jdv2bsdrb4n2xqsmi7kvh9lkn4tg7 2062335 2062334 2026-06-17T21:43:41Z MikaelF 935 2062335 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Kulîlka Hezaran''' resameke kurd e ku di 1970î de li bajarê [[Agirî|Agiriyê]] hatiye dinyayê.<ref>[[Mizgîn Nêrgiz]] (1992). Hevpeyv: Rewşenbîr divê pêşî rastiya gelê xwe nas bike. Welat, 12:1992. r. 7.</ref> Wê dibistana pêşîn û navîn li Agiriyê temam kir. Dûre koçî Stembolê kir û di dibistana bilind de [[astronomî|astronomiyê]] xwend. Hezaran li Stembolê li dor [[Koma Wênesazên Kurd]] diçû û dihat. Di 1992an de li [[Navenda Çanda Mezopotamya]] bi alîkariya [[Komeleya Jinên Welatperwer]] (KJW) li pêşangeheke hevbeş başdar bû.<ref>[[Mizgîn Nêrgiz]] (1992). Hevpeyv: Rewşenbîr divê pêşî rastiya gelê xwe nas bike. Welat, 12:1992. r. 7.</ref> Taybetiya wê ya herî pêş kurdbûn û kurdistanîbûn e, di hevpeyvekê de dibêje: "resimên min bi taybetî têkoşîna jinên kurd, bi giştî jî têkoşîna gelê kurd tînin ber çavan.<ref>[[Mizgîn Nêrgiz]] (1992). Hevpeyv: Rewşenbîr divê pêşî rastiya gelê xwe nas bike. Welat, 12:1992. r. 7.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wênesazên jin ên kurd]] [[Kategorî:Wênesazên kurd]] 7ik2dqkijt7wvqu5k9i8pmkybmurg59 2062336 2062335 2026-06-17T21:45:41Z MikaelF 935 2062336 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Kulîlka Hezaran''' [[resam]]eke kurd e ku di 1970î de li bajarê [[Agirî|Agiriyê]] hatiye dinyayê.<ref>[[Mizgîn Nêrgiz]] (1992). Hevpeyv: Rewşenbîr divê pêşî rastiya gelê xwe nas bike. Welat, 12:1992. r. 7.</ref> Wê dibistana pêşîn û navîn li Agiriyê temam kir. Dûre koçî Stembolê kir û di dibistana bilind de [[astronomî|astronomiyê]] xwend. Hezaran li Stembolê li dor [[Koma Wênesazên Kurd]] diçû û dihat. Di 1992an de li [[Navenda Çanda Mezopotamya]] bi alîkariya [[Komeleya Jinên Welatperwer]] (KJW) li pêşangeheke hevbeş başdar bû.<ref>[[Mizgîn Nêrgiz]] (1992). Hevpeyv: Rewşenbîr divê pêşî rastiya gelê xwe nas bike. Welat, 12:1992. r. 7.</ref> Taybetiya wê ya herî pêş kurdbûn û kurdistanîbûn e, di hevpeyvekê de dibêje: "resimên min bi taybetî têkoşîna jinên kurd, bi giştî jî têkoşîna gelê kurd tînin ber çavan.<ref>[[Mizgîn Nêrgiz]] (1992). Hevpeyv: Rewşenbîr divê pêşî rastiya gelê xwe nas bike. Welat, 12:1992. r. 7.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wênesazên jin ên kurd]] [[Kategorî:Wênesazên kurd]] sxdxz3gjrxz16kixovgdf9tuos5oif6 2062374 2062336 2026-06-17T23:32:46Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Nav li ref-ê zêde kir.) 2062374 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Kulîlka Hezaran''' [[resam]]eke kurd e ku di 1970î de li bajarê [[Agirî|Agiriyê]] hatiye dinyayê.<ref name=":0">[[Mizgîn Nêrgiz]] (1992). Hevpeyv: Rewşenbîr divê pêşî rastiya gelê xwe nas bike. Welat, 12:1992. r. 7.</ref> Wê dibistana pêşîn û navîn li Agiriyê temam kir. Dûre koçî Stembolê kir û di dibistana bilind de [[astronomî|astronomiyê]] xwend. Hezaran li Stembolê li dor [[Koma Wênesazên Kurd]] diçû û dihat. Di 1992an de li [[Navenda Çanda Mezopotamya]] bi alîkariya [[Komeleya Jinên Welatperwer]] (KJW) li pêşangeheke hevbeş başdar bû.<ref name=":0"/> Taybetiya wê ya herî pêş kurdbûn û kurdistanîbûn e, di hevpeyvekê de dibêje: "resimên min bi taybetî têkoşîna jinên kurd, bi giştî jî têkoşîna gelê kurd tînin ber çavan.<ref name=":0"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wênesazên jin ên kurd]] [[Kategorî:Wênesazên kurd]] 7zbl3mrq27yut97p0sq4e1cwl43kpv5 2062441 2062374 2026-06-18T07:45:56Z MikaelF 935 2062441 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Kulîlka Hezaran''' [[resam]]eke kurd e ku di 1970î de li bajarê [[Agirî|Agiriyê]] hatiye dinyayê.<ref name=":0">[[Mizgîn Nêrgiz]] (1992). Hevpeyv: Rewşenbîr divê pêşî rastiya gelê xwe nas bike. Welat, 12:1992. r. 7.</ref> Wê dibistana pêşîn û navîn li Agiriyê temam kir. Dûre koçî Stembolê kir û di dibistana bilind de [[astronomî]] xwend. Hezaran li Stembolê li dor [[Koma Wênesazên Kurd]] diçû û dihat. Di 1992an de li [[Navenda Çanda Mezopotamya]] bi alîkariya [[Komeleya Jinên Welatperwer]] (KJW) li pêşangehekê beşdar bû.<ref name=":0"/> Taybetiya wê ya herî pêş kurdbûn û kurdistanîbûn e, di hevpeyvekê de dibêje: "resimên min bi taybetî têkoşîna jinên kurd, bi giştî jî têkoşîna gelê kurd tînin ber çavan.<ref name=":0"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wênesazên jin ên kurd]] [[Kategorî:Wênesazên kurd]] e4k6nhbbkfm1oq78otm037e72j7zwhn 2062442 2062441 2026-06-18T07:48:48Z MikaelF 935 2062442 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Kulîlka Hezaran''' [[resam]]eke kurd e ku di 1970î de li bajarê [[Agirî|Agiriyê]] hatiye dinyayê.<ref name=":0">[[Mizgîn Nêrgiz]] (1992). Hevpeyv: Rewşenbîr divê pêşî rastiya gelê xwe nas bike. Welat, 12:1992. r. 7.</ref> Wê dibistana pêşîn û navîn li Agiriyê temam kir. Dûre koçî Stembolê kir û di dibistana bilind de [[astronomî]] xwend. Hezaran li Stembolê li dor [[Koma Wênesazên Kurd]] diçû û dihat. Di 1992an de bi alîkariya [[Komeleya Jinên Welatperwer]] (KJW) pêşangeheke hevbeş li [[Navenda Çanda Mezopotamya]] ya Stembolê beşdar bû.<ref name=":0"/> Taybetiya wê ya herî pêş kurdbûn û kurdistanîbûn e, di hevpeyvekê de dibêje: "resimên min bi taybetî têkoşîna jinên kurd, bi giştî jî têkoşîna gelê kurd tînin ber çavan."<ref name=":0"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wênesazên jin ên kurd]] [[Kategorî:Wênesazên kurd]] r4v3woaaki96ylru1k06jn4t8aja3pp 2062581 2062442 2026-06-18T11:12:20Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062581 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Kulîlka Hezaran''' [[resam]]eke kurd e ku di 1970î de li bajarê [[Agirî|Agiriyê]] hatiye dinyayê.<ref name=":0">[[Mizgîn Nêrgiz]] (1992). Hevpeyv: Rewşenbîr divê pêşî rastiya gelê xwe nas bike. Welat, 12:1992. r. 7.</ref> Wê dibistana pêşîn û navîn li Agiriyê temam kir. Dûre koçî Stembolê kir û di dibistana bilind de [[astronomî]] xwend. Hezaran li Stembolê li dor [[Koma Wênesazên Kurd]] diçû û dihat. Di 1992an de bi alîkariya [[Komeleya Jinên Welatperwer]] (KJW) pêşangeheke hevbeş li [[Navenda Çanda Mezopotamya]] ya Stembolê beşdar bû.<ref name=":0"/> Taybetiya wê ya herî pêş kurdbûn û kurdistanîbûn e, di hevpeyvekê de dibêje: "resimên min bi taybetî têkoşîna jinên kurd, bi giştî jî têkoşîna gelê kurd tînin ber çavan."<ref name=":0"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Wênesazên jin ên kurd]] [[Kategorî:Wênesazên kurd]] s67u22v9wthlamplwnuy0y7wv5uxme9 0 323063 2062267 2026-06-17T20:08:41Z Kurê Acemî 105128 Bi wergerandina beşa destpêkê ya rûpela "[[:en:Special:Redirect/revision/1357062680|Fundamentalism]]" hatiye çêkirin 2062267 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2062268 2062267 2026-06-17T20:09:56Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062268 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hîmîtî m3h2cz5bytqd6u6wt6gu3ma1lyxh31x 2062269 2062268 2026-06-17T20:10:10Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062269 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hîmîtî an jî Fundamentalîzm m5jo6k8otmphs13dgs11ike9aczt11w 2062270 2062269 2026-06-17T20:10:22Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062270 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hîmîtî an jî Fûndamentalîzm 1luv3prsjq1lndhshxc4yake2wlclu4 2062271 2062270 2026-06-17T20:10:28Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062271 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hîmîtî an jî Fûndamentalîzm, 74pt2wilvu59i3fab4cjp2ajsedxra0 2062273 2062271 2026-06-17T20:11:48Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062273 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hîmîtî an jî Fûndamentalîzm, meyleke di nav hin kom û kesan de ye ku bi sepandina şîrovekirineke rasteqîne ya hişk li ser nivîsarên pîroz, dogma, an îdeolojiyan, digel baweriyeke xurt bi giringiya ferqkirina koma hundirîn û koma derveyî ve tê xuyangkirin ku dibe sebeba tekez li ser hin têgînên "paqijiyê" û xwesteka vegera bo îdealeke berê ku parêzvan bawer dikin ku endaman jê dûr ketine. t2lh6o0ndzll2okq0eh6k2n65cdxqie 2062274 2062273 2026-06-17T20:12:08Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062274 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hîmîtî an jî Fûndamentalîzm, meyleke di nav hin kom û kesan de ye ku bi sepandina şîrovekirineke rasteqîne ya hişk li ser nivîsarên pîroz, [[dogma]], an îdeolojiyan, digel baweriyeke xurt bi giringiya ferqkirina koma hundirîn û koma derveyî ve tê xuyangkirin ku dibe sebeba tekez li ser hin têgînên "paqijiyê" û xwesteka vegera bo îdealeke berê ku parêzvan bawer dikin ku endaman jê dûr ketine. nfb5w572emscdtvblhkmelvmbnm2b02 2062275 2062274 2026-06-17T20:12:31Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062275 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hîmîtî an jî Fûndamentalîzm, meyleke di nav hin kom û kesan de ye ku bi sepandina şîrovekirineke rasteqîne ya hişk li ser nivîsarên pîroz, [[dogma]], an [[Îdeolojî|îdeolojiyan]], digel baweriyeke xurt bi giringiya ferqkirina koma hundirîn û koma derveyî ve tê xuyangkirin ku dibe sebeba tekez li ser hin têgînên "paqijiyê" û xwesteka vegera bo îdealeke berê ku parêzvan bawer dikin ku endaman jê dûr ketine. qghfibbllfxubd14fhkfmm8b6k9bdcu 2062276 2062275 2026-06-17T20:13:40Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062276 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hîmîtî an jî Fûndamentalîzm, meyleke di nav hin kom û kesan de ye ku bi sepandina şîrovekirineke rasteqîne ya hişk li ser nivîsarên pîroz, [[dogma]], an [[Îdeolojî|îdeolojiyan]], digel baweriyeke xurt bi giringiya ferqkirina koma hundirîn û koma derveyî ve tê xuyangkirin ku dibe sebeba tekez li ser hin têgînên "paqijiyê" û xwesteka vegera bo îdealeke berê ku parêzvan bawer dikin ku endaman jê dûr ketine. Ev têgeh bi tqybetî di çarçoveya [[Dîn|dînan]] de tê bikar anîn da ku girêdaneke bêdawî bi komek baweriyên bêkêmahî ("hîmîtî") nîşan bide. okvitthjx473z4r692l2nlqzxbwdiyg 2062277 2062276 2026-06-17T20:13:52Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062277 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hîmîtî an jî Fûndamentalîzm, meyleke di nav hin kom û kesan de ye ku bi sepandina şîrovekirineke rasteqîne ya hişk li ser nivîsarên pîroz, [[dogma]], an [[Îdeolojî|îdeolojiyan]], digel baweriyeke xurt bi giringiya ferqkirina koma hundirîn û koma derveyî ve tê xuyangkirin ku dibe sebeba tekez li ser hin têgînên "paqijiyê" û xwesteka vegera bo îdealeke berê ku parêzvan bawer dikin ku endaman jê dûr ketine. Ev têgeh bi tqybetî di çarçoveya [[Dîn|dînan]] de tê bikar anîn da ku girêdaneke bêdawî bi komek baweriyên bêkêmahî ("hîmîtiyan") nîşan bide. pca5f41g4qn3orqjsnam34yj9dobbtq 2062278 2062277 2026-06-17T20:16:47Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062278 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hîmîtî an jî Fûndamentalîzm, meyleke di nav hin kom û kesan de ye ku bi sepandina şîrovekirineke rasteqîne ya hişk li ser nivîsarên pîroz, [[dogma]], an [[Îdeolojî|îdeolojiyan]], digel baweriyeke xurt bi giringiya ferqkirina koma hundirîn û koma derveyî ve tê xuyangkirin ku dibe sebeba tekez li ser hin têgînên "paqijiyê" û xwesteka vegera bo îdealeke berê ku parêzvan bawer dikin ku endaman jê dûr ketine. Ev têgeh bi tqybetî di çarçoveya [[Dîn|dînan]] de tê bikar anîn da ku girêdaneke bêdawî bi komek baweriyên bêkêmahî ("hîmîtiyan") nîşan bide. Kelîmeya "fûndamentalîzm" bi taybetî ji aliyê zanyarên dînî ve wekî diyardeyek dînî ya bi piranî modern tê hesibandin ku her çend bi xwe şîrovekirinek ji nû ve ya dînê be wekî ku ji aliyê parametreyên [[Modernîzm|modernîzmê]] ve tê pênase kirin, dînê wekî bertekek li dijî meylên modernîst, [[Sekulerîzm|sekuler]], [[Laîsîzm|lîberal]] û ekumenîk ên ku di dîn û sosyolojiyê de bi taybetî pêşve diçin û ew wekî xerîbek ji kevneşopiyek dînî ya taybetî dibînin, heqdar dike. 95gye4uwagmx09bo04aydl699cmevoi 2062279 2062278 2026-06-17T20:17:58Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062279 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hîmîtî an jî Fûndamentalîzm, meyleke di nav hin kom û kesan de ye ku bi sepandina şîrovekirineke rasteqîne ya hişk li ser nivîsarên pîroz, [[dogma]], an [[Îdeolojî|îdeolojiyan]], digel baweriyeke xurt bi giringiya ferqkirina koma hundirîn û koma derveyî ve tê xuyangkirin ku dibe sebeba tekez li ser hin têgînên "paqijiyê" û xwesteka vegera bo îdealeke berê ku parêzvan bawer dikin ku endaman jê dûr ketine. Ev têgeh bi tqybetî di çarçoveya [[Dîn|dînan]] de tê bikar anîn da ku girêdaneke bêdawî bi komek baweriyên bêkêmahî ("hîmîtiyan") nîşan bide. Kelîmeya "fûndamentalîzm" bi taybetî ji aliyê zanyarên dînî ve wekî diyardeyek dînî ya bi piranî modern tê hesibandin ku her çend bi xwe şîrovekirinek ji nû ve ya dînê be wekî ku ji aliyê parametreyên [[Modernîzm|modernîzmê]] ve tê pênase kirin, dînê wekî bertekek li dijî meylên modernîst, [[Sekulerîzm|sekuler]], [[Laîsîzm|lîberal]] û ekumenîk ên ku di dîn û sosyolojiyê de bi taybetî pêşve diçin û ew wekî xerîbek ji kevneşopiyek dînî ya taybetî dibînin, heqdar dike. Ligorî çarçoveyê, etîketa "fûndamentalîzm" dikare karekterîzasyonek pejoratîf be ne ku bêalî, mîna ku binavkirina perspektîfên siyasî wekî "[[Siyaseta rast-çep|rastgir]]" an "[[Siyaseta çepgir|çepgir]]" dikare wateyên neyînî hebin. maa19ka112stlpohd3l4kxolawxgrnj 2062280 2062279 2026-06-17T20:18:19Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062280 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hîmîtî an jî Fûndamentalîzm, meyleke di nav hin kom û kesan de ye ku bi sepandina şîrovekirineke rasteqîne ya hişk li ser nivîsarên pîroz, [[dogma]], an [[Îdeolojî|îdeolojiyan]], digel baweriyeke xurt bi giringiya ferqkirina koma hundirîn û koma derveyî ve tê xuyangkirin ku dibe sebeba tekez li ser hin têgînên "paqijiyê" û xwesteka vegera bo îdealeke berê ku parêzvan bawer dikin ku endaman jê dûr ketine. Ev têgeh bi tqybetî di çarçoveya [[Dîn|dînan]] de tê bikar anîn da ku girêdaneke bêdawî bi komek baweriyên bêkêmahî ("hîmîtiyan") nîşan bide. Kelîmeya "fûndamentalîzm" bi taybetî ji aliyê zanyarên dînî ve wekî diyardeyek dînî ya bi piranî modern tê hesibandin ku her çend bi xwe şîrovekirinek ji nû ve ya dînê be wekî ku ji aliyê parametreyên [[Modernîzm|modernîzmê]] ve tê pênase kirin, dînê wekî bertekek li dijî meylên modernîst, [[Sekulerîzm|sekuler]], [[Laîsîzm|lîberal]] û ekumenîk ên ku di dîn û sosyolojiyê de bi taybetî pêşve diçin û ew wekî xerîbek ji kevneşopiyek dînî ya taybetî dibînin, heqdar dike. Ligorî çarçoveyê, etîketa "fûndamentalîzm" dikare karekterîzasyonek pejoratîf be ne ku bêalî, mîna ku binavkirina perspektîfên siyasî wekî "[[Siyaseta rast-çep|rastgir]]" an "[[Siyaseta çepgir|çepgir]]" dikare wateyên neyînî hebin. == Çavkanî == h0ooosqxufrlby1qdee2f8m7nwjjcss 2062282 2062280 2026-06-17T20:18:35Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2062282 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hîmîtî an jî Fûndamentalîzm, meyleke di nav hin kom û kesan de ye ku bi sepandina şîrovekirineke rasteqîne ya hişk li ser nivîsarên pîroz, [[dogma]], an [[Îdeolojî|îdeolojiyan]], digel baweriyeke xurt bi giringiya ferqkirina koma hundirîn û koma derveyî ve tê xuyangkirin ku dibe sebeba tekez li ser hin têgînên "paqijiyê" û xwesteka vegera bo îdealeke berê ku parêzvan bawer dikin ku endaman jê dûr ketine. Ev têgeh bi tqybetî di çarçoveya [[Dîn|dînan]] de tê bikar anîn da ku girêdaneke bêdawî bi komek baweriyên bêkêmahî ("hîmîtiyan") nîşan bide. Kelîmeya "fûndamentalîzm" bi taybetî ji aliyê zanyarên dînî ve wekî diyardeyek dînî ya bi piranî modern tê hesibandin ku her çend bi xwe şîrovekirinek ji nû ve ya dînê be wekî ku ji aliyê parametreyên [[Modernîzm|modernîzmê]] ve tê pênase kirin, dînê wekî bertekek li dijî meylên modernîst, [[Sekulerîzm|sekuler]], [[Laîsîzm|lîberal]] û ekumenîk ên ku di dîn û sosyolojiyê de bi taybetî pêşve diçin û ew wekî xerîbek ji kevneşopiyek dînî ya taybetî dibînin, heqdar dike. Ligorî çarçoveyê, etîketa "fûndamentalîzm" dikare karekterîzasyonek pejoratîf be ne ku bêalî, mîna ku binavkirina perspektîfên siyasî wekî "[[Siyaseta rast-çep|rastgir]]" an "[[Siyaseta çepgir|çepgir]]" dikare wateyên neyînî hebin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} hf59tcp9cu7qc7hyldeog7vjlmh9s76 2062283 2062282 2026-06-17T20:18:49Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Etîk]] 2062283 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hîmîtî an jî Fûndamentalîzm, meyleke di nav hin kom û kesan de ye ku bi sepandina şîrovekirineke rasteqîne ya hişk li ser nivîsarên pîroz, [[dogma]], an [[Îdeolojî|îdeolojiyan]], digel baweriyeke xurt bi giringiya ferqkirina koma hundirîn û koma derveyî ve tê xuyangkirin ku dibe sebeba tekez li ser hin têgînên "paqijiyê" û xwesteka vegera bo îdealeke berê ku parêzvan bawer dikin ku endaman jê dûr ketine. Ev têgeh bi tqybetî di çarçoveya [[Dîn|dînan]] de tê bikar anîn da ku girêdaneke bêdawî bi komek baweriyên bêkêmahî ("hîmîtiyan") nîşan bide. Kelîmeya "fûndamentalîzm" bi taybetî ji aliyê zanyarên dînî ve wekî diyardeyek dînî ya bi piranî modern tê hesibandin ku her çend bi xwe şîrovekirinek ji nû ve ya dînê be wekî ku ji aliyê parametreyên [[Modernîzm|modernîzmê]] ve tê pênase kirin, dînê wekî bertekek li dijî meylên modernîst, [[Sekulerîzm|sekuler]], [[Laîsîzm|lîberal]] û ekumenîk ên ku di dîn û sosyolojiyê de bi taybetî pêşve diçin û ew wekî xerîbek ji kevneşopiyek dînî ya taybetî dibînin, heqdar dike. Ligorî çarçoveyê, etîketa "fûndamentalîzm" dikare karekterîzasyonek pejoratîf be ne ku bêalî, mîna ku binavkirina perspektîfên siyasî wekî "[[Siyaseta rast-çep|rastgir]]" an "[[Siyaseta çepgir|çepgir]]" dikare wateyên neyînî hebin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Etîk]] bz23351soocwvn4t4p6w09iqsu2bzr7 2062284 2062283 2026-06-17T20:19:05Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Îdeolojî]] 2062284 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hîmîtî an jî Fûndamentalîzm, meyleke di nav hin kom û kesan de ye ku bi sepandina şîrovekirineke rasteqîne ya hişk li ser nivîsarên pîroz, [[dogma]], an [[Îdeolojî|îdeolojiyan]], digel baweriyeke xurt bi giringiya ferqkirina koma hundirîn û koma derveyî ve tê xuyangkirin ku dibe sebeba tekez li ser hin têgînên "paqijiyê" û xwesteka vegera bo îdealeke berê ku parêzvan bawer dikin ku endaman jê dûr ketine. Ev têgeh bi tqybetî di çarçoveya [[Dîn|dînan]] de tê bikar anîn da ku girêdaneke bêdawî bi komek baweriyên bêkêmahî ("hîmîtiyan") nîşan bide. Kelîmeya "fûndamentalîzm" bi taybetî ji aliyê zanyarên dînî ve wekî diyardeyek dînî ya bi piranî modern tê hesibandin ku her çend bi xwe şîrovekirinek ji nû ve ya dînê be wekî ku ji aliyê parametreyên [[Modernîzm|modernîzmê]] ve tê pênase kirin, dînê wekî bertekek li dijî meylên modernîst, [[Sekulerîzm|sekuler]], [[Laîsîzm|lîberal]] û ekumenîk ên ku di dîn û sosyolojiyê de bi taybetî pêşve diçin û ew wekî xerîbek ji kevneşopiyek dînî ya taybetî dibînin, heqdar dike. Ligorî çarçoveyê, etîketa "fûndamentalîzm" dikare karekterîzasyonek pejoratîf be ne ku bêalî, mîna ku binavkirina perspektîfên siyasî wekî "[[Siyaseta rast-çep|rastgir]]" an "[[Siyaseta çepgir|çepgir]]" dikare wateyên neyînî hebin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Etîk]] [[Kategorî:Îdeolojî]] pmy02f1he0i3udfiat719q3gj2sa43m 2062285 2062284 2026-06-17T20:19:20Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Îdeolojiya civakê]] 2062285 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hîmîtî an jî Fûndamentalîzm, meyleke di nav hin kom û kesan de ye ku bi sepandina şîrovekirineke rasteqîne ya hişk li ser nivîsarên pîroz, [[dogma]], an [[Îdeolojî|îdeolojiyan]], digel baweriyeke xurt bi giringiya ferqkirina koma hundirîn û koma derveyî ve tê xuyangkirin ku dibe sebeba tekez li ser hin têgînên "paqijiyê" û xwesteka vegera bo îdealeke berê ku parêzvan bawer dikin ku endaman jê dûr ketine. Ev têgeh bi tqybetî di çarçoveya [[Dîn|dînan]] de tê bikar anîn da ku girêdaneke bêdawî bi komek baweriyên bêkêmahî ("hîmîtiyan") nîşan bide. Kelîmeya "fûndamentalîzm" bi taybetî ji aliyê zanyarên dînî ve wekî diyardeyek dînî ya bi piranî modern tê hesibandin ku her çend bi xwe şîrovekirinek ji nû ve ya dînê be wekî ku ji aliyê parametreyên [[Modernîzm|modernîzmê]] ve tê pênase kirin, dînê wekî bertekek li dijî meylên modernîst, [[Sekulerîzm|sekuler]], [[Laîsîzm|lîberal]] û ekumenîk ên ku di dîn û sosyolojiyê de bi taybetî pêşve diçin û ew wekî xerîbek ji kevneşopiyek dînî ya taybetî dibînin, heqdar dike. Ligorî çarçoveyê, etîketa "fûndamentalîzm" dikare karekterîzasyonek pejoratîf be ne ku bêalî, mîna ku binavkirina perspektîfên siyasî wekî "[[Siyaseta rast-çep|rastgir]]" an "[[Siyaseta çepgir|çepgir]]" dikare wateyên neyînî hebin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Etîk]] [[Kategorî:Îdeolojî]] [[Kategorî:Îdeolojiya civakê]] orzr1qqwpjkw8akrqnfimuljw1hf7z8 2062286 2062285 2026-06-17T20:19:24Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Îdeolojiya civakê]] 2062286 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hîmîtî an jî Fûndamentalîzm, meyleke di nav hin kom û kesan de ye ku bi sepandina şîrovekirineke rasteqîne ya hişk li ser nivîsarên pîroz, [[dogma]], an [[Îdeolojî|îdeolojiyan]], digel baweriyeke xurt bi giringiya ferqkirina koma hundirîn û koma derveyî ve tê xuyangkirin ku dibe sebeba tekez li ser hin têgînên "paqijiyê" û xwesteka vegera bo îdealeke berê ku parêzvan bawer dikin ku endaman jê dûr ketine. Ev têgeh bi tqybetî di çarçoveya [[Dîn|dînan]] de tê bikar anîn da ku girêdaneke bêdawî bi komek baweriyên bêkêmahî ("hîmîtiyan") nîşan bide. Kelîmeya "fûndamentalîzm" bi taybetî ji aliyê zanyarên dînî ve wekî diyardeyek dînî ya bi piranî modern tê hesibandin ku her çend bi xwe şîrovekirinek ji nû ve ya dînê be wekî ku ji aliyê parametreyên [[Modernîzm|modernîzmê]] ve tê pênase kirin, dînê wekî bertekek li dijî meylên modernîst, [[Sekulerîzm|sekuler]], [[Laîsîzm|lîberal]] û ekumenîk ên ku di dîn û sosyolojiyê de bi taybetî pêşve diçin û ew wekî xerîbek ji kevneşopiyek dînî ya taybetî dibînin, heqdar dike. Ligorî çarçoveyê, etîketa "fûndamentalîzm" dikare karekterîzasyonek pejoratîf be ne ku bêalî, mîna ku binavkirina perspektîfên siyasî wekî "[[Siyaseta rast-çep|rastgir]]" an "[[Siyaseta çepgir|çepgir]]" dikare wateyên neyînî hebin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Etîk]] [[Kategorî:Îdeolojî]] pmy02f1he0i3udfiat719q3gj2sa43m 2062287 2062286 2026-06-17T20:19:33Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Îdeolojiyên civakî]] 2062287 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hîmîtî an jî Fûndamentalîzm, meyleke di nav hin kom û kesan de ye ku bi sepandina şîrovekirineke rasteqîne ya hişk li ser nivîsarên pîroz, [[dogma]], an [[Îdeolojî|îdeolojiyan]], digel baweriyeke xurt bi giringiya ferqkirina koma hundirîn û koma derveyî ve tê xuyangkirin ku dibe sebeba tekez li ser hin têgînên "paqijiyê" û xwesteka vegera bo îdealeke berê ku parêzvan bawer dikin ku endaman jê dûr ketine. Ev têgeh bi tqybetî di çarçoveya [[Dîn|dînan]] de tê bikar anîn da ku girêdaneke bêdawî bi komek baweriyên bêkêmahî ("hîmîtiyan") nîşan bide. Kelîmeya "fûndamentalîzm" bi taybetî ji aliyê zanyarên dînî ve wekî diyardeyek dînî ya bi piranî modern tê hesibandin ku her çend bi xwe şîrovekirinek ji nû ve ya dînê be wekî ku ji aliyê parametreyên [[Modernîzm|modernîzmê]] ve tê pênase kirin, dînê wekî bertekek li dijî meylên modernîst, [[Sekulerîzm|sekuler]], [[Laîsîzm|lîberal]] û ekumenîk ên ku di dîn û sosyolojiyê de bi taybetî pêşve diçin û ew wekî xerîbek ji kevneşopiyek dînî ya taybetî dibînin, heqdar dike. Ligorî çarçoveyê, etîketa "fûndamentalîzm" dikare karekterîzasyonek pejoratîf be ne ku bêalî, mîna ku binavkirina perspektîfên siyasî wekî "[[Siyaseta rast-çep|rastgir]]" an "[[Siyaseta çepgir|çepgir]]" dikare wateyên neyînî hebin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Etîk]] [[Kategorî:Îdeolojî]] [[Kategorî:Îdeolojiyên civakî]] dr1jmrl8pj93hyckgdp30gsxv0x56hf 2062288 2062287 2026-06-17T20:21:25Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062288 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Hîmîtî''' an jî '''Fûndamentalîzm''', meyleke di nav hin kom û kesan de ye ku bi sepandina şîrovekirineke rasteqîne ya hişk li ser nivîsarên pîroz, [[dogma]], an [[Îdeolojî|îdeolojiyan]], digel baweriyeke xurt bi giringiya ferqkirina koma hundirîn û koma derveyî ve tê xuyangkirin ku dibe sebeba tekez li ser hin têgînên "paqijiyê" û xwesteka vegera bo îdealeke berê ku parêzvan bawer dikin ku endaman jê dûr ketine. Ev têgeh bi tqybetî di çarçoveya [[Dîn|dînan]] de tê bikar anîn da ku girêdaneke bêdawî bi komek baweriyên bêkêmahî ("hîmîtiyan") nîşan bide. Kelîmeya "fûndamentalîzm" bi taybetî ji aliyê zanyarên dînî ve wekî diyardeyek dînî ya bi piranî modern tê hesibandin ku her çend bi xwe şîrovekirinek ji nû ve ya dînê be wekî ku ji aliyê parametreyên [[Modernîzm|modernîzmê]] ve tê pênase kirin, dînê wekî bertekek li dijî meylên modernîst, [[Sekulerîzm|sekuler]], [[Laîsîzm|lîberal]] û ekumenîk ên ku di dîn û sosyolojiyê de bi taybetî pêşve diçin û ew wekî xerîbek ji kevneşopiyek dînî ya taybetî dibînin, heqdar dike. Ligorî çarçoveyê, etîketa "fûndamentalîzm" dikare karekterîzasyonek pejoratîf be ne ku bêalî, mîna ku binavkirina perspektîfên siyasî wekî "[[Siyaseta rast-çep|rastgir]]" an "[[Siyaseta çepgir|çepgir]]" dikare wateyên neyînî hebin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Etîk]] [[Kategorî:Îdeolojî]] [[Kategorî:Îdeolojiyên civakî]] 7chwn7grmx4ie9cv8r031fqzm7bdu9i 2062289 2062288 2026-06-17T20:21:54Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062289 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Hîmîtî''' an jî '''Fûndamentalîzm''', meyleke di nav hin kom û kesan de ye ku bi sepandina şîrovekirineke rasteqîne ya hişk li ser nivîsarên pîroz, [[dogma]], an [[Îdeolojî|îdeolojiyan]], digel baweriyeke xurt bi giringiya ferqkirina koma hundirîn û koma derveyî ve tê xuyangkirin ku dibe sebeba tekez li ser hin têgînên "paqijiyê" û xwesteka vegera bo îdealeke berê ku parêzvan bawer dikin ku endaman jê dûr ketine. <ref>{{cite journal |last1=Kunst |first1=J. R. |last2=Thomsen |first2=L. |year=2014 |title=Prodigal sons: Dual Abrahamic categorization mediates the detrimental effects of religious fundamentalism on Christian-Muslim relations |url=https://zenodo.org/record/812900 |journal=The International Journal for the Psychology of Religion |volume=25 |issue=4 |pages=293–306 |doi=10.1080/10508619.2014.937965 |s2cid=53625066 |hdl-access=free |hdl=10852/43723}}</ref> Ev têgeh bi tqybetî di çarçoveya [[Dîn|dînan]] de tê bikar anîn da ku girêdaneke bêdawî bi komek baweriyên bêkêmahî ("hîmîtiyan") nîşan bide. Kelîmeya "fûndamentalîzm" bi taybetî ji aliyê zanyarên dînî ve wekî diyardeyek dînî ya bi piranî modern tê hesibandin ku her çend bi xwe şîrovekirinek ji nû ve ya dînê be wekî ku ji aliyê parametreyên [[Modernîzm|modernîzmê]] ve tê pênase kirin, dînê wekî bertekek li dijî meylên modernîst, [[Sekulerîzm|sekuler]], [[Laîsîzm|lîberal]] û ekumenîk ên ku di dîn û sosyolojiyê de bi taybetî pêşve diçin û ew wekî xerîbek ji kevneşopiyek dînî ya taybetî dibînin, heqdar dike. Ligorî çarçoveyê, etîketa "fûndamentalîzm" dikare karekterîzasyonek pejoratîf be ne ku bêalî, mîna ku binavkirina perspektîfên siyasî wekî "[[Siyaseta rast-çep|rastgir]]" an "[[Siyaseta çepgir|çepgir]]" dikare wateyên neyînî hebin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Etîk]] [[Kategorî:Îdeolojî]] [[Kategorî:Îdeolojiyên civakî]] bfnb8sl8pv8vflb7sftyxuu8f83k884 2062290 2062289 2026-06-17T20:22:23Z Kurê Acemî 105128 2062290 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Hîmîtî''' an jî '''Fûndamentalîzm''', meyleke di nav hin kom û kesan de ye ku bi sepandina şîrovekirineke rasteqîne ya hişk li ser nivîsarên pîroz, [[dogma]], an [[Îdeolojî|îdeolojiyan]], digel baweriyeke xurt bi giringiya ferqkirina koma hundirîn û koma derveyî ve tê xuyangkirin ku dibe sebeba tekez li ser hin têgînên "paqijiyê" û xwesteka vegera bo îdealeke berê ku parêzvan bawer dikin ku endaman jê dûr ketine.<ref>{{cite journal |last1=Kunst |first1=J. R. |last2=Thomsen |first2=L. |year=2014 |title=Prodigal sons: Dual Abrahamic categorization mediates the detrimental effects of religious fundamentalism on Christian-Muslim relations |url=https://zenodo.org/record/812900 |journal=The International Journal for the Psychology of Religion |volume=25 |issue=4 |pages=293–306 |doi=10.1080/10508619.2014.937965 |s2cid=53625066 |hdl-access=free |hdl=10852/43723}}</ref> Ev têgeh bi tqybetî di çarçoveya [[Dîn|dînan]] de tê bikar anîn da ku girêdaneke bêdawî bi komek baweriyên bêkêmahî ("hîmîtiyan") nîşan bide. Kelîmeya "fûndamentalîzm" bi taybetî ji aliyê zanyarên dînî ve wekî diyardeyek dînî ya bi piranî modern tê hesibandin ku her çend bi xwe şîrovekirinek ji nû ve ya dînê be wekî ku ji aliyê parametreyên [[Modernîzm|modernîzmê]] ve tê pênase kirin, dînê wekî bertekek li dijî meylên modernîst, [[Sekulerîzm|sekuler]], [[Laîsîzm|lîberal]] û ekumenîk ên ku di dîn û sosyolojiyê de bi taybetî pêşve diçin û ew wekî xerîbek ji kevneşopiyek dînî ya taybetî dibînin, heqdar dike. Ligorî çarçoveyê, etîketa "fûndamentalîzm" dikare karekterîzasyonek pejoratîf be ne ku bêalî, mîna ku binavkirina perspektîfên siyasî wekî "[[Siyaseta rast-çep|rastgir]]" an "[[Siyaseta çepgir|çepgir]]" dikare wateyên neyînî hebin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Etîk]] [[Kategorî:Îdeolojî]] [[Kategorî:Îdeolojiyên civakî]] fk84r4yw6cuvppjbp7c458vm524sj96 2062291 2062290 2026-06-17T20:22:43Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062291 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Hîmîtî''' an jî '''Fûndamentalîzm''', meyleke di nav hin kom û kesan de ye ku bi sepandina şîrovekirineke rasteqîne ya hişk li ser nivîsarên pîroz, [[dogma]], an [[Îdeolojî|îdeolojiyan]], digel baweriyeke xurt bi giringiya ferqkirina koma hundirîn û koma derveyî ve tê xuyangkirin ku dibe sebeba tekez li ser hin têgînên "paqijiyê" û xwesteka vegera bo îdealeke berê ku parêzvan bawer dikin ku endaman jê dûr ketine.<ref>{{cite journal |last1=Kunst |first1=J. R. |last2=Thomsen |first2=L. |year=2014 |title=Prodigal sons: Dual Abrahamic categorization mediates the detrimental effects of religious fundamentalism on Christian-Muslim relations |url=https://zenodo.org/record/812900 |journal=The International Journal for the Psychology of Religion |volume=25 |issue=4 |pages=293–306 |doi=10.1080/10508619.2014.937965 |s2cid=53625066 |hdl-access=free |hdl=10852/43723}}</ref> Ev têgeh bi tqybetî di çarçoveya [[Dîn|dînan]] de tê bikar anîn da ku girêdaneke bêdawî bi komek baweriyên bêkêmahî ("hîmîtiyan") nîşan bide. Kelîmeya "fûndamentalîzm" bi taybetî ji aliyê zanyarên dînî ve wekî diyardeyek dînî ya bi piranî modern tê hesibandin ku her çend bi xwe şîrovekirinek ji nû ve ya dînê be wekî ku ji aliyê parametreyên [[Modernîzm|modernîzmê]] ve tê pênase kirin, dînê wekî bertekek li dijî meylên modernîst, [[Sekulerîzm|sekuler]], [[Laîsîzm|lîberal]] û ekumenîk ên ku di dîn û sosyolojiyê de bi taybetî pêşve diçin û ew wekî xerîbek ji kevneşopiyek dînî ya taybetî dibînin, heqdar dike.<ref name="armstrong">{{cite journal |last=Armstrong |first=Karen |date=2004 |title=Fundamentalism and the Secular Society |url=https://www.jstor.org/stable/40203988 |journal=International Journal |volume=59 |issue=4 |pages=875–877 |doi=10.2307/40203988 |jstor=40203988 |url-access=subscription}}</ref> Ligorî çarçoveyê, etîketa "fûndamentalîzm" dikare karekterîzasyonek pejoratîf be ne ku bêalî, mîna ku binavkirina perspektîfên siyasî wekî "[[Siyaseta rast-çep|rastgir]]" an "[[Siyaseta çepgir|çepgir]]" dikare wateyên neyînî hebin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Etîk]] [[Kategorî:Îdeolojî]] [[Kategorî:Îdeolojiyên civakî]] mayxwn6h5f0ge76bl73o92c5ths7h8n 2062292 2062291 2026-06-17T20:23:02Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062292 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Hîmîtî''' an jî '''Fûndamentalîzm''', meyleke di nav hin kom û kesan de ye ku bi sepandina şîrovekirineke rasteqîne ya hişk li ser nivîsarên pîroz, [[dogma]], an [[Îdeolojî|îdeolojiyan]], digel baweriyeke xurt bi giringiya ferqkirina koma hundirîn û koma derveyî ve tê xuyangkirin ku dibe sebeba tekez li ser hin têgînên "paqijiyê" û xwesteka vegera bo îdealeke berê ku parêzvan bawer dikin ku endaman jê dûr ketine.<ref>{{cite journal |last1=Kunst |first1=J. R. |last2=Thomsen |first2=L. |year=2014 |title=Prodigal sons: Dual Abrahamic categorization mediates the detrimental effects of religious fundamentalism on Christian-Muslim relations |url=https://zenodo.org/record/812900 |journal=The International Journal for the Psychology of Religion |volume=25 |issue=4 |pages=293–306 |doi=10.1080/10508619.2014.937965 |s2cid=53625066 |hdl-access=free |hdl=10852/43723}}</ref> Ev têgeh bi tqybetî di çarçoveya [[Dîn|dînan]] de tê bikar anîn da ku girêdaneke bêdawî bi komek baweriyên bêkêmahî ("hîmîtiyan") nîşan bide. Kelîmeya "fûndamentalîzm" bi taybetî ji aliyê zanyarên dînî ve wekî diyardeyek dînî ya bi piranî modern tê hesibandin ku her çend bi xwe şîrovekirinek ji nû ve ya dînê be wekî ku ji aliyê parametreyên [[Modernîzm|modernîzmê]] ve tê pênase kirin, dînê wekî bertekek li dijî meylên modernîst, [[Sekulerîzm|sekuler]], [[Laîsîzm|lîberal]] û ekumenîk ên ku di dîn û sosyolojiyê de bi taybetî pêşve diçin û ew wekî xerîbek ji kevneşopiyek dînî ya taybetî dibînin, heqdar dike.<ref name="armstrong">{{cite journal |last=Armstrong |first=Karen |date=2004 |title=Fundamentalism and the Secular Society |url=https://www.jstor.org/stable/40203988 |journal=International Journal |volume=59 |issue=4 |pages=875–877 |doi=10.2307/40203988 |jstor=40203988 |url-access=subscription}}</ref> Ligorî çarçoveyê, etîketa "fûndamentalîzm" dikare karekterîzasyonek pejoratîf be ne ku bêalî, mîna ku binavkirina perspektîfên siyasî wekî "[[Siyaseta rast-çep|rastgir]]" an "[[Siyaseta çepgir|çepgir]]" dikare wateyên neyînî hebin.<ref>{{cite book |title=Fundamentalism and Evangelicals |last=Harris |first=Harriet |author-link=Harriet Harris (academic) |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-953253-7 |location=Oxford |oclc=182663241}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Etîk]] [[Kategorî:Îdeolojî]] [[Kategorî:Îdeolojiyên civakî]] 2c43ouo7304gb72il4s707fedumpnyg 2062293 2062292 2026-06-17T20:23:22Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062293 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Hîmîtî''' an jî '''Fûndamentalîzm''', meyleke di nav hin kom û kesan de ye ku bi sepandina şîrovekirineke rasteqîne ya hişk li ser nivîsarên pîroz, [[dogma]], an [[Îdeolojî|îdeolojiyan]], digel baweriyeke xurt bi giringiya ferqkirina koma hundirîn û koma derveyî ve tê xuyangkirin ku dibe sebeba tekez li ser hin têgînên "paqijiyê" û xwesteka vegera bo îdealeke berê ku parêzvan bawer dikin ku endaman jê dûr ketine.<ref>{{cite journal |last1=Kunst |first1=J. R. |last2=Thomsen |first2=L. |year=2014 |title=Prodigal sons: Dual Abrahamic categorization mediates the detrimental effects of religious fundamentalism on Christian-Muslim relations |url=https://zenodo.org/record/812900 |journal=The International Journal for the Psychology of Religion |volume=25 |issue=4 |pages=293–306 |doi=10.1080/10508619.2014.937965 |s2cid=53625066 |hdl-access=free |hdl=10852/43723}}</ref> Ev têgeh bi tqybetî di çarçoveya [[Dîn|dînan]] de tê bikar anîn da ku girêdaneke bêdawî bi komek baweriyên bêkêmahî ("hîmîtiyan") nîşan bide. Kelîmeya "fûndamentalîzm" bi taybetî ji aliyê zanyarên dînî ve wekî diyardeyek dînî ya bi piranî modern tê hesibandin ku her çend bi xwe şîrovekirinek ji nû ve ya dînê be wekî ku ji aliyê parametreyên [[Modernîzm|modernîzmê]] ve tê pênase kirin, dînê wekî bertekek li dijî meylên modernîst, [[Sekulerîzm|sekuler]], [[Laîsîzm|lîberal]] û ekumenîk ên ku di dîn û sosyolojiyê de bi taybetî pêşve diçin û ew wekî xerîbek ji kevneşopiyek dînî ya taybetî dibînin, heqdar dike.<ref name="armstrong">{{cite journal |last=Armstrong |first=Karen |date=2004 |title=Fundamentalism and the Secular Society |url=https://www.jstor.org/stable/40203988 |journal=International Journal |volume=59 |issue=4 |pages=875–877 |doi=10.2307/40203988 |jstor=40203988 |url-access=subscription}}</ref> Ligorî çarçoveyê, etîketa "fûndamentalîzm" dikare karekterîzasyonek pejoratîf be ne ku bêalî, mîna ku binavkirina perspektîfên siyasî wekî "[[Siyaseta rast-çep|rastgir]]" an "[[Siyaseta çepgir|çepgir]]" dikare wateyên neyînî hebin.<ref>{{cite book |title=Fundamentalism and Evangelicals |last=Harris |first=Harriet |author-link= |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-953253-7 |location=Oxford |oclc=182663241}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Etîk]] [[Kategorî:Îdeolojî]] [[Kategorî:Îdeolojiyên civakî]] p5a9qhm1z3ooztij7t7s663cyn1vsyb 2062294 2062293 2026-06-17T20:23:31Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062294 wikitext text/x-wiki '''Hîmîtî''' an jî '''Fûndamentalîzm''', meyleke di nav hin kom û kesan de ye ku bi sepandina şîrovekirineke rasteqîne ya hişk li ser nivîsarên pîroz, [[dogma]], an [[Îdeolojî|îdeolojiyan]], digel baweriyeke xurt bi giringiya ferqkirina koma hundirîn û koma derveyî ve tê xuyangkirin ku dibe sebeba tekez li ser hin têgînên "paqijiyê" û xwesteka vegera bo îdealeke berê ku parêzvan bawer dikin ku endaman jê dûr ketine.<ref>{{cite journal |last1=Kunst |first1=J. R. |last2=Thomsen |first2=L. |year=2014 |title=Prodigal sons: Dual Abrahamic categorization mediates the detrimental effects of religious fundamentalism on Christian-Muslim relations |url=https://zenodo.org/record/812900 |journal=The International Journal for the Psychology of Religion |volume=25 |issue=4 |pages=293–306 |doi=10.1080/10508619.2014.937965 |s2cid=53625066 |hdl-access=free |hdl=10852/43723}}</ref> Ev têgeh bi tqybetî di çarçoveya [[Dîn|dînan]] de tê bikar anîn da ku girêdaneke bêdawî bi komek baweriyên bêkêmahî ("hîmîtiyan") nîşan bide. Kelîmeya "fûndamentalîzm" bi taybetî ji aliyê zanyarên dînî ve wekî diyardeyek dînî ya bi piranî modern tê hesibandin ku her çend bi xwe şîrovekirinek ji nû ve ya dînê be wekî ku ji aliyê parametreyên [[Modernîzm|modernîzmê]] ve tê pênase kirin, dînê wekî bertekek li dijî meylên modernîst, [[Sekulerîzm|sekuler]], [[Laîsîzm|lîberal]] û ekumenîk ên ku di dîn û sosyolojiyê de bi taybetî pêşve diçin û ew wekî xerîbek ji kevneşopiyek dînî ya taybetî dibînin, heqdar dike.<ref name="armstrong">{{cite journal |last=Armstrong |first=Karen |date=2004 |title=Fundamentalism and the Secular Society |url=https://www.jstor.org/stable/40203988 |journal=International Journal |volume=59 |issue=4 |pages=875–877 |doi=10.2307/40203988 |jstor=40203988 |url-access=subscription}}</ref> Ligorî çarçoveyê, etîketa "fûndamentalîzm" dikare karekterîzasyonek pejoratîf be ne ku bêalî, mîna ku binavkirina perspektîfên siyasî wekî "[[Siyaseta rast-çep|rastgir]]" an "[[Siyaseta çepgir|çepgir]]" dikare wateyên neyînî hebin.<ref>{{cite book |title=Fundamentalism and Evangelicals |last=Harris |first=Harriet |author-link= |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-953253-7 |location=Oxford |oclc=182663241}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Etîk]] [[Kategorî:Îdeolojî]] [[Kategorî:Îdeolojiyên civakî]] ea1qan6rg7m22u0g7t808lkms9rgt4r 2062295 2062294 2026-06-17T20:23:42Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2062295 wikitext text/x-wiki '''Hîmîtî''' an jî '''Fûndamentalîzm''', meyleke di nav hin kom û kesan de ye ku bi sepandina şîrovekirineke rasteqîne ya hişk li ser nivîsarên pîroz, [[dogma]], an [[Îdeolojî|îdeolojiyan]], digel baweriyeke xurt bi giringiya ferqkirina koma hundirîn û koma derveyî ve tê xuyangkirin ku dibe sebeba tekez li ser hin têgînên "paqijiyê" û xwesteka vegera bo îdealeke berê ku parêzvan bawer dikin ku endaman jê dûr ketine.<ref>{{cite journal |last1=Kunst |first1=J. R. |last2=Thomsen |first2=L. |year=2014 |title=Prodigal sons: Dual Abrahamic categorization mediates the detrimental effects of religious fundamentalism on Christian-Muslim relations |url=https://zenodo.org/record/812900 |journal=The International Journal for the Psychology of Religion |volume=25 |issue=4 |pages=293–306 |doi=10.1080/10508619.2014.937965 |s2cid=53625066 |hdl-access=free |hdl=10852/43723}}</ref> Ev têgeh bi taybetî di çarçoveya [[Dîn|dînan]] de tê bikar anîn da ku girêdaneke bêdawî bi komek baweriyên bêkêmahî ("hîmîtiyan") nîşan bide. Kelîmeya "fûndamentalîzm" bi taybetî ji aliyê zanyarên dînî ve wekî diyardeyek dînî ya bi piranî modern tê hesibandin ku her çend bi xwe şîrovekirinek ji nû ve ya dînê be wekî ku ji aliyê parametreyên [[Modernîzm|modernîzmê]] ve tê pênase kirin, dînê wekî bertekek li dijî meylên modernîst, [[Sekulerîzm|sekuler]], [[Laîsîzm|lîberal]] û ekumenîk ên ku di dîn û sosyolojiyê de bi taybetî pêşve diçin û ew wekî xerîbek ji kevneşopiyek dînî ya taybetî dibînin, heqdar dike.<ref name="armstrong">{{cite journal |last=Armstrong |first=Karen |date=2004 |title=Fundamentalism and the Secular Society |url=https://www.jstor.org/stable/40203988 |journal=International Journal |volume=59 |issue=4 |pages=875–877 |doi=10.2307/40203988 |jstor=40203988 |url-access=subscription}}</ref> Ligorî çarçoveyê, etîketa "fûndamentalîzm" dikare karekterîzasyonek pejoratîf be ne ku bêalî, mîna ku binavkirina perspektîfên siyasî wekî "[[Siyaseta rast-çep|rastgir]]" an "[[Siyaseta çepgir|çepgir]]" dikare wateyên neyînî hebin.<ref>{{cite book |title=Fundamentalism and Evangelicals |last=Harris |first=Harriet |author-link= |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-953253-7 |location=Oxford |oclc=182663241}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Etîk]] [[Kategorî:Îdeolojî]] [[Kategorî:Îdeolojiyên civakî]] l0a4p6hxy3l9u59a7s71kezfx6nipol 2062297 2062295 2026-06-17T20:52:14Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, +{{Sêwî}}, Binê standard kir, Lînk paqij kir.) 2062297 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} '''Hîmîtî''' an jî '''Fûndamentalîzm''', meyleke di nav hin kom û kesan de ye ku bi sepandina şîrovekirineke rasteqîne ya hişk li ser nivîsarên pîroz, [[dogma]], an [[Îdeolojî|îdeolojiyan]], digel baweriyeke xurt bi giringiya ferqkirina koma hundirîn û koma derveyî ve tê xuyangkirin ku dibe sebeba tekez li ser hin têgînên "paqijiyê" û xwesteka vegera bo îdealeke berê ku parêzvan bawer dikin ku endaman jê dûr ketine.<ref>{{Jêder-kovar |last1=Kunst |first1=J. R. |last2=Thomsen |first2=L. |year=2014 |title=Prodigal sons: Dual Abrahamic categorization mediates the detrimental effects of religious fundamentalism on Christian-Muslim relations |url=https://zenodo.org/record/812900 |journal=The International Journal for the Psychology of Religion |volume=25 |issue=4 |pages=293–306 |doi=10.1080/10508619.2014.937965 |s2cid=53625066 |hdl-access=free |hdl=10852/43723}}</ref> Ev têgeh bi taybetî di çarçoveya [[dîn]]an de tê bikar anîn da ku girêdaneke bêdawî bi komek baweriyên bêkêmahî ("hîmîtiyan") nîşan bide. Kelîmeya "fûndamentalîzm" bi taybetî ji aliyê zanyarên dînî ve wekî diyardeyek dînî ya bi piranî modern tê hesibandin ku her çend bi xwe şîrovekirinek ji nû ve ya dînê be wekî ku ji aliyê parametreyên [[modernîzm]]ê ve tê pênase kirin, dînê wekî bertekek li dijî meylên modernîst, [[Sekulerîzm|sekuler]], [[Laîsîzm|lîberal]] û ekumenîk ên ku di dîn û sosyolojiyê de bi taybetî pêşve diçin û ew wekî xerîbek ji kevneşopiyek dînî ya taybetî dibînin, heqdar dike.<ref name="armstrong">{{Jêder-kovar |last=Armstrong |first=Karen |date=2004 |title=Fundamentalism and the Secular Society |url=https://www.jstor.org/stable/40203988 |journal=International Journal |volume=59 |issue=4 |pages=875–877 |doi=10.2307/40203988 |jstor=40203988 |url-access=subscription}}</ref> Ligorî çarçoveyê, etîketa "fûndamentalîzm" dikare karekterîzasyonek pejoratîf be ne ku bêalî, mîna ku binavkirina perspektîfên siyasî wekî "[[Siyaseta rast-çep|rastgir]]" an "[[Siyaseta çepgir|çepgir]]" dikare wateyên neyînî hebin.<ref>{{Jêder-kitêb |title=Fundamentalism and Evangelicals |last=Harris |first=Harriet |author-link= |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-953253-7 |location=Oxford |oclc=182663241}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Etîk]] [[Kategorî:Fundamentalîzm]] [[Kategorî:Îdeolojiyên civakî]] [[Kategorî:Îdeolojî]] 18d6fvq10i19bxwl3xom2zbu02j17jf 2062298 2062297 2026-06-17T21:12:09Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2062298 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} '''Hîmîtî''' an jî '''Fûndamentalîzm''', meyleke di nav hin kom û kesan de ye ku bi sepandina şîrovekirineke rasteqîne ya hişk li ser nivîsarên pîroz, [[dogma]], an [[Îdeolojî|îdeolojiyan]], digel baweriyeke xurt bi giringiya ferqkirina koma hundirîn û koma derveyî ve tê xuyangkirin ku dibe sebeba tekez li ser hin têgînên "paqijiyê" û xwesteka vegera bo îdealeke berê ku parêzvan bawer dikin ku endaman jê dûr ketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kunst |pêşnav1=J. R. |paşnav2=Thomsen |pêşnav2=L. |sal=2014 |sernav=Prodigal sons: Dual Abrahamic categorization mediates the detrimental effects of religious fundamentalism on Christian-Muslim relations |url=https://zenodo.org/record/812900 |kovar=The International Journal for the Psychology of Religion |cild=25 |hejmar=4 |rr=293–306 |doi=10.1080/10508619.2014.937965 |s2cid=53625066 |hdl-access=free |hdl=10852/43723 }}</ref> Ev têgeh bi taybetî di çarçoveya [[dîn]]an de tê bikar anîn da ku girêdaneke bêdawî bi komek baweriyên bêkêmahî ("hîmîtiyan") nîşan bide. Kelîmeya "fûndamentalîzm" bi taybetî ji aliyê zanyarên dînî ve wekî diyardeyek dînî ya bi piranî modern tê hesibandin ku her çend bi xwe şîrovekirinek ji nû ve ya dînê be wekî ku ji aliyê parametreyên [[modernîzm]]ê ve tê pênase kirin, dînê wekî bertekek li dijî meylên modernîst, [[Sekulerîzm|sekuler]], [[Laîsîzm|lîberal]] û ekumenîk ên ku di dîn û sosyolojiyê de bi taybetî pêşve diçin û ew wekî xerîbek ji kevneşopiyek dînî ya taybetî dibînin, heqdar dike.<ref name="armstrong">{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong |pêşnav=Karen |tarîx=2004 |sernav=Fundamentalism and the Secular Society |url=https://www.jstor.org/stable/40203988 |kovar=International Journal |cild=59 |hejmar=4 |rr=875–877 |doi=10.2307/40203988 |jstor=40203988 |gihiştina-urlyê=subscription }}</ref> Ligorî çarçoveyê, etîketa "fûndamentalîzm" dikare karekterîzasyonek pejoratîf be ne ku bêalî, mîna ku binavkirina perspektîfên siyasî wekî "[[Siyaseta rast-çep|rastgir]]" an "[[Siyaseta çepgir|çepgir]]" dikare wateyên neyînî hebin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fundamentalism and Evangelicals |paşnav=Harris |pêşnav=Harriet |lînka-nivîskar= |weşanger=Oxford University Press |sal=2008 |isbn=978-0-19-953253-7 |cih=Oxford |oclc=182663241 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Etîk]] [[Kategorî:Fundamentalîzm]] [[Kategorî:Îdeolojiyên civakî]] [[Kategorî:Îdeolojî]] bmyghxooezg4vrenjgaeoxiavz8jdc1 2062420 2062298 2026-06-18T05:25:24Z Penaber49 39672 /* */ 2062420 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} '''Hîmîtî''' an jî '''Fûndamentalîzm''', meyleke di nav hinek kom û kesan de ye ku bi sepandina şîrovekirineke rasteqîne ya hişk li ser nivîsarên pîroz, [[dogma]], an [[Îdeolojî|îdeolojiyan]], digel baweriyeke xurt bi giringiya ferqkirina koma hundirîn û koma derveyî ve tê xuyangkirin ku dibe sebeba tekez li ser hin têgînên "paqijiyê" û xwesteka vegera bo îdealeke berê ku parêzvan bawer dikin ku endaman jê dûr ketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kunst |pêşnav1=J. R. |paşnav2=Thomsen |pêşnav2=L. |sal=2014 |sernav=Prodigal sons: Dual Abrahamic categorization mediates the detrimental effects of religious fundamentalism on Christian-Muslim relations |url=https://zenodo.org/record/812900 |kovar=The International Journal for the Psychology of Religion |cild=25 |hejmar=4 |rr=293–306 |doi=10.1080/10508619.2014.937965 |s2cid=53625066 |hdl-access=free |hdl=10852/43723 }}</ref> Ev têgeh bi taybetî di çarçoveya [[dîn]]an de tê bikar anîn da ku girêdaneke bêdawî bi komek baweriyên bêkêmahî ("hîmîtiyan") nîşan bide. Kelîmeya "fûndamentalîzm" bi taybetî ji aliyê zanyarên dînî ve wekî diyardeyek dînî ya bi piranî modern tê hesibandin ku her çend bi xwe şîrovekirinek ji nû ve ya dînê be wekî ku ji aliyê parametreyên [[modernîzm]]ê ve tê pênase kirin, dînê wekî bertekek li dijî meylên modernîst, [[Sekulerîzm|sekuler]], [[Laîsîzm|lîberal]] û ekumenîk ên ku di dîn û sosyolojiyê de bi taybetî pêşve diçin û ew wekî xerîbek ji kevneşopiyek dînî ya taybetî dibînin, heqdar dike.<ref name="armstrong">{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong |pêşnav=Karen |tarîx=2004 |sernav=Fundamentalism and the Secular Society |url=https://www.jstor.org/stable/40203988 |kovar=International Journal |cild=59 |hejmar=4 |rr=875–877 |doi=10.2307/40203988 |jstor=40203988 |gihiştina-urlyê=subscription }}</ref> Ligorî çarçoveyê, etîketa "fûndamentalîzm" dikare karekterîzasyonek pejoratîf be ne ku bêalî, mîna ku binavkirina perspektîfên siyasî wekî "[[Siyaseta rast-çep|rastgir]]" an "[[Siyaseta çepgir|çepgir]]" dikare wateyên neyînî hebin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fundamentalism and Evangelicals |paşnav=Harris |pêşnav=Harriet |lînka-nivîskar= |weşanger=Oxford University Press |sal=2008 |isbn=978-0-19-953253-7 |cih=Oxford |oclc=182663241 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Etîk]] [[Kategorî:Fundamentalîzm]] [[Kategorî:Îdeolojiyên civakî]] [[Kategorî:Îdeolojî]] nmd167tp0nvfw260dihxcae7pyhqtqt 2062580 2062420 2026-06-18T11:12:16Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062580 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} '''Hîmîtî''' an jî '''Fûndamentalîzm''', meyleke di nav hinek kom û kesan de ye ku bi sepandina şîrovekirineke rasteqîne ya hişk li ser nivîsarên pîroz, [[dogma]], an [[Îdeolojî|îdeolojiyan]], digel baweriyeke xurt bi giringiya ferqkirina koma hundirîn û koma derveyî ve tê xuyangkirin ku dibe sebeba tekez li ser hin têgînên "paqijiyê" û xwesteka vegera bo îdealeke berê ku parêzvan bawer dikin ku endaman jê dûr ketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kunst |pêşnav1=J. R. |paşnav2=Thomsen |pêşnav2=L. |sal=2014 |sernav=Prodigal sons: Dual Abrahamic categorization mediates the detrimental effects of religious fundamentalism on Christian-Muslim relations |url=https://zenodo.org/record/812900 |kovar=The International Journal for the Psychology of Religion |cild=25 |hejmar=4 |rr=293–306 |doi=10.1080/10508619.2014.937965 |s2cid=53625066 |hdl-access=free |hdl=10852/43723 }}</ref> Ev têgeh bi taybetî di çarçoveya [[dîn]]an de tê bikar anîn da ku girêdaneke bêdawî bi komek baweriyên bêkêmahî ("hîmîtiyan") nîşan bide. Kelîmeya "fûndamentalîzm" bi taybetî ji aliyê zanyarên dînî ve wekî diyardeyek dînî ya bi piranî modern tê hesibandin ku her çend bi xwe şîrovekirinek ji nû ve ya dînê be wekî ku ji aliyê parametreyên [[modernîzm]]ê ve tê pênase kirin, dînê wekî bertekek li dijî meylên modernîst, [[Sekulerîzm|sekuler]], [[Laîsîzm|lîberal]] û ekumenîk ên ku di dîn û sosyolojiyê de bi taybetî pêşve diçin û ew wekî xerîbek ji kevneşopiyek dînî ya taybetî dibînin, heqdar dike.<ref name="armstrong">{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong |pêşnav=Karen |tarîx=2004 |sernav=Fundamentalism and the Secular Society |url=https://www.jstor.org/stable/40203988 |kovar=International Journal |cild=59 |hejmar=4 |rr=875–877 |doi=10.2307/40203988 |jstor=40203988 |gihiştina-urlyê=subscription }}</ref> Ligorî çarçoveyê, etîketa "fûndamentalîzm" dikare karekterîzasyonek pejoratîf be ne ku bêalî, mîna ku binavkirina perspektîfên siyasî wekî "[[Siyaseta rast-çep|rastgir]]" an "[[Siyaseta çepgir|çepgir]]" dikare wateyên neyînî hebin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fundamentalism and Evangelicals |paşnav=Harris |pêşnav=Harriet |lînka-nivîskar= |weşanger=Oxford University Press |sal=2008 |isbn=978-0-19-953253-7 |cih=Oxford |oclc=182663241 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Etîk]] [[Kategorî:Fundamentalîzm]] [[Kategorî:Îdeolojiyên civakî]] [[Kategorî:Îdeolojî]] 6xlmjcc5eeg75xoke1v38bgony07zi8 0 323064 2062281 2026-06-17T20:18:26Z Wikihez 39702 Bi wergerandina beşa destpêkê ya rûpela "[[:en:Special:Redirect/revision/1341667349|Experience]]" hatiye çêkirin 2062281 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} '''Tecrube''' bi giştî îşaretî hedîseyên [[Hişar|bişiûr]] dike; bîlxase îşaretî [[Îdrak|îdrakkirinê]] an jî ew zanîna pratîk û aşnabûna ku bi van prosesan pêk tê. Li gor maneya xwe ya herî berfireh tecrube hedîseyeke bişiûr e û failekî dihewîne ku tê de unsirên muxtelif jê re tên teqdîmkirin. Di vê maneyê de dîtina teyreke zer a li ser çeqekî; objeyên "[[teyr]]" û "{{Girêdan|çeq|en|Branch}}", elaqeya di navbeyna wan û sifetê "[[zer]]" teqdîmî failê dike. Unsûrên neheqîqî jî dikarin cih bigirin, ev yek di dema [[Halûsînasyon|halusînasyonan]] an jî [[Xewn|xewnan]] de diqewime. Gava di maneyeke bêtir hidûdkirî de were famkirin, tenê şiûra hissî wekî tecrube tê hesibandin. Di vê maneyê de tecrube piranî bi îdrakê re yek tê hesibandin û ji hedîseyên din ên bişiûr ên wekî fikirîn yan jî xeyalkirinê tê cudakirin. Di maneyeke hinekî cuda de tecrube îşaretê hedîseyên bişiûr nake, lê bi wê zanîna pratîk û aşnabûnê dike ku ji wan hasil dibe. Loma muhîm e ku temasa îdrakî ya rasterast bi [[Cîhan|dinyaya derve]] re çavkaniya zanînê be. Nexwe rêwiyekî bitecrube kesekî wisa ye ku bi rastî gelek rê dîtine, ne kesekî ku tenê li ser rêwîtiyê gelek kitêb xwendine. Ev hem bi aşnabûna dubare ya berê û hem jî bi van qabîliyetan ve girêdayî ye ku ji wan têne hînkirin. Gelek nîqaşên akademîk yên derheqê mahiyeta tecrubeyê de li ser famkirina tecrubeyê wekî hedîseyeke bişiûr fokûs dibin, an di maneya fireh de an jî di maneya mehdûd de. Yek ji meseleyên muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû tecrube qestî ne, yanî gelo berê wan ber bi objeyên ji xwe cuda ve ne. Munaqeşeyeke din li ser wê pirsê disekine ku gelo tecrubeyên li derveyî mefhûman hene yan na. Eger hebin, gelo di rastderxistina baweriyan de çi rolî dilîzin? Hin teorîsyen îdia dikin tecrube şefaf in, yanî ka tecrubeyek çawa tê hîskirin, tenê bi wan unsiran ve girêdayî ye ku di vê tecrubeyê de tê teqdîmkirin. Teorîsyenên din vê îdiayê red dikin û îşaret bi wê yekê dikin ku ya muhîm ne tenê ev tişt e ku tê teqdîmkirin, lê di heman demê de ka ew çawa tê teqdîmkirin. Gelek cureyên tecrubeyan yên çeşîd bi çeşîd di lîteratura akademîk de tên munaqeşekirin. Bo nimûne, tecrubeyên îdrakî dinyaya derve bi wasiteya van tesîran temsîl dikin ku ji aliyê hîsan ve tên qeydkirin û veguhastin. Li aliyê din, tecrubeya hafizeya epîzodîk ji nû ve jiyîna weqayeke borî ye ku mirov berê tecrube kiriye. Di tecrubeya xeyalî de obje tên teqdîmkirin bêyî ku armanc bikin halê rastî yê tiştan nîşan bidin. Tecrubeya fikirînê bi temsîlên zihnî û şixulandina malûmatan eleqadar dibe ku di nav wê de fikir an jî qezîye (teklîf) tên nirxandin, hikûm li ser wan tê dayîn an jî bi hev ve tên girêdan. Kêf îşaret bi wê tecrubeyê dike ku hîseke xweş dide însên. Ew ji nêz ve bi tecrubeya hîssî re eleqadar e ku tê de unsirên teqdîrî, fizyolojîk û hereketî jî hene. Modên halî dişibin hîsan feqat ferqeke wan a sereke ev e ku berevajî hîsan, xwedî objeyekî xas nîn in. Arzûyên bişiûr bi tecrubeya xwestina tiştekî re eleqedar e. Ew di tecrubeya failtiyê de roleke merkezî dilîzin ku di nav wê de niyet tên avakirin, riyên hereketê tên plankirin û qerar tên dayîn û tên tetbîqkirin.Tecrubeya xeyrî-adî îşaretî wan tecrubeyên nadir dike ku ji tecrubeyên di halê şiyarbûnê yê adî de bi awayekî eşkere cuda ne mîna tecrubeyên dînî, tecrubeyên derveyî bedenê an jî tecrubeyên nêzîkî mirinê. Tecrube di disîplînên curbicur de tê nîqaşkirin. Fenomenolojî, îlmê avahî û unsûrên tecrubeyê ye. Ew metodên mîna epoché yan jî varyasyona eydetîk bi kar tîne. Tecrubeya hîssî di epîstemolojiyê de xwedî cihekî xas e. Munaqeşeyeke kevnar a muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû zanîn xwe dispêrin tecrubeya hissî? Emprîsîst dibêjin erê, lê rasyonalîst îtîraz dikin. Ev mesele bi rola tecrubeyê ya di ilmî de ji nêz ve eleqedar e ku li wir dibêjin tecrube di neqeba teoriyên reqîb de wekî hakemekî bêteref kar dike. Di metafizîkê de tecrube bi meseleya zêhn û bedenê û meseleya şiûrê ya dijwar re eleqedar e ku her du jî hewl didin eleqeya neqeba madde û tecrubeyê îzah bikin. Di psîkolojiyê de hin teorîsyen îdia dikin mirov hemû mefhûman ji tecrubeyê hîn dibe, lê hinekên din jî dibêjin hin mefhûm fitrî ne. mb0y1bofp0ueoknst70jxj7cq90vdv4 2062310 2062281 2026-06-17T21:22:16Z Wikihez 39702 /* */ 2062310 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} '''Tecrube''' bi giştî îşaretî hedîseyên [[Hişar|bişiûr]] dike; bîlxase îşaretî {{Girêdan|Perception|en|lt=îdrakkirinê}} an jî ew [[Zanîn|zanîna]] pratîk û aşnabûna ku bi van {{Girêdan|Process|en|lt=prosesan}} pêk tê. Li gor maneya xwe ya herî berfireh tecrube hedîseyeke bişiûr e û failekî dihewîne ku tê de unsirên muxtelif jê re tên teqdîmkirin. Di vê maneyê de dîtina teyreke zer a li ser çeqekî; objeyên "[[teyr]]" û {{Girêdan|Branch|en|lt="çeq"}}, elaqeya di navbeyna wan û sifetê "[[zer]]" teqdîmî failê dike. Unsirên neheqîqî jî dikarin cih bigirin, ev yek di dema [[Halûsînasyon|halusînasyonan]] an jî [[Xewn|xewnan]] de diqewime. Gava di maneyeke bêtir hidûdkirî de were famkirin, tenê şiûra hîssî wekî tecrube tê hesibandin. Di vê maneyê de tecrube piranî bi îdrakê re yek tê hesibandin û ji hedîseyên din ên bişiûr ên wekî [[Hizir|fikirîn]] an jî {{Girêdan|Imagination|en|lt=xeyalkirinê}} tê cudakirin. Di maneyeke hinekî cuda de tecrube îşaretî hedîseyên bişiûr nake, lê bi wê zanîna pratîk û aşnabûnê dike ku ji wan hasil dibe. Loma muhîm e ku temasa îdrakî ya rasterast bi [[Cîhan|dinyaya derve]] re çavkaniya zanînê be. Nexwe [[Rêwî|rêwiyekî]] bitecrube kesekî wisa ye ku heqîqeten gelek rê dîtine, ne kesekî ku tenê li ser [[Rêwîtî|rêwîtiyê]] gelek kitêb xwendine. Ev hem bi aşnabûna dubare ya berê û hem jî bi van qabîliyetan ve girêdayî ye ku ji wan têne hînkirin. Gelek nîqaşên akademîk yên derheqê mahiyeta tecrubeyê de li ser famkirina tecrubeyê wekî hedîseyeke bişiûr fokûs dibin, an di maneya fireh de an jî di maneya mehdûd de. Yek ji meseleyên muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû tecrube qestî ne, yanî gelo berê wan ber bi objeyên ji xwe cuda ve ne. Munaqeşeyeke din li ser wê pirsê disekine ku gelo tecrubeyên li derveyî mefhûman hene yan na. Eger hebin, gelo di rastderxistina baweriyan de çi rolî dilîzin? Hin teorîsyen îdia dikin tecrube şefaf in, yanî ka tecrubeyek çawa tê hîskirin, tenê bi wan unsiran ve girêdayî ye ku di vê tecrubeyê de tê teqdîmkirin. Teorîsyenên din vê îdiayê red dikin û îşaret bi wê yekê dikin ku ya muhîm ne tenê ev tişt e ku tê teqdîmkirin, lê di heman demê de ka ew çawa tê teqdîmkirin. Gelek cureyên tecrubeyan yên çeşîd bi çeşîd di lîteratura akademîk de tên munaqeşekirin. Bo nimûne, tecrubeyên îdrakî dinyaya derve bi wasiteya van tesîran temsîl dikin ku ji aliyê hîsan ve tên qeydkirin û veguhastin. Li aliyê din, tecrubeya hafizeya epîzodîk ji nû ve jiyîna weqayeke borî ye ku mirov berê tecrube kiriye. Di tecrubeya xeyalî de obje tên teqdîmkirin bêyî ku armanc bikin halê rastî yê tiştan nîşan bidin. Tecrubeya fikirînê bi temsîlên zihnî û şixulandina malûmatan eleqadar dibe ku di nav wê de fikir an jî qezîye (teklîf) tên nirxandin, hikûm li ser wan tê dayîn an jî bi hev ve tên girêdan. Kêf îşaret bi wê tecrubeyê dike ku hîseke xweş dide însên. Ew ji nêz ve bi tecrubeya hîssî re eleqadar e ku tê de unsirên teqdîrî, fizyolojîk û hereketî jî hene. Modên halî dişibin hîsan feqat ferqeke wan a sereke ev e ku berevajî hîsan, xwedî objeyekî xas nîn in. Arzûyên bişiûr bi tecrubeya xwestina tiştekî re eleqedar e. Ew di tecrubeya failtiyê de roleke merkezî dilîzin ku di nav wê de niyet tên avakirin, riyên hereketê tên plankirin û qerar tên dayîn û tên tetbîqkirin.Tecrubeya xeyrî-adî îşaretî wan tecrubeyên nadir dike ku ji tecrubeyên di halê şiyarbûnê yê adî de bi awayekî eşkere cuda ne mîna tecrubeyên dînî, tecrubeyên derveyî bedenê an jî tecrubeyên nêzîkî mirinê. Tecrube di disîplînên curbicur de tê nîqaşkirin. Fenomenolojî, îlmê avahî û unsûrên tecrubeyê ye. Ew metodên mîna epoché yan jî varyasyona eydetîk bi kar tîne. Tecrubeya hîssî di epîstemolojiyê de xwedî cihekî xas e. Munaqeşeyeke kevnar a muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû zanîn xwe dispêrin tecrubeya hissî? Emprîsîst dibêjin erê, lê rasyonalîst îtîraz dikin. Ev mesele bi rola tecrubeyê ya di ilmî de ji nêz ve eleqedar e ku li wir dibêjin tecrube di neqeba teoriyên reqîb de wekî hakemekî bêteref kar dike. Di metafizîkê de tecrube bi meseleya zêhn û bedenê û meseleya şiûrê ya dijwar re eleqedar e ku her du jî hewl didin eleqeya neqeba madde û tecrubeyê îzah bikin. Di psîkolojiyê de hin teorîsyen îdia dikin mirov hemû mefhûman ji tecrubeyê hîn dibe, lê hinekên din jî dibêjin hin mefhûm fitrî ne. nhsisxp5tdvvm9v5u64p5bf29gs8k76 2062312 2062310 2026-06-17T21:24:30Z Wikihez 39702 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/typo.js|Skrîpt]]: sererastkirina îmlayê bnr. [[WP:AWB/Typos]] 2062312 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} '''Tecrube''' bi giştî îşaretî hedîseyên [[Hişar|bişiûr]] dike; bîlxase îşaretî {{Girêdan|Perception|en|lt=îdrakkirinê}} an jî ew [[Zanîn|zanîna]] pratîk û aşnabûna ku bi van {{Girêdan|Process|en|lt=prosesan}} pêk tê. Li gor maneya xwe ya herî berfireh tecrube hedîseyeke bişiûr e û failekî dihewîne ku tê de unsirên muxtelif jê re tên teqdîmkirin. Di vê maneyê de dîtina teyreke zer a li ser çeqekî; objeyên "[[teyr]]" û {{Girêdan|Branch|en|lt="çeq"}}, elaqeya di navbeyna wan û sifetê "[[zer]]" teqdîmî failê dike. Unsirên neheqîqî jî dikarin cih bigirin, ev yek di dema [[Halûsînasyon|halusînasyonan]] an jî [[Xewn|xewnan]] de diqewime. Gava di maneyeke bêtir hidûdkirî de were famkirin, tenê şiûra hîssî wekî tecrube tê hesibandin. Di vê maneyê de tecrube piranî bi îdrakê re yek tê hesibandin û ji hedîseyên din ên bişiûr ên wekî [[Hizir|fikirîn]] an jî {{Girêdan|Imagination|en|lt=xeyalkirinê}} tê cudakirin. Di maneyeke hinekî cuda de tecrube îşaretî hedîseyên bişiûr nake, lê bi wê zanîna pratîk û aşnabûnê dike ku ji wan hasil dibe. Loma muhîm e ku temasa îdrakî ya rasterast bi [[Cîhan|dinyaya derve]] re çavkaniya zanînê be. Nexwe [[Rêwî|rêwiyekî]] bitecrube kesekî wisa ye ku heqîqeten gelek rê dîtine, ne kesekî ku tenê li ser [[Rêwîtî|rêwîtiyê]] gelek kitêb xwendine. Ev hem bi aşnabûna dubare ya berê û hem jî bi van qabîliyetan ve girêdayî ye ku ji wan têne hînkirin. Gelek nîqaşên akademîk yên derheqê mahiyeta tecrubeyê de li ser famkirina tecrubeyê wekî hedîseyeke bişiûr fokûs dibin, an di maneya fireh de an jî di maneya mehdûd de. Yek ji meseleyên muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû tecrube qestî ne, yanî gelo berê wan ber bi objeyên ji xwe cuda ve ne. Munaqeşeyeke din li ser wê pirsê disekine ku gelo tecrubeyên li derveyî mefhûman hene yan na. Eger hebin, gelo di rastderxistina baweriyan de çi rolî dilîzin? Hin teorîsyen îdia dikin tecrube şefaf in, yanî ka tecrubeyek çawa tê hîskirin, tenê bi wan unsiran ve girêdayî ye ku di vê tecrubeyê de tê teqdîmkirin. Teorîsyenên din vê îdiayê red dikin û îşaret bi wê yekê dikin ku ya muhîm ne tenê ev tişt e ku tê teqdîmkirin, lê di heman demê de ka ew çawa tê teqdîmkirin. Gelek cureyên tecrubeyan yên çeşîd bi çeşîd di lîteratura akademîk de tên munaqeşekirin. Bo nimûne, tecrubeyên îdrakî dinyaya derve bi wasiteya van tesîran temsîl dikin ku ji aliyê hîsan ve tên qeydkirin û veguhastin. Li aliyê din, tecrubeya hafizeya epîzodîk ji nû ve jiyîna weqayeke borî ye ku mirov berê tecrube kiriye. Di tecrubeya xeyalî de obje tên teqdîmkirin bêyî ku armanc bikin halê rastî yê tiştan nîşan bidin. Tecrubeya fikirînê bi temsîlên zihnî û şixulandina malûmatan eleqadar dibe ku di nav wê de fikir an jî qezîye (teklîf) tên nirxandin, hikûm li ser wan tê dayîn an jî bi hev ve tên girêdan. Kêf îşaret bi wê tecrubeyê dike ku hîseke xweş dide însên. Ew ji nêz ve bi tecrubeya hîssî re eleqadar e ku tê de unsirên teqdîrî, fizyolojîk û hereketî jî hene. Modên halî dişibin hîsan feqat ferqeke wan a sereke ev e ku berevajî hîsan, xwedî objeyekî xas nîn in. Arzûyên bişiûr bi tecrubeya xwestina tiştekî re eleqedar e. Ew di tecrubeya failtiyê de roleke merkezî dilîzin ku di nav wê de niyet tên avakirin, riyên hereketê tên plankirin û qerar tên dayîn û tên tetbîqkirin.Tecrubeya xeyrî-adî îşaretî wan tecrubeyên nadir dike ku ji tecrubeyên di halê şiyarbûnê yê adî de bi awayekî eşkere cuda ne mîna tecrubeyên dînî, tecrubeyên derveyî bedenê an jî tecrubeyên nêzîkî mirinê. Tecrube di dîsîplînên curbicur de tê nîqaşkirin. Fenomenolojî, îlmê avahî û unsirên tecrubeyê ye. Ew metodên mîna epoché yan jî varyasyona eydetîk bi kar tîne. Tecrubeya hîssî di epîstemolojiyê de xwedî cihekî xas e. Munaqeşeyeke kevnar a muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû zanîn xwe dispêrin tecrubeya hissî? Emprîsîst dibêjin erê, lê rasyonalîst îtîraz dikin. Ev mesele bi rola tecrubeyê ya di ilmî de ji nêz ve eleqedar e ku li wir dibêjin tecrube di neqeba teoriyên reqîb de wekî hakemekî bêteref kar dike. Di metafizîkê de tecrube bi meseleya zêhn û bedenê û meseleya şiûrê ya dijwar re eleqedar e ku her du jî hewl didin eleqeya neqeba madde û tecrubeyê îzah bikin. Di psîkolojiyê de hin teorîsyen îdia dikin mirov hemû mefhûman ji tecrubeyê hîn dibe, lê hinekên din jî dibêjin hin mefhûm fitrî ne. 5tliqioihynjt5uv7n7u7zqzxp24y8h 2062323 2062312 2026-06-17T21:33:29Z Wikihez 39702 /* */ 2062323 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} '''Tecrube''' bi giştî îşaretî hedîseyên [[Hişar|bişiûr]] dike; bîlxase îşaretî {{Girêdan|Îdrak|en|lt=îdrakkirinê|Perception}} an jî ew [[Zanîn|zanîna]] pratîk û aşnabûna ku bi van {{Girêdan|Proses|en|lt=prosesan|Process}} pêk tê. Li gor maneya xwe ya herî berfireh tecrube hedîseyeke bişiûr e û failekî dihewîne ku tê de unsirên muxtelif jê re tên teqdîmkirin. Di vê maneyê de dîtina teyreke zer a li ser çeqekî; objeyên "[[teyr]]" û {{Girêdan|Çeq|en|lt="çeq"|Branch}}, elaqeya di navbeyna wan û sifetê "[[zer]]" teqdîmî failê dike. Unsirên neheqîqî jî dikarin cih bigirin, ev yek di dema [[Halûsînasyon|halusînasyonan]] an jî [[Xewn|xewnan]] de diqewime. Gava di maneyeke bêtir hidûdkirî de were famkirin, tenê şiûra hîssî wekî tecrube tê hesibandin. Di vê maneyê de tecrube piranî bi îdrakê re yek tê hesibandin û ji hedîseyên din ên bişiûr ên wekî [[Hizir|fikirîn]] an jî {{Girêdan|Xeyalkirin|en|lt=xeyalkirinê|Imagination}} tê cudakirin. Di maneyeke hinekî cuda de tecrube îşaretî hedîseyên bişiûr nake, lê bi wê zanîna pratîk û aşnabûnê dike ku ji wan hasil dibe. Loma muhîm e ku temasa îdrakî ya rasterast bi [[Cîhan|dinyaya derve]] re çavkaniya zanînê be. Nexwe [[Rêwî|rêwiyekî]] bitecrube kesekî wisa ye ku heqîqeten gelek rê dîtine, ne kesekî ku tenê li ser {{Girêdan|Rêwîtî|en|Travel|lt=rêwîtiyê}} gelek kitêb xwendine. Ev hem bi aşnabûna dubare ya berê û hem jî bi van qabîliyetan ve girêdayî ye ku ji wan têne hînkirin. Gelek nîqaşên akademîk yên derheqê mahiyeta tecrubeyê de li ser famkirina tecrubeyê wekî hedîseyeke bişiûr fokûs dibin, an di maneya fireh de an jî di maneya mehdûd de. Yek ji meseleyên muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû tecrube qestî ne, yanî gelo berê wan ber bi objeyên ji xwe cuda ve ne. Munaqeşeyeke din li ser wê pirsê disekine ku gelo tecrubeyên li derveyî mefhûman hene yan na. Eger hebin, gelo di rastderxistina baweriyan de çi rolî dilîzin? Hin teorîsyen îdia dikin tecrube şefaf in, yanî ka tecrubeyek çawa tê hîskirin, tenê bi wan unsiran ve girêdayî ye ku di vê tecrubeyê de tê teqdîmkirin. Teorîsyenên din vê îdiayê red dikin û îşaret bi wê yekê dikin ku ya muhîm ne tenê ev tişt e ku tê teqdîmkirin, lê di heman demê de ka ew çawa tê teqdîmkirin. Gelek cureyên tecrubeyan yên çeşîd bi çeşîd di lîteratura akademîk de tên munaqeşekirin. Bo nimûne, tecrubeyên îdrakî dinyaya derve bi wasiteya van tesîran temsîl dikin ku ji aliyê hîsan ve tên qeydkirin û veguhastin. Li aliyê din, tecrubeya hafizeya epîzodîk ji nû ve jiyîna weqayeke borî ye ku mirov berê tecrube kiriye. Di tecrubeya xeyalî de obje tên teqdîmkirin bêyî ku armanc bikin halê rastî yê tiştan nîşan bidin. Tecrubeya fikirînê bi temsîlên zihnî û şixulandina malûmatan eleqadar dibe ku di nav wê de fikir an jî qezîye (teklîf) tên nirxandin, hikûm li ser wan tê dayîn an jî bi hev ve tên girêdan. Kêf îşaret bi wê tecrubeyê dike ku hîseke xweş dide însên. Ew ji nêz ve bi tecrubeya hîssî re eleqadar e ku tê de unsirên teqdîrî, fizyolojîk û hereketî jî hene. Modên halî dişibin hîsan feqat ferqeke wan a sereke ev e ku berevajî hîsan, xwedî objeyekî xas nîn in. Arzûyên bişiûr bi tecrubeya xwestina tiştekî re eleqedar e. Ew di tecrubeya failtiyê de roleke merkezî dilîzin ku di nav wê de niyet tên avakirin, riyên hereketê tên plankirin û qerar tên dayîn û tên tetbîqkirin.Tecrubeya xeyrî-adî îşaretî wan tecrubeyên nadir dike ku ji tecrubeyên di halê şiyarbûnê yê adî de bi awayekî eşkere cuda ne mîna tecrubeyên dînî, tecrubeyên derveyî bedenê an jî tecrubeyên nêzîkî mirinê. Tecrube di dîsîplînên curbicur de tê nîqaşkirin. Fenomenolojî, îlmê avahî û unsirên tecrubeyê ye. Ew metodên mîna epoché yan jî varyasyona eydetîk bi kar tîne. Tecrubeya hîssî di epîstemolojiyê de xwedî cihekî xas e. Munaqeşeyeke kevnar a muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû zanîn xwe dispêrin tecrubeya hissî? Emprîsîst dibêjin erê, lê rasyonalîst îtîraz dikin. Ev mesele bi rola tecrubeyê ya di ilmî de ji nêz ve eleqedar e ku li wir dibêjin tecrube di neqeba teoriyên reqîb de wekî hakemekî bêteref kar dike. Di metafizîkê de tecrube bi meseleya zêhn û bedenê û meseleya şiûrê ya dijwar re eleqedar e ku her du jî hewl didin eleqeya neqeba madde û tecrubeyê îzah bikin. Di psîkolojiyê de hin teorîsyen îdia dikin mirov hemû mefhûman ji tecrubeyê hîn dibe, lê hinekên din jî dibêjin hin mefhûm fitrî ne. qa2fwm98o5a2bxto7xel604cuai0yqg 2062344 2062323 2026-06-17T22:16:33Z Wikihez 39702 /* */ 2062344 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} '''Tecrube''' bi giştî îşaretî hedîseyên [[Hişar|bişiûr]] dike; bîlxase îşaretî {{Girêdan|Îdrak|en|lt=îdrakkirinê|Perception}} an jî ew [[Zanîn|zanîna]] pratîk û aşnabûna ku bi van {{Girêdan|Proses|en|lt=prosesan|Process}} pêk tê. Li gor maneya xwe ya herî berfireh tecrube hedîseyeke bişiûr e û failekî dihewîne ku tê de unsirên muxtelif jê re tên teqdîmkirin. Di vê maneyê de dîtina teyreke zer a li ser çeqekî; objeyên "[[teyr]]" û {{Girêdan|Çeq|en|lt="çeq"|Branch}}, elaqeya di navbeyna wan û sifetê "[[zer]]" teqdîmî failê dike. Unsirên neheqîqî jî dikarin cih bigirin, ev yek di dema [[Halûsînasyon|halusînasyonan]] an jî [[Xewn|xewnan]] de diqewime. Gava di maneyeke bêtir hidûdkirî de were famkirin, tenê şiûra hîssî wekî tecrube tê hesibandin. Di vê maneyê de tecrube piranî bi îdrakê re yek tê hesibandin û ji hedîseyên din ên bişiûr ên wekî [[Hizir|fikirîn]] an jî {{Girêdan|Xeyalkirin|en|lt=xeyalkirinê|Imagination}} tê cudakirin. Di maneyeke hinekî cuda de tecrube îşaretî hedîseyên bişiûr nake, lê bi wê zanîna pratîk û aşnabûnê dike ku ji wan hasil dibe. Loma muhîm e ku temasa îdrakî ya rasterast bi [[Cîhan|dinyaya derve]] re çavkaniya zanînê be. Nexwe [[Rêwî|rêwiyekî]] bitecrube kesekî wisa ye ku heqîqeten gelek rê dîtine, ne kesekî ku tenê li ser {{Girêdan|Rêwîtî|en|Travel|lt=rêwîtiyê}} gelek kitêb xwendine. Ev hem bi aşnabûna dubare ya berê û hem jî bi van {{Girêdan|Qabîliyet|en|Ability|lt=qabîliyetan}} ve girêdayî ye ku ji wan têne hînkirin. Gelek nîqaşên akademîk yên derheqê mahiyeta tecrubeyê de li ser famkirina tecrubeyê wekî hedîseyeke bişiûr fokûs dibin, an di maneya fireh de an jî di maneya mehdûd de. Yek ji meseleyên muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû tecrube {{Girêdan|Qestîbûn|en|Intentionality|lt=qestî}} ne, yanî gelo berê wan ber bi objeyên ji xwe cuda ve ne. Minaqeşeyeke din li ser wê pirsê disekine ku gelo tecrubeyên li der-{{Girêdan|Mefhûm|en|Concept|lt=mefhûmî}} hene yan na. Eger hebin, gelo di rastderxistina baweriyan de çi rolî dilîzin? Hin teorîsyen îddia dikin tecrube şefaf in, yanî ka tecrubeyek çawa tê hîskirin, tenê bi wan unsiran ve girêdayî ye ku di vê tecrubeyê de tê teqdîmkirin. Teorîsyenên din vê îddiayê red dikin û îşaret bi wê yekê dikin ku ya muhîm ne tenê ev tişt e ku tê teqdîmkirin, lê di heman demê de ka ew çawa tê teqdîmkirin. Gelek cureyên tecrubeyan yên çeşîd bi çeşîd di lîteratura akademîk de tên minaqeşekirin. Bo nimûne, tecrubeyên îdrakî dinyaya derve bi wasiteya wan tesîran temsîl dikin ku ji aliyê hîsan ve tên qeydkirin û veguhastin. Li aliyê din, tecrubeya hafizeya epîzodîk ji nû ve jiyîna weqayeke borî ye ku mirov berê tecrube kiriye. Di tecrubeya xeyalî de obje tên teqdîmkirin bêyî ku armanc bikin halê rastî yê tiştan nîşan bidin. Tecrubeya fikirînê bi temsîlên zihnî û şixulandina malûmatan eleqadar dibe ku di nav wê de fikir an jî qezîye (teklîf) tên nirxandin, hikûm li ser wan tê dayîn an jî bi hev ve tên girêdan. Kêf îşaret bi wê tecrubeyê dike ku hîseke xweş dide însên. Ew ji nêz ve bi tecrubeya hîssî re eleqadar e ku tê de unsirên teqdîrî, fizyolojîk û hereketî jî hene. Modên halî dişibin hîsan feqat ferqeke wan a sereke ev e ku berevajî hîsan, xwedî objeyekî xas nîn in. Arzûyên bişiûr bi tecrubeya xwestina tiştekî re eleqedar e. Ew di tecrubeya failtiyê de roleke merkezî dilîzin ku di nav wê de niyet tên avakirin, riyên hereketê tên plankirin û qerar tên dayîn û tên tetbîqkirin.Tecrubeya xeyrî-adî îşaretî wan tecrubeyên nadir dike ku ji tecrubeyên di halê şiyarbûnê yê adî de bi awayekî eşkere cuda ne mîna tecrubeyên dînî, tecrubeyên derveyî bedenê an jî tecrubeyên nêzîkî mirinê. Tecrube di dîsîplînên curbicur de tê nîqaşkirin. Fenomenolojî, îlmê avahî û unsirên tecrubeyê ye. Ew metodên mîna epoché yan jî varyasyona eydetîk bi kar tîne. Tecrubeya hîssî di epîstemolojiyê de xwedî cihekî xas e. Munaqeşeyeke kevnar a muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû zanîn xwe dispêrin tecrubeya hissî? Emprîsîst dibêjin erê, lê rasyonalîst îtîraz dikin. Ev mesele bi rola tecrubeyê ya di ilmî de ji nêz ve eleqedar e ku li wir dibêjin tecrube di neqeba teoriyên reqîb de wekî hakemekî bêteref kar dike. Di metafizîkê de tecrube bi meseleya zêhn û bedenê û meseleya şiûrê ya dijwar re eleqedar e ku her du jî hewl didin eleqeya neqeba madde û tecrubeyê îzah bikin. Di psîkolojiyê de hin teorîsyen îdia dikin mirov hemû mefhûman ji tecrubeyê hîn dibe, lê hinekên din jî dibêjin hin mefhûm fitrî ne. gtzy17jjr1srojftddmyzw3nss1xh05 2062356 2062344 2026-06-17T22:26:45Z Wikihez 39702 /* */ 2062356 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} '''Tecrube''' bi giştî îşaretî hedîseyên [[Hişar|bişiûr]] dike; bîlxase îşaretî {{Girêdan|Îdrak|en|lt=îdrakkirinê|Perception}} an jî ew [[Zanîn|zanîna]] pratîk û aşnabûna ku bi van {{Girêdan|Proses|en|lt=prosesan|Process}} pêk tê. Li gor maneya xwe ya herî berfireh tecrube hedîseyeke bişiûr e û failekî dihewîne ku tê de unsirên muxtelif jê re tên teqdîmkirin. Di vê maneyê de dîtina teyreke zer a li ser çeqekî; objeyên "[[teyr]]" û {{Girêdan|Çeq|en|lt="çeq"|Branch}}, eleqeya di navbeyna wan û sifetê "[[zer]]" teqdîmî failê dike. Unsirên neheqîqî jî dikarin cih bigirin, ev yek di dema [[Halûsînasyon|halusînasyonan]] an jî [[Xewn|xewnan]] de diqewime. Gava di maneyeke bêtir hidûdkirî de were famkirin, tenê şiûra hîssî wekî tecrube tê hesibandin. Di vê maneyê de tecrube piranî bi îdrakê re yek tê hesibandin û ji hedîseyên din ên bişiûr ên wekî [[Hizir|fikirîn]] an jî {{Girêdan|Xeyalkirin|en|lt=xeyalkirinê|Imagination}} tê cudakirin. Di maneyeke hinekî cuda de tecrube îşaretî hedîseyên bişiûr nake, lê bi wê zanîna pratîk û aşnabûnê dike ku ji wan hasil dibe. Loma muhîm e ku temasa îdrakî ya rasterast bi [[Cîhan|dinyaya derve]] re çavkaniya zanînê be. Nexwe [[Rêwî|rêwiyekî]] bitecrube kesekî wisa ye ku heqîqeten gelek rê dîtine, ne kesekî ku tenê li ser {{Girêdan|Rêwîtî|en|Travel|lt=rêwîtiyê}} gelek kitêb xwendine. Ev hem bi aşnabûna dubare ya berê û hem jî bi van {{Girêdan|Qabîliyet|en|Ability|lt=qabîliyetan}} ve girêdayî ye ku ji wan têne hînkirin. Gelek nîqaşên akademîk yên derheqê mahiyeta tecrubeyê de li ser famkirina tecrubeyê wekî hedîseyeke bişiûr fokûs dibin, an di maneya fireh de an jî di maneya mehdûd de. Yek ji meseleyên muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû tecrube {{Girêdan|Qestîbûn|en|Intentionality|lt=qestî}} ne, yanî gelo berê wan ber bi objeyên ji xwe cuda ve ne. Minaqeşeyeke din li ser wê pirsê disekine ku gelo tecrubeyên li der-{{Girêdan|Mefhûm|en|Concept|lt=mefhûmî}} hene yan na. Eger hebin, gelo di rastderxistina baweriyan de çi rolî dilîzin? Hin teorîsyen îddia dikin tecrube şefaf in, yanî ka tecrubeyek çawa tê hîskirin, tenê bi wan unsiran ve girêdayî ye ku di vê tecrubeyê de tê teqdîmkirin. Teorîsyenên din vê îddiayê red dikin û îşaret bi wê yekê dikin ku ya muhîm ne tenê ev tişt e ku tê teqdîmkirin, lê di heman demê de ka ew çawa tê teqdîmkirin. Gelek cureyên tecrubeyan yên çeşîd bi çeşîd di lîteratura akademîk de tên minaqeşekirin. Bo nimûne, tecrubeyên îdrakî dinyaya derve bi wasiteya wan tesîran temsîl dikin ku ji aliyê hîsan ve tên qeydkirin û veguhastin. Li aliyê din, tecrubeya hafizeya epîzodîk ji nû ve jiyîna weqayeke borî ye ku mirov berê tecrube kiriye. Di tecrubeya xeyalî de obje tên teqdîmkirin bêyî ku armanc bikin halê rastî yê tiştan nîşan bidin. Tecrubeya fikirînê bi temsîlên zihnî û şixulandina malûmatan eleqadar dibe ku di nav wê de fikir an jî qezîye (teklîf) tên nirxandin, hikûm li ser wan tê dayîn an jî bi hev ve tên girêdan. Kêf îşaret bi wê tecrubeyê dike ku hîseke xweş dide însên. Ew ji nêz ve bi tecrubeya hîssî re eleqadar e ku tê de unsirên teqdîrî, fizyolojîk û hereketî jî hene. Modên halî dişibin hîsan feqat ferqeke wan a sereke ev e ku berevajî hîsan, xwedî objeyekî xas nîn in. Arzûyên bişiûr bi tecrubeya xwestina tiştekî re eleqedar e. Ew di tecrubeya failtiyê de roleke merkezî dilîzin ku di nav wê de niyet tên avakirin, riyên hereketê tên plankirin û qerar tên dayîn û tên tetbîqkirin.Tecrubeya xeyrî-adî îşaretî wan tecrubeyên nadir dike ku ji tecrubeyên di halê şiyarbûnê yê adî de bi awayekî eşkere cuda ne mîna tecrubeyên dînî, tecrubeyên derveyî bedenê an jî tecrubeyên nêzîkî mirinê. Tecrube di dîsîplînên curbicur de tê nîqaşkirin. Fenomenolojî, îlmê avahî û unsirên tecrubeyê ye. Ew metodên mîna epoché yan jî varyasyona eydetîk bi kar tîne. Tecrubeya hîssî di epîstemolojiyê de xwedî cihekî xas e. Munaqeşeyeke kevnar a muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû zanîn xwe dispêrin tecrubeya hissî? Emprîsîst dibêjin erê, lê rasyonalîst îtîraz dikin. Ev mesele bi rola tecrubeyê ya di ilmî de ji nêz ve eleqedar e ku li wir dibêjin tecrube di neqeba teoriyên reqîb de wekî hakemekî bêteref kar dike. Di metafizîkê de tecrube bi meseleya zêhn û bedenê û meseleya şiûrê ya dijwar re eleqedar e ku her du jî hewl didin eleqeya neqeba madde û tecrubeyê îzah bikin. Di psîkolojiyê de hin teorîsyen îdia dikin mirov hemû mefhûman ji tecrubeyê hîn dibe, lê hinekên din jî dibêjin hin mefhûm fitrî ne. gnpuf7ny77us0e3qnkpg2nqxach2dea 2062375 2062356 2026-06-17T23:33:49Z Wikihez 39702 /* */ 2062375 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} '''Tecrube''' bi giştî îşaretî hedîseyên [[Hişar|bişiûr]] dike; bîlxase îşaretî {{Girêdan|Îdrak|en|lt=îdrakkirinê|Perception}} an jî ew [[Zanîn|zanîna]] pratîk û aşnabûna ku bi van {{Girêdan|Proses|en|lt=prosesan|Process}} pêk tê. Li gor maneya xwe ya herî berfireh tecrube hedîseyeke bişiûr e û failekî dihewîne ku tê de unsirên muxtelif jê re tên teqdîmkirin. Di vê maneyê de dîtina teyreke zer a li ser çeqekî; objeyên "[[teyr]]" û {{Girêdan|Çeq|en|lt="çeq"|Branch}}, eleqeya di navbeyna wan û sifetê "[[zer]]" teqdîmî failê dike. Unsirên neheqîqî jî dikarin cih bigirin, ev yek di dema [[Halûsînasyon|halusînasyonan]] an jî [[Xewn|xewnan]] de diqewime. Gava di maneyeke bêtir hidûdkirî de were famkirin, tenê şiûra hîssî wekî tecrube tê hesibandin. Di vê maneyê de tecrube piranî bi îdrakê re yek tê hesibandin û ji hedîseyên din ên bişiûr ên wekî [[Hizir|fikirîn]] an jî {{Girêdan|Xeyalkirin|en|lt=xeyalkirinê|Imagination}} tê cudakirin. Di maneyeke hinekî cuda de tecrube îşaretî hedîseyên bişiûr nake, lê bi wê zanîna pratîk û aşnabûnê dike ku ji wan hasil dibe. Loma muhîm e ku temasa îdrakî ya rasterast bi [[Cîhan|dinyaya derve]] re çavkaniya zanînê be. Nexwe [[Rêwî|rêwiyekî]] bitecrube kesekî wisa ye ku heqîqeten gelek rê dîtine, ne kesekî ku tenê li ser {{Girêdan|Rêwîtî|en|Travel|lt=rêwîtiyê}} gelek kitêb xwendine. Ev hem bi aşnabûna dubare ya berê û hem jî bi van {{Girêdan|Qabîliyet|en|Ability|lt=qabîliyetan}} ve girêdayî ye ku ji wan têne hînkirin. Gelek nîqaşên akademîk yên derheqê mahiyeta tecrubeyê de li ser famkirina tecrubeyê wekî hedîseyeke bişiûr fokûs dibin, an di maneya fireh de an jî di maneya mehdûd de. Yek ji meseleyên muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû tecrube {{Girêdan|Qestîbûn|en|Intentionality|lt=qestî}} ne, yanî gelo berê wan ber bi objeyên ji xwe cuda ve ne. Minaqeşeyeke din li ser wê pirsê disekine ku gelo tecrubeyên li der-{{Girêdan|Mefhûm|en|Concept|lt=mefhûmî}} hene yan na. Eger hebin, gelo di rastderxistina baweriyan de çi rolî dilîzin? Hin teorîsyen îddia dikin tecrube şefaf in, yanî ka tecrubeyek çawa tê hîskirin, tenê bi wan unsiran ve girêdayî ye ku di vê tecrubeyê de tê teqdîmkirin. Teorîsyenên din vê îddiayê red dikin û îşaret bi wê yekê dikin ku ya muhîm ne tenê ev tişt e ku tê teqdîmkirin, lê di heman demê de ka ew çawa tê teqdîmkirin. Gelek cureyên tecrubeyan yên çeşîd bi çeşîd di lîteratura akademîk de tên minaqeşekirin. Bo nimûne, tecrubeyên îdrakî dinyaya derve bi wasiteya wan tesîran temsîl dikin ku ji aliyê hîsan ve tên qeydkirin û veguhastin. Li aliyê din, tecrubeya {{Girêdan|Hafizeya epîzodîk|en|Episodic memory|lt=hafizeya epîzodîk}} ji nû ve jiyîna hedîseyeke borî ye ku mirov berê tecrube kiriye. Di tecrubeya xeyalî de obje tên teqdîmkirin bêyî ku armanc bikin halê tiştan ê rastîn nîşan bidin. Tecrubeya fikirînê bi temsîlên zihnî û şixulandina malûmatan eleqedar dibe ku di nav wê de fikir an jî qezîye (teklîf) tên nirxandin, hikûm li ser wan tê dayîn an jî bi hev ve tên girêdan. Kêf îşaret bi wê tecrubeyê dike ku hîseke xweş dide însên. Ew ji nêz ve bi tecrubeya hîssî re eleqadar e ku tê de unsirên teqdîrî, fizyolojîk û hereketî jî hene. Modên halî dişibin hîsan feqat ferqeke wan a sereke ev e ku berevajî hîsan, xwedî objeyekî xas nîn in. Arzûyên bişiûr bi tecrubeya xwestina tiştekî re eleqedar e. Ew di tecrubeya failtiyê de roleke merkezî dilîzin ku di nav wê de niyet tên avakirin, riyên hereketê tên plankirin û qerar tên dayîn û tên tetbîqkirin.Tecrubeya xeyrî-adî îşaretî wan tecrubeyên nadir dike ku ji tecrubeyên di halê şiyarbûnê yê adî de bi awayekî eşkere cuda ne mîna tecrubeyên dînî, tecrubeyên derveyî bedenê an jî tecrubeyên nêzîkî mirinê. Tecrube di dîsîplînên curbicur de tê nîqaşkirin. Fenomenolojî, îlmê avahî û unsirên tecrubeyê ye. Ew metodên mîna epoché yan jî varyasyona eydetîk bi kar tîne. Tecrubeya hîssî di epîstemolojiyê de xwedî cihekî xas e. Munaqeşeyeke kevnar a muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû zanîn xwe dispêrin tecrubeya hissî? Emprîsîst dibêjin erê, lê rasyonalîst îtîraz dikin. Ev mesele bi rola tecrubeyê ya di ilmî de ji nêz ve eleqedar e ku li wir dibêjin tecrube di neqeba teoriyên reqîb de wekî hakemekî bêteref kar dike. Di metafizîkê de tecrube bi meseleya zêhn û bedenê û meseleya şiûrê ya dijwar re eleqedar e ku her du jî hewl didin eleqeya neqeba madde û tecrubeyê îzah bikin. Di psîkolojiyê de hin teorîsyen îdia dikin mirov hemû mefhûman ji tecrubeyê hîn dibe, lê hinekên din jî dibêjin hin mefhûm fitrî ne. tbx2fmp66v353wwm01az3ys75otwoc1 2062376 2062375 2026-06-17T23:34:25Z Wikihez 39702 /* */ sibê dewam bikim înşeallah 2062376 wikitext text/x-wiki {{xebat}} '''Tecrube''' bi giştî îşaretî hedîseyên [[Hişar|bişiûr]] dike; bîlxase îşaretî {{Girêdan|Îdrak|en|lt=îdrakkirinê|Perception}} an jî ew [[Zanîn|zanîna]] pratîk û aşnabûna ku bi van {{Girêdan|Proses|en|lt=prosesan|Process}} pêk tê. Li gor maneya xwe ya herî berfireh tecrube hedîseyeke bişiûr e û failekî dihewîne ku tê de unsirên muxtelif jê re tên teqdîmkirin. Di vê maneyê de dîtina teyreke zer a li ser çeqekî; objeyên "[[teyr]]" û {{Girêdan|Çeq|en|lt="çeq"|Branch}}, eleqeya di navbeyna wan û sifetê "[[zer]]" teqdîmî failê dike. Unsirên neheqîqî jî dikarin cih bigirin, ev yek di dema [[Halûsînasyon|halusînasyonan]] an jî [[Xewn|xewnan]] de diqewime. Gava di maneyeke bêtir hidûdkirî de were famkirin, tenê şiûra hîssî wekî tecrube tê hesibandin. Di vê maneyê de tecrube piranî bi îdrakê re yek tê hesibandin û ji hedîseyên din ên bişiûr ên wekî [[Hizir|fikirîn]] an jî {{Girêdan|Xeyalkirin|en|lt=xeyalkirinê|Imagination}} tê cudakirin. Di maneyeke hinekî cuda de tecrube îşaretî hedîseyên bişiûr nake, lê bi wê zanîna pratîk û aşnabûnê dike ku ji wan hasil dibe. Loma muhîm e ku temasa îdrakî ya rasterast bi [[Cîhan|dinyaya derve]] re çavkaniya zanînê be. Nexwe [[Rêwî|rêwiyekî]] bitecrube kesekî wisa ye ku heqîqeten gelek rê dîtine, ne kesekî ku tenê li ser {{Girêdan|Rêwîtî|en|Travel|lt=rêwîtiyê}} gelek kitêb xwendine. Ev hem bi aşnabûna dubare ya berê û hem jî bi van {{Girêdan|Qabîliyet|en|Ability|lt=qabîliyetan}} ve girêdayî ye ku ji wan têne hînkirin. Gelek nîqaşên akademîk yên derheqê mahiyeta tecrubeyê de li ser famkirina tecrubeyê wekî hedîseyeke bişiûr fokûs dibin, an di maneya fireh de an jî di maneya mehdûd de. Yek ji meseleyên muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû tecrube {{Girêdan|Qestîbûn|en|Intentionality|lt=qestî}} ne, yanî gelo berê wan ber bi objeyên ji xwe cuda ve ne. Minaqeşeyeke din li ser wê pirsê disekine ku gelo tecrubeyên li der-{{Girêdan|Mefhûm|en|Concept|lt=mefhûmî}} hene yan na. Eger hebin, gelo di rastderxistina baweriyan de çi rolî dilîzin? Hin teorîsyen îddia dikin tecrube şefaf in, yanî ka tecrubeyek çawa tê hîskirin, tenê bi wan unsiran ve girêdayî ye ku di vê tecrubeyê de tê teqdîmkirin. Teorîsyenên din vê îddiayê red dikin û îşaret bi wê yekê dikin ku ya muhîm ne tenê ev tişt e ku tê teqdîmkirin, lê di heman demê de ka ew çawa tê teqdîmkirin. Gelek cureyên tecrubeyan yên çeşîd bi çeşîd di lîteratura akademîk de tên minaqeşekirin. Bo nimûne, tecrubeyên îdrakî dinyaya derve bi wasiteya wan tesîran temsîl dikin ku ji aliyê hîsan ve tên qeydkirin û veguhastin. Li aliyê din, tecrubeya {{Girêdan|Hafizeya epîzodîk|en|Episodic memory|lt=hafizeya epîzodîk}} ji nû ve jiyîna hedîseyeke borî ye ku mirov berê tecrube kiriye. Di tecrubeya xeyalî de obje tên teqdîmkirin bêyî ku armanc bikin halê tiştan ê rastîn nîşan bidin. Tecrubeya fikirînê bi temsîlên zihnî û şixulandina malûmatan eleqedar dibe ku di nav wê de fikir an jî qezîye (teklîf) tên nirxandin, hikûm li ser wan tê dayîn an jî bi hev ve tên girêdan. Kêf îşaret bi wê tecrubeyê dike ku hîseke xweş dide însên. Ew ji nêz ve bi tecrubeya hîssî re eleqadar e ku tê de unsirên teqdîrî, fizyolojîk û hereketî jî hene. Modên halî dişibin hîsan feqat ferqeke wan a sereke ev e ku berevajî hîsan, xwedî objeyekî xas nîn in. Arzûyên bişiûr bi tecrubeya xwestina tiştekî re eleqedar e. Ew di tecrubeya failtiyê de roleke merkezî dilîzin ku di nav wê de niyet tên avakirin, riyên hereketê tên plankirin û qerar tên dayîn û tên tetbîqkirin.Tecrubeya xeyrî-adî îşaretî wan tecrubeyên nadir dike ku ji tecrubeyên di halê şiyarbûnê yê adî de bi awayekî eşkere cuda ne mîna tecrubeyên dînî, tecrubeyên derveyî bedenê an jî tecrubeyên nêzîkî mirinê. Tecrube di dîsîplînên curbicur de tê nîqaşkirin. Fenomenolojî, îlmê avahî û unsirên tecrubeyê ye. Ew metodên mîna epoché yan jî varyasyona eydetîk bi kar tîne. Tecrubeya hîssî di epîstemolojiyê de xwedî cihekî xas e. Munaqeşeyeke kevnar a muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû zanîn xwe dispêrin tecrubeya hissî? Emprîsîst dibêjin erê, lê rasyonalîst îtîraz dikin. Ev mesele bi rola tecrubeyê ya di ilmî de ji nêz ve eleqedar e ku li wir dibêjin tecrube di neqeba teoriyên reqîb de wekî hakemekî bêteref kar dike. Di metafizîkê de tecrube bi meseleya zêhn û bedenê û meseleya şiûrê ya dijwar re eleqedar e ku her du jî hewl didin eleqeya neqeba madde û tecrubeyê îzah bikin. Di psîkolojiyê de hin teorîsyen îdia dikin mirov hemû mefhûman ji tecrubeyê hîn dibe, lê hinekên din jî dibêjin hin mefhûm fitrî ne. lt0qj8o8k1z4wq728qye28luknmngj2 2062380 2062376 2026-06-17T23:52:52Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Binê standard kir, Lînk paqij kir, --Valahiyên nehewce.) 2062380 wikitext text/x-wiki {{xebat}} '''Tecrube''' bi giştî îşaretî hedîseyên [[Hişar|bişiûr]] dike; bîlxase îşaretî {{Girêdan|Îdrak|en|lt=îdrakkirinê|Perception}} an jî ew [[zanîn]]a pratîk û aşnabûna ku bi van {{Girêdan|Proses|en|lt=prosesan|Process}} pêk tê. Li gor maneya xwe ya herî berfireh tecrube hedîseyeke bişiûr e û failekî dihewîne ku tê de unsirên muxtelif jê re tên teqdîmkirin. Di vê maneyê de dîtina teyreke zer a li ser çeqekî; objeyên "[[teyr]]" û {{Girêdan|Çeq|en|lt="çeq"|Branch}}, eleqeya di navbeyna wan û sifetê "[[zer]]" teqdîmî failê dike. Unsirên neheqîqî jî dikarin cih bigirin, ev yek di dema [[Halûsînasyon|halusînasyonan]] an jî [[xewn]]an de diqewime. Gava di maneyeke bêtir hidûdkirî de were famkirin, tenê şiûra hîssî wekî tecrube tê hesibandin. Di vê maneyê de tecrube piranî bi îdrakê re yek tê hesibandin û ji hedîseyên din ên bişiûr ên wekî [[Hizir|fikirîn]] an jî {{Girêdan|Xeyalkirin|en|lt=xeyalkirinê|Imagination}} tê cudakirin. Di maneyeke hinekî cuda de tecrube îşaretî hedîseyên bişiûr nake, lê bi wê zanîna pratîk û aşnabûnê dike ku ji wan hasil dibe. Loma muhîm e ku temasa îdrakî ya rasterast bi [[Cîhan|dinyaya derve]] re çavkaniya zanînê be. Nexwe [[Rêwî|rêwiyekî]] bitecrube kesekî wisa ye ku heqîqeten gelek rê dîtine, ne kesekî ku tenê li ser {{Girêdan|Rêwîtî|en|Travel|lt=rêwîtiyê}} gelek kitêb xwendine. Ev hem bi aşnabûna dubare ya berê û hem jî bi van {{Girêdan|Qabîliyet|en|Ability|lt=qabîliyetan}} ve girêdayî ye ku ji wan têne hînkirin. Gelek nîqaşên akademîk yên derheqê mahiyeta tecrubeyê de li ser famkirina tecrubeyê wekî hedîseyeke bişiûr fokûs dibin, an di maneya fireh de an jî di maneya mehdûd de. Yek ji meseleyên muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû tecrube {{Girêdan|Qestîbûn|en|Intentionality|lt=qestî}} ne, yanî gelo berê wan ber bi objeyên ji xwe cuda ve ne. Minaqeşeyeke din li ser wê pirsê disekine ku gelo tecrubeyên li der-{{Girêdan|Mefhûm|en|Concept|lt=mefhûmî}} hene yan na. Eger hebin, gelo di rastderxistina baweriyan de çi rolî dilîzin? Hin teorîsyen îddia dikin tecrube şefaf in, yanî ka tecrubeyek çawa tê hîskirin, tenê bi wan unsiran ve girêdayî ye ku di vê tecrubeyê de tê teqdîmkirin. Teorîsyenên din vê îddiayê red dikin û îşaret bi wê yekê dikin ku ya muhîm ne tenê ev tişt e ku tê teqdîmkirin, lê di heman demê de ka ew çawa tê teqdîmkirin. Gelek cureyên tecrubeyan yên çeşîd bi çeşîd di lîteratura akademîk de tên minaqeşekirin. Bo nimûne, tecrubeyên îdrakî dinyaya derve bi wasiteya wan tesîran temsîl dikin ku ji aliyê hîsan ve tên qeydkirin û veguhastin. Li aliyê din, tecrubeya {{Girêdan|Hafizeya epîzodîk|en|Episodic memory|lt=hafizeya epîzodîk}} ji nû ve jiyîna hedîseyeke borî ye ku mirov berê tecrube kiriye. Di tecrubeya xeyalî de obje tên teqdîmkirin bêyî ku armanc bikin halê tiştan ê rastîn nîşan bidin. Tecrubeya fikirînê bi temsîlên zihnî û şixulandina malûmatan eleqedar dibe ku di nav wê de fikir an jî qezîye (teklîf) tên nirxandin, hikûm li ser wan tê dayîn an jî bi hev ve tên girêdan. Kêf îşaret bi wê tecrubeyê dike ku hîseke xweş dide însên. Ew ji nêz ve bi tecrubeya hîssî re eleqadar e ku tê de unsirên teqdîrî, fizyolojîk û hereketî jî hene. Modên halî dişibin hîsan feqat ferqeke wan a sereke ev e ku berevajî hîsan, xwedî objeyekî xas nîn in. Arzûyên bişiûr bi tecrubeya xwestina tiştekî re eleqedar e. Ew di tecrubeya failtiyê de roleke merkezî dilîzin ku di nav wê de niyet tên avakirin, riyên hereketê tên plankirin û qerar tên dayîn û tên tetbîqkirin.Tecrubeya xeyrî-adî îşaretî wan tecrubeyên nadir dike ku ji tecrubeyên di halê şiyarbûnê yê adî de bi awayekî eşkere cuda ne mîna tecrubeyên dînî, tecrubeyên derveyî bedenê an jî tecrubeyên nêzîkî mirinê. Tecrube di dîsîplînên curbicur de tê nîqaşkirin. Fenomenolojî, îlmê avahî û unsirên tecrubeyê ye. Ew metodên mîna epoché yan jî varyasyona eydetîk bi kar tîne. Tecrubeya hîssî di epîstemolojiyê de xwedî cihekî xas e. Munaqeşeyeke kevnar a muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû zanîn xwe dispêrin tecrubeya hissî? Emprîsîst dibêjin erê, lê rasyonalîst îtîraz dikin. Ev mesele bi rola tecrubeyê ya di ilmî de ji nêz ve eleqedar e ku li wir dibêjin tecrube di neqeba teoriyên reqîb de wekî hakemekî bêteref kar dike. Di metafizîkê de tecrube bi meseleya zêhn û bedenê û meseleya şiûrê ya dijwar re eleqedar e ku her du jî hewl didin eleqeya neqeba madde û tecrubeyê îzah bikin. Di psîkolojiyê de hin teorîsyen îdia dikin mirov hemû mefhûman ji tecrubeyê hîn dibe, lê hinekên din jî dibêjin hin mefhûm fitrî ne. [[Kategorî:Empîrîzm]] da9m3ocffqy112ersblc0jc344en47x 2062432 2062380 2026-06-18T06:57:40Z Wikihez 39702 2062432 wikitext text/x-wiki {{xebat}} '''Tecrube''' bi giştî îşaretî hedîseyên [[Hişar|bişiûr]] dike; bîlxase îşaretî {{Girêdan|Îdrak|en|lt=îdrakkirinê|Perception}} an jî ew [[zanîn]]a pratîk û aşnabûna ku bi van {{Girêdan|Proses|en|lt=prosesan|Process}} pêk tê. Li gor maneya xwe ya herî berfireh tecrube hedîseyeke bişiûr e û failekî dihewîne ku tê de unsirên muxtelif jê re tên teqdîmkirin. Di vê maneyê de dîtina teyreke zer a li ser çeqekî; objeyên "[[teyr]]" û {{Girêdan|Çeq|en|lt="çeq"|Branch}}, eleqeya di navbeyna wan û sifetê "[[zer]]" teqdîmî failê dike. Unsirên neheqîqî jî dikarin cih bigirin, ev yek di dema [[Halûsînasyon|halusînasyonan]] an jî [[xewn]]an de diqewime. Gava di maneyeke bêtir hidûdkirî de were famkirin, tenê şiûra hîssî wekî tecrube tê hesibandin. Di vê maneyê de tecrube piranî bi îdrakê re yek tê hesibandin û ji hedîseyên din ên bişiûr ên wekî [[Hizir|fikirîn]] an jî {{Girêdan|Xeyalkirin|en|lt=xeyalkirinê|Imagination}} tê cudakirin. Di maneyeke hinekî cuda de tecrube îşaretî hedîseyên bişiûr nake, lê bi wê zanîna pratîk û aşnabûnê dike ku ji wan hasil dibe. Loma muhîm e ku temasa îdrakî ya rasterast bi [[Cîhan|dinyaya derve]] re çavkaniya zanînê be. Nexwe [[Rêwî|rêwiyekî]] bitecrube kesekî wisa ye ku heqîqeten gelek rê dîtine, ne kesekî ku tenê li ser {{Girêdan|Rêwîtî|en|Travel|lt=rêwîtiyê}} gelek kitêb xwendine. Ev hem bi aşnabûna dubare ya berê û hem jî bi van {{Girêdan|Qabîliyet|en|Ability|lt=qabîliyetan}} ve girêdayî ye ku ji wan têne hînkirin. Gelek nîqaşên akademîk yên derheqê mahiyeta tecrubeyê de li ser famkirina tecrubeyê wekî hedîseyeke bişiûr fokûs dibin, an di maneya fireh de an jî di maneya mehdûd de. Yek ji meseleyên muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû tecrube {{Girêdan|Qestîbûn|en|Intentionality|lt=qestî}} ne, yanî gelo berê wan ber bi objeyên ji xwe cuda ve ne. Minaqeşeyeke din li ser wê pirsê disekine ku gelo tecrubeyên li der-{{Girêdan|Mefhûm|en|Concept|lt=mefhûmî}} hene yan na. Eger hebin, gelo di rastderxistina baweriyan de çi rolî dilîzin? Hin teorîsyen îddia dikin tecrube şefaf in, yanî ka tecrubeyek çawa tê hîskirin, tenê bi wan unsiran ve girêdayî ye ku di vê tecrubeyê de tê teqdîmkirin. Teorîsyenên din vê îddiayê red dikin û îşaret bi wê yekê dikin ku ya muhîm ne tenê ev tişt e ku tê teqdîmkirin, lê di heman demê de ka ew çawa tê teqdîmkirin. Gelek cureyên tecrubeyan yên çeşîd bi çeşîd di lîteratura akademîk de tên minaqeşekirin. Bo nimûne, tecrubeyên îdrakî dinyaya derve bi wasiteya wan tesîran temsîl dikin ku ji aliyê hîsan ve tên qeydkirin û veguhastin. Li aliyê din, tecrubeya {{Girêdan|Hafizeya epîzodîk|en|Episodic memory|lt=hafizeya epîzodîk}} ji nû ve jiyîna hedîseyeke borî ye ku mirov berê tecrube kiriye. Di tecrubeya xeyalî de obje tên teqdîmkirin bêyî ku armanc bikin halê tiştan ê rastîn nîşan bidin. Tecrubeya fikirînê bi temsîlên zihnî û şixulandina malûmatan eleqedar dibe ku di nav wê de fikir an jî qezîye<ref>{{Cite journal |paşnav=ORHAN |pêşnav=Gökhan |tarîx=2020 |sernav=Ferhenga Têgehên Felsefî, (ed. M. Nesîm Doru) |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1298457 |kovar=Mukaddime |cild=11 |hejmar=2 |rr=509-511 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260618063744/https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1298457 |roja-arşîvê=2026-06-18 |via=Dergipark}}</ref> (teklîf) tên nirxandin, hikûm li ser wan tê dayîn an jî bi hev ve tên girêdan. {{Girêdan|Zewq|en|Pleasure}} îşaret bi wê tecrubeyê dike ku hîseke xweş dide însên. Ew bi tecrubeya hîssî re ji nêz ve eleqedar e ku tê de unsirên teqdîrî, fizyolojîk û hereketî jî hene. {{Girêdan|Mod (hal)|en|Mood (psychology)|lt=Modên halî}} dişibin {{Girêdan|Hîs|en|Emotion|lt=hîsan}} feqat ferqeke wan a sereke ev e ku berevajî hîsan, xwedî objeyekî xas nîn in. {{Girêdan|Arzû|en|Desire|lt=Arzûyên}} bişiûr bi tecrubeya xwestina tiştekî re eleqedar in. Ew di tecrubeya failtiyê de roleke merkezî dilîzin ku di nav wê de niyet tên avakirin, riyên hereketê tên plankirin û qerar tên dayîn û tên tetbîqkirin. Tecrubeya xeyrî-adetî îşaretî wan tecrubeyên nadir dike ku ji tecrubeyên di halê şiyarbûnê yê adetî de bi awayekî eşkere cuda ne mîna {{Girêdan|Tecrubeyên dînî|en|Mystical or religious experience|lt=tecrubeyên dînî}}, {{Girêdan|Tecrubeya derveyî bedenê|en|Out-of-body experience|lt=tecrubeyên derveyî bedenê}} an jî {{Girêdan|Tecrubeya nêzîkî mirinê|en|Near-death experience|lt=tecrubeyên nêzîkî mirinê}}. Tecrube di dîsîplînên curbicur de tê nîqaşkirin. {{Girêdan|Fenomenolojî|en|Phenomenology (philosophy)}} ilmê avahî û unsirên tecrubeyê ye. Ew metodên mîna {{Girêdan|Epoché|en|lt=epoché}} yan jî {{Girêdan|Varyasyona eydetîk|en|Eidetic reduction|lt=varyasyona eydetîk}} bi kar tîne. Tecrubeya hîssî di epîstemolojiyê de xwedî cihekî xas e. Minaqeşeyeke kevnar a muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû zanîn xwe dispêrin tecrubeya hîssî? [[Empîrîzm|Emprîsîst]] dibêjin erê, lê [[Rasyonalîzm|rasyonalîst]] îtîraz dikin. Ev mesele bi rola tecrubeyê ya di ilmî de ji nêz ve eleqedar e ku li wir dibêjin tecrube di neqeba teoriyên reqîb de wekî hakemekî bêteref kar dike. Di [[Metafizîk|metafizîkê]] de tecrube bi {{Girêdan|Meseleya zêhn û bedenê|en|Mind–body problem|lt=meseleya zêhn û bedenê}} û {{Girêdan|Meseleya şiûrê ya dijwar|en|Hard problem of consciousness|lt=meseleya şiûrê ya dijwar}} re eleqedar e ku her du jî hewl didin eleqeya neqeba [[Made (kîmya)|madde]] û tecrubeyê îzah bikin. Di [[Psîkolojî|psîkolojiyê]] de hin teorîsyen îddia dikin mirov hemû mefhûman ji tecrubeyê hîn dibe, lê hinekên din jî dibêjin hin mefhûm fitrî ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Empîrîzm]] m49fbdme6whctuatlhyumqflqm2m9du 2062433 2062432 2026-06-18T07:12:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Lînk paqij kir, --Valahiyên nehewce.) 2062433 wikitext text/x-wiki {{xebat}} '''Tecrube''' bi giştî îşaretî hedîseyên [[Hişar|bişiûr]] dike; bîlxase îşaretî {{Girêdan|Îdrak|en|lt=îdrakkirinê|Perception}} an jî ew [[zanîn]]a pratîk û aşnabûna ku bi van {{Girêdan|Proses|en|lt=prosesan|Process}} pêk tê. Li gor maneya xwe ya herî berfireh tecrube hedîseyeke bişiûr e û failekî dihewîne ku tê de unsirên muxtelif jê re tên teqdîmkirin. Di vê maneyê de dîtina teyreke zer a li ser çeqekî; objeyên "[[teyr]]" û {{Girêdan|Çeq|en|lt="çeq"|Branch}}, eleqeya di navbeyna wan û sifetê "[[zer]]" teqdîmî failê dike. Unsirên neheqîqî jî dikarin cih bigirin, ev yek di dema [[Halûsînasyon|halusînasyonan]] an jî [[xewn]]an de diqewime. Gava di maneyeke bêtir hidûdkirî de were famkirin, tenê şiûra hîssî wekî tecrube tê hesibandin. Di vê maneyê de tecrube piranî bi îdrakê re yek tê hesibandin û ji hedîseyên din ên bişiûr ên wekî [[Hizir|fikirîn]] an jî {{Girêdan|Xeyalkirin|en|lt=xeyalkirinê|Imagination}} tê cudakirin. Di maneyeke hinekî cuda de tecrube îşaretî hedîseyên bişiûr nake, lê bi wê zanîna pratîk û aşnabûnê dike ku ji wan hasil dibe. Loma muhîm e ku temasa îdrakî ya rasterast bi [[Cîhan|dinyaya derve]] re çavkaniya zanînê be. Nexwe [[Rêwî|rêwiyekî]] bitecrube kesekî wisa ye ku heqîqeten gelek rê dîtine, ne kesekî ku tenê li ser {{Girêdan|Rêwîtî|en|Travel|lt=rêwîtiyê}} gelek kitêb xwendine. Ev hem bi aşnabûna dubare ya berê û hem jî bi van {{Girêdan|Qabîliyet|en|Ability|lt=qabîliyetan}} ve girêdayî ye ku ji wan têne hînkirin. Gelek nîqaşên akademîk yên derheqê mahiyeta tecrubeyê de li ser famkirina tecrubeyê wekî hedîseyeke bişiûr fokûs dibin, an di maneya fireh de an jî di maneya mehdûd de. Yek ji meseleyên muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû tecrube {{Girêdan|Qestîbûn|en|Intentionality|lt=qestî}} ne, yanî gelo berê wan ber bi objeyên ji xwe cuda ve ne. Minaqeşeyeke din li ser wê pirsê disekine ku gelo tecrubeyên li der-{{Girêdan|Mefhûm|en|Concept|lt=mefhûmî}} hene yan na. Eger hebin, gelo di rastderxistina baweriyan de çi rolî dilîzin? Hin teorîsyen îddia dikin tecrube şefaf in, yanî ka tecrubeyek çawa tê hîskirin, tenê bi wan unsiran ve girêdayî ye ku di vê tecrubeyê de tê teqdîmkirin. Teorîsyenên din vê îddiayê red dikin û îşaret bi wê yekê dikin ku ya muhîm ne tenê ev tişt e ku tê teqdîmkirin, lê di heman demê de ka ew çawa tê teqdîmkirin. Gelek cureyên tecrubeyan yên çeşîd bi çeşîd di lîteratura akademîk de tên minaqeşekirin. Bo nimûne, tecrubeyên îdrakî dinyaya derve bi wasiteya wan tesîran temsîl dikin ku ji aliyê hîsan ve tên qeydkirin û veguhastin. Li aliyê din, tecrubeya {{Girêdan|Hafizeya epîzodîk|en|Episodic memory|lt=hafizeya epîzodîk}} ji nû ve jiyîna hedîseyeke borî ye ku mirov berê tecrube kiriye. Di tecrubeya xeyalî de obje tên teqdîmkirin bêyî ku armanc bikin halê tiştan ê rastîn nîşan bidin. Tecrubeya fikirînê bi temsîlên zihnî û şixulandina malûmatan eleqedar dibe ku di nav wê de fikir an jî qezîye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=ORHAN |pêşnav=Gökhan |tarîx=2020 |sernav=Ferhenga Têgehên Felsefî, (ed. M. Nesîm Doru) |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1298457 |kovar=Mukaddime |cild=11 |hejmar=2 |rr=509-511 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260618063744/https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1298457 |roja-arşîvê=2026-06-18 |via=Dergipark }}</ref> (teklîf) tên nirxandin, hikûm li ser wan tê dayîn an jî bi hev ve tên girêdan. {{Girêdan|Zewq|en|Pleasure}} îşaret bi wê tecrubeyê dike ku hîseke xweş dide însên. Ew bi tecrubeya hîssî re ji nêz ve eleqedar e ku tê de unsirên teqdîrî, fizyolojîk û hereketî jî hene. {{Girêdan|Mod (hal)|en|Mood (psychology)|lt=Modên halî}} dişibin {{Girêdan|Hîs|en|Emotion|lt=hîsan}} feqat ferqeke wan a sereke ev e ku berevajî hîsan, xwedî objeyekî xas nîn in. {{Girêdan|Arzû|en|Desire|lt=Arzûyên}} bişiûr bi tecrubeya xwestina tiştekî re eleqedar in. Ew di tecrubeya failtiyê de roleke merkezî dilîzin ku di nav wê de niyet tên avakirin, riyên hereketê tên plankirin û qerar tên dayîn û tên tetbîqkirin. Tecrubeya xeyrî-adetî îşaretî wan tecrubeyên nadir dike ku ji tecrubeyên di halê şiyarbûnê yê adetî de bi awayekî eşkere cuda ne mîna {{Girêdan|Tecrubeyên dînî|en|Mystical or religious experience|lt=tecrubeyên dînî}}, {{Girêdan|Tecrubeya derveyî bedenê|en|Out-of-body experience|lt=tecrubeyên derveyî bedenê}} an jî {{Girêdan|Tecrubeya nêzîkî mirinê|en|Near-death experience|lt=tecrubeyên nêzîkî mirinê}}. Tecrube di dîsîplînên curbicur de tê nîqaşkirin. {{Girêdan|Fenomenolojî|en|Phenomenology (philosophy)}} ilmê avahî û unsirên tecrubeyê ye. Ew metodên mîna {{Girêdan|Epoché|en|lt=epoché}} yan jî {{Girêdan|Varyasyona eydetîk|en|Eidetic reduction|lt=varyasyona eydetîk}} bi kar tîne. Tecrubeya hîssî di epîstemolojiyê de xwedî cihekî xas e. Minaqeşeyeke kevnar a muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû zanîn xwe dispêrin tecrubeya hîssî? [[Empîrîzm|Emprîsîst]] dibêjin erê, lê [[Rasyonalîzm|rasyonalîst]] îtîraz dikin. Ev mesele bi rola tecrubeyê ya di ilmî de ji nêz ve eleqedar e ku li wir dibêjin tecrube di neqeba teoriyên reqîb de wekî hakemekî bêteref kar dike. Di [[metafizîk]]ê de tecrube bi {{Girêdan|Meseleya zêhn û bedenê|en|Mind–body problem|lt=meseleya zêhn û bedenê}} û {{Girêdan|Meseleya şiûrê ya dijwar|en|Hard problem of consciousness|lt=meseleya şiûrê ya dijwar}} re eleqedar e ku her du jî hewl didin eleqeya neqeba [[Made (kîmya)|madde]] û tecrubeyê îzah bikin. Di [[Psîkolojî|psîkolojiyê]] de hin teorîsyen îddia dikin mirov hemû mefhûman ji tecrubeyê hîn dibe, lê hinekên din jî dibêjin hin mefhûm fitrî ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Empîrîzm]] 9zn99vsddz869b0swtr1o1lm8fohq4t 2062436 2062433 2026-06-18T07:32:56Z Wikihez 39702 2062436 wikitext text/x-wiki {{xebat}} '''Tecrube''', '''ezmûn''' an jî '''serpêhatî''' bi giştî îşaretî hedîseyên [[Hişar|bişiûr]] dike; bîlxase îşaretî {{Girêdan|Îdrak|en|lt=îdrakkirinê|Perception}} an jî ew [[zanîn]]a pratîk û aşnabûna ku bi van {{Girêdan|Proses|en|lt=prosesan|Process}} pêk tê. Li gorî maneya xwe ya herî berfireh tecrube hedîseyeke bişiûr e û failekî dihewîne ku tê de unsirên muxtelif jê re tên teqdîmkirin. Di vê maneyê de dîtina teyreke zer a li ser çeqekî; objeyên "[[teyr]]" û {{Girêdan|Çeq|en|lt="çeq"|Branch}}, eleqeya di navbeyna wan û sifetê "[[zer]]" teqdîmî failê dike. Unsirên neheqîqî jî dikarin cih bigirin, ev yek di dema [[Halûsînasyon|halusînasyonan]] an jî [[xewn]]an de diqewime. Gava di maneyeke bêtir hidûdkirî de were famkirin, tenê şiûra hîssî wekî tecrube tê hesibandin. Di vê maneyê de tecrube piranî bi îdrakê re yek tê hesibandin û ji hedîseyên din ên bişiûr ên wekî [[Hizir|fikirîn]] an jî {{Girêdan|Xeyalkirin|en|lt=xeyalkirinê|Imagination}} tê cudakirin. Di maneyeke hinekî cuda de tecrube îşaretî hedîseyên bişiûr nake, lê bi wê zanîna pratîk û aşnabûnê dike ku ji wan hasil dibe. Loma muhîm e ku temasa îdrakî ya rasterast bi [[Cîhan|dinyaya derve]] re çavkaniya zanînê be. Nexwe [[Rêwî|rêwiyekî]] bitecrube kesekî wisa ye ku heqîqeten gelek rê dîtine, ne kesekî ku tenê li ser {{Girêdan|Rêwîtî|en|Travel|lt=rêwîtiyê}} gelek kitêb xwendine. Ev hem bi aşnabûna dubare ya berê û hem jî bi van {{Girêdan|Qabîliyet|en|Ability|lt=qabîliyetan}} ve girêdayî ye ku ji wan têne hînkirin. == Minaqeşeyên li ser mahiyeta tecrubeyê == Gelek nîqaşên akademîk yên derheqê mahiyeta tecrubeyê de li ser famkirina tecrubeyê wekî hedîseyeke bişiûr fokûs dibin, an di maneya fireh de an jî di maneya mehdûd de. Yek ji meseleyên muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû tecrube {{Girêdan|Qestîbûn|en|Intentionality|lt=qestî}} ne, yanî gelo berê wan ber bi objeyên ji xwe cuda ve ne. Minaqeşeyeke din li ser wê pirsê disekine ku gelo tecrubeyên li der-{{Girêdan|Mefhûm|en|Concept|lt=mefhûmî}} hene yan na. Eger hebin, gelo di rastderxistina baweriyan de çi rolî dilîzin? Hin teorîsyen îddia dikin tecrube şefaf in, yanî ka tecrubeyek çawa tê hîskirin, tenê bi wan unsiran ve girêdayî ye ku di vê tecrubeyê de tê teqdîmkirin. Teorîsyenên din vê îddiayê red dikin û îşaret bi wê yekê dikin ku ya muhîm ne tenê ev tişt e ku tê teqdîmkirin, lê di heman demê de ka ew çawa tê teqdîmkirin. == Cureyên tecrubeyê == Gelek cureyên tecrubeyan yên çeşîd bi çeşîd di lîteratura akademîk de tên minaqeşekirin. Bo nimûne, tecrubeyên îdrakî dinyaya derve bi wasiteya wan tesîran temsîl dikin ku ji aliyê hîsan ve tên qeydkirin û veguhastin. Li aliyê din, tecrubeya {{Girêdan|Hafizeya epîzodîk|en|Episodic memory|lt=hafizeya epîzodîk}} ji nû ve jiyîna hedîseyeke borî ye ku mirov berê tecrube kiriye. Di tecrubeya xeyalî de obje tên teqdîmkirin bêyî ku armanc bikin halê tiştan ê rastîn nîşan bidin. Tecrubeya fikirînê bi temsîlên zihnî û şixulandina malûmatan eleqedar dibe ku di nav wê de fikir an jî qezîye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=ORHAN |pêşnav=Gökhan |tarîx=2020 |sernav=Ferhenga Têgehên Felsefî, (ed. M. Nesîm Doru) |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1298457 |kovar=Mukaddime |cild=11 |hejmar=2 |rr=509-511 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260618063744/https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1298457 |roja-arşîvê=2026-06-18 |via=Dergipark }}</ref> (teklîf) tên nirxandin, hikûm li ser wan tê dayîn an jî bi hev ve tên girêdan. {{Girêdan|Zewq|en|Pleasure}} îşaret bi wê tecrubeyê dike ku hîseke xweş dide însên. Ew bi tecrubeya hîssî re ji nêz ve eleqedar e ku tê de unsirên teqdîrî, fizyolojîk û hereketî jî hene. {{Girêdan|Mod (hal)|en|Mood (psychology)|lt=Modên halî}} dişibin {{Girêdan|Hîs|en|Emotion|lt=hîsan}} feqat ferqeke wan a sereke ev e ku berevajî hîsan, xwedî objeyekî xas nîn in. {{Girêdan|Arzû|en|Desire|lt=Arzûyên}} bişiûr bi tecrubeya xwestina tiştekî re eleqedar in. Ew di tecrubeya failtiyê de roleke merkezî dilîzin ku di nav wê de niyet tên avakirin, riyên hereketê tên plankirin û qerar tên dayîn û tên tetbîqkirin. Tecrubeya xeyrî-adetî îşaretî wan tecrubeyên nadir dike ku ji tecrubeyên di halê şiyarbûnê yê adetî de bi awayekî eşkere cuda ne mîna {{Girêdan|Tecrubeyên dînî|en|Mystical or religious experience|lt=tecrubeyên dînî}}, {{Girêdan|Tecrubeya derveyî bedenê|en|Out-of-body experience|lt=tecrubeyên derveyî bedenê}} an jî {{Girêdan|Tecrubeya nêzîkî mirinê|en|Near-death experience|lt=tecrubeyên nêzîkî mirinê}}. == Tecrube di dîsîplînên cuda de == Tecrube di dîsîplînên curbicur de tê nîqaşkirin. {{Girêdan|Fenomenolojî|en|Phenomenology (philosophy)}} ilmê avahî û unsirên tecrubeyê ye. Ew metodên mîna {{Girêdan|Epoché|en|lt=epoché}} yan jî {{Girêdan|Varyasyona eydetîk|en|Eidetic reduction|lt=varyasyona eydetîk}} bi kar tîne. Tecrubeya hîssî di epîstemolojiyê de xwedî cihekî xas e. Minaqeşeyeke kevnar a muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû zanîn xwe dispêrin tecrubeya hîssî? [[Empîrîzm|Emprîsîst]] dibêjin erê, lê [[Rasyonalîzm|rasyonalîst]] îtîraz dikin. Ev mesele bi rola tecrubeyê ya di ilmî de ji nêz ve eleqedar e ku li wir dibêjin tecrube di neqeba teoriyên reqîb de wekî hakemekî bêteref kar dike. Di [[metafizîk]]ê de tecrube bi {{Girêdan|Meseleya zêhn û bedenê|en|Mind–body problem|lt=meseleya zêhn û bedenê}} û {{Girêdan|Meseleya şiûrê ya dijwar|en|Hard problem of consciousness|lt=meseleya şiûrê ya dijwar}} re eleqedar e ku her du jî hewl didin eleqeya neqeba [[Made (kîmya)|madde]] û tecrubeyê îzah bikin. Di [[Psîkolojî|psîkolojiyê]] de hin teorîsyen îddia dikin mirov hemû mefhûman ji tecrubeyê hîn dibe, lê hinekên din jî dibêjin hin mefhûm fitrî ne. == Çavkanî == {{Werger çavkanî|en|Experience|oldid=1341667349}} {{Çavkanî}} [[Kategorî:Empîrîzm]] 8kc1c4j8buhh4ndvj27qru9fuklfpdf 2062437 2062436 2026-06-18T07:33:57Z Wikihez 39702 2062437 wikitext text/x-wiki '''Tecrube''', '''ezmûn''' an jî '''serpêhatî''' bi giştî îşaretî hedîseyên [[Hişar|bişiûr]] dike; bîlxase îşaretî {{Girêdan|Îdrak|en|lt=îdrakkirinê|Perception}} an jî ew [[zanîn]]a pratîk û aşnabûna ku bi van {{Girêdan|Proses|en|lt=prosesan|Process}} pêk tê. Li gorî maneya xwe ya herî berfireh tecrube hedîseyeke bişiûr e û failekî dihewîne ku tê de unsirên muxtelif jê re tên teqdîmkirin. Di vê maneyê de dîtina teyreke zer a li ser çeqekî; objeyên "[[teyr]]" û {{Girêdan|Çeq|en|lt="çeq"|Branch}}, eleqeya di navbeyna wan û sifetê "[[zer]]" teqdîmî failê dike. Unsirên neheqîqî jî dikarin cih bigirin, ev yek di dema [[Halûsînasyon|halusînasyonan]] an jî [[xewn]]an de diqewime. Gava di maneyeke bêtir hidûdkirî de were famkirin, tenê şiûra hîssî wekî tecrube tê hesibandin. Di vê maneyê de tecrube piranî bi îdrakê re yek tê hesibandin û ji hedîseyên din ên bişiûr ên wekî [[Hizir|fikirîn]] an jî {{Girêdan|Xeyalkirin|en|lt=xeyalkirinê|Imagination}} tê cudakirin. Di maneyeke hinekî cuda de tecrube îşaretî hedîseyên bişiûr nake, lê bi wê zanîna pratîk û aşnabûnê dike ku ji wan hasil dibe. Loma muhîm e ku temasa îdrakî ya rasterast bi [[Cîhan|dinyaya derve]] re çavkaniya zanînê be. Nexwe [[Rêwî|rêwiyekî]] bitecrube kesekî wisa ye ku heqîqeten gelek rê dîtine, ne kesekî ku tenê li ser {{Girêdan|Rêwîtî|en|Travel|lt=rêwîtiyê}} gelek kitêb xwendine. Ev hem bi aşnabûna dubare ya berê û hem jî bi van {{Girêdan|Qabîliyet|en|Ability|lt=qabîliyetan}} ve girêdayî ye ku ji wan têne hînkirin. == Minaqeşeyên li ser mahiyeta tecrubeyê == Gelek nîqaşên akademîk yên derheqê mahiyeta tecrubeyê de li ser famkirina tecrubeyê wekî hedîseyeke bişiûr fokûs dibin, an di maneya fireh de an jî di maneya mehdûd de. Yek ji meseleyên muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû tecrube {{Girêdan|Qestîbûn|en|Intentionality|lt=qestî}} ne, yanî gelo berê wan ber bi objeyên ji xwe cuda ve ne. Minaqeşeyeke din li ser wê pirsê disekine ku gelo tecrubeyên li der-{{Girêdan|Mefhûm|en|Concept|lt=mefhûmî}} hene yan na. Eger hebin, gelo di rastderxistina baweriyan de çi rolî dilîzin? Hin teorîsyen îddia dikin tecrube şefaf in, yanî ka tecrubeyek çawa tê hîskirin, tenê bi wan unsiran ve girêdayî ye ku di vê tecrubeyê de tê teqdîmkirin. Teorîsyenên din vê îddiayê red dikin û îşaret bi wê yekê dikin ku ya muhîm ne tenê ev tişt e ku tê teqdîmkirin, lê di heman demê de ka ew çawa tê teqdîmkirin. == Cureyên tecrubeyê == Gelek cureyên tecrubeyan yên çeşîd bi çeşîd di lîteratura akademîk de tên minaqeşekirin. Bo nimûne, tecrubeyên îdrakî dinyaya derve bi wasiteya wan tesîran temsîl dikin ku ji aliyê hîsan ve tên qeydkirin û veguhastin. Li aliyê din, tecrubeya {{Girêdan|Hafizeya epîzodîk|en|Episodic memory|lt=hafizeya epîzodîk}} ji nû ve jiyîna hedîseyeke borî ye ku mirov berê tecrube kiriye. Di tecrubeya xeyalî de obje tên teqdîmkirin bêyî ku armanc bikin halê tiştan ê rastîn nîşan bidin. Tecrubeya fikirînê bi temsîlên zihnî û şixulandina malûmatan eleqedar dibe ku di nav wê de fikir an jî qezîye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=ORHAN |pêşnav=Gökhan |tarîx=2020 |sernav=Ferhenga Têgehên Felsefî, (ed. M. Nesîm Doru) |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1298457 |kovar=Mukaddime |cild=11 |hejmar=2 |rr=509-511 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260618063744/https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1298457 |roja-arşîvê=2026-06-18 |via=Dergipark }}</ref> (teklîf) tên nirxandin, hikûm li ser wan tê dayîn an jî bi hev ve tên girêdan. {{Girêdan|Zewq|en|Pleasure}} îşaret bi wê tecrubeyê dike ku hîseke xweş dide însên. Ew bi tecrubeya hîssî re ji nêz ve eleqedar e ku tê de unsirên teqdîrî, fizyolojîk û hereketî jî hene. {{Girêdan|Mod (hal)|en|Mood (psychology)|lt=Modên halî}} dişibin {{Girêdan|Hîs|en|Emotion|lt=hîsan}} feqat ferqeke wan a sereke ev e ku berevajî hîsan, xwedî objeyekî xas nîn in. {{Girêdan|Arzû|en|Desire|lt=Arzûyên}} bişiûr bi tecrubeya xwestina tiştekî re eleqedar in. Ew di tecrubeya failtiyê de roleke merkezî dilîzin ku di nav wê de niyet tên avakirin, riyên hereketê tên plankirin û qerar tên dayîn û tên tetbîqkirin. Tecrubeya xeyrî-adetî îşaretî wan tecrubeyên nadir dike ku ji tecrubeyên di halê şiyarbûnê yê adetî de bi awayekî eşkere cuda ne mîna {{Girêdan|Tecrubeyên dînî|en|Mystical or religious experience|lt=tecrubeyên dînî}}, {{Girêdan|Tecrubeya derveyî bedenê|en|Out-of-body experience|lt=tecrubeyên derveyî bedenê}} an jî {{Girêdan|Tecrubeya nêzîkî mirinê|en|Near-death experience|lt=tecrubeyên nêzîkî mirinê}}. == Tecrube di dîsîplînên cuda de == Tecrube di dîsîplînên curbicur de tê nîqaşkirin. {{Girêdan|Fenomenolojî|en|Phenomenology (philosophy)}} ilmê avahî û unsirên tecrubeyê ye. Ew metodên mîna {{Girêdan|Epoché|en|lt=epoché}} yan jî {{Girêdan|Varyasyona eydetîk|en|Eidetic reduction|lt=varyasyona eydetîk}} bi kar tîne. Tecrubeya hîssî di epîstemolojiyê de xwedî cihekî xas e. Minaqeşeyeke kevnar a muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû zanîn xwe dispêrin tecrubeya hîssî? [[Empîrîzm|Emprîsîst]] dibêjin erê, lê [[Rasyonalîzm|rasyonalîst]] îtîraz dikin. Ev mesele bi rola tecrubeyê ya di ilmî de ji nêz ve eleqedar e ku li wir dibêjin tecrube di neqeba teoriyên reqîb de wekî hakemekî bêteref kar dike. Di [[metafizîk]]ê de tecrube bi {{Girêdan|Meseleya zêhn û bedenê|en|Mind–body problem|lt=meseleya zêhn û bedenê}} û {{Girêdan|Meseleya şiûrê ya dijwar|en|Hard problem of consciousness|lt=meseleya şiûrê ya dijwar}} re eleqedar e ku her du jî hewl didin eleqeya neqeba [[Made (kîmya)|madde]] û tecrubeyê îzah bikin. Di [[Psîkolojî|psîkolojiyê]] de hin teorîsyen îddia dikin mirov hemû mefhûman ji tecrubeyê hîn dibe, lê hinekên din jî dibêjin hin mefhûm fitrî ne. == Çavkanî == {{Werger çavkanî|en|Experience|oldid=1341667349}} {{Çavkanî}} [[Kategorî:Empîrîzm]] e7x7ih3e6qhsa6lv7pk01s5tsfuqwzk 2062438 2062437 2026-06-18T07:35:46Z Wikihez 39702 2062438 wikitext text/x-wiki {{tê guhartin}} '''Tecrube''', '''ezmûn''' an jî '''serpêhatî''' bi giştî îşaretî hedîseyên [[Hişar|bişiûr]] dike; bîlxase îşaretî {{Girêdan|Îdrak|en|lt=îdrakkirinê|Perception}} an jî ew [[zanîn]]a pratîk û aşnabûna ku bi van {{Girêdan|Proses|en|lt=prosesan|Process}} pêk tê. Li gorî maneya xwe ya herî berfireh tecrube hedîseyeke bişiûr e û failekî dihewîne ku tê de unsirên muxtelif jê re tên teqdîmkirin. Di vê maneyê de dîtina teyreke zer a li ser çeqekî; objeyên "[[teyr]]" û {{Girêdan|Çeq|en|lt="çeq"|Branch}}, eleqeya di navbeyna wan û sifetê "[[zer]]" teqdîmî failê dike. Unsirên neheqîqî jî dikarin cih bigirin, ev yek di dema [[Halûsînasyon|halusînasyonan]] an jî [[xewn]]an de diqewime. Gava di maneyeke bêtir hidûdkirî de were famkirin, tenê şiûra hîssî wekî tecrube tê hesibandin. Di vê maneyê de tecrube piranî bi îdrakê re yek tê hesibandin û ji hedîseyên din ên bişiûr ên wekî [[Hizir|fikirîn]] an jî {{Girêdan|Xeyalkirin|en|lt=xeyalkirinê|Imagination}} tê cudakirin. Di maneyeke hinekî cuda de tecrube îşaretî hedîseyên bişiûr nake, lê bi wê zanîna pratîk û aşnabûnê dike ku ji wan hasil dibe. Loma muhîm e ku temasa îdrakî ya rasterast bi [[Cîhan|dinyaya derve]] re çavkaniya zanînê be. Nexwe [[Rêwî|rêwiyekî]] bitecrube kesekî wisa ye ku heqîqeten gelek rê dîtine, ne kesekî ku tenê li ser {{Girêdan|Rêwîtî|en|Travel|lt=rêwîtiyê}} gelek kitêb xwendine. Ev hem bi aşnabûna dubare ya berê û hem jî bi van {{Girêdan|Qabîliyet|en|Ability|lt=qabîliyetan}} ve girêdayî ye ku ji wan têne hînkirin.<ref name="Sandkühler"/> == Minaqeşeyên li ser mahiyeta tecrubeyê == Gelek nîqaşên akademîk yên derheqê mahiyeta tecrubeyê de li ser famkirina tecrubeyê wekî hedîseyeke bişiûr fokûs dibin, an di maneya fireh de an jî di maneya mehdûd de. Yek ji meseleyên muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû tecrube {{Girêdan|Qestîbûn|en|Intentionality|lt=qestî}} ne, yanî gelo berê wan ber bi objeyên ji xwe cuda ve ne. Minaqeşeyeke din li ser wê pirsê disekine ku gelo tecrubeyên li der-{{Girêdan|Mefhûm|en|Concept|lt=mefhûmî}} hene yan na. Eger hebin, gelo di rastderxistina baweriyan de çi rolî dilîzin? Hin teorîsyen îddia dikin tecrube şefaf in, yanî ka tecrubeyek çawa tê hîskirin, tenê bi wan unsiran ve girêdayî ye ku di vê tecrubeyê de tê teqdîmkirin. Teorîsyenên din vê îddiayê red dikin û îşaret bi wê yekê dikin ku ya muhîm ne tenê ev tişt e ku tê teqdîmkirin, lê di heman demê de ka ew çawa tê teqdîmkirin. == Cureyên tecrubeyê == Gelek cureyên tecrubeyan yên çeşîd bi çeşîd di lîteratura akademîk de tên minaqeşekirin. Bo nimûne, tecrubeyên îdrakî dinyaya derve bi wasiteya wan tesîran temsîl dikin ku ji aliyê hîsan ve tên qeydkirin û veguhastin. Li aliyê din, tecrubeya {{Girêdan|Hafizeya epîzodîk|en|Episodic memory|lt=hafizeya epîzodîk}} ji nû ve jiyîna hedîseyeke borî ye ku mirov berê tecrube kiriye. Di tecrubeya xeyalî de obje tên teqdîmkirin bêyî ku armanc bikin halê tiştan ê rastîn nîşan bidin. Tecrubeya fikirînê bi temsîlên zihnî û şixulandina malûmatan eleqedar dibe ku di nav wê de fikir an jî qezîye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=ORHAN |pêşnav=Gökhan |tarîx=2020 |sernav=Ferhenga Têgehên Felsefî, (ed. M. Nesîm Doru) |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1298457 |kovar=Mukaddime |cild=11 |hejmar=2 |rr=509-511 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260618063744/https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1298457 |roja-arşîvê=2026-06-18 |via=Dergipark }}</ref> (teklîf) tên nirxandin, hikûm li ser wan tê dayîn an jî bi hev ve tên girêdan. {{Girêdan|Zewq|en|Pleasure}} îşaret bi wê tecrubeyê dike ku hîseke xweş dide însên. Ew bi tecrubeya hîssî re ji nêz ve eleqedar e ku tê de unsirên teqdîrî, fizyolojîk û hereketî jî hene. {{Girêdan|Mod (hal)|en|Mood (psychology)|lt=Modên halî}} dişibin {{Girêdan|Hîs|en|Emotion|lt=hîsan}} feqat ferqeke wan a sereke ev e ku berevajî hîsan, xwedî objeyekî xas nîn in. {{Girêdan|Arzû|en|Desire|lt=Arzûyên}} bişiûr bi tecrubeya xwestina tiştekî re eleqedar in. Ew di tecrubeya failtiyê de roleke merkezî dilîzin ku di nav wê de niyet tên avakirin, riyên hereketê tên plankirin û qerar tên dayîn û tên tetbîqkirin. Tecrubeya xeyrî-adetî îşaretî wan tecrubeyên nadir dike ku ji tecrubeyên di halê şiyarbûnê yê adetî de bi awayekî eşkere cuda ne mîna {{Girêdan|Tecrubeyên dînî|en|Mystical or religious experience|lt=tecrubeyên dînî}}, {{Girêdan|Tecrubeya derveyî bedenê|en|Out-of-body experience|lt=tecrubeyên derveyî bedenê}} an jî {{Girêdan|Tecrubeya nêzîkî mirinê|en|Near-death experience|lt=tecrubeyên nêzîkî mirinê}}. == Tecrube di dîsîplînên cuda de == Tecrube di dîsîplînên curbicur de tê nîqaşkirin. {{Girêdan|Fenomenolojî|en|Phenomenology (philosophy)}} ilmê avahî û unsirên tecrubeyê ye. Ew metodên mîna {{Girêdan|Epoché|en|lt=epoché}} yan jî {{Girêdan|Varyasyona eydetîk|en|Eidetic reduction|lt=varyasyona eydetîk}} bi kar tîne. Tecrubeya hîssî di epîstemolojiyê de xwedî cihekî xas e. Minaqeşeyeke kevnar a muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû zanîn xwe dispêrin tecrubeya hîssî? [[Empîrîzm|Emprîsîst]] dibêjin erê, lê [[Rasyonalîzm|rasyonalîst]] îtîraz dikin. Ev mesele bi rola tecrubeyê ya di ilmî de ji nêz ve eleqedar e ku li wir dibêjin tecrube di neqeba teoriyên reqîb de wekî hakemekî bêteref kar dike. Di [[metafizîk]]ê de tecrube bi {{Girêdan|Meseleya zêhn û bedenê|en|Mind–body problem|lt=meseleya zêhn û bedenê}} û {{Girêdan|Meseleya şiûrê ya dijwar|en|Hard problem of consciousness|lt=meseleya şiûrê ya dijwar}} re eleqedar e ku her du jî hewl didin eleqeya neqeba [[Made (kîmya)|madde]] û tecrubeyê îzah bikin. Di [[Psîkolojî|psîkolojiyê]] de hin teorîsyen îddia dikin mirov hemû mefhûman ji tecrubeyê hîn dibe, lê hinekên din jî dibêjin hin mefhûm fitrî ne. == Çavkanî == {{Werger çavkanî|en|Experience|oldid=1341667349}} {{Çavkanî}} [[Kategorî:Empîrîzm]] rcvs5yrokltvbcbwffkoncrwi83p95a 2062439 2062438 2026-06-18T07:43:12Z Wikihez 39702 2062439 wikitext text/x-wiki '''Tecrube''', '''ezmûn''' an jî '''serpêhatî''' bi giştî îşaretî hedîseyên [[Hişar|bişiûr]] dike; bîlxase îşaretî {{Girêdan|Îdrak|en|lt=îdrakkirinê|Perception}} an jî ew [[zanîn]]a pratîk û aşnabûna ku bi van {{Girêdan|Proses|en|lt=prosesan|Process}} pêk tê.<ref name="Borchert">{{cite book |title=Macmillan Encyclopedia of Philosophy, 2nd Edition |last1=Borchert |first1=Donald |publisher=Macmillan |date=2006 |chapter=Experience |url=https://philpapers.org/rec/BORMEO}}</ref> Li gorî maneya xwe ya herî berfireh tecrube hedîseyeke bişiûr e û failekî dihewîne ku tê de unsirên muxtelif jê re tên teqdîmkirin. Di vê maneyê de dîtina teyreke zer a li ser çeqekî; objeyên "[[teyr]]" û {{Girêdan|Çeq|en|lt="çeq"|Branch}}, eleqeya di navbeyna wan û sifetê "[[zer]]" teqdîmî failê dike.<ref name="Smith">{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/phenomenology/#WhatPhen |title=Phenomenology: 1. What is Phenomenology? |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |date=2018 |access-date=20 September 2021 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |last1=Smith |first1=David Woodruff}}</ref><ref name="Gupta2012">{{cite journal |last1=Gupta |first1=Anil |date=2012 |title=An Account of Conscious Experience |url=https://philpapers.org/rec/GUPAAO |journal=Analytic Philosophy |volume=53 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1111/j.2153-960X.2012.00545.x |url-access=subscription}}</ref> Unsirên neheqîqî jî dikarin cih bigirin, ev yek di dema [[Halûsînasyon|halusînasyonan]] an jî [[xewn]]an de diqewime. Gava di maneyeke bêtir hidûdkirî de were famkirin, tenê şiûra hîssî wekî tecrube tê hesibandin. Di vê maneyê de tecrube piranî bi îdrakê re yek tê hesibandin û ji hedîseyên din ên bişiûr ên wekî [[Hizir|fikirîn]] an jî {{Girêdan|Xeyalkirin|en|lt=xeyalkirinê|Imagination}} tê cudakirin. Di maneyeke hinekî cuda de tecrube îşaretî hedîseyên bişiûr nake, lê bi wê zanîna pratîk û aşnabûnê dike ku ji wan hasil dibe.<ref name="Borchert2" /><ref name="Masiello" /><ref>{{cite book |title=Enzyklopädie Philosophie und Wissenschaftstheorie |last1=Mittelstraß |first1=Jürgen |publisher=Metzler |date=2005 |chapter=Erfahrung |url=https://www.springer.com/de/book/9783476021083 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020080039/https://www.springer.com/de/book/9783476021083 |archive-date=2021-10-20 |access-date=2021-10-01}}</ref> Loma muhîm e ku temasa îdrakî ya rasterast bi [[Cîhan|dinyaya derve]] re çavkaniya zanînê be. Nexwe [[Rêwî|rêwiyekî]] bitecrube kesekî wisa ye ku heqîqeten gelek rê dîtine, ne kesekî ku tenê li ser {{Girêdan|Rêwîtî|en|Travel|lt=rêwîtiyê}} gelek kitêb xwendine. Ev hem bi aşnabûna dubare ya berê û hem jî bi van {{Girêdan|Qabîliyet|en|Ability|lt=qabîliyetan}} ve girêdayî ye ku ji wan têne hînkirin.<ref name="Sandkühler"/> == Minaqeşeyên li ser mahiyeta tecrubeyê == Gelek nîqaşên akademîk yên derheqê mahiyeta tecrubeyê de li ser famkirina tecrubeyê wekî hedîseyeke bişiûr fokûs dibin, an di maneya fireh de an jî di maneya mehdûd de. Yek ji meseleyên muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû tecrube {{Girêdan|Qestîbûn|en|Intentionality|lt=qestî}} ne, yanî gelo berê wan ber bi objeyên ji xwe cuda ve ne. Minaqeşeyeke din li ser wê pirsê disekine ku gelo tecrubeyên li der-{{Girêdan|Mefhûm|en|Concept|lt=mefhûmî}} hene yan na. Eger hebin, gelo di rastderxistina baweriyan de çi rolî dilîzin? Hin teorîsyen îddia dikin tecrube şefaf in, yanî ka tecrubeyek çawa tê hîskirin, tenê bi wan unsiran ve girêdayî ye ku di vê tecrubeyê de tê teqdîmkirin. Teorîsyenên din vê îddiayê red dikin û îşaret bi wê yekê dikin ku ya muhîm ne tenê ev tişt e ku tê teqdîmkirin, lê di heman demê de ka ew çawa tê teqdîmkirin. == Cureyên tecrubeyê == Gelek cureyên tecrubeyan yên çeşîd bi çeşîd di lîteratura akademîk de tên minaqeşekirin. Bo nimûne, tecrubeyên îdrakî dinyaya derve bi wasiteya wan tesîran temsîl dikin ku ji aliyê hîsan ve tên qeydkirin û veguhastin. Li aliyê din, tecrubeya {{Girêdan|Hafizeya epîzodîk|en|Episodic memory|lt=hafizeya epîzodîk}} ji nû ve jiyîna hedîseyeke borî ye ku mirov berê tecrube kiriye. Di tecrubeya xeyalî de obje tên teqdîmkirin bêyî ku armanc bikin halê tiştan ê rastîn nîşan bidin. Tecrubeya fikirînê bi temsîlên zihnî û şixulandina malûmatan eleqedar dibe ku di nav wê de fikir an jî qezîye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=ORHAN |pêşnav=Gökhan |tarîx=2020 |sernav=Ferhenga Têgehên Felsefî, (ed. M. Nesîm Doru) |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1298457 |kovar=Mukaddime |cild=11 |hejmar=2 |rr=509-511 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260618063744/https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1298457 |roja-arşîvê=2026-06-18 |via=Dergipark }}</ref> (teklîf) tên nirxandin, hikûm li ser wan tê dayîn an jî bi hev ve tên girêdan. {{Girêdan|Zewq|en|Pleasure}} îşaret bi wê tecrubeyê dike ku hîseke xweş dide însên. Ew bi tecrubeya hîssî re ji nêz ve eleqedar e ku tê de unsirên teqdîrî, fizyolojîk û hereketî jî hene. {{Girêdan|Mod (hal)|en|Mood (psychology)|lt=Modên halî}} dişibin {{Girêdan|Hîs|en|Emotion|lt=hîsan}} feqat ferqeke wan a sereke ev e ku berevajî hîsan, xwedî objeyekî xas nîn in. {{Girêdan|Arzû|en|Desire|lt=Arzûyên}} bişiûr bi tecrubeya xwestina tiştekî re eleqedar in. Ew di tecrubeya failtiyê de roleke merkezî dilîzin ku di nav wê de niyet tên avakirin, riyên hereketê tên plankirin û qerar tên dayîn û tên tetbîqkirin. Tecrubeya xeyrî-adetî îşaretî wan tecrubeyên nadir dike ku ji tecrubeyên di halê şiyarbûnê yê adetî de bi awayekî eşkere cuda ne mîna {{Girêdan|Tecrubeyên dînî|en|Mystical or religious experience|lt=tecrubeyên dînî}}, {{Girêdan|Tecrubeya derveyî bedenê|en|Out-of-body experience|lt=tecrubeyên derveyî bedenê}} an jî {{Girêdan|Tecrubeya nêzîkî mirinê|en|Near-death experience|lt=tecrubeyên nêzîkî mirinê}}. == Tecrube di dîsîplînên cuda de == Tecrube di dîsîplînên curbicur de tê nîqaşkirin. {{Girêdan|Fenomenolojî|en|Phenomenology (philosophy)}} ilmê avahî û unsirên tecrubeyê ye. Ew metodên mîna {{Girêdan|Epoché|en|lt=epoché}} yan jî {{Girêdan|Varyasyona eydetîk|en|Eidetic reduction|lt=varyasyona eydetîk}} bi kar tîne. Tecrubeya hîssî di epîstemolojiyê de xwedî cihekî xas e. Minaqeşeyeke kevnar a muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû zanîn xwe dispêrin tecrubeya hîssî? [[Empîrîzm|Emprîsîst]] dibêjin erê, lê [[Rasyonalîzm|rasyonalîst]] îtîraz dikin. Ev mesele bi rola tecrubeyê ya di ilmî de ji nêz ve eleqedar e ku li wir dibêjin tecrube di neqeba teoriyên reqîb de wekî hakemekî bêteref kar dike. Di [[metafizîk]]ê de tecrube bi {{Girêdan|Meseleya zêhn û bedenê|en|Mind–body problem|lt=meseleya zêhn û bedenê}} û {{Girêdan|Meseleya şiûrê ya dijwar|en|Hard problem of consciousness|lt=meseleya şiûrê ya dijwar}} re eleqedar e ku her du jî hewl didin eleqeya neqeba [[Made (kîmya)|madde]] û tecrubeyê îzah bikin. Di [[Psîkolojî|psîkolojiyê]] de hin teorîsyen îddia dikin mirov hemû mefhûman ji tecrubeyê hîn dibe, lê hinekên din jî dibêjin hin mefhûm fitrî ne. == Çavkanî == {{Werger çavkanî|en|Experience|oldid=1341667349}} {{Çavkanî}} [[Kategorî:Empîrîzm]] tsjeug0j618whwd90m1688xzxy1uktl 2062440 2062439 2026-06-18T07:44:56Z Wikihez 39702 2062440 wikitext text/x-wiki '''Tecrube''', '''ezmûn''' an jî '''serpêhatî''' bi giştî îşaretî hedîseyên [[Hişar|bişiûr]] dike; bîlxase îşaretî {{Girêdan|Îdrak|en|lt=îdrakkirinê|Perception}} an jî ew [[zanîn]]a pratîk û aşnabûna ku bi van {{Girêdan|Proses|en|lt=prosesan|Process}} pêk tê.<ref name="Borchert">{{cite book |title=Macmillan Encyclopedia of Philosophy, 2nd Edition |last1=Borchert |first1=Donald |publisher=Macmillan |date=2006 |chapter=Experience |url=https://philpapers.org/rec/BORMEO}}</ref> Li gorî maneya xwe ya herî berfireh tecrube hedîseyeke bişiûr e û failekî dihewîne ku tê de unsirên muxtelif jê re tên teqdîmkirin. Di vê maneyê de dîtina teyreke zer a li ser çeqekî; objeyên "[[teyr]]" û {{Girêdan|Çeq|en|lt="çeq"|Branch}}, eleqeya di navbeyna wan û sifetê "[[zer]]" teqdîmî failê dike.<ref name="Smith">{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/phenomenology/#WhatPhen |title=Phenomenology: 1. What is Phenomenology? |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |date=2018 |access-date=20 September 2021 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |last1=Smith |first1=David Woodruff}}</ref><ref name="Gupta2012">{{cite journal |last1=Gupta |first1=Anil |date=2012 |title=An Account of Conscious Experience |url=https://philpapers.org/rec/GUPAAO |journal=Analytic Philosophy |volume=53 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1111/j.2153-960X.2012.00545.x |url-access=subscription}}</ref> Unsirên neheqîqî jî dikarin cih bigirin, ev yek di dema [[Halûsînasyon|halusînasyonan]] an jî [[xewn]]an de diqewime. Gava di maneyeke bêtir hidûdkirî de were famkirin, tenê şiûra hîssî wekî tecrube tê hesibandin. Di vê maneyê de tecrube piranî bi îdrakê re yek tê hesibandin û ji hedîseyên din ên bişiûr ên wekî [[Hizir|fikirîn]] an jî {{Girêdan|Xeyalkirin|en|lt=xeyalkirinê|Imagination}} tê cudakirin. Di maneyeke hinekî cuda de tecrube îşaretî hedîseyên bişiûr nake, lê bi wê zanîna pratîk û aşnabûnê dike ku ji wan hasil dibe.<ref name="Borchert" /><ref name="Masiello">{{cite book |last1=Masiello |first1=R. J. |title=New Catholic Encyclopedia |url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/philosophy/philosophy-terms-and-concepts/experience |chapter=Experience}}</ref><ref>{{cite book |title=Enzyklopädie Philosophie und Wissenschaftstheorie |last1=Mittelstraß |first1=Jürgen |publisher=Metzler |date=2005 |chapter=Erfahrung |url=https://www.springer.com/de/book/9783476021083 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020080039/https://www.springer.com/de/book/9783476021083 |archive-date=2021-10-20 |access-date=2021-10-01}}</ref> Loma muhîm e ku temasa îdrakî ya rasterast bi [[Cîhan|dinyaya derve]] re çavkaniya zanînê be. Nexwe [[Rêwî|rêwiyekî]] bitecrube kesekî wisa ye ku heqîqeten gelek rê dîtine, ne kesekî ku tenê li ser {{Girêdan|Rêwîtî|en|Travel|lt=rêwîtiyê}} gelek kitêb xwendine. Ev hem bi aşnabûna dubare ya berê û hem jî bi van {{Girêdan|Qabîliyet|en|Ability|lt=qabîliyetan}} ve girêdayî ye ku ji wan têne hînkirin.<ref name="Sandkühler">{{cite book |last1=Sandkühler |first1=Hans Jörg |title=Enzyklopädie Philosophie |date=2010 |publisher=Meiner |url=https://meiner.de/enzyklopadie-philosophie-14071.html |chapter=Erfahrung}}</ref> == Minaqeşeyên li ser mahiyeta tecrubeyê == Gelek nîqaşên akademîk yên derheqê mahiyeta tecrubeyê de li ser famkirina tecrubeyê wekî hedîseyeke bişiûr fokûs dibin, an di maneya fireh de an jî di maneya mehdûd de. Yek ji meseleyên muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû tecrube {{Girêdan|Qestîbûn|en|Intentionality|lt=qestî}} ne, yanî gelo berê wan ber bi objeyên ji xwe cuda ve ne. Minaqeşeyeke din li ser wê pirsê disekine ku gelo tecrubeyên li der-{{Girêdan|Mefhûm|en|Concept|lt=mefhûmî}} hene yan na. Eger hebin, gelo di rastderxistina baweriyan de çi rolî dilîzin? Hin teorîsyen îddia dikin tecrube şefaf in, yanî ka tecrubeyek çawa tê hîskirin, tenê bi wan unsiran ve girêdayî ye ku di vê tecrubeyê de tê teqdîmkirin. Teorîsyenên din vê îddiayê red dikin û îşaret bi wê yekê dikin ku ya muhîm ne tenê ev tişt e ku tê teqdîmkirin, lê di heman demê de ka ew çawa tê teqdîmkirin. == Cureyên tecrubeyê == Gelek cureyên tecrubeyan yên çeşîd bi çeşîd di lîteratura akademîk de tên minaqeşekirin. Bo nimûne, tecrubeyên îdrakî dinyaya derve bi wasiteya wan tesîran temsîl dikin ku ji aliyê hîsan ve tên qeydkirin û veguhastin. Li aliyê din, tecrubeya {{Girêdan|Hafizeya epîzodîk|en|Episodic memory|lt=hafizeya epîzodîk}} ji nû ve jiyîna hedîseyeke borî ye ku mirov berê tecrube kiriye. Di tecrubeya xeyalî de obje tên teqdîmkirin bêyî ku armanc bikin halê tiştan ê rastîn nîşan bidin. Tecrubeya fikirînê bi temsîlên zihnî û şixulandina malûmatan eleqedar dibe ku di nav wê de fikir an jî qezîye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=ORHAN |pêşnav=Gökhan |tarîx=2020 |sernav=Ferhenga Têgehên Felsefî, (ed. M. Nesîm Doru) |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1298457 |kovar=Mukaddime |cild=11 |hejmar=2 |rr=509-511 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260618063744/https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1298457 |roja-arşîvê=2026-06-18 |via=Dergipark }}</ref> (teklîf) tên nirxandin, hikûm li ser wan tê dayîn an jî bi hev ve tên girêdan. {{Girêdan|Zewq|en|Pleasure}} îşaret bi wê tecrubeyê dike ku hîseke xweş dide însên. Ew bi tecrubeya hîssî re ji nêz ve eleqedar e ku tê de unsirên teqdîrî, fizyolojîk û hereketî jî hene. {{Girêdan|Mod (hal)|en|Mood (psychology)|lt=Modên halî}} dişibin {{Girêdan|Hîs|en|Emotion|lt=hîsan}} feqat ferqeke wan a sereke ev e ku berevajî hîsan, xwedî objeyekî xas nîn in. {{Girêdan|Arzû|en|Desire|lt=Arzûyên}} bişiûr bi tecrubeya xwestina tiştekî re eleqedar in. Ew di tecrubeya failtiyê de roleke merkezî dilîzin ku di nav wê de niyet tên avakirin, riyên hereketê tên plankirin û qerar tên dayîn û tên tetbîqkirin. Tecrubeya xeyrî-adetî îşaretî wan tecrubeyên nadir dike ku ji tecrubeyên di halê şiyarbûnê yê adetî de bi awayekî eşkere cuda ne mîna {{Girêdan|Tecrubeyên dînî|en|Mystical or religious experience|lt=tecrubeyên dînî}}, {{Girêdan|Tecrubeya derveyî bedenê|en|Out-of-body experience|lt=tecrubeyên derveyî bedenê}} an jî {{Girêdan|Tecrubeya nêzîkî mirinê|en|Near-death experience|lt=tecrubeyên nêzîkî mirinê}}. == Tecrube di dîsîplînên cuda de == Tecrube di dîsîplînên curbicur de tê nîqaşkirin. {{Girêdan|Fenomenolojî|en|Phenomenology (philosophy)}} ilmê avahî û unsirên tecrubeyê ye. Ew metodên mîna {{Girêdan|Epoché|en|lt=epoché}} yan jî {{Girêdan|Varyasyona eydetîk|en|Eidetic reduction|lt=varyasyona eydetîk}} bi kar tîne. Tecrubeya hîssî di epîstemolojiyê de xwedî cihekî xas e. Minaqeşeyeke kevnar a muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû zanîn xwe dispêrin tecrubeya hîssî? [[Empîrîzm|Emprîsîst]] dibêjin erê, lê [[Rasyonalîzm|rasyonalîst]] îtîraz dikin. Ev mesele bi rola tecrubeyê ya di ilmî de ji nêz ve eleqedar e ku li wir dibêjin tecrube di neqeba teoriyên reqîb de wekî hakemekî bêteref kar dike. Di [[metafizîk]]ê de tecrube bi {{Girêdan|Meseleya zêhn û bedenê|en|Mind–body problem|lt=meseleya zêhn û bedenê}} û {{Girêdan|Meseleya şiûrê ya dijwar|en|Hard problem of consciousness|lt=meseleya şiûrê ya dijwar}} re eleqedar e ku her du jî hewl didin eleqeya neqeba [[Made (kîmya)|madde]] û tecrubeyê îzah bikin. Di [[Psîkolojî|psîkolojiyê]] de hin teorîsyen îddia dikin mirov hemû mefhûman ji tecrubeyê hîn dibe, lê hinekên din jî dibêjin hin mefhûm fitrî ne. == Çavkanî == {{Werger çavkanî|en|Experience|oldid=1341667349}} {{Çavkanî}} [[Kategorî:Empîrîzm]] 3zow8wrw106jlv3qtjaindinbkeqeku 2062443 2062440 2026-06-18T08:08:37Z Wikihez 39702 2062443 wikitext text/x-wiki '''Tecrube''', '''ezmûn''' an jî '''serpêhatî''' bi giştî îşaretî hedîseyên [[Hişar|bişiûr]] dike; bîlxase îşaretî {{Girêdan|Îdrak|en|lt=îdrakkirinê|Perception}} an jî ew [[zanîn]]a pratîk û aşnabûna ku bi van {{Girêdan|Proses|en|lt=prosesan|Process}} pêk tê.<ref name="Borchert">{{cite book |title=Macmillan Encyclopedia of Philosophy, 2nd Edition |last1=Borchert |first1=Donald |publisher=Macmillan |date=2006 |chapter=Experience |url=https://philpapers.org/rec/BORMEO|ziman=en}}</ref> Li gorî maneya xwe ya herî berfireh tecrube hedîseyeke bişiûr e û failekî dihewîne ku tê de unsirên muxtelif jê re tên teqdîmkirin. Di vê maneyê de dîtina teyreke zer a li ser çeqekî; objeyên "[[teyr]]" û {{Girêdan|Çeq|en|lt="çeq"|Branch}}, eleqeya di navbeyna wan û sifetê "[[zer]]" teqdîmî failê dike.<ref name="Smith">{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/phenomenology/#WhatPhen |title=Phenomenology: 1. What is Phenomenology? |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |date=2018 |access-date=20 September 2021 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |last1=Smith |first1=David Woodruff|ziman=en}}</ref><ref name="Gupta2012">{{cite journal |last1=Gupta |first1=Anil |date=2012 |title=An Account of Conscious Experience |url=https://philpapers.org/rec/GUPAAO |journal=Analytic Philosophy |volume=53 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1111/j.2153-960X.2012.00545.x |url-access=subscription|ziman=en}}</ref> Unsirên neheqîqî jî dikarin cih bigirin, ev yek di dema [[Halûsînasyon|halusînasyonan]] an jî [[xewn]]an de diqewime. Gava di maneyeke bêtir hidûdkirî de were famkirin, tenê şiûra hîssî wekî tecrube tê hesibandin. Di vê maneyê de tecrube piranî bi îdrakê re yek tê hesibandin û ji hedîseyên din ên bişiûr ên wekî [[Hizir|fikirîn]] an jî {{Girêdan|Xeyalkirin|en|lt=xeyalkirinê|Imagination}} tê cudakirin. Di maneyeke hinekî cuda de tecrube îşaretî hedîseyên bişiûr nake, lê bi wê zanîna pratîk û aşnabûnê dike ku ji wan hasil dibe.<ref name="Borchert" /><ref name="Masiello">{{cite book |last1=Masiello |first1=R. J. |title=New Catholic Encyclopedia |url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/philosophy/philosophy-terms-and-concepts/experience |chapter=Experience|ziman=en}}</ref><ref>{{cite book |title=Enzyklopädie Philosophie und Wissenschaftstheorie |last1=Mittelstraß |first1=Jürgen |publisher=Metzler |date=2005 |chapter=Erfahrung |url=https://www.springer.com/de/book/9783476021083 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020080039/https://www.springer.com/de/book/9783476021083 |archive-date=2021-10-20 |access-date=2021-10-01|ziman=en}}</ref> Loma muhîm e ku temasa îdrakî ya rasterast bi [[Cîhan|dinyaya derve]] re çavkaniya zanînê be. Nexwe [[Rêwî|rêwiyekî]] bitecrube kesekî wisa ye ku heqîqeten gelek rê dîtine, ne kesekî ku tenê li ser {{Girêdan|Rêwîtî|en|Travel|lt=rêwîtiyê}} gelek kitêb xwendine. Ev hem bi aşnabûna dubare ya berê û hem jî bi van {{Girêdan|Qabîliyet|en|Ability|lt=qabîliyetan}} ve girêdayî ye ku ji wan têne hînkirin.<ref name="Sandkühler">{{cite book |last1=Sandkühler |first1=Hans Jörg |title=Enzyklopädie Philosophie |date=2010 |publisher=Meiner |url=https://meiner.de/enzyklopadie-philosophie-14071.html |chapter=Erfahrung|ziman=en}}</ref> == Minaqeşeyên li ser mahiyeta tecrubeyê == Gelek nîqaşên akademîk yên derheqê mahiyeta tecrubeyê de li ser famkirina tecrubeyê wekî hedîseyeke bişiûr fokûs dibin, an di maneya fireh de an jî di maneya mehdûd de. Yek ji meseleyên muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû tecrube {{Girêdan|Qestîbûn|en|Intentionality|lt=qestî}} ne, yanî gelo berê wan ber bi objeyên ji xwe cuda ve ne. Minaqeşeyeke din li ser wê pirsê disekine ku gelo tecrubeyên li der-{{Girêdan|Mefhûm|en|Concept|lt=mefhûmî}} hene yan na. Eger hebin, gelo di rastderxistina baweriyan de çi rolî dilîzin? Hin teorîsyen îddia dikin tecrube şefaf in, yanî ka tecrubeyek çawa tê hîskirin, tenê bi wan unsiran ve girêdayî ye ku di vê tecrubeyê de tê teqdîmkirin. Teorîsyenên din vê îddiayê red dikin û îşaret bi wê yekê dikin ku ya muhîm ne tenê ev tişt e ku tê teqdîmkirin, lê di heman demê de ka ew çawa tê teqdîmkirin. == Cureyên tecrubeyê == Gelek cureyên tecrubeyan yên çeşîd bi çeşîd di lîteratura akademîk de tên minaqeşekirin. Bo nimûne, tecrubeyên îdrakî dinyaya derve bi wasiteya wan tesîran temsîl dikin ku ji aliyê hîsan ve tên qeydkirin û veguhastin. Li aliyê din, tecrubeya {{Girêdan|Hafizeya epîzodîk|en|Episodic memory|lt=hafizeya epîzodîk}} ji nû ve jiyîna hedîseyeke borî ye ku mirov berê tecrube kiriye. Di tecrubeya xeyalî de obje tên teqdîmkirin bêyî ku armanc bikin halê tiştan ê rastîn nîşan bidin. Tecrubeya fikirînê bi temsîlên zihnî û şixulandina malûmatan eleqedar dibe ku di nav wê de fikir an jî qezîye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=ORHAN |pêşnav=Gökhan |tarîx=2020 |sernav=Ferhenga Têgehên Felsefî, (ed. M. Nesîm Doru) |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1298457 |kovar=Mukaddime |cild=11 |hejmar=2 |rr=509-511 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260618063744/https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1298457 |roja-arşîvê=2026-06-18 |via=Dergipark }}</ref> (teklîf) tên nirxandin, hikûm li ser wan tê dayîn an jî bi hev ve tên girêdan. {{Girêdan|Zewq|en|Pleasure}} îşaret bi wê tecrubeyê dike ku hîseke xweş dide însên. Ew bi tecrubeya hîssî re ji nêz ve eleqedar e ku tê de unsirên teqdîrî, fizyolojîk û hereketî jî hene. {{Girêdan|Mod (hal)|en|Mood (psychology)|lt=Modên halî}} dişibin {{Girêdan|Hîs|en|Emotion|lt=hîsan}} feqat ferqeke wan a sereke ev e ku berevajî hîsan, xwedî objeyekî xas nîn in. {{Girêdan|Arzû|en|Desire|lt=Arzûyên}} bişiûr bi tecrubeya xwestina tiştekî re eleqedar in. Ew di tecrubeya failtiyê de roleke merkezî dilîzin ku di nav wê de niyet tên avakirin, riyên hereketê tên plankirin û qerar tên dayîn û tên tetbîqkirin. Tecrubeya xeyrî-adetî îşaretî wan tecrubeyên nadir dike ku ji tecrubeyên di halê şiyarbûnê yê adetî de bi awayekî eşkere cuda ne mîna {{Girêdan|Tecrubeyên dînî|en|Mystical or religious experience|lt=tecrubeyên dînî}}, {{Girêdan|Tecrubeya derveyî bedenê|en|Out-of-body experience|lt=tecrubeyên derveyî bedenê}} an jî {{Girêdan|Tecrubeya nêzîkî mirinê|en|Near-death experience|lt=tecrubeyên nêzîkî mirinê}}. == Tecrube di dîsîplînên cuda de == Tecrube di dîsîplînên curbicur de tê nîqaşkirin. {{Girêdan|Fenomenolojî|en|Phenomenology (philosophy)}} ilmê avahî û unsirên tecrubeyê ye. Ew metodên mîna {{Girêdan|Epoché|en|lt=epoché}} yan jî {{Girêdan|Varyasyona eydetîk|en|Eidetic reduction|lt=varyasyona eydetîk}} bi kar tîne. Tecrubeya hîssî di epîstemolojiyê de xwedî cihekî xas e. Minaqeşeyeke kevnar a muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû zanîn xwe dispêrin tecrubeya hîssî? [[Empîrîzm|Emprîsîst]] dibêjin erê, lê [[Rasyonalîzm|rasyonalîst]] îtîraz dikin. Ev mesele bi rola tecrubeyê ya di ilmî de ji nêz ve eleqedar e ku li wir dibêjin tecrube di neqeba teoriyên reqîb de wekî hakemekî bêteref kar dike. Di [[metafizîk]]ê de tecrube bi {{Girêdan|Meseleya zêhn û bedenê|en|Mind–body problem|lt=meseleya zêhn û bedenê}} û {{Girêdan|Meseleya şiûrê ya dijwar|en|Hard problem of consciousness|lt=meseleya şiûrê ya dijwar}} re eleqedar e ku her du jî hewl didin eleqeya neqeba [[Made (kîmya)|madde]] û tecrubeyê îzah bikin. Di [[Psîkolojî|psîkolojiyê]] de hin teorîsyen îddia dikin mirov hemû mefhûman ji tecrubeyê hîn dibe, lê hinekên din jî dibêjin hin mefhûm fitrî ne. == Çavkanî == {{Werger çavkanî|en|Experience|oldid=1341667349}} {{Çavkanî}} [[Kategorî:Empîrîzm]] 1zehulp5ho13x64f36r0wjn1io54bqk 2062444 2062443 2026-06-18T08:12:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (--Valahiyên nehewce.) 2062444 wikitext text/x-wiki '''Tecrube''', '''ezmûn''' an jî '''serpêhatî''' bi giştî îşaretî hedîseyên [[Hişar|bişiûr]] dike; bîlxase îşaretî {{Girêdan|Îdrak|en|lt=îdrakkirinê|Perception}} an jî ew [[zanîn]]a pratîk û aşnabûna ku bi van {{Girêdan|Proses|en|lt=prosesan|Process}} pêk tê.<ref name="Borchert">{{Jêder-kitêb |sernav=Macmillan Encyclopedia of Philosophy, 2nd Edition |paşnav1=Borchert |pêşnav1=Donald |weşanger=Macmillan |tarîx=2006 |beş=Experience |url=https://philpapers.org/rec/BORMEO |ziman=en }}</ref> Li gorî maneya xwe ya herî berfireh tecrube hedîseyeke bişiûr e û failekî dihewîne ku tê de unsirên muxtelif jê re tên teqdîmkirin. Di vê maneyê de dîtina teyreke zer a li ser çeqekî; objeyên "[[teyr]]" û {{Girêdan|Çeq|en|lt="çeq"|Branch}}, eleqeya di navbeyna wan û sifetê "[[zer]]" teqdîmî failê dike.<ref name="Smith">{{Jêder-malper |url=https://plato.stanford.edu/entries/phenomenology/#WhatPhen |sernav=Phenomenology: 1. What is Phenomenology? |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |tarîx=2018 |roja-gihiştinê=20 îlon 2021 |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |paşnav1=Smith |pêşnav1=David Woodruff |ziman=en }}</ref><ref name="Gupta2012">{{Jêder-kovar |paşnav1=Gupta |pêşnav1=Anil |tarîx=2012 |sernav=An Account of Conscious Experience |url=https://philpapers.org/rec/GUPAAO |kovar=Analytic Philosophy |cild=53 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1111/j.2153-960X.2012.00545.x |gihiştina-urlyê=subscription |ziman=en }}</ref> Unsirên neheqîqî jî dikarin cih bigirin, ev yek di dema [[Halûsînasyon|halusînasyonan]] an jî [[xewn]]an de diqewime. Gava di maneyeke bêtir hidûdkirî de were famkirin, tenê şiûra hîssî wekî tecrube tê hesibandin. Di vê maneyê de tecrube piranî bi îdrakê re yek tê hesibandin û ji hedîseyên din ên bişiûr ên wekî [[Hizir|fikirîn]] an jî {{Girêdan|Xeyalkirin|en|lt=xeyalkirinê|Imagination}} tê cudakirin. Di maneyeke hinekî cuda de tecrube îşaretî hedîseyên bişiûr nake, lê bi wê zanîna pratîk û aşnabûnê dike ku ji wan hasil dibe.<ref name="Borchert" /><ref name="Masiello">{{Jêder-kitêb |paşnav1=Masiello |pêşnav1=R. J. |sernav=New Catholic Encyclopedia |url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/philosophy/philosophy-terms-and-concepts/experience |beş=Experience |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Enzyklopädie Philosophie und Wissenschaftstheorie |paşnav1=Mittelstraß |pêşnav1=Jürgen |weşanger=Metzler |tarîx=2005 |beş=Erfahrung |url=https://www.springer.com/de/book/9783476021083 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211020080039/https://www.springer.com/de/book/9783476021083 |roja-arşîvê=2021-10-20 |roja-gihiştinê=2021-10-01 |ziman=en }}</ref> Loma muhîm e ku temasa îdrakî ya rasterast bi [[Cîhan|dinyaya derve]] re çavkaniya zanînê be. Nexwe [[Rêwî|rêwiyekî]] bitecrube kesekî wisa ye ku heqîqeten gelek rê dîtine, ne kesekî ku tenê li ser {{Girêdan|Rêwîtî|en|Travel|lt=rêwîtiyê}} gelek kitêb xwendine. Ev hem bi aşnabûna dubare ya berê û hem jî bi van {{Girêdan|Qabîliyet|en|Ability|lt=qabîliyetan}} ve girêdayî ye ku ji wan têne hînkirin.<ref name="Sandkühler">{{Jêder-kitêb |paşnav1=Sandkühler |pêşnav1=Hans Jörg |sernav=Enzyklopädie Philosophie |tarîx=2010 |weşanger=Meiner |url=https://meiner.de/enzyklopadie-philosophie-14071.html |beş=Erfahrung |ziman=en }}</ref> == Minaqeşeyên li ser mahiyeta tecrubeyê == Gelek nîqaşên akademîk yên derheqê mahiyeta tecrubeyê de li ser famkirina tecrubeyê wekî hedîseyeke bişiûr fokûs dibin, an di maneya fireh de an jî di maneya mehdûd de. Yek ji meseleyên muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû tecrube {{Girêdan|Qestîbûn|en|Intentionality|lt=qestî}} ne, yanî gelo berê wan ber bi objeyên ji xwe cuda ve ne. Minaqeşeyeke din li ser wê pirsê disekine ku gelo tecrubeyên li der-{{Girêdan|Mefhûm|en|Concept|lt=mefhûmî}} hene yan na. Eger hebin, gelo di rastderxistina baweriyan de çi rolî dilîzin? Hin teorîsyen îddia dikin tecrube şefaf in, yanî ka tecrubeyek çawa tê hîskirin, tenê bi wan unsiran ve girêdayî ye ku di vê tecrubeyê de tê teqdîmkirin. Teorîsyenên din vê îddiayê red dikin û îşaret bi wê yekê dikin ku ya muhîm ne tenê ev tişt e ku tê teqdîmkirin, lê di heman demê de ka ew çawa tê teqdîmkirin. == Cureyên tecrubeyê == Gelek cureyên tecrubeyan yên çeşîd bi çeşîd di lîteratura akademîk de tên minaqeşekirin. Bo nimûne, tecrubeyên îdrakî dinyaya derve bi wasiteya wan tesîran temsîl dikin ku ji aliyê hîsan ve tên qeydkirin û veguhastin. Li aliyê din, tecrubeya {{Girêdan|Hafizeya epîzodîk|en|Episodic memory|lt=hafizeya epîzodîk}} ji nû ve jiyîna hedîseyeke borî ye ku mirov berê tecrube kiriye. Di tecrubeya xeyalî de obje tên teqdîmkirin bêyî ku armanc bikin halê tiştan ê rastîn nîşan bidin. Tecrubeya fikirînê bi temsîlên zihnî û şixulandina malûmatan eleqedar dibe ku di nav wê de fikir an jî qezîye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=ORHAN |pêşnav=Gökhan |tarîx=2020 |sernav=Ferhenga Têgehên Felsefî, (ed. M. Nesîm Doru) |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1298457 |kovar=Mukaddime |cild=11 |hejmar=2 |rr=509-511 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260618063744/https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1298457 |roja-arşîvê=2026-06-18 |via=Dergipark }}</ref> (teklîf) tên nirxandin, hikûm li ser wan tê dayîn an jî bi hev ve tên girêdan. {{Girêdan|Zewq|en|Pleasure}} îşaret bi wê tecrubeyê dike ku hîseke xweş dide însên. Ew bi tecrubeya hîssî re ji nêz ve eleqedar e ku tê de unsirên teqdîrî, fizyolojîk û hereketî jî hene. {{Girêdan|Mod (hal)|en|Mood (psychology)|lt=Modên halî}} dişibin {{Girêdan|Hîs|en|Emotion|lt=hîsan}} feqat ferqeke wan a sereke ev e ku berevajî hîsan, xwedî objeyekî xas nîn in. {{Girêdan|Arzû|en|Desire|lt=Arzûyên}} bişiûr bi tecrubeya xwestina tiştekî re eleqedar in. Ew di tecrubeya failtiyê de roleke merkezî dilîzin ku di nav wê de niyet tên avakirin, riyên hereketê tên plankirin û qerar tên dayîn û tên tetbîqkirin. Tecrubeya xeyrî-adetî îşaretî wan tecrubeyên nadir dike ku ji tecrubeyên di halê şiyarbûnê yê adetî de bi awayekî eşkere cuda ne mîna {{Girêdan|Tecrubeyên dînî|en|Mystical or religious experience|lt=tecrubeyên dînî}}, {{Girêdan|Tecrubeya derveyî bedenê|en|Out-of-body experience|lt=tecrubeyên derveyî bedenê}} an jî {{Girêdan|Tecrubeya nêzîkî mirinê|en|Near-death experience|lt=tecrubeyên nêzîkî mirinê}}. == Tecrube di dîsîplînên cuda de == Tecrube di dîsîplînên curbicur de tê nîqaşkirin. {{Girêdan|Fenomenolojî|en|Phenomenology (philosophy)}} ilmê avahî û unsirên tecrubeyê ye. Ew metodên mîna {{Girêdan|Epoché|en|lt=epoché}} yan jî {{Girêdan|Varyasyona eydetîk|en|Eidetic reduction|lt=varyasyona eydetîk}} bi kar tîne. Tecrubeya hîssî di epîstemolojiyê de xwedî cihekî xas e. Minaqeşeyeke kevnar a muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû zanîn xwe dispêrin tecrubeya hîssî? [[Empîrîzm|Emprîsîst]] dibêjin erê, lê [[Rasyonalîzm|rasyonalîst]] îtîraz dikin. Ev mesele bi rola tecrubeyê ya di ilmî de ji nêz ve eleqedar e ku li wir dibêjin tecrube di neqeba teoriyên reqîb de wekî hakemekî bêteref kar dike. Di [[metafizîk]]ê de tecrube bi {{Girêdan|Meseleya zêhn û bedenê|en|Mind–body problem|lt=meseleya zêhn û bedenê}} û {{Girêdan|Meseleya şiûrê ya dijwar|en|Hard problem of consciousness|lt=meseleya şiûrê ya dijwar}} re eleqedar e ku her du jî hewl didin eleqeya neqeba [[Made (kîmya)|madde]] û tecrubeyê îzah bikin. Di [[Psîkolojî|psîkolojiyê]] de hin teorîsyen îddia dikin mirov hemû mefhûman ji tecrubeyê hîn dibe, lê hinekên din jî dibêjin hin mefhûm fitrî ne. == Çavkanî == {{Werger çavkanî|en|Experience|oldid=1341667349}} {{Çavkanî}} [[Kategorî:Empîrîzm]] eoh4fl1v5z86c3fv2c834y2ypkuaxi8 2062579 2062444 2026-06-18T11:12:12Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062579 wikitext text/x-wiki '''Tecrube''', '''ezmûn''' an jî '''serpêhatî''' bi giştî îşaretî hedîseyên [[Hişar|bişiûr]] dike; bîlxase îşaretî {{Girêdan|Îdrak|en|lt=îdrakkirinê|Perception}} an jî ew [[zanîn]]a pratîk û aşnabûna ku bi van {{Girêdan|Proses|en|lt=prosesan|Process}} pêk tê.<ref name="Borchert">{{Jêder-kitêb |sernav=Macmillan Encyclopedia of Philosophy, 2nd Edition |paşnav1=Borchert |pêşnav1=Donald |weşanger=Macmillan |tarîx=2006 |beş=Experience |url=https://philpapers.org/rec/BORMEO |ziman=en }}</ref> Li gorî maneya xwe ya herî berfireh tecrube hedîseyeke bişiûr e û failekî dihewîne ku tê de unsirên muxtelif jê re tên teqdîmkirin. Di vê maneyê de dîtina teyreke zer a li ser çeqekî; objeyên "[[teyr]]" û {{Girêdan|Çeq|en|lt="çeq"|Branch}}, eleqeya di navbeyna wan û sifetê "[[zer]]" teqdîmî failê dike.<ref name="Smith">{{Jêder-malper |url=https://plato.stanford.edu/entries/phenomenology/#WhatPhen |sernav=Phenomenology: 1. What is Phenomenology? |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |tarîx=2018 |roja-gihiştinê=20 îlon 2021 |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |paşnav1=Smith |pêşnav1=David Woodruff |ziman=en }}</ref><ref name="Gupta2012">{{Jêder-kovar |paşnav1=Gupta |pêşnav1=Anil |tarîx=2012 |sernav=An Account of Conscious Experience |url=https://philpapers.org/rec/GUPAAO |kovar=Analytic Philosophy |cild=53 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1111/j.2153-960X.2012.00545.x |gihiştina-urlyê=subscription |ziman=en }}</ref> Unsirên neheqîqî jî dikarin cih bigirin, ev yek di dema [[Halûsînasyon|halusînasyonan]] an jî [[xewn]]an de diqewime. Gava di maneyeke bêtir hidûdkirî de were famkirin, tenê şiûra hîssî wekî tecrube tê hesibandin. Di vê maneyê de tecrube piranî bi îdrakê re yek tê hesibandin û ji hedîseyên din ên bişiûr ên wekî [[Hizir|fikirîn]] an jî {{Girêdan|Xeyalkirin|en|lt=xeyalkirinê|Imagination}} tê cudakirin. Di maneyeke hinekî cuda de tecrube îşaretî hedîseyên bişiûr nake, lê bi wê zanîna pratîk û aşnabûnê dike ku ji wan hasil dibe.<ref name="Borchert" /><ref name="Masiello">{{Jêder-kitêb |paşnav1=Masiello |pêşnav1=R. J. |sernav=New Catholic Encyclopedia |url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/philosophy/philosophy-terms-and-concepts/experience |beş=Experience |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Enzyklopädie Philosophie und Wissenschaftstheorie |paşnav1=Mittelstraß |pêşnav1=Jürgen |weşanger=Metzler |tarîx=2005 |beş=Erfahrung |url=https://www.springer.com/de/book/9783476021083 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211020080039/https://www.springer.com/de/book/9783476021083 |roja-arşîvê=2021-10-20 |roja-gihiştinê=2021-10-01 |ziman=en }}</ref> Loma muhîm e ku temasa îdrakî ya rasterast bi [[Cîhan|dinyaya derve]] re çavkaniya zanînê be. Nexwe [[Rêwî|rêwiyekî]] bitecrube kesekî wisa ye ku heqîqeten gelek rê dîtine, ne kesekî ku tenê li ser {{Girêdan|Rêwîtî|en|Travel|lt=rêwîtiyê}} gelek kitêb xwendine. Ev hem bi aşnabûna dubare ya berê û hem jî bi van {{Girêdan|Qabîliyet|en|Ability|lt=qabîliyetan}} ve girêdayî ye ku ji wan têne hînkirin.<ref name="Sandkühler">{{Jêder-kitêb |paşnav1=Sandkühler |pêşnav1=Hans Jörg |sernav=Enzyklopädie Philosophie |tarîx=2010 |weşanger=Meiner |url=https://meiner.de/enzyklopadie-philosophie-14071.html |beş=Erfahrung |ziman=en }}</ref> == Minaqeşeyên li ser mahiyeta tecrubeyê == Gelek nîqaşên akademîk yên derheqê mahiyeta tecrubeyê de li ser famkirina tecrubeyê wekî hedîseyeke bişiûr fokûs dibin, an di maneya fireh de an jî di maneya mehdûd de. Yek ji meseleyên muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû tecrube {{Girêdan|Qestîbûn|en|Intentionality|lt=qestî}} ne, yanî gelo berê wan ber bi objeyên ji xwe cuda ve ne. Minaqeşeyeke din li ser wê pirsê disekine ku gelo tecrubeyên li der-{{Girêdan|Mefhûm|en|Concept|lt=mefhûmî}} hene yan na. Eger hebin, gelo di rastderxistina baweriyan de çi rolî dilîzin? Hin teorîsyen îddia dikin tecrube şefaf in, yanî ka tecrubeyek çawa tê hîskirin, tenê bi wan unsiran ve girêdayî ye ku di vê tecrubeyê de tê teqdîmkirin. Teorîsyenên din vê îddiayê red dikin û îşaret bi wê yekê dikin ku ya muhîm ne tenê ev tişt e ku tê teqdîmkirin, lê di heman demê de ka ew çawa tê teqdîmkirin. == Cureyên tecrubeyê == Gelek cureyên tecrubeyan yên çeşîd bi çeşîd di lîteratura akademîk de tên minaqeşekirin. Bo nimûne, tecrubeyên îdrakî dinyaya derve bi wasiteya wan tesîran temsîl dikin ku ji aliyê hîsan ve tên qeydkirin û veguhastin. Li aliyê din, tecrubeya {{Girêdan|Hafizeya epîzodîk|en|Episodic memory|lt=hafizeya epîzodîk}} ji nû ve jiyîna hedîseyeke borî ye ku mirov berê tecrube kiriye. Di tecrubeya xeyalî de obje tên teqdîmkirin bêyî ku armanc bikin halê tiştan ê rastîn nîşan bidin. Tecrubeya fikirînê bi temsîlên zihnî û şixulandina malûmatan eleqedar dibe ku di nav wê de fikir an jî qezîye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=ORHAN |pêşnav=Gökhan |tarîx=2020 |sernav=Ferhenga Têgehên Felsefî, (ed. M. Nesîm Doru) |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1298457 |kovar=Mukaddime |cild=11 |hejmar=2 |rr=509-511 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260618063744/https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1298457 |roja-arşîvê=2026-06-18 |via=Dergipark }}</ref> (teklîf) tên nirxandin, hikûm li ser wan tê dayîn an jî bi hev ve tên girêdan. {{Girêdan|Zewq|en|Pleasure}} îşaret bi wê tecrubeyê dike ku hîseke xweş dide însên. Ew bi tecrubeya hîssî re ji nêz ve eleqedar e ku tê de unsirên teqdîrî, fizyolojîk û hereketî jî hene. {{Girêdan|Mod (hal)|en|Mood (psychology)|lt=Modên halî}} dişibin {{Girêdan|Hîs|en|Emotion|lt=hîsan}} feqat ferqeke wan a sereke ev e ku berevajî hîsan, xwedî objeyekî xas nîn in. {{Girêdan|Arzû|en|Desire|lt=Arzûyên}} bişiûr bi tecrubeya xwestina tiştekî re eleqedar in. Ew di tecrubeya failtiyê de roleke merkezî dilîzin ku di nav wê de niyet tên avakirin, riyên hereketê tên plankirin û qerar tên dayîn û tên tetbîqkirin. Tecrubeya xeyrî-adetî îşaretî wan tecrubeyên nadir dike ku ji tecrubeyên di halê şiyarbûnê yê adetî de bi awayekî eşkere cuda ne mîna {{Girêdan|Tecrubeyên dînî|en|Mystical or religious experience|lt=tecrubeyên dînî}}, {{Girêdan|Tecrubeya derveyî bedenê|en|Out-of-body experience|lt=tecrubeyên derveyî bedenê}} an jî {{Girêdan|Tecrubeya nêzîkî mirinê|en|Near-death experience|lt=tecrubeyên nêzîkî mirinê}}. == Tecrube di dîsîplînên cuda de == Tecrube di dîsîplînên curbicur de tê nîqaşkirin. {{Girêdan|Fenomenolojî|en|Phenomenology (philosophy)}} ilmê avahî û unsirên tecrubeyê ye. Ew metodên mîna {{Girêdan|Epoché|en|lt=epoché}} yan jî {{Girêdan|Varyasyona eydetîk|en|Eidetic reduction|lt=varyasyona eydetîk}} bi kar tîne. Tecrubeya hîssî di epîstemolojiyê de xwedî cihekî xas e. Minaqeşeyeke kevnar a muhîm di vê qadê de ev e ku gelo hemû zanîn xwe dispêrin tecrubeya hîssî? [[Empîrîzm|Emprîsîst]] dibêjin erê, lê [[Rasyonalîzm|rasyonalîst]] îtîraz dikin. Ev mesele bi rola tecrubeyê ya di ilmî de ji nêz ve eleqedar e ku li wir dibêjin tecrube di neqeba teoriyên reqîb de wekî hakemekî bêteref kar dike. Di [[metafizîk]]ê de tecrube bi {{Girêdan|Meseleya zêhn û bedenê|en|Mind–body problem|lt=meseleya zêhn û bedenê}} û {{Girêdan|Meseleya şiûrê ya dijwar|en|Hard problem of consciousness|lt=meseleya şiûrê ya dijwar}} re eleqedar e ku her du jî hewl didin eleqeya neqeba [[Made (kîmya)|madde]] û tecrubeyê îzah bikin. Di [[Psîkolojî|psîkolojiyê]] de hin teorîsyen îddia dikin mirov hemû mefhûman ji tecrubeyê hîn dibe, lê hinekên din jî dibêjin hin mefhûm fitrî ne. == Çavkanî == {{Werger çavkanî|en|Experience|oldid=1341667349}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Empîrîzm]] bkwhchyjbpfubrbc7v2a2e16ltk9fqz 0 323065 2062301 2026-06-17T21:14:31Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Rêwî]] weke [[Rêwî (pirtûk)]] guhart 2062301 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Rêwî (pirtûk)]] cs6sjs7pnou8j5n0lxd6xc3alib45ry 2062303 2062301 2026-06-17T21:17:35Z Wikihez 39702 /* */ 2062303 wikitext text/x-wiki {{Cudakirin}} ''Rêwî''' ev kes e ku digere yan jî li gel şofêr rûdine û dikeve rê. * [[Rêwî (pirtûk)]], kitêba [[Azad Zal]] a 2010an 1frkxcupxkko1f8tl5r6d0qdovwhl3g 2062305 2062303 2026-06-17T21:17:47Z Wikihez 39702 /* */ 2062305 wikitext text/x-wiki {{Cudakirin}} '''Rêwî''' ev kes e ku digere yan jî li gel şofêr rûdine û dikeve rê. * [[Rêwî (pirtûk)]], kitêba [[Azad Zal]] a 2010an 6lq2amcodryk01pca83ij833ski2ofr 2062369 2062305 2026-06-17T23:30:58Z Wikihez 39702 2062369 wikitext text/x-wiki {{Cudakirin}} '''Rêwî''' ev kes e ku digere yan jî li gel şofêr rûdine û dikeve rê. * [[Rêwî (pirtûk)]], kitêba [[Azad Zal]] a 2010an * [[Passengers (film)]], fîlmekî amerîkî 43u8pk5mxvyu3yisz1vr76ka8wjvpxj 2062370 2062369 2026-06-17T23:31:12Z Wikihez 39702 2062370 wikitext text/x-wiki {{Cudakirin}} '''Rêwî''' ev kes e ku digere yan jî li gel şofêr rûdine û dikeve rê. * [[Rêwî (pirtûk)]], kitêba [[Azad Zal]] a 2010an * [[Passengers (film)]], fîlmê amerîkî 2cu01jgupdt2k9gijjdj6x35t91t5bq 1 323066 2062342 2026-06-17T22:07:01Z Guherto 41494 /* Guhertina navê meqalê */ beşeke nû 2062342 wikitext text/x-wiki == Guhertina navê meqalê == Ez dixwazim navê vê meqalê biguherim "Mealên Quranê ên kurdî", ji ber ko "Qurana kurdî" termeke xelet e. Quran tenê bi erebî ye, tenê tercime/meal bi zimanên dî ne. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 22:07, 17 hezîran 2026 (UTC) 37fmaq1qi29l05z636qhr9n1jqg33tc 2062347 2062342 2026-06-17T22:17:01Z Guherto 41494 Guhertoî/ê navê [[Gotûbêj:Qurana kurdî]] weke [[Gotûbêj:Mealên Quranê ên kurdî]] guhart 2062342 wikitext text/x-wiki == Guhertina navê meqalê == Ez dixwazim navê vê meqalê biguherim "Mealên Quranê ên kurdî", ji ber ko "Qurana kurdî" termeke xelet e. Quran tenê bi erebî ye, tenê tercime/meal bi zimanên dî ne. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 22:07, 17 hezîran 2026 (UTC) 37fmaq1qi29l05z636qhr9n1jqg33tc 2062351 2062347 2026-06-17T22:22:13Z MikaelF 935 /* Guhertina navê meqalê */ Bersiv 2062351 wikitext text/x-wiki == Guhertina navê meqalê == Ez dixwazim navê vê meqalê biguherim "Mealên Quranê ên kurdî", ji ber ko "Qurana kurdî" termeke xelet e. Quran tenê bi erebî ye, tenê tercime/meal bi zimanên dî ne. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 22:07, 17 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]], gelo "meal" çi ye? Bi rastî ez fem nakim. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:22, 17 hezîran 2026 (UTC) nphrfhhkbgzzu2fefol4834qpjjzhxo 2062355 2062351 2026-06-17T22:26:28Z Guherto 41494 /* Guhertina navê meqalê */ Bersiv 2062355 wikitext text/x-wiki == Guhertina navê meqalê == Ez dixwazim navê vê meqalê biguherim "Mealên Quranê ên kurdî", ji ber ko "Qurana kurdî" termeke xelet e. Quran tenê bi erebî ye, tenê tercime/meal bi zimanên dî ne. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 22:07, 17 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]], gelo "meal" çi ye? Bi rastî ez fem nakim. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:22, 17 hezîran 2026 (UTC) ::Merheba @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], meal di edebiyata îslamê de kelîma standard e ji bo tercimên Quranê. Du çeşîd hene. Meal û tefsîr. Meal tenê tercima ayetan e, tefsîr jî tercima ayetan li gel îzahkirinê ye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 22:26, 17 hezîran 2026 (UTC) fgk5qke8akdtwf2nio9vjul6vcb2fzm 2062364 2062355 2026-06-17T22:53:55Z MikaelF 935 /* Guhertina navê meqalê */ Bersiv 2062364 wikitext text/x-wiki == Guhertina navê meqalê == Ez dixwazim navê vê meqalê biguherim "Mealên Quranê ên kurdî", ji ber ko "Qurana kurdî" termeke xelet e. Quran tenê bi erebî ye, tenê tercime/meal bi zimanên dî ne. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 22:07, 17 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]], gelo "meal" çi ye? Bi rastî ez fem nakim. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:22, 17 hezîran 2026 (UTC) ::Merheba @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], meal di edebiyata îslamê de kelîma standard e ji bo tercimên Quranê. Du çeşîd hene. Meal û tefsîr. Meal tenê tercima ayetan e, tefsîr jî tercima ayetan li gel îzahkirinê ye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 22:26, 17 hezîran 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]], gelek spas. Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:53, 17 hezîran 2026 (UTC) 05jrxa5e93ylcgdar73yiwk3m9ahu2e 2062393 2062364 2026-06-18T03:53:12Z Balyozbot 42414 Bot: {{[[Şablon:Serê gotûbêjê|Serê gotûbêjê]]}} lê hat zêdekirin 2062393 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Guhertina navê meqalê == Ez dixwazim navê vê meqalê biguherim "Mealên Quranê ên kurdî", ji ber ko "Qurana kurdî" termeke xelet e. Quran tenê bi erebî ye, tenê tercime/meal bi zimanên dî ne. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 22:07, 17 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]], gelo "meal" çi ye? Bi rastî ez fem nakim. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:22, 17 hezîran 2026 (UTC) ::Merheba @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], meal di edebiyata îslamê de kelîma standard e ji bo tercimên Quranê. Du çeşîd hene. Meal û tefsîr. Meal tenê tercima ayetan e, tefsîr jî tercima ayetan li gel îzahkirinê ye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 22:26, 17 hezîran 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]], gelek spas. Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:53, 17 hezîran 2026 (UTC) bq07znx4t1e273p267ohsxgrc57rwdb 0 323067 2062346 2026-06-17T22:17:01Z Guherto 41494 Guhertoî/ê navê [[Qurana kurdî]] weke [[Mealên Quranê ên kurdî]] guhart 2062346 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Mealên Quranê ên kurdî]] hfib1ug157zn84jmupina9dmqz5mkcr 1 323068 2062348 2026-06-17T22:17:01Z Guherto 41494 Guhertoî/ê navê [[Gotûbêj:Qurana kurdî]] weke [[Gotûbêj:Mealên Quranê ên kurdî]] guhart 2062348 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Mealên Quranê ên kurdî]] eyx28cjq9xqh53l1apbee5gyhi3pbc7 0 323069 2062354 2026-06-17T22:24:43Z Guherto 41494 Guhertoî/ê navê [[Tefsîra Quranê (kitêb)]] weke [[Tefsîra Quranê (Kamiran Alî Bedirxan)]] guhart 2062354 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Tefsîra Quranê (Kamiran Alî Bedirxan)]] gbm0hnpc0ojso6wf798q3m12uvf08ow 0 323070 2062377 2026-06-17T23:36:34Z Wikihez 39702 [[ku:Tecrube]] - Beralîkirin ([[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/beralîbike.js|beralîbike.js]]) 2062377 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Tecrube]] 3lvs6zfaobuxecf7c1nqcsh7uttw0ff 0 323071 2062378 2026-06-17T23:37:04Z Wikihez 39702 [[ku:Tecrube]] - Beralîkirin ([[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/beralîbike.js|beralîbike.js]]) 2062378 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Tecrube]] 3lvs6zfaobuxecf7c1nqcsh7uttw0ff 14 323072 2062389 2026-06-18T02:52:23Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:Society of the Russian Empire]] hat çêkirin 2062389 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Împeratoriya Rûsî]] [[Kategorî:Dîroka civakî ya Rûsyayê]] 11eay9miezrhyvn0txkaqj3z359kc0r 2062396 2062389 2026-06-18T04:32:16Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2062396 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Dîroka civakî ya Rûsyayê]] [[Kategorî:Împeratoriya Rûsî]] 2et2fyy5j19wmms7oztcf8cze2oqz3i 1 323073 2062486 2026-06-18T08:29:36Z Wikihez 39702 Nirxandin (Destpêkî): +Kalika wîkîprojeyê ([[WP:RATER#2.7.1|Rater]]) 2062486 wikitext text/x-wiki {{Kalika wîkîprojeyê |sinif=Destpêkî |bingehîn=erê |1= }} o36n1vum775d0cedpozy0zghs4jka60 0 323074 2062487 2026-06-18T08:31:00Z Wikihez 39702 [[ku:Malper]] - Beralîkirin ([[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/beralîbike.js|beralîbike.js]]) 2062487 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Malper]] ekhlnn9dw7p0n9lur0lx8adrz08pb3d 14 323075 2062498 2026-06-18T08:52:39Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:1453 establishments in Europe]] hat çêkirin 2062498 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep 14 323076 2062561 2026-06-18T09:55:19Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:1453 establishments]] hat çêkirin 2062561 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep 14 323077 2062562 2026-06-18T09:55:23Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:1453 in Europe]] hat çêkirin 2062562 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep 0 323078 2062571 2026-06-18T10:48:13Z Biyolojiyabikurdi 31567 Min rûpelek nû çêkir. 2062571 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Potensiyela avê.png|thumb|399x399px|Di vê mînaka bi parzûna nîvdelînbar a di navbera du sîstemên avî de,  av wê ji qada potensiyala bilind ber bi qada potensiyela nizm a potensiyela avê ve biçe, heta ko hevsengî ava bibe. Tiwawe (Ψ_s), pesto (Ψ_p), û rakêş (Ψ_g) bandor li ser potensiyela tevahî ya avê ya herdu aliyên lûleyê (Ψ_tevahî ^{rast an çep}) dikin, loma cudahiya di navbera Ψ_tevahî ya her aliyek (ΔΨ) jî ji vana bandor digirin.]] '''Potensiyela avê''' (bi înglîzî: ''water potential''), pîvana enerjiya serbest a avê li gor yekîneya qebareya wê.‌<ref name="Plant physiology and development">Taiz, L. et al. (2015) Plant physiology and development. 6Th ed.Sunderland, Massachusetts, U.S.A ISBN 9780197614235</ref> Di riwekzaniyê de potansiyela avê, ji ber osmoz, rakêş, zexta mekanîkî û bandorên matrîksê, meyla veguhaztina avê ya ji deverek bo deverek din nîşan dide. Di warê bikaranîna hêza hîdrolî de, riwek endazyarên yeman in. Tenê bi karanîna qanunên bingehîn ên fîzîkê û manîpulekirina enerjiya potensiyelê, riwek dikarin avê bigihînin serê darek bi bilindiya 116 metreyê. Herwisa riwek dikarin ji enerjiya hîdrolî, bi têra xwe hêz berhem bikin ko kevir û zinaran parçe bikin, rêyan biqelişînin. Riwek ji bo van karan, potensiyela avê bi kar tînin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Fîzyolgên riwekan bi enerjiya sîstemên avî ve eleqedar nabin, lê pir bala xwe didin ser tevgera avê ya di navbera du sîsteman. Bi kurtasî, potensiyela avê, cudahiya enerjiya potensiyelê ya di navbera ava wê were lêkolînkirin û ava safî (di bin pestoya atmosferê û germahiya asayî ya hawirdorê de) ye. Her ko potensiyela gîrawe (bi înglîzî: ''solution'') ya derdora [[Xaneya riwekan|xaneya riwekê]] diguhere, av bi ozmozê dikeve nav xaneyê an jî xaneyê diterikîne.<ref name="Plant physiology and development"/>Heke du xaneyên riwekê li kêlaka hev bin û potensiyela avê di herdu xaneyan de ne yek be, di kîjan xaneyê de potensiyela avê zêde be, av ji wê xaneyê derbasî nav xaneya din dibe.‌<ref name=" plant biology ">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref> Potensiyela avê bi tîpa '''ψ''' (psi) ya yewnanî tê destnîşankirin û bi yekîneyên pestoyê (pesto corek enerjiye ye) ya bi navê megapaskal (MPa) tê ravekirin. <ref name="Plant physiology and development" />Potensiyela ava safî (Ψ_w^{ava safî}) ji bo hêsankirina pênaseyê, wekî nîrxek sifir tê pejirandin (her çiqas ava safî (bi înglîzî: ''pure water'') gelek enerjiya potansiyelê lixwe bigire jî ev enerjî tê paşguhkirin). Loma, nîrxên potensiyela avê ya ji bo ava nav [[reg]], [[qed]] û [[Pel|pelên]] riwekê bi '''Ψ_w''' ava safî  ve tê qiyaskirin û wisa tê ravekirin.<ref name="OpenStax, Biology" /> Hin hokar di gîraweyên riwekê de bandor li ser potensiyela avê dikin. Ev hokar: xestî (tîrî) ya tiwaweyê, pesto, hêza rakêşanê (erdkêşî) û hokarên bi navê bandorên matrîksê ne. Bi hevkêşeya li jêr, potensiyela avê hatiye dabeşkirin bo pêkhateyên wê<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> <big>'''Ψ_sîstem = Ψ_tevahî = Ψ_s + Ψ_p + Ψ_g + Ψ_m'''</big> Li vir tiwawe bi Ψ_s, pesto bi Ψ_p, rakêş bi Ψ_g, û potansiyelên matrîks jî bi Ψ_m hatine nîşandan. “Sîstem” dibe ko potensiyela ava axê (Ψ_ax), ava regê (Ψ_reg), ava qedê (Ψ_qed), ava pelê (Ψ_pel) an jî ava atmosferê (Ψ_atmosfer) be. Her ko yek an jî zêdetir pêkhateyên sîstemê diguhere, ev guhertin potensiyela avê ya tevahiya sîstemê zêde dikin an jî  kêm dikin. Gava guhertina pêkhateyê rû dide, ji bo dabînkirina hevsengiyê av dikeve nav tevgerê, av ji sîstem an jî pêkhateya bi potensiyela avê ya zêde, ber bi sîstem an jî pêkhateya bi potensîyela avê ya kêm ve cih diguherîne. Ev rewş  cudahîya di potensiyela avê ya du sîsteman (ΔΨ) dizivirîne bo sifirê (ΔΨ = 0). Loma ji bo av di riwekê de ji axê ber bi hewayê ve biçe (ev kiryar wekî hilmîn tê navkirin.), divê Ψ_ax > Ψ_reg > Ψ_qed > Ψ_pel > Ψ_atmosfer be. Tevgere avê ji ber ΔΨ ye, ne ko ji ber pêkhateyên yek bi yek e. Lê ji ber ko her ji yek pêkhateyek bandor li ser tevahiya Ψ_sîstem dike, bi manîpulasyona yek ji pêkhateyan (bi taybetî Ψ_s ), riwek dikare tevgera avê kontrol bike. == Potensiyela Tiwaweyê == [[Wêne:Solute Potential.svg|thumb|398x398px|Ev gîrawe bi parzûna nîvdelînbar dabeşê du beşan bûyê. Li aliyê rastê de xestiya tiwaweyê zêdeyê, potensiyala avê kêm e. Loma ava li aliyê çepê di nav parzûna nîvdelîmbar de derbasî aliyê rastê dibe heta ko li herdu aliyan de hevsengiya potensiyela avê çêbibe.]] Potensiyela tiwaweyê (bi înglîzî: ''solute potential'') herwisa wekî potensiyela ozmozî jî tê navkirin<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref>, bi '''Ψ_s''' tê destnîşankirin û, bi xestiya tiwaweyê re têkîldar e. Ev têkîldarî bi hevkêşeya '''van 't Hoff''' tê nîşankirin. '''<big>Ψ_s= – M''i''RT</big>''' Di vê hevkêşeyê de, '''M''' xestiya molar a tiwaweyê, '''''i'''''  hokara van 't Hoff , '''R''' sabîta gazê ya îdeal, û '''T''' jî germahîya bi pileya Kelvîn destnîşan dike.<ref name="OpenStax, Biology"/> Nîşana negatîve (-) destnîşan dike ko tiwaweyên di avê de heliyane, potensiyela avê kêm dikin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> Tiwawe bi xerckirina hin ji enerjiya potensiyelê ya nav avê, potensiyela avê kêm dikin (di encamê de  Ψ_w  ya negatîv çêdibe).<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref>Di xaneya riwekê de potensiyela tiwaweyê negatîv e, di ava safî de sifir e. Ji bo [[Sîtoplazma|sîtoplazmaya]] xaneyê, nîrxên asayî –0.5 heta –1.0 MPa ye.<ref name="OpenStax, Biology"/> Ji ber ko molekulên avê dikarin bi navbeynkariya bendên hîdrojenê bi molekulên tiwaweyê ve werin girêdan, tiwawe dikarin di avê de bihelin. Molekulên dijav ên wekî rûn (çewrî) ên ko bi molekulên avê ve nayên girêdan, tevlê avê nabin. Enerjiya di bendên hîdrojenî yên navbera molekulên tiwawe û avê ji ber ko bi bendan hatiye girêdan, êdî ji bo xebata sîstemê nayê bi kar anîn. Bi gotinek din, gava tiwawe li sîstemên avî tê zêdekirin, mîqdarê enerjiya potansiyel a heyî, kêm dibe.<ref name="McGraw-Hill" />Loma bi zêdebûna xestiya tiwaweyê, Ψ_s kêm dibe. Ji ber ko Ψ_s  yek ji çar hemanên Ψ_sîstem an jî Ψ_tevahî ye, kêmbûna Ψ_s wê bibe sedema kêmbûna Ψ_tevahî .Di nav sîtoplazmaya wan de, rêjeya tiwawe zêde ye, loma potensiyela avê ya nav xaneyên riwekê li gor ya ava safî hê zêdetir negatîv e. Ji ber vê cudahiya potensiyela avê, av ji axê bi kiryara ozmozê, wê derbasê  xaneyên regê riwekê  bibe. Loma hin caran potensiyela tiwaweyê, wekî potensiyela ozmozî tê navkirin. Xaneyên riwekan bi zêdekirin an jî dûrxistina molekulên tiwaweyê dikarin Ψ_s  yê (herwisa Ψ_tevahî ye ) bi rêya metabolî kontrol bikin. == Potensiyela Pestoyê == Potensiyela pestoyê ('''Ψ_p)''' (bi înglîzî: ''pressure potential''), herwisa wekî potensiyela turgorê jî tê zanîn, dibe ko pozîtîv an jî negatîv be.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Ji ber ko pesto îfadeya enerjiyê ye, pesto çiqas zêde be, di sîstemê de enerjiya potensîyel jî ewqas zêdeye. Ji ber vê yekê, Ψ_p ya pozîtîv (guvaştin) Ψ_tevahî zêde dike, û Ψ_p ya negatîv jî (girjî) Ψ_tevahî kêm dike. Pestoya pozîtîv di nav xaneyan de ji hêla dîwarê xaneyê ve tê girtin, û ev yek pestoya turgorê çêdike. Bi gelemperî potensiyela pestoyê bi qasî 0.6 heta 0.8 MPa ye, lê dibe ko di riwekên baş hatine avdanî de, pesto bigihêje heta 1.5 MPa-yê.<ref name="OpenStax, Biology" /> Ji ber kêmavîyê, çilmisîna pelan û pîştî avdana riwekê, bi xwe ve hatina pelan, mînak e ji bo bandora pestoya turgorê. Av ji pelan bi hilmînê tê windakirin (dema çilmisînê de potensiyela pestoyê nezî Ψ_p = 0 MPa-ye) û li dewsa wê, bi regan av tê girtin. Bi şiyana manîpulekirina Ψ_s yê, û bi kiryara ozmozê, riwek dikare Ψ_p yê manîpule bike. Heke di sîtoplazmaya xaneya riwekê de xestiya tiwaweyê zêde bibe, Ψ_s wê kêm bibe, Ψ_tevahî wê kêm bibe, ΔΨ ya navbera xane û [[Şane (biyolojî)|şaneyên]] hawirdorê wê kêm bibe, av bi rêya ozmozê wê bikeve nav xaneyê, û Ψ_p zêde bibe. Herwisa bi vekirin û girtina [[Stoma|stomayan]] Ψ_p bi awayekî nerasterast di bin kontrola riwekê de ye. Kunê stomayê rê dide hilma avê ji pelê derkeve. Bi vî awayî Ψ_p û Ψ_tevahî kêm dibe, û Ψ-ya di navbera ava pelê û bistîka pelê zêde dibe, loma av ji bistîkê ber bi pelê ve diherike.  == Potensiyela Rakêşê == Di riwekên bê bilindahî de potensiyela rakêşê ('''Ψ_g)''' (bi înglîzî: ''gravitational potential'') hertim negatîv an jî sifir e. Potensiyela rakêşê hertim  enerjiya potensiyel a sîstemê xerc dike an jî ji sîstemê dûr dixe. Hêza rakêşê (erdkêşê) ava nav riwekê ber bi jêrê, ber bi axê ve dikişîne, loma enerjiya potensiyel a tevahî (Ψ_tevahî) ya nav ava riwekê kêm dike. Riwek çiqas dirêj (bilind) be, stûna ava nav riwekê jî ewqas dirêj e û Ψ_g hê pirtir bandor dike. Di asta qebareya xaneyê de û di riwekên kin de bandora Ψ_g kêm e, loma mirov dikare paşguh bike. Lê di darên dirêj de, wekî mînak, dara sekoyayê de ji bo guhaztina avê bo pelên herî jorîn, ji ber rakêşa negatîv a –0.1 MPa m^-1 , bi 10MPa  ya ekstra rê li ber bandora rakêşê digire. Riwek nikarin Ψ_g manîpule bikin.<ref name="OpenStax, Biology"/> == Potensiyela Matriks   == Potensiyela matrîks ('''Ψ_m''') (bi înglîzî: ''matric potential'') hertim negatîv, an jî herî zêde sifir e. Di sîstema ziwa de, wekî mînak, di [[Tov|tovek]] ziwa de dibe ko bi qasî –2 MPa be. Di sîtema bi avê têrbûyî de potensiyela matriks sifir e. Bi matrîksê ve girêdana avê, hertim potensiyela enerjiya sîstemê xerc dike an jî dûr dixe. Ji ber ko Ψ_m  tevlê çêkirina bendên hîdrojenî di navbera av û pêkhateya din ên sîstema avî dibe, potensiyela matrîks dişibe potensiyela tiwaweyê. Lêbelê, di potensiyela tiwaweyê de, pêkhateyên din avxwaz in û di avê de dihelin, di Ψ_m de pêkhateyên din molekulên dîwarê xaneya riwekê ne, avxwaz in, lê di avê de nahelin. Hemû xaneyên riwekan, dîwarê xaneyê yê ji selulozê lixwe digirin. Selûloza dîwarê xaneyê avxwaz e, ji bo zeliqîna (girêdan) avê matrîks ava dike. Navê potensiyela matrîksê ji vir tê.<ref name="OpenStax, Biology"/>Di demsalên xişkayî de, di şaneyên tovan de an jî di axa ziwa de, Ψ_m pir  mezin e (negatîv). Lê gava ax tê avdan an jî tov avê werdigire, Ψ_m bi lez ber bi sifirê diçe. Riwek nikarin Ψ_m yê manipule bikin. Di reg, qed û pelên baş hatine avdanî de  bandora Ψ_m tê paşguhkirin. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Riwek]] nc694fzklh0pla12ffp60aebydvl25h 2062573 2062571 2026-06-18T10:52:58Z Biyolojiyabikurdi 31567 2062573 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Potensiyela avê.png|thumb|399x399px|Di vê mînaka bi parzûna nîvdelînbar a di navbera du sîstemên avî de,  av wê ji qada potensiyala bilind ber bi qada potensiyela nizm a potensiyela avê ve biçe, heta ko hevsengî ava bibe. Tiwawe (Ψ_s), pesto (Ψ_p), û rakêş (Ψ_g) bandor li ser potensiyela tevahî ya avê ya herdu aliyên lûleyê (Ψ_tevahî ^{rast an çep}) dikin, loma cudahiya di navbera Ψ_tevahî ya her aliyek (ΔΨ) jî ji vana bandor digirin.]] '''Potensiyela avê''' (bi înglîzî: ''water potential''), pîvana enerjiya serbest a avê li gor yekîneya qebareya wê.‌<ref name="Plant physiology and development">Taiz, L. et al. (2015) Plant physiology and development. 6Th ed.Sunderland, Massachusetts, U.S.A ISBN 9780197614235</ref> Di riwekzaniyê de potansiyela avê, ji ber osmoz, rakêş, zexta mekanîkî û bandorên matrîksê, meyla veguhaztina avê ya ji deverek bo deverek din nîşan dide. Di warê bikaranîna hêza hîdrolî de, riwek endazyarên yeman in. Tenê bi karanîna qanunên bingehîn ên fîzîkê û manîpulekirina enerjiya potensiyelê, riwek dikarin avê bigihînin serê darek bi bilindiya 116 metreyê. Herwisa riwek dikarin ji enerjiya hîdrolî, bi têra xwe hêz berhem bikin ko kevir û zinaran parçe bikin, rêyan biqelişînin. Riwek ji bo van karan, potensiyela avê bi kar tînin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Fîzyolgên riwekan bi enerjiya sîstemên avî ve eleqedar nabin, lê pir bala xwe didin ser tevgera avê ya di navbera du sîsteman. Bi kurtasî, potensiyela avê, cudahiya enerjiya potensiyelê ya di navbera ava wê were lêkolînkirin û ava safî (di bin pestoya atmosferê û germahiya asayî ya hawirdorê de) ye. Her ko potensiyela gîrawe (bi înglîzî: ''solution'') ya derdora [[Xaneya riwekan|xaneya riwekê]] diguhere, av bi ozmozê dikeve nav xaneyê an jî xaneyê diterikîne.<ref name="Plant physiology and development"/>Heke du xaneyên riwekê li kêlaka hev bin û potensiyela avê di herdu xaneyan de ne yek be, di kîjan xaneyê de potensiyela avê zêde be, av ji wê xaneyê derbasî nav xaneya din dibe.‌<ref name=" plant biology ">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref> Potensiyela avê bi tîpa '''ψ''' (psi) ya yewnanî tê destnîşankirin û bi yekîneyên pestoyê (pesto corek enerjiye ye) ya bi navê megapaskal (MPa) tê ravekirin.<ref name="Plant physiology and development" />Potensiyela ava safî (Ψ_w^{ava safî}) ji bo hêsankirina pênaseyê, wekî nîrxek sifir tê pejirandin (her çiqas ava safî (bi înglîzî: ''pure water'') gelek enerjiya potansiyelê lixwe bigire jî ev enerjî tê paşguhkirin). Loma, nîrxên potensiyela avê ya ji bo ava nav [[reg]], [[qed]] û [[Pel|pelên]] riwekê bi '''Ψ_w''' ava safî  ve tê qiyaskirin û wisa tê ravekirin.<ref name="OpenStax, Biology" /> Hin hokar di gîraweyên riwekê de bandor li ser potensiyela avê dikin. Ev hokar: xestî (tîrî) ya tiwaweyê, pesto, hêza rakêşanê (erdkêşî) û hokarên bi navê bandorên matrîksê ne. Bi hevkêşeya li jêr, potensiyela avê hatiye dabeşkirin bo pêkhateyên wê<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> <big>'''Ψ_sîstem = Ψ_tevahî = Ψ_s + Ψ_p + Ψ_g + Ψ_m'''</big> Li vir tiwawe bi Ψ_s, pesto bi Ψ_p, rakêş bi Ψ_g, û potansiyelên matrîks jî bi Ψ_m hatine nîşandan. “Sîstem” dibe ko potensiyela ava axê (Ψ_ax), ava regê (Ψ_reg), ava qedê (Ψ_qed), ava pelê (Ψ_pel) an jî ava atmosferê (Ψ_atmosfer) be. Her ko yek an jî zêdetir pêkhateyên sîstemê diguhere, ev guhertin potensiyela avê ya tevahiya sîstemê zêde dikin an jî  kêm dikin. Gava guhertina pêkhateyê rû dide, ji bo dabînkirina hevsengiyê av dikeve nav tevgerê, av ji sîstem an jî pêkhateya bi potensiyela avê ya zêde, ber bi sîstem an jî pêkhateya bi potensîyela avê ya kêm ve cih diguherîne. Ev rewş  cudahîya di potensiyela avê ya du sîsteman (ΔΨ) dizivirîne bo sifirê (ΔΨ = 0). Loma ji bo av di riwekê de ji axê ber bi hewayê ve biçe (ev kiryar wekî hilmîn tê navkirin.), divê Ψ_ax > Ψ_reg > Ψ_qed > Ψ_pel > Ψ_atmosfer be. Tevgere avê ji ber ΔΨ ye, ne ko ji ber pêkhateyên yek bi yek e. Lê ji ber ko her ji yek pêkhateyek bandor li ser tevahiya Ψ_sîstem dike, bi manîpulasyona yek ji pêkhateyan (bi taybetî Ψ_s ), riwek dikare tevgera avê kontrol bike. == Potensiyela Tiwaweyê == [[Wêne:Solute Potential.svg|thumb|398x398px|Ev gîrawe bi parzûna nîvdelînbar dabeşê du beşan bûyê. Li aliyê rastê de xestiya tiwaweyê zêdeyê, potensiyala avê kêm e. Loma ava li aliyê çepê di nav parzûna nîvdelîmbar de derbasî aliyê rastê dibe heta ko li herdu aliyan de hevsengiya potensiyela avê çêbibe.]] Potensiyela tiwaweyê (bi înglîzî: ''solute potential'') herwisa wekî potensiyela ozmozî jî tê navkirin<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref>, bi '''Ψ_s''' tê destnîşankirin û, bi xestiya tiwaweyê re têkîldar e. Ev têkîldarî bi hevkêşeya '''van 't Hoff''' tê nîşankirin. '''<big>Ψ_s= – M''i''RT</big>''' Di vê hevkêşeyê de, '''M''' xestiya molar a tiwaweyê, '''''i'''''  hokara van 't Hoff , '''R''' sabîta gazê ya îdeal, û '''T''' jî germahîya bi pileya Kelvîn destnîşan dike.<ref name="OpenStax, Biology"/> Nîşana negatîve (-) destnîşan dike ko tiwaweyên di avê de heliyane, potensiyela avê kêm dikin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> Tiwawe bi xerckirina hin ji enerjiya potensiyelê ya nav avê, potensiyela avê kêm dikin (di encamê de  Ψ_w  ya negatîv çêdibe).<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref>Di xaneya riwekê de potensiyela tiwaweyê negatîv e, di ava safî de sifir e. Ji bo [[Sîtoplazma|sîtoplazmaya]] xaneyê, nîrxên asayî –0.5 heta –1.0 MPa ye.<ref name="OpenStax, Biology"/> Ji ber ko molekulên avê dikarin bi navbeynkariya bendên hîdrojenê bi molekulên tiwaweyê ve werin girêdan, tiwawe dikarin di avê de bihelin. Molekulên dijav ên wekî rûn (çewrî) ên ko bi molekulên avê ve nayên girêdan, tevlê avê nabin. Enerjiya di bendên hîdrojenî yên navbera molekulên tiwawe û avê ji ber ko bi bendan hatiye girêdan, êdî ji bo xebata sîstemê nayê bi kar anîn. Bi gotinek din, gava tiwawe li sîstemên avî tê zêdekirin, mîqdarê enerjiya potansiyel a heyî, kêm dibe.<ref name="McGraw-Hill" />Loma bi zêdebûna xestiya tiwaweyê, Ψ_s kêm dibe. Ji ber ko Ψ_s  yek ji çar hemanên Ψ_sîstem an jî Ψ_tevahî ye, kêmbûna Ψ_s wê bibe sedema kêmbûna Ψ_tevahî .Di nav sîtoplazmaya wan de, rêjeya tiwawe zêde ye, loma potensiyela avê ya nav xaneyên riwekê li gor ya ava safî hê zêdetir negatîv e. Ji ber vê cudahiya potensiyela avê, av ji axê bi kiryara ozmozê, wê derbasê  xaneyên regê riwekê  bibe. Loma hin caran potensiyela tiwaweyê, wekî potensiyela ozmozî tê navkirin. Xaneyên riwekan bi zêdekirin an jî dûrxistina molekulên tiwaweyê dikarin Ψ_s  yê (herwisa Ψ_tevahî ye ) bi rêya metabolî kontrol bikin. == Potensiyela Pestoyê == Potensiyela pestoyê ('''Ψ_p)''' (bi înglîzî: ''pressure potential''), herwisa wekî potensiyela turgorê jî tê zanîn, dibe ko pozîtîv an jî negatîv be.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Ji ber ko pesto îfadeya enerjiyê ye, pesto çiqas zêde be, di sîstemê de enerjiya potensîyel jî ewqas zêdeye. Ji ber vê yekê, Ψ_p ya pozîtîv (guvaştin) Ψ_tevahî zêde dike, û Ψ_p ya negatîv jî (girjî) Ψ_tevahî kêm dike. Pestoya pozîtîv di nav xaneyan de ji hêla dîwarê xaneyê ve tê girtin, û ev yek pestoya turgorê çêdike. Bi gelemperî potensiyela pestoyê bi qasî 0.6 heta 0.8 MPa ye, lê dibe ko di riwekên baş hatine avdanî de, pesto bigihêje heta 1.5 MPa-yê.<ref name="OpenStax, Biology" /> Ji ber kêmavîyê, çilmisîna pelan û pîştî avdana riwekê, bi xwe ve hatina pelan, mînak e ji bo bandora pestoya turgorê. Av ji pelan bi hilmînê tê windakirin (dema çilmisînê de potensiyela pestoyê nezî Ψ_p = 0 MPa-ye) û li dewsa wê, bi regan av tê girtin. Bi şiyana manîpulekirina Ψ_s yê, û bi kiryara ozmozê, riwek dikare Ψ_p yê manîpule bike. Heke di sîtoplazmaya xaneya riwekê de xestiya tiwaweyê zêde bibe, Ψ_s wê kêm bibe, Ψ_tevahî wê kêm bibe, ΔΨ ya navbera xane û [[Şane (biyolojî)|şaneyên]] hawirdorê wê kêm bibe, av bi rêya ozmozê wê bikeve nav xaneyê, û Ψ_p zêde bibe. Herwisa bi vekirin û girtina [[Stoma|stomayan]] Ψ_p bi awayekî nerasterast di bin kontrola riwekê de ye. Kunê stomayê rê dide hilma avê ji pelê derkeve. Bi vî awayî Ψ_p û Ψ_tevahî kêm dibe, û Ψ-ya di navbera ava pelê û bistîka pelê zêde dibe, loma av ji bistîkê ber bi pelê ve diherike.  == Potensiyela Rakêşê == Di riwekên bê bilindahî de potensiyela rakêşê ('''Ψ_g)''' (bi înglîzî: ''gravitational potential'') hertim negatîv an jî sifir e. Potensiyela rakêşê hertim  enerjiya potensiyel a sîstemê xerc dike an jî ji sîstemê dûr dixe. Hêza rakêşê (erdkêşê) ava nav riwekê ber bi jêrê, ber bi axê ve dikişîne, loma enerjiya potensiyel a tevahî (Ψ_tevahî) ya nav ava riwekê kêm dike. Riwek çiqas dirêj (bilind) be, stûna ava nav riwekê jî ewqas dirêj e û Ψ_g hê pirtir bandor dike. Di asta qebareya xaneyê de û di riwekên kin de bandora Ψ_g kêm e, loma mirov dikare paşguh bike. Lê di darên dirêj de, wekî mînak, dara sekoyayê de ji bo guhaztina avê bo pelên herî jorîn, ji ber rakêşa negatîv a –0.1 MPa m^-1 , bi 10MPa  ya ekstra rê li ber bandora rakêşê digire. Riwek nikarin Ψ_g manîpule bikin.<ref name="OpenStax, Biology"/> == Potensiyela Matriks   == Potensiyela matrîks ('''Ψ_m''') (bi înglîzî: ''matric potential'') hertim negatîv, an jî herî zêde sifir e. Di sîstema ziwa de, wekî mînak, di [[Tov|tovek]] ziwa de dibe ko bi qasî –2 MPa be. Di sîtema bi avê têrbûyî de potensiyela matriks sifir e. Bi matrîksê ve girêdana avê, hertim potensiyela enerjiya sîstemê xerc dike an jî dûr dixe. Ji ber ko Ψ_m  tevlê çêkirina bendên hîdrojenî di navbera av û pêkhateya din ên sîstema avî dibe, potensiyela matrîks dişibe potensiyela tiwaweyê. Lêbelê, di potensiyela tiwaweyê de, pêkhateyên din avxwaz in û di avê de dihelin, di Ψ_m de pêkhateyên din molekulên dîwarê xaneya riwekê ne, avxwaz in, lê di avê de nahelin. Hemû xaneyên riwekan, dîwarê xaneyê yê ji selulozê lixwe digirin. Selûloza dîwarê xaneyê avxwaz e, ji bo zeliqîna (girêdan) avê matrîks ava dike. Navê potensiyela matrîksê ji vir tê.<ref name="OpenStax, Biology"/>Di demsalên xişkayî de, di şaneyên tovan de an jî di axa ziwa de, Ψ_m pir  mezin e (negatîv). Lê gava ax tê avdan an jî tov avê werdigire, Ψ_m bi lez ber bi sifirê diçe. Riwek nikarin Ψ_m yê manipule bikin. Di reg, qed û pelên baş hatine avdanî de  bandora Ψ_m tê paşguhkirin. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Riwek]] ozfq08i8c3jrt1w73flci9lxzw8mtyc 2062574 2062573 2026-06-18T10:55:57Z Biyolojiyabikurdi 31567 2062574 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Potensiyela avê.png|thumb|399x399px|Di vê mînaka bi parzûna nîvdelînbar a di navbera du sîstemên avî de,  av wê ji qada potensiyala bilind ber bi qada potensiyela nizm a potensiyela avê ve biçe, heta ko hevsengî ava bibe. Tiwawe (Ψ_s), pesto (Ψ_p), û rakêş (Ψ_g) bandor li ser potensiyela tevahî ya avê ya herdu aliyên lûleyê (Ψ_tevahî ^{rast an çep}) dikin, loma cudahiya di navbera Ψ_tevahî ya her aliyek (ΔΨ) jî ji vana bandor digirin.]] '''Potensiyela avê''' (bi înglîzî: ''water potential''), pîvana enerjiya serbest a avê li gor yekîneya qebareya wê.‌<ref name="Plant physiology and development">Taiz, L. et al. (2015) Plant physiology and development. 6Th ed.Sunderland, Massachusetts, U.S.A ISBN 9780197614235</ref> Di riwekzaniyê de potansiyela avê, ji ber osmoz, rakêş, zexta mekanîkî û bandorên matrîksê, meyla veguhaztina avê ya ji deverek bo deverek din nîşan dide. Di warê bikaranîna hêza hîdrolî de, riwek endazyarên yeman in. Tenê bi karanîna qanunên bingehîn ên fîzîkê û manîpulekirina enerjiya potensiyelê, riwek dikarin avê bigihînin serê darek bi bilindiya 116 metreyê. Herwisa riwek dikarin ji enerjiya hîdrolî, bi têra xwe hêz berhem bikin ko kevir û zinaran parçe bikin, rêyan biqelişînin. Riwek ji bo van karan, potensiyela avê bi kar tînin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Fîzyolgên riwekan bi enerjiya sîstemên avî ve eleqedar nabin, lê pir bala xwe didin ser tevgera avê ya di navbera du sîsteman. Bi kurtasî, potensiyela avê, cudahiya enerjiya potensiyelê ya di navbera ava wê were lêkolînkirin û ava safî (di bin pestoya atmosferê û germahiya asayî ya hawirdorê de) ye. Her ko potensiyela gîrawe (bi înglîzî: ''solution'') ya derdora [[Xaneya riwekan|xaneya riwekê]] diguhere, av bi ozmozê dikeve nav xaneyê an jî xaneyê diterikîne.<ref name="Plant physiology and development"/>Heke du xaneyên riwekê li kêlaka hev bin û potensiyela avê di herdu xaneyan de ne yek be, di kîjan xaneyê de potensiyela avê zêde be, av ji wê xaneyê derbasî nav xaneya din dibe.‌<ref name=" plant biology ">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref> Potensiyela avê bi tîpa '''ψ''' (psi) ya yewnanî tê destnîşankirin û bi yekîneyên pestoyê (pesto corek enerjiye ye) ya bi navê megapaskal (MPa) tê ravekirin.<ref name="Plant physiology and development" />Potensiyela ava safî (Ψ_w^{ava safî}) ji bo hêsankirina pênaseyê, wekî nîrxek sifir tê pejirandin (her çiqas ava safî (bi înglîzî: ''pure water'') gelek enerjiya potansiyelê lixwe bigire jî ev enerjî tê paşguhkirin). Loma, nîrxên potensiyela avê ya ji bo ava nav [[reg]], [[qed]] û [[Pel|pelên]] riwekê bi '''Ψ_w''' ava safî  ve tê qiyaskirin û wisa tê ravekirin.<ref name="OpenStax, Biology" /> Hin hokar di gîraweyên riwekê de bandor li ser potensiyela avê dikin. Ev hokar: xestî (tîrî) ya tiwaweyê, pesto, hêza rakêşanê (erdkêşî) û hokarên bi navê bandorên matrîksê ne. Bi hevkêşeya li jêr, potensiyela avê hatiye dabeşkirin bo pêkhateyên wê<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> <big>'''Ψ_sîstem = Ψ_tevahî = Ψ_s + Ψ_p + Ψ_g + Ψ_m'''</big> Li vir tiwawe bi Ψ_s, pesto bi Ψ_p, rakêş bi Ψ_g, û potansiyelên matrîks jî bi Ψ_m hatine nîşandan. “Sîstem” dibe ko potensiyela ava axê (Ψ_ax), ava regê (Ψ_reg), ava qedê (Ψ_qed), ava pelê (Ψ_pel) an jî ava atmosferê (Ψ_atmosfer) be. Her ko yek an jî zêdetir pêkhateyên sîstemê diguhere, ev guhertin potensiyela avê ya tevahiya sîstemê zêde dikin an jî kêm dikin. Gava guhertina pêkhateyê rû dide, ji bo dabînkirina hevsengiyê av dikeve nav tevgerê, av ji sîstem an jî pêkhateya bi potensiyela avê ya zêde, ber bi sîstem an jî pêkhateya bi potensiyela avê ya kêm ve cih diguherîne. Ev rewş  cudahiya di potensiyela avê ya du sîsteman (ΔΨ) dizivirîne bo sifirê (ΔΨ = 0). Loma ji bo av di riwekê de ji axê ber bi hewayê ve biçe (ev kiryar wekî hilmîn tê navkirin.), divê Ψ_ax > Ψ_reg > Ψ_qed > Ψ_pel > Ψ_atmosfer be. Tevgere avê ji ber ΔΨ ye, ne ko ji ber pêkhateyên yek bi yek e. Lê ji ber ko her ji yek pêkhateyek bandor li ser tevahiya Ψ_sîstem dike, bi manîpulasyona yek ji pêkhateyan (bi taybetî Ψ_s ), riwek dikare tevgera avê kontrol bike. == Potensiyela Tiwaweyê == [[Wêne:Solute Potential.svg|thumb|398x398px|Ev gîrawe bi parzûna nîvdelînbar dabeşê du beşan bûyê. Li aliyê rastê de xestiya tiwaweyê zêdeyê, potensiyala avê kêm e. Loma ava li aliyê çepê di nav parzûna nîvdelîmbar de derbasî aliyê rastê dibe heta ko li herdu aliyan de hevsengiya potensiyela avê çêbibe.]] Potensiyela tiwaweyê (bi înglîzî: ''solute potential'') herwisa wekî potensiyela ozmozî jî tê navkirin<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref>, bi '''Ψ_s''' tê destnîşankirin û, bi xestiya tiwaweyê re têkîldar e. Ev têkîldarî bi hevkêşeya '''van 't Hoff''' tê nîşankirin. '''<big>Ψ_s= – M''i''RT</big>''' Di vê hevkêşeyê de, '''M''' xestiya molar a tiwaweyê, '''''i'''''  hokara van 't Hoff , '''R''' sabîta gazê ya îdeal, û '''T''' jî germahîya bi pileya Kelvîn destnîşan dike.<ref name="OpenStax, Biology"/> Nîşana negatîve (-) destnîşan dike ko tiwaweyên di avê de heliyane, potensiyela avê kêm dikin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> Tiwawe bi xerckirina hin ji enerjiya potensiyelê ya nav avê, potensiyela avê kêm dikin (di encamê de  Ψ_w  ya negatîv çêdibe).<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref>Di xaneya riwekê de potensiyela tiwaweyê negatîv e, di ava safî de sifir e. Ji bo [[Sîtoplazma|sîtoplazmaya]] xaneyê, nîrxên asayî –0.5 heta –1.0 MPa ye.<ref name="OpenStax, Biology"/> Ji ber ko molekulên avê dikarin bi navbeynkariya bendên hîdrojenê bi molekulên tiwaweyê ve werin girêdan, tiwawe dikarin di avê de bihelin. Molekulên dijav ên wekî rûn (çewrî) ên ko bi molekulên avê ve nayên girêdan, tevlê avê nabin. Enerjiya di bendên hîdrojenî yên navbera molekulên tiwawe û avê ji ber ko bi bendan hatiye girêdan, êdî ji bo xebata sîstemê nayê bi kar anîn. Bi gotinek din, gava tiwawe li sîstemên avî tê zêdekirin, mîqdarê enerjiya potansiyel a heyî, kêm dibe.<ref name="McGraw-Hill" />Loma bi zêdebûna xestiya tiwaweyê, Ψ_s kêm dibe. Ji ber ko Ψ_s  yek ji çar hemanên Ψ_sîstem an jî Ψ_tevahî ye, kêmbûna Ψ_s wê bibe sedema kêmbûna Ψ_tevahî .Di nav sîtoplazmaya wan de, rêjeya tiwawe zêde ye, loma potensiyela avê ya nav xaneyên riwekê li gor ya ava safî hê zêdetir negatîv e. Ji ber vê cudahiya potensiyela avê, av ji axê bi kiryara ozmozê, wê derbasê  xaneyên regê riwekê  bibe. Loma hin caran potensiyela tiwaweyê, wekî potensiyela ozmozî tê navkirin. Xaneyên riwekan bi zêdekirin an jî dûrxistina molekulên tiwaweyê dikarin Ψ_s  yê (herwisa Ψ_tevahî ye ) bi rêya metabolî kontrol bikin. == Potensiyela Pestoyê == Potensiyela pestoyê ('''Ψ_p)''' (bi înglîzî: ''pressure potential''), herwisa wekî potensiyela turgorê jî tê zanîn, dibe ko pozîtîv an jî negatîv be.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Ji ber ko pesto îfadeya enerjiyê ye, pesto çiqas zêde be, di sîstemê de enerjiya potensîyel jî ewqas zêdeye. Ji ber vê yekê, Ψ_p ya pozîtîv (guvaştin) Ψ_tevahî zêde dike, û Ψ_p ya negatîv jî (girjî) Ψ_tevahî kêm dike. Pestoya pozîtîv di nav xaneyan de ji hêla dîwarê xaneyê ve tê girtin, û ev yek pestoya turgorê çêdike. Bi gelemperî potensiyela pestoyê bi qasî 0.6 heta 0.8 MPa ye, lê dibe ko di riwekên baş hatine avdanî de, pesto bigihêje heta 1.5 MPa-yê.<ref name="OpenStax, Biology" /> Ji ber kêmavîyê, çilmisîna pelan û pîştî avdana riwekê, bi xwe ve hatina pelan, mînak e ji bo bandora pestoya turgorê. Av ji pelan bi hilmînê tê windakirin (dema çilmisînê de potensiyela pestoyê nezî Ψ_p = 0 MPa-ye) û li dewsa wê, bi regan av tê girtin. Bi şiyana manîpulekirina Ψ_s yê, û bi kiryara ozmozê, riwek dikare Ψ_p yê manîpule bike. Heke di sîtoplazmaya xaneya riwekê de xestiya tiwaweyê zêde bibe, Ψ_s wê kêm bibe, Ψ_tevahî wê kêm bibe, ΔΨ ya navbera xane û [[Şane (biyolojî)|şaneyên]] hawirdorê wê kêm bibe, av bi rêya ozmozê wê bikeve nav xaneyê, û Ψ_p zêde bibe. Herwisa bi vekirin û girtina [[Stoma|stomayan]] Ψ_p bi awayekî nerasterast di bin kontrola riwekê de ye. Kunê stomayê rê dide hilma avê ji pelê derkeve. Bi vî awayî Ψ_p û Ψ_tevahî kêm dibe, û Ψ-ya di navbera ava pelê û bistîka pelê zêde dibe, loma av ji bistîkê ber bi pelê ve diherike.  == Potensiyela Rakêşê == Di riwekên bê bilindahî de potensiyela rakêşê ('''Ψ_g)''' (bi înglîzî: ''gravitational potential'') hertim negatîv an jî sifir e. Potensiyela rakêşê hertim  enerjiya potensiyel a sîstemê xerc dike an jî ji sîstemê dûr dixe. Hêza rakêşê (erdkêşê) ava nav riwekê ber bi jêrê, ber bi axê ve dikişîne, loma enerjiya potensiyel a tevahî (Ψ_tevahî) ya nav ava riwekê kêm dike. Riwek çiqas dirêj (bilind) be, stûna ava nav riwekê jî ewqas dirêj e û Ψ_g hê pirtir bandor dike. Di asta qebareya xaneyê de û di riwekên kin de bandora Ψ_g kêm e, loma mirov dikare paşguh bike. Lê di darên dirêj de, wekî mînak, dara sekoyayê de ji bo guhaztina avê bo pelên herî jorîn, ji ber rakêşa negatîv a –0.1 MPa m^-1 , bi 10MPa  ya ekstra rê li ber bandora rakêşê digire. Riwek nikarin Ψ_g manîpule bikin.<ref name="OpenStax, Biology"/> == Potensiyela Matriks   == Potensiyela matrîks ('''Ψ_m''') (bi înglîzî: ''matric potential'') hertim negatîv, an jî herî zêde sifir e. Di sîstema ziwa de, wekî mînak, di [[Tov|tovek]] ziwa de dibe ko bi qasî –2 MPa be. Di sîtema bi avê têrbûyî de potensiyela matriks sifir e. Bi matrîksê ve girêdana avê, hertim potensiyela enerjiya sîstemê xerc dike an jî dûr dixe. Ji ber ko Ψ_m  tevlê çêkirina bendên hîdrojenî di navbera av û pêkhateya din ên sîstema avî dibe, potensiyela matrîks dişibe potensiyela tiwaweyê. Lêbelê, di potensiyela tiwaweyê de, pêkhateyên din avxwaz in û di avê de dihelin, di Ψ_m de pêkhateyên din molekulên dîwarê xaneya riwekê ne, avxwaz in, lê di avê de nahelin. Hemû xaneyên riwekan, dîwarê xaneyê yê ji selulozê lixwe digirin. Selûloza dîwarê xaneyê avxwaz e, ji bo zeliqîna (girêdan) avê matrîks ava dike. Navê potensiyela matrîksê ji vir tê.<ref name="OpenStax, Biology"/>Di demsalên xişkayî de, di şaneyên tovan de an jî di axa ziwa de, Ψ_m pir  mezin e (negatîv). Lê gava ax tê avdan an jî tov avê werdigire, Ψ_m bi lez ber bi sifirê diçe. Riwek nikarin Ψ_m yê manipule bikin. Di reg, qed û pelên baş hatine avdanî de  bandora Ψ_m tê paşguhkirin. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Riwek]] 7bgz5x1rhmrti16imrpgeqv9b8pj273 2062575 2062574 2026-06-18T11:00:59Z Biyolojiyabikurdi 31567 2062575 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Potensiyela avê.png|thumb|399x399px|Di vê mînaka bi parzûna nîvdelînbar a di navbera du sîstemên avî de,  av wê ji qada potensiyala bilind ber bi qada potensiyela nizm a potensiyela avê ve biçe, heta ko hevsengî ava bibe. Tiwawe (Ψ_s), pesto (Ψ_p), û rakêş (Ψ_g) bandor li ser potensiyela tevahî ya avê ya herdu aliyên lûleyê (Ψ_tevahî ^{rast an çep}) dikin, loma cudahiya di navbera Ψ_tevahî ya her aliyek (ΔΨ) jî ji vana bandor digirin.]] '''Potensiyela avê''' (bi înglîzî: ''water potential''), pîvana enerjiya serbest a avê li gor yekîneya qebareya wê.‌<ref name="Plant physiology and development">Taiz, L. et al. (2015) Plant physiology and development. 6Th ed.Sunderland, Massachusetts, U.S.A ISBN 9780197614235</ref> Di riwekzaniyê de potansiyela avê, ji ber osmoz, rakêş, zexta mekanîkî û bandorên matrîksê, meyla veguhaztina avê ya ji deverek bo deverek din nîşan dide. Di warê bikaranîna hêza hîdrolî de, riwek endazyarên yeman in. Tenê bi karanîna qanunên bingehîn ên fîzîkê û manîpulekirina enerjiya potensiyelê, riwek dikarin avê bigihînin serê darek bi bilindiya 116 metreyê. Herwisa riwek dikarin ji enerjiya hîdrolî, bi têra xwe hêz berhem bikin ko kevir û zinaran parçe bikin, rêyan biqelişînin. Riwek ji bo van karan, potensiyela avê bi kar tînin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Fîzyolgên riwekan bi enerjiya sîstemên avî ve eleqedar nabin, lê pir bala xwe didin ser tevgera avê ya di navbera du sîsteman. Bi kurtasî, potensiyela avê, cudahiya enerjiya potensiyelê ya di navbera ava wê were lêkolînkirin û ava safî (di bin pestoya atmosferê û germahiya asayî ya hawirdorê de) ye. Her ko potensiyela gîrawe (bi înglîzî: ''solution'') ya derdora [[Xaneya riwekan|xaneya riwekê]] diguhere, av bi ozmozê dikeve nav xaneyê an jî xaneyê diterikîne.<ref name="Plant physiology and development"/>Heke du xaneyên riwekê li kêlaka hev bin û potensiyela avê di herdu xaneyan de ne yek be, di kîjan xaneyê de potensiyela avê zêde be, av ji wê xaneyê derbasî nav xaneya din dibe.‌<ref name=" plant biology ">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref> Potensiyela avê bi tîpa '''ψ''' (psi) ya yewnanî tê destnîşankirin û bi yekîneyên pestoyê (pesto corek enerjiye ye) ya bi navê megapaskal (MPa) tê ravekirin.<ref name="Plant physiology and development" />Potensiyela ava safî (Ψ_w^{ava safî}) ji bo hêsankirina pênaseyê, wekî nîrxek sifir tê pejirandin (her çiqas ava safî (bi înglîzî: ''pure water'') gelek enerjiya potansiyelê lixwe bigire jî ev enerjî tê paşguhkirin). Loma, nîrxên potensiyela avê ya ji bo ava nav [[reg]], [[qed]] û [[Pel|pelên]] riwekê bi '''Ψ_w''' ava safî  ve tê qiyaskirin û wisa tê ravekirin.<ref name="OpenStax, Biology" /> Hin hokar di gîraweyên riwekê de bandor li ser potensiyela avê dikin. Ev hokar: xestî (tîrî) ya tiwaweyê, pesto, hêza rakêşanê (erdkêşî) û hokarên bi navê bandorên matrîksê ne. Bi hevkêşeya li jêr, potensiyela avê hatiye dabeşkirin bo pêkhateyên wê<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> <big>'''Ψ_sîstem = Ψ_tevahî = Ψ_s + Ψ_p + Ψ_g + Ψ_m'''</big> Li vir tiwawe bi Ψ_s, pesto bi Ψ_p, rakêş bi Ψ_g, û potansiyelên matrîks jî bi Ψ_m hatine nîşandan. “Sîstem” dibe ko potensiyela ava axê (Ψ_ax), ava regê (Ψ_reg), ava qedê (Ψ_qed), ava pelê (Ψ_pel) an jî ava atmosferê (Ψ_atmosfer) be. Her ko yek an jî zêdetir pêkhateyên sîstemê diguhere, ev guhertin potensiyela avê ya tevahiya sîstemê zêde dikin an jî kêm dikin. Gava guhertina pêkhateyê rû dide, ji bo dabînkirina hevsengiyê av dikeve nav tevgerê, av ji sîstem an jî pêkhateya bi potensiyela avê ya zêde, ber bi sîstem an jî pêkhateya bi potensiyela avê ya kêm ve cih diguherîne. Ev rewş  cudahiya di potensiyela avê ya du sîsteman (ΔΨ) dizivirîne bo sifirê (ΔΨ = 0). Loma ji bo av di riwekê de ji axê ber bi hewayê ve biçe (ev kiryar wekî hilmîn tê navkirin.), divê Ψ_ax > Ψ_reg > Ψ_qed > Ψ_pel > Ψ_atmosfer be. Tevgere avê ji ber ΔΨ ye, ne ko ji ber pêkhateyên yek bi yek e. Lê ji ber ko her ji yek pêkhateyek bandor li ser tevahiya Ψ_sîstem dike, bi manîpulasyona yek ji pêkhateyan (bi taybetî Ψ_s ), riwek dikare tevgera avê kontrol bike. == Potensiyela Tiwaweyê == [[Wêne:Solute Potential.svg|thumb|398x398px|Ev gîrawe bi parzûna nîvdelînbar dabeşê du beşan bûyê. Li aliyê rastê de xestiya tiwaweyê zêdeyê, potensiyala avê kêm e. Loma ava li aliyê çepê di nav parzûna nîvdelîmbar de derbasî aliyê rastê dibe heta ko li herdu aliyan de hevsengiya potensiyela avê çêbibe.]] Potensiyela tiwaweyê (bi înglîzî: ''solute potential'') herwisa wekî potensiyela ozmozî jî tê navkirin<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref>, bi '''Ψ_s''' tê destnîşankirin û, bi xestiya tiwaweyê re têkîldar e. Ev têkîldarî bi hevkêşeya '''van't Hoff''' tê nîşankirin. '''<big>Ψ_s= – M''i''RT</big>''' Di vê hevkêşeyê de, '''M''' xestiya molar a tiwaweyê, '''''i'''''  hokara van't Hoff, '''R''' sabîta gazê ya îdeal, û '''T''' jî germahîya bi pileya Kelvîn destnîşan dike.<ref name="OpenStax, Biology"/> Nîşana negatîve ('''<big>–</big>''') destnîşan dike ko tiwaweyên di avê de heliyane, potensiyela avê kêm dikin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> Tiwawe bi xerckirina hin ji enerjiya potensiyelê ya nav avê, potensiyela avê kêm dikin (di encamê de  Ψ_w ya negatîv çêdibe).<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref>Di xaneya riwekê de potensiyela tiwaweyê negatîv e, di ava safî de sifir e. Ji bo [[Sîtoplazma|sîtoplazmaya]] xaneyê, nîrxên asayî –0.5 heta –1.0 MPa ye.<ref name="OpenStax, Biology"/> Ji ber ko molekulên avê dikarin bi navbeynkariya bendên hîdrojenê bi molekulên tiwaweyê ve werin girêdan, tiwawe dikarin di avê de bihelin. Molekulên dijav ên wekî rûn (çewrî) ên ko bi molekulên avê ve nayên girêdan, tevlê avê nabin. Enerjiya di bendên hîdrojenî yên navbera molekulên tiwawe û avê ji ber ko bi bendan hatiye girêdan, êdî ji bo xebata sîstemê nayê bikaranîn. Bi gotinek din, gava tiwawe li sîstemên avî tê zêdekirin, mîqdarê enerjiya potansiyel a heyî, kêm dibe.<ref name="McGraw-Hill" />Loma bi zêdebûna xestiya tiwaweyê, Ψ_s kêm dibe. Ji ber ko Ψ_s  yek ji çar hemanên Ψ_sîstem an jî Ψ_tevahî ye, kêmbûna Ψ_s wê bibe sedema kêmbûna Ψ_tevahî. Di nav sîtoplazmaya wan de, rêjeya tiwawe zêde ye, loma potensiyela avê ya nav xaneyên riwekê li gor ya ava safî hê zêdetir negatîv e. Ji ber vê cudahiya potensiyela avê, av ji axê bi kiryara ozmozê, wê derbasê  xaneyên regê riwekê  bibe. Loma hin caran potensiyela tiwaweyê, wekî potensiyela ozmozî tê navkirin. Xaneyên riwekan bi zêdekirin an jî dûrxistina molekulên tiwaweyê dikarin Ψ_s  yê (herwisa Ψ_tevahî ye ) bi rêya metabolî kontrol bikin. == Potensiyela Pestoyê == Potensiyela pestoyê ('''Ψ_p)''' (bi înglîzî: ''pressure potential''), herwisa wekî potensiyela turgorê jî tê zanîn, dibe ko pozîtîv an jî negatîv be.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Ji ber ko pesto îfadeya enerjiyê ye, pesto çiqas zêde be, di sîstemê de enerjiya potensîyel jî ewqas zêdeye. Ji ber vê yekê, Ψ_p ya pozîtîv (guvaştin) Ψ_tevahî zêde dike, û Ψ_p ya negatîv jî (girjî) Ψ_tevahî kêm dike. Pestoya pozîtîv di nav xaneyan de ji hêla dîwarê xaneyê ve tê girtin, û ev yek pestoya turgorê çêdike. Bi gelemperî potensiyela pestoyê bi qasî 0.6 heta 0.8 MPa ye, lê dibe ko di riwekên baş hatine avdanî de, pesto bigihêje heta 1.5 MPa-yê.<ref name="OpenStax, Biology" /> Ji ber kêmavîyê, çilmisîna pelan û pîştî avdana riwekê, bi xwe ve hatina pelan, mînak e ji bo bandora pestoya turgorê. Av ji pelan bi hilmînê tê windakirin (dema çilmisînê de potensiyela pestoyê nezî Ψ_p = 0 MPa-ye) û li dewsa wê, bi regan av tê girtin. Bi şiyana manîpulekirina Ψ_s yê, û bi kiryara ozmozê, riwek dikare Ψ_p yê manîpule bike. Heke di sîtoplazmaya xaneya riwekê de xestiya tiwaweyê zêde bibe, Ψ_s wê kêm bibe, Ψ_tevahî wê kêm bibe, ΔΨ ya navbera xane û [[Şane (biyolojî)|şaneyên]] hawirdorê wê kêm bibe, av bi rêya ozmozê wê bikeve nav xaneyê, û Ψ_p zêde bibe. Herwisa bi vekirin û girtina [[Stoma|stomayan]] Ψ_p bi awayekî nerasterast di bin kontrola riwekê de ye. Kunê stomayê rê dide hilma avê ji pelê derkeve. Bi vî awayî Ψ_p û Ψ_tevahî kêm dibe, û Ψ-ya di navbera ava pelê û bistîka pelê zêde dibe, loma av ji bistîkê ber bi pelê ve diherike.  == Potensiyela Rakêşê == Di riwekên bê bilindahî de potensiyela rakêşê ('''Ψ_g)''' (bi înglîzî: ''gravitational potential'') hertim negatîv an jî sifir e. Potensiyela rakêşê hertim  enerjiya potensiyel a sîstemê xerc dike an jî ji sîstemê dûr dixe. Hêza rakêşê (erdkêşê) ava nav riwekê ber bi jêrê, ber bi axê ve dikişîne, loma enerjiya potensiyel a tevahî (Ψ_tevahî) ya nav ava riwekê kêm dike. Riwek çiqas dirêj (bilind) be, stûna ava nav riwekê jî ewqas dirêj e û Ψ_g hê pirtir bandor dike. Di asta qebareya xaneyê de û di riwekên kin de bandora Ψ_g kêm e, loma mirov dikare paşguh bike. Lê di darên dirêj de, wekî mînak, dara sekoyayê de ji bo guhaztina avê bo pelên herî jorîn, ji ber rakêşa negatîv a –0.1 MPa m^-1 , bi 10MPa  ya ekstra rê li ber bandora rakêşê digire. Riwek nikarin Ψ_g manîpule bikin.<ref name="OpenStax, Biology"/> == Potensiyela Matriks   == Potensiyela matrîks ('''Ψ_m''') (bi înglîzî: ''matric potential'') hertim negatîv, an jî herî zêde sifir e. Di sîstema ziwa de, wekî mînak, di [[Tov|tovek]] ziwa de dibe ko bi qasî –2 MPa be. Di sîtema bi avê têrbûyî de potensiyela matriks sifir e. Bi matrîksê ve girêdana avê, hertim potensiyela enerjiya sîstemê xerc dike an jî dûr dixe. Ji ber ko Ψ_m  tevlê çêkirina bendên hîdrojenî di navbera av û pêkhateya din ên sîstema avî dibe, potensiyela matrîks dişibe potensiyela tiwaweyê. Lêbelê, di potensiyela tiwaweyê de, pêkhateyên din avxwaz in û di avê de dihelin, di Ψ_m de pêkhateyên din molekulên dîwarê xaneya riwekê ne, avxwaz in, lê di avê de nahelin. Hemû xaneyên riwekan, dîwarê xaneyê yê ji selulozê lixwe digirin. Selûloza dîwarê xaneyê avxwaz e, ji bo zeliqîna (girêdan) avê matrîks ava dike. Navê potensiyela matrîksê ji vir tê.<ref name="OpenStax, Biology"/>Di demsalên xişkayî de, di şaneyên tovan de an jî di axa ziwa de, Ψ_m pir  mezin e (negatîv). Lê gava ax tê avdan an jî tov avê werdigire, Ψ_m bi lez ber bi sifirê diçe. Riwek nikarin Ψ_m yê manipule bikin. Di reg, qed û pelên baş hatine avdanî de  bandora Ψ_m tê paşguhkirin. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Riwek]] bjxw5s2mi1olajaw9govr4ndpgapi16 2062576 2062575 2026-06-18T11:04:32Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Potensiyela Pestoyê */ 2062576 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Potensiyela avê.png|thumb|399x399px|Di vê mînaka bi parzûna nîvdelînbar a di navbera du sîstemên avî de,  av wê ji qada potensiyala bilind ber bi qada potensiyela nizm a potensiyela avê ve biçe, heta ko hevsengî ava bibe. Tiwawe (Ψ_s), pesto (Ψ_p), û rakêş (Ψ_g) bandor li ser potensiyela tevahî ya avê ya herdu aliyên lûleyê (Ψ_tevahî ^{rast an çep}) dikin, loma cudahiya di navbera Ψ_tevahî ya her aliyek (ΔΨ) jî ji vana bandor digirin.]] '''Potensiyela avê''' (bi înglîzî: ''water potential''), pîvana enerjiya serbest a avê li gor yekîneya qebareya wê.‌<ref name="Plant physiology and development">Taiz, L. et al. (2015) Plant physiology and development. 6Th ed.Sunderland, Massachusetts, U.S.A ISBN 9780197614235</ref> Di riwekzaniyê de potansiyela avê, ji ber osmoz, rakêş, zexta mekanîkî û bandorên matrîksê, meyla veguhaztina avê ya ji deverek bo deverek din nîşan dide. Di warê bikaranîna hêza hîdrolî de, riwek endazyarên yeman in. Tenê bi karanîna qanunên bingehîn ên fîzîkê û manîpulekirina enerjiya potensiyelê, riwek dikarin avê bigihînin serê darek bi bilindiya 116 metreyê. Herwisa riwek dikarin ji enerjiya hîdrolî, bi têra xwe hêz berhem bikin ko kevir û zinaran parçe bikin, rêyan biqelişînin. Riwek ji bo van karan, potensiyela avê bi kar tînin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Fîzyolgên riwekan bi enerjiya sîstemên avî ve eleqedar nabin, lê pir bala xwe didin ser tevgera avê ya di navbera du sîsteman. Bi kurtasî, potensiyela avê, cudahiya enerjiya potensiyelê ya di navbera ava wê were lêkolînkirin û ava safî (di bin pestoya atmosferê û germahiya asayî ya hawirdorê de) ye. Her ko potensiyela gîrawe (bi înglîzî: ''solution'') ya derdora [[Xaneya riwekan|xaneya riwekê]] diguhere, av bi ozmozê dikeve nav xaneyê an jî xaneyê diterikîne.<ref name="Plant physiology and development"/>Heke du xaneyên riwekê li kêlaka hev bin û potensiyela avê di herdu xaneyan de ne yek be, di kîjan xaneyê de potensiyela avê zêde be, av ji wê xaneyê derbasî nav xaneya din dibe.‌<ref name=" plant biology ">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref> Potensiyela avê bi tîpa '''ψ''' (psi) ya yewnanî tê destnîşankirin û bi yekîneyên pestoyê (pesto corek enerjiye ye) ya bi navê megapaskal (MPa) tê ravekirin.<ref name="Plant physiology and development" />Potensiyela ava safî (Ψ_w^{ava safî}) ji bo hêsankirina pênaseyê, wekî nîrxek sifir tê pejirandin (her çiqas ava safî (bi înglîzî: ''pure water'') gelek enerjiya potansiyelê lixwe bigire jî ev enerjî tê paşguhkirin). Loma, nîrxên potensiyela avê ya ji bo ava nav [[reg]], [[qed]] û [[Pel|pelên]] riwekê bi '''Ψ_w''' ava safî  ve tê qiyaskirin û wisa tê ravekirin.<ref name="OpenStax, Biology" /> Hin hokar di gîraweyên riwekê de bandor li ser potensiyela avê dikin. Ev hokar: xestî (tîrî) ya tiwaweyê, pesto, hêza rakêşanê (erdkêşî) û hokarên bi navê bandorên matrîksê ne. Bi hevkêşeya li jêr, potensiyela avê hatiye dabeşkirin bo pêkhateyên wê<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> <big>'''Ψ_sîstem = Ψ_tevahî = Ψ_s + Ψ_p + Ψ_g + Ψ_m'''</big> Li vir tiwawe bi Ψ_s, pesto bi Ψ_p, rakêş bi Ψ_g, û potansiyelên matrîks jî bi Ψ_m hatine nîşandan. “Sîstem” dibe ko potensiyela ava axê (Ψ_ax), ava regê (Ψ_reg), ava qedê (Ψ_qed), ava pelê (Ψ_pel) an jî ava atmosferê (Ψ_atmosfer) be. Her ko yek an jî zêdetir pêkhateyên sîstemê diguhere, ev guhertin potensiyela avê ya tevahiya sîstemê zêde dikin an jî kêm dikin. Gava guhertina pêkhateyê rû dide, ji bo dabînkirina hevsengiyê av dikeve nav tevgerê, av ji sîstem an jî pêkhateya bi potensiyela avê ya zêde, ber bi sîstem an jî pêkhateya bi potensiyela avê ya kêm ve cih diguherîne. Ev rewş  cudahiya di potensiyela avê ya du sîsteman (ΔΨ) dizivirîne bo sifirê (ΔΨ = 0). Loma ji bo av di riwekê de ji axê ber bi hewayê ve biçe (ev kiryar wekî hilmîn tê navkirin.), divê Ψ_ax > Ψ_reg > Ψ_qed > Ψ_pel > Ψ_atmosfer be. Tevgere avê ji ber ΔΨ ye, ne ko ji ber pêkhateyên yek bi yek e. Lê ji ber ko her ji yek pêkhateyek bandor li ser tevahiya Ψ_sîstem dike, bi manîpulasyona yek ji pêkhateyan (bi taybetî Ψ_s ), riwek dikare tevgera avê kontrol bike. == Potensiyela Tiwaweyê == [[Wêne:Solute Potential.svg|thumb|398x398px|Ev gîrawe bi parzûna nîvdelînbar dabeşê du beşan bûyê. Li aliyê rastê de xestiya tiwaweyê zêdeyê, potensiyala avê kêm e. Loma ava li aliyê çepê di nav parzûna nîvdelîmbar de derbasî aliyê rastê dibe heta ko li herdu aliyan de hevsengiya potensiyela avê çêbibe.]] Potensiyela tiwaweyê (bi înglîzî: ''solute potential'') herwisa wekî potensiyela ozmozî jî tê navkirin<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref>, bi '''Ψ_s''' tê destnîşankirin û, bi xestiya tiwaweyê re têkîldar e. Ev têkîldarî bi hevkêşeya '''van't Hoff''' tê nîşankirin. '''<big>Ψ_s= – M''i''RT</big>''' Di vê hevkêşeyê de, '''M''' xestiya molar a tiwaweyê, '''''i'''''  hokara van't Hoff, '''R''' sabîta gazê ya îdeal, û '''T''' jî germahîya bi pileya Kelvîn destnîşan dike.<ref name="OpenStax, Biology"/> Nîşana negatîve ('''<big>–</big>''') destnîşan dike ko tiwaweyên di avê de heliyane, potensiyela avê kêm dikin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> Tiwawe bi xerckirina hin ji enerjiya potensiyelê ya nav avê, potensiyela avê kêm dikin (di encamê de  Ψ_w ya negatîv çêdibe).<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref>Di xaneya riwekê de potensiyela tiwaweyê negatîv e, di ava safî de sifir e. Ji bo [[Sîtoplazma|sîtoplazmaya]] xaneyê, nîrxên asayî –0.5 heta –1.0 MPa ye.<ref name="OpenStax, Biology"/> Ji ber ko molekulên avê dikarin bi navbeynkariya bendên hîdrojenê bi molekulên tiwaweyê ve werin girêdan, tiwawe dikarin di avê de bihelin. Molekulên dijav ên wekî rûn (çewrî) ên ko bi molekulên avê ve nayên girêdan, tevlê avê nabin. Enerjiya di bendên hîdrojenî yên navbera molekulên tiwawe û avê ji ber ko bi bendan hatiye girêdan, êdî ji bo xebata sîstemê nayê bikaranîn. Bi gotinek din, gava tiwawe li sîstemên avî tê zêdekirin, mîqdarê enerjiya potansiyel a heyî, kêm dibe.<ref name="McGraw-Hill" />Loma bi zêdebûna xestiya tiwaweyê, Ψ_s kêm dibe. Ji ber ko Ψ_s  yek ji çar hemanên Ψ_sîstem an jî Ψ_tevahî ye, kêmbûna Ψ_s wê bibe sedema kêmbûna Ψ_tevahî. Di nav sîtoplazmaya wan de, rêjeya tiwawe zêde ye, loma potensiyela avê ya nav xaneyên riwekê li gor ya ava safî hê zêdetir negatîv e. Ji ber vê cudahiya potensiyela avê, av ji axê bi kiryara ozmozê, wê derbasê  xaneyên regê riwekê  bibe. Loma hin caran potensiyela tiwaweyê, wekî potensiyela ozmozî tê navkirin. Xaneyên riwekan bi zêdekirin an jî dûrxistina molekulên tiwaweyê dikarin Ψ_s  yê (herwisa Ψ_tevahî ye ) bi rêya metabolî kontrol bikin. == Potensiyela Pestoyê == Potensiyela pestoyê ('''Ψ_p)''' (bi înglîzî: ''pressure potential''), herwisa wekî potensiyela turgorê jî tê zanîn, dibe ko pozîtîv an jî negatîv be.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Ji ber ko pesto îfadeya enerjiyê ye, pesto çiqas zêde be, di sîstemê de enerjiya potensîyel jî ewqas zêde ye. Ji ber vê yekê, Ψ_p ya pozîtîv (guvaştin) Ψ_tevahî zêde dike, û Ψ_p ya negatîv jî (girjî) Ψ_tevahî kêm dike. Pestoya pozîtîv di nav xaneyan de ji hêla dîwarê xaneyê ve tê girtin, û ev yek pestoya turgorê çêdike. Bi gelemperî potensiyela pestoyê bi qasî 0.6 heta 0.8 MPa ye, lê dibe ko di riwekên baş hatine avdanî de, pesto bigihêje heta 1.5 MPa-yê.<ref name="OpenStax, Biology" /> Ji ber kêmavîyê, çilmisîna pelan û pîştî avdana riwekê, bi xwe ve hatina pelan, mînak e ji bo bandora pestoya turgorê. Av ji pelan bi hilmînê tê windakirin (dema çilmisînê de potensiyela pestoyê nezî Ψ_p = 0 MPa-ye) û li dewsa wê, bi regan av tê girtin. Bi şiyana manîpulekirina Ψ_s yê, û bi kiryara ozmozê, riwek dikare Ψ_p yê manîpule bike. Heke di sîtoplazmaya xaneya riwekê de xestiya tiwaweyê zêde bibe, Ψ_s wê kêm bibe, Ψ_tevahî wê kêm bibe, ΔΨ ya navbera xane û [[Şane (biyolojî)|şaneyên]] hawirdorê wê kêm bibe, av bi rêya ozmozê wê bikeve nav xaneyê, û Ψ_p zêde bibe. Herwisa bi vekirin û girtina [[Stoma|stomayan]] Ψ_p bi awayekî nerasterast di bin kontrola riwekê de ye. Kunê stomayê rê dide hilma avê ji pelê derkeve. Bi vî awayî Ψ_p û Ψ_tevahî kêm dibe, û Ψ-ya di navbera ava pelê û bistîka pelê zêde dibe, loma av ji bistîkê ber bi pelê ve diherike.  == Potensiyela Rakêşê == Di riwekên bê bilindahî de potensiyela rakêşê ('''Ψ_g)''' (bi înglîzî: ''gravitational potential'') hertim negatîv an jî sifir e. Potensiyela rakêşê hertim  enerjiya potensiyel a sîstemê xerc dike an jî ji sîstemê dûr dixe. Hêza rakêşê (erdkêşê) ava nav riwekê ber bi jêrê, ber bi axê ve dikişîne, loma enerjiya potensiyel a tevahî (Ψ_tevahî) ya nav ava riwekê kêm dike. Riwek çiqas dirêj (bilind) be, stûna ava nav riwekê jî ewqas dirêj e û Ψ_g hê pirtir bandor dike. Di asta qebareya xaneyê de û di riwekên kin de bandora Ψ_g kêm e, loma mirov dikare paşguh bike. Lê di darên dirêj de, wekî mînak, dara sekoyayê de ji bo guhaztina avê bo pelên herî jorîn, ji ber rakêşa negatîv a –0.1 MPa m^-1 , bi 10MPa  ya ekstra rê li ber bandora rakêşê digire. Riwek nikarin Ψ_g manîpule bikin.<ref name="OpenStax, Biology"/> == Potensiyela Matriks   == Potensiyela matrîks ('''Ψ_m''') (bi înglîzî: ''matric potential'') hertim negatîv, an jî herî zêde sifir e. Di sîstema ziwa de, wekî mînak, di [[Tov|tovek]] ziwa de dibe ko bi qasî –2 MPa be. Di sîtema bi avê têrbûyî de potensiyela matriks sifir e. Bi matrîksê ve girêdana avê, hertim potensiyela enerjiya sîstemê xerc dike an jî dûr dixe. Ji ber ko Ψ_m  tevlê çêkirina bendên hîdrojenî di navbera av û pêkhateya din ên sîstema avî dibe, potensiyela matrîks dişibe potensiyela tiwaweyê. Lêbelê, di potensiyela tiwaweyê de, pêkhateyên din avxwaz in û di avê de dihelin, di Ψ_m de pêkhateyên din molekulên dîwarê xaneya riwekê ne, avxwaz in, lê di avê de nahelin. Hemû xaneyên riwekan, dîwarê xaneyê yê ji selulozê lixwe digirin. Selûloza dîwarê xaneyê avxwaz e, ji bo zeliqîna (girêdan) avê matrîks ava dike. Navê potensiyela matrîksê ji vir tê.<ref name="OpenStax, Biology"/>Di demsalên xişkayî de, di şaneyên tovan de an jî di axa ziwa de, Ψ_m pir  mezin e (negatîv). Lê gava ax tê avdan an jî tov avê werdigire, Ψ_m bi lez ber bi sifirê diçe. Riwek nikarin Ψ_m yê manipule bikin. Di reg, qed û pelên baş hatine avdanî de  bandora Ψ_m tê paşguhkirin. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Riwek]] ly4qezvi63ebghkfwo1gof0oz7mwgrs 2062577 2062576 2026-06-18T11:07:56Z Biyolojiyabikurdi 31567 2062577 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Potensiyela avê.png|thumb|399x399px|Di vê mînaka bi parzûna nîvdelînbar a di navbera du sîstemên avî de,  av wê ji qada potensiyala bilind ber bi qada potensiyela nizm a potensiyela avê ve biçe, heta ko hevsengî ava bibe. Tiwawe (Ψ_s), pesto (Ψ_p), û rakêş (Ψ_g) bandor li ser potensiyela tevahî ya avê ya herdu aliyên lûleyê (Ψ_tevahî ^{rast an çep}) dikin, loma cudahiya di navbera Ψ_tevahî ya her aliyek (ΔΨ) jî ji vana bandor digirin.]] '''Potensiyela avê''' (bi înglîzî: ''water potential''), pîvana enerjiya serbest a avê li gor yekîneya qebareya wê.‌<ref name="Plant physiology and development">Taiz, L. et al. (2015) Plant physiology and development. 6Th ed.Sunderland, Massachusetts, U.S.A ISBN 9780197614235</ref> Di riwekzaniyê de potansiyela avê, ji ber osmoz, rakêş, zexta mekanîkî û bandorên matrîksê, meyla veguhaztina avê ya ji deverek bo deverek din nîşan dide. Di warê bikaranîna hêza hîdrolî de, riwek endazyarên yeman in. Tenê bi karanîna qanunên bingehîn ên fîzîkê û manîpulekirina enerjiya potensiyelê, riwek dikarin avê bigihînin serê darek bi bilindiya 116 metreyê. Herwisa riwek dikarin ji enerjiya hîdrolî, bi têra xwe hêz berhem bikin ko kevir û zinaran parçe bikin, rêyan biqelişînin. Riwek ji bo van karan, potensiyela avê bi kar tînin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Fîzyolgên riwekan bi enerjiya sîstemên avî ve eleqedar nabin, lê pir bala xwe didin ser tevgera avê ya di navbera du sîsteman. Bi kurtasî, potensiyela avê, cudahiya enerjiya potensiyelê ya di navbera ava wê were lêkolînkirin û ava safî (di bin pestoya atmosferê û germahiya asayî ya hawirdorê de) ye. Her ko potensiyela gîrawe (bi înglîzî: ''solution'') ya derdora [[Xaneya riwekan|xaneya riwekê]] diguhere, av bi ozmozê dikeve nav xaneyê an jî xaneyê diterikîne.<ref name="Plant physiology and development"/>Heke du xaneyên riwekê li kêlaka hev bin û potensiyela avê di herdu xaneyan de ne yek be, di kîjan xaneyê de potensiyela avê zêde be, av ji wê xaneyê derbasî nav xaneya din dibe.‌<ref name=" plant biology ">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref> Potensiyela avê bi tîpa '''ψ''' (psi) ya yewnanî tê destnîşankirin û bi yekîneyên pestoyê (pesto corek enerjiye ye) ya bi navê megapaskal (MPa) tê ravekirin.<ref name="Plant physiology and development" />Potensiyela ava safî (Ψ_w^{ava safî}) ji bo hêsankirina pênaseyê, wekî nîrxek sifir tê pejirandin (her çiqas ava safî (bi înglîzî: ''pure water'') gelek enerjiya potansiyelê lixwe bigire jî ev enerjî tê paşguhkirin). Loma, nîrxên potensiyela avê ya ji bo ava nav [[reg]], [[qed]] û [[Pel|pelên]] riwekê bi '''Ψ_w''' ava safî  ve tê qiyaskirin û wisa tê ravekirin.<ref name="OpenStax, Biology" /> Hin hokar di gîraweyên riwekê de bandor li ser potensiyela avê dikin. Ev hokar: xestî (tîrî) ya tiwaweyê, pesto, hêza rakêşanê (erdkêşî) û hokarên bi navê bandorên matrîksê ne. Bi hevkêşeya li jêr, potensiyela avê hatiye dabeşkirin bo pêkhateyên wê<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> <big>'''Ψ_sîstem = Ψ_tevahî = Ψ_s + Ψ_p + Ψ_g + Ψ_m'''</big> Li vir tiwawe bi Ψ_s, pesto bi Ψ_p, rakêş bi Ψ_g, û potansiyelên matrîks jî bi Ψ_m hatine nîşandan. “Sîstem” dibe ko potensiyela ava axê (Ψ_ax), ava regê (Ψ_reg), ava qedê (Ψ_qed), ava pelê (Ψ_pel) an jî ava atmosferê (Ψ_atmosfer) be. Her ko yek an jî zêdetir pêkhateyên sîstemê diguhere, ev guhertin potensiyela avê ya tevahiya sîstemê zêde dikin an jî kêm dikin. Gava guhertina pêkhateyê rû dide, ji bo dabînkirina hevsengiyê av dikeve nav tevgerê, av ji sîstem an jî pêkhateya bi potensiyela avê ya zêde, ber bi sîstem an jî pêkhateya bi potensiyela avê ya kêm ve cih diguherîne. Ev rewş  cudahiya di potensiyela avê ya du sîsteman (ΔΨ) dizivirîne bo sifirê (ΔΨ = 0). Loma ji bo av di riwekê de ji axê ber bi hewayê ve biçe (ev kiryar wekî hilmîn tê navkirin.), divê Ψ_ax > Ψ_reg > Ψ_qed > Ψ_pel > Ψ_atmosfer be. Tevgere avê ji ber ΔΨ ye, ne ko ji ber pêkhateyên yek bi yek e. Lê ji ber ko her ji yek pêkhateyek bandor li ser tevahiya Ψ_sîstem dike, bi manîpulasyona yek ji pêkhateyan (bi taybetî Ψ_s ), riwek dikare tevgera avê kontrol bike. == Potensiyela Tiwaweyê == [[Wêne:Solute Potential.svg|thumb|398x398px|Ev gîrawe bi parzûna nîvdelînbar dabeşê du beşan bûyê. Li aliyê rastê de xestiya tiwaweyê zêdeyê, potensiyala avê kêm e. Loma ava li aliyê çepê di nav parzûna nîvdelîmbar de derbasî aliyê rastê dibe heta ko li herdu aliyan de hevsengiya potensiyela avê çêbibe.]] Potensiyela tiwaweyê (bi înglîzî: ''solute potential'') herwisa wekî potensiyela ozmozî jî tê navkirin<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref>, bi '''Ψ_s''' tê destnîşankirin û, bi xestiya tiwaweyê re têkîldar e. Ev têkîldarî bi hevkêşeya '''van't Hoff''' tê nîşankirin. '''<big>Ψ_s= – M''i''RT</big>''' Di vê hevkêşeyê de, '''M''' xestiya molar a tiwaweyê, '''''i'''''  hokara van't Hoff, '''R''' sabîta gazê ya îdeal, û '''T''' jî germahîya bi pileya Kelvîn destnîşan dike.<ref name="OpenStax, Biology"/> Nîşana negatîve ('''<big>–</big>''') destnîşan dike ko tiwaweyên di avê de heliyane, potensiyela avê kêm dikin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> Tiwawe bi xerckirina hin ji enerjiya potensiyelê ya nav avê, potensiyela avê kêm dikin (di encamê de  Ψ_w ya negatîv çêdibe).<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref>Di xaneya riwekê de potensiyela tiwaweyê negatîv e, di ava safî de sifir e. Ji bo [[Sîtoplazma|sîtoplazmaya]] xaneyê, nîrxên asayî –0.5 heta –1.0 MPa ye.<ref name="OpenStax, Biology"/> Ji ber ko molekulên avê dikarin bi navbeynkariya bendên hîdrojenê bi molekulên tiwaweyê ve werin girêdan, tiwawe dikarin di avê de bihelin. Molekulên dijav ên wekî rûn (çewrî) ên ko bi molekulên avê ve nayên girêdan, tevlê avê nabin. Enerjiya di bendên hîdrojenî yên navbera molekulên tiwawe û avê ji ber ko bi bendan hatiye girêdan, êdî ji bo xebata sîstemê nayê bikaranîn. Bi gotinek din, gava tiwawe li sîstemên avî tê zêdekirin, mîqdarê enerjiya potansiyel a heyî, kêm dibe.<ref name="McGraw-Hill" />Loma bi zêdebûna xestiya tiwaweyê, Ψ_s kêm dibe. Ji ber ko Ψ_s  yek ji çar hemanên Ψ_sîstem an jî Ψ_tevahî ye, kêmbûna Ψ_s wê bibe sedema kêmbûna Ψ_tevahî. Di nav sîtoplazmaya wan de, rêjeya tiwawe zêde ye, loma potensiyela avê ya nav xaneyên riwekê li gor ya ava safî hê zêdetir negatîv e. Ji ber vê cudahiya potensiyela avê, av ji axê bi kiryara ozmozê, wê derbasê  xaneyên regê riwekê  bibe. Loma hin caran potensiyela tiwaweyê, wekî potensiyela ozmozî tê navkirin. Xaneyên riwekan bi zêdekirin an jî dûrxistina molekulên tiwaweyê dikarin Ψ_s  yê (herwisa Ψ_tevahî ye ) bi rêya metabolî kontrol bikin. == Potensiyela Pestoyê == Potensiyela pestoyê ('''Ψ_p)''' (bi înglîzî: ''pressure potential''), herwisa wekî potensiyela turgorê jî tê zanîn, dibe ko pozîtîv an jî negatîv be.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Ji ber ko pesto îfadeya enerjiyê ye, pesto çiqas zêde be, di sîstemê de enerjiya potensîyel jî ewqas zêde ye. Ji ber vê yekê, Ψ_p ya pozîtîv (guvaştin) Ψ_tevahî zêde dike, û Ψ_p ya negatîv jî (girjî) Ψ_tevahî kêm dike. Pestoya pozîtîv di nav xaneyan de ji hêla dîwarê xaneyê ve tê girtin, û ev yek pestoya turgorê çêdike. Bi gelemperî potensiyela pestoyê bi qasî 0.6 heta 0.8 MPa ye, lê dibe ko di riwekên baş hatine avdanî de, pesto bigihêje heta 1.5 MPa-yê.<ref name="OpenStax, Biology" /> Ji ber kêmavîyê, çilmisîna pelan û pîştî avdana riwekê, bi xwe ve hatina pelan, mînak e ji bo bandora pestoya turgorê. Av ji pelan bi hilmînê tê windakirin (dema çilmisînê de potensiyela pestoyê nezî Ψ_p = 0 MPa-ye) û li dewsa wê, bi regan av tê girtin. Bi şiyana manîpulekirina Ψ_s yê, û bi kiryara ozmozê, riwek dikare Ψ_p yê manîpule bike. Heke di sîtoplazmaya xaneya riwekê de xestiya tiwaweyê zêde bibe, Ψ_s wê kêm bibe, Ψ_tevahî wê kêm bibe, ΔΨ ya navbera xane û [[Şane (biyolojî)|şaneyên]] hawirdorê wê kêm bibe, av bi rêya ozmozê wê bikeve nav xaneyê, û Ψ_p zêde bibe. Herwisa bi vekirin û girtina [[Stoma|stomayan]] Ψ_p bi awayekî nerasterast di bin kontrola riwekê de ye. Kunê stomayê rê dide hilma avê ji pelê derkeve. Bi vî awayî Ψ_p û Ψ_tevahî kêm dibe, û Ψ-ya di navbera ava pelê û bistîka pelê zêde dibe, loma av ji bistîkê ber bi pelê ve diherike.  == Potensiyela Rakêşê == Di riwekên bê bilindahî de potensiyela rakêşê ('''Ψ_g)''' (bi înglîzî: ''gravitational potential'') hertim negatîv an jî sifir e. Potensiyela rakêşê hertim enerjiya potensiyel a sîstemê xerc dike an jî ji sîstemê dûr dixe. Hêza rakêşê (erdkêşê) ava nav riwekê ber bi jêrê, ber bi axê ve dikişîne, loma enerjiya potensiyel a tevahî (Ψ_tevahî) ya nav ava riwekê kêm dike. Riwek çiqas dirêj (bilind) be, stûna ava nav riwekê jî ewqas dirêj e û Ψ_g hê pirtir bandor dike. Di asta qebareya xaneyê de û di riwekên kin de bandora Ψ_g kêm e, loma mirov dikare paşguh bike. Lê di darên dirêj de, wekî mînak, dara sekoyayê de ji bo guhaztina avê bo pelên herî jorîn, ji ber rakêşa negatîv a –0.1 MPa m^-1, bi 10MPa  ya ekstra rê li ber bandora rakêşê digire. Riwek nikarin Ψ_g manîpule bikin.<ref name="OpenStax, Biology"/> == Potensiyela Matriks   == Potensiyela matrîks ('''Ψ_m''') (bi înglîzî: ''matric potential'') hertim negatîv, an jî herî zêde sifir e. Di sîstema ziwa de, wekî mînak, di [[Tov|tovek]] ziwa de dibe ko bi qasî –2 MPa be. Di sîtema bi avê têrbûyî de potensiyela matriks sifir e. Bi matrîksê ve girêdana avê, hertim potensiyela enerjiya sîstemê xerc dike an jî dûr dixe. Ji ber ko Ψ_m  tevlê çêkirina bendên hîdrojenî di navbera av û pêkhateya din ên sîstema avî dibe, potensiyela matrîks dişibe potensiyela tiwaweyê. Lêbelê, di potensiyela tiwaweyê de, pêkhateyên din avxwaz in û di avê de dihelin, di Ψ_m de pêkhateyên din molekulên dîwarê xaneya riwekê ne, avxwaz in, lê di avê de nahelin. Hemû xaneyên riwekan, dîwarê xaneyê yê ji selulozê lixwe digirin. Selûloza dîwarê xaneyê avxwaz e, ji bo zeliqîna (girêdan) avê matrîks ava dike. Navê potensiyela matrîksê ji vir tê.<ref name="OpenStax, Biology"/>Di demsalên xişkayî de, di şaneyên tovan de an jî di axa ziwa de, Ψ_m pir  mezin e (negatîv). Lê gava ax tê avdan an jî tov avê werdigire, Ψ_m bi lez ber bi sifirê diçe. Riwek nikarin Ψ_m yê manipule bikin. Di reg, qed û pelên baş hatine avdanî de  bandora Ψ_m tê paşguhkirin. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Riwek]] oilejnooeuh649f1eoz9yxha10hf0u7 2062578 2062577 2026-06-18T11:12:08Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, Binê standard kir, Lînk paqij kir, --Valahiyên nehewce.) 2062578 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} [[Wêne:Potensiyela avê.png|thumb|399x399px|Di vê mînaka bi parzûna nîvdelînbar a di navbera du sîstemên avî de,  av wê ji qada potensiyala bilind ber bi qada potensiyela nizm a potensiyela avê ve biçe, heta ko hevsengî ava bibe. Tiwawe (Ψ_s), pesto (Ψ_p), û rakêş (Ψ_g) bandor li ser potensiyela tevahî ya avê ya herdu aliyên lûleyê (Ψ_tevahî ^{rast an çep}) dikin, loma cudahiya di navbera Ψ_tevahî ya her aliyek (ΔΨ) jî ji vana bandor digirin.]] '''Potensiyela avê''' (bi înglîzî: ''water potential''), pîvana enerjiya serbest a avê li gor yekîneya qebareya wê.‌<ref name="Plant physiology and development">Taiz, L. et al. (2015) Plant physiology and development. 6Th ed.Sunderland, Massachusetts, U.S.A ISBN 9780197614235</ref> Di riwekzaniyê de potansiyela avê, ji ber osmoz, rakêş, zexta mekanîkî û bandorên matrîksê, meyla veguhaztina avê ya ji deverek bo deverek din nîşan dide. Di warê bikaranîna hêza hîdrolî de, riwek endazyarên yeman in. Tenê bi karanîna qanunên bingehîn ên fîzîkê û manîpulekirina enerjiya potensiyelê, riwek dikarin avê bigihînin serê darek bi bilindiya 116 metreyê. Herwisa riwek dikarin ji enerjiya hîdrolî, bi têra xwe hêz berhem bikin ko kevir û zinaran parçe bikin, rêyan biqelişînin. Riwek ji bo van karan, potensiyela avê bi kar tînin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Fîzyolgên riwekan bi enerjiya sîstemên avî ve eleqedar nabin, lê pir bala xwe didin ser tevgera avê ya di navbera du sîsteman. Bi kurtasî, potensiyela avê, cudahiya enerjiya potensiyelê ya di navbera ava wê were lêkolînkirin û ava safî (di bin pestoya atmosferê û germahiya asayî ya hawirdorê de) ye. Her ko potensiyela gîrawe (bi înglîzî: ''solution'') ya derdora [[Xaneya riwekan|xaneya riwekê]] diguhere, av bi ozmozê dikeve nav xaneyê an jî xaneyê diterikîne.<ref name="Plant physiology and development"/>Heke du xaneyên riwekê li kêlaka hev bin û potensiyela avê di herdu xaneyan de ne yek be, di kîjan xaneyê de potensiyela avê zêde be, av ji wê xaneyê derbasî nav xaneya din dibe.‌<ref name=" plant biology ">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref> Potensiyela avê bi tîpa '''ψ''' (psi) ya yewnanî tê destnîşankirin û bi yekîneyên pestoyê (pesto corek enerjiye ye) ya bi navê megapaskal (MPa) tê ravekirin.<ref name="Plant physiology and development" />Potensiyela ava safî (Ψ_w^{ava safî}) ji bo hêsankirina pênaseyê, wekî nîrxek sifir tê pejirandin (her çiqas ava safî (bi înglîzî: ''pure water'') gelek enerjiya potansiyelê lixwe bigire jî ev enerjî tê paşguhkirin). Loma, nîrxên potensiyela avê ya ji bo ava nav [[reg]], [[qed]] û [[pel]]ên riwekê bi '''Ψ_w''' ava safî  ve tê qiyaskirin û wisa tê ravekirin.<ref name="OpenStax, Biology" /> Hin hokar di gîraweyên riwekê de bandor li ser potensiyela avê dikin. Ev hokar: xestî (tîrî) ya tiwaweyê, pesto, hêza rakêşanê (erdkêşî) û hokarên bi navê bandorên matrîksê ne. Bi hevkêşeya li jêr, potensiyela avê hatiye dabeşkirin bo pêkhateyên wê<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> <big>'''Ψ_sîstem = Ψ_tevahî = Ψ_s + Ψ_p + Ψ_g + Ψ_m'''</big> Li vir tiwawe bi Ψ_s, pesto bi Ψ_p, rakêş bi Ψ_g, û potansiyelên matrîks jî bi Ψ_m hatine nîşandan. “Sîstem” dibe ko potensiyela ava axê (Ψ_ax), ava regê (Ψ_reg), ava qedê (Ψ_qed), ava pelê (Ψ_pel) an jî ava atmosferê (Ψ_atmosfer) be. Her ko yek an jî zêdetir pêkhateyên sîstemê diguhere, ev guhertin potensiyela avê ya tevahiya sîstemê zêde dikin an jî kêm dikin. Gava guhertina pêkhateyê rû dide, ji bo dabînkirina hevsengiyê av dikeve nav tevgerê, av ji sîstem an jî pêkhateya bi potensiyela avê ya zêde, ber bi sîstem an jî pêkhateya bi potensiyela avê ya kêm ve cih diguherîne. Ev rewş  cudahiya di potensiyela avê ya du sîsteman (ΔΨ) dizivirîne bo sifirê (ΔΨ = 0). Loma ji bo av di riwekê de ji axê ber bi hewayê ve biçe (ev kiryar wekî hilmîn tê navkirin.), divê Ψ_ax > Ψ_reg > Ψ_qed > Ψ_pel > Ψ_atmosfer be. Tevgere avê ji ber ΔΨ ye, ne ko ji ber pêkhateyên yek bi yek e. Lê ji ber ko her ji yek pêkhateyek bandor li ser tevahiya Ψ_sîstem dike, bi manîpulasyona yek ji pêkhateyan (bi taybetî Ψ_s ), riwek dikare tevgera avê kontrol bike. == Potensiyela Tiwaweyê == [[Wêne:Solute Potential.svg|thumb|398x398px|Ev gîrawe bi parzûna nîvdelînbar dabeşê du beşan bûyê. Li aliyê rastê de xestiya tiwaweyê zêdeyê, potensiyala avê kêm e. Loma ava li aliyê çepê di nav parzûna nîvdelîmbar de derbasî aliyê rastê dibe heta ko li herdu aliyan de hevsengiya potensiyela avê çêbibe.]] Potensiyela tiwaweyê (bi înglîzî: ''solute potential'') herwisa wekî potensiyela ozmozî jî tê navkirin<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref>, bi '''Ψ_s''' tê destnîşankirin û, bi xestiya tiwaweyê re têkîldar e. Ev têkîldarî bi hevkêşeya '''van't Hoff''' tê nîşankirin. '''<big>Ψ_s= – M''i''RT</big>''' Di vê hevkêşeyê de, '''M''' xestiya molar a tiwaweyê, '''''i'''''  hokara van't Hoff, '''R''' sabîta gazê ya îdeal, û '''T''' jî germahîya bi pileya Kelvîn destnîşan dike.<ref name="OpenStax, Biology"/> Nîşana negatîve ('''<big>–</big>''') destnîşan dike ko tiwaweyên di avê de heliyane, potensiyela avê kêm dikin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> Tiwawe bi xerckirina hin ji enerjiya potensiyelê ya nav avê, potensiyela avê kêm dikin (di encamê de  Ψ_w ya negatîv çêdibe).<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref>Di xaneya riwekê de potensiyela tiwaweyê negatîv e, di ava safî de sifir e. Ji bo [[sîtoplazma]]ya xaneyê, nîrxên asayî –0.5 heta –1.0 MPa ye.<ref name="OpenStax, Biology"/> Ji ber ko molekulên avê dikarin bi navbeynkariya bendên hîdrojenê bi molekulên tiwaweyê ve werin girêdan, tiwawe dikarin di avê de bihelin. Molekulên dijav ên wekî rûn (çewrî) ên ko bi molekulên avê ve nayên girêdan, tevlê avê nabin. Enerjiya di bendên hîdrojenî yên navbera molekulên tiwawe û avê ji ber ko bi bendan hatiye girêdan, êdî ji bo xebata sîstemê nayê bikaranîn. Bi gotinek din, gava tiwawe li sîstemên avî tê zêdekirin, mîqdarê enerjiya potansiyel a heyî, kêm dibe.<ref name="McGraw-Hill" />Loma bi zêdebûna xestiya tiwaweyê, Ψ_s kêm dibe. Ji ber ko Ψ_s  yek ji çar hemanên Ψ_sîstem an jî Ψ_tevahî ye, kêmbûna Ψ_s wê bibe sedema kêmbûna Ψ_tevahî. Di nav sîtoplazmaya wan de, rêjeya tiwawe zêde ye, loma potensiyela avê ya nav xaneyên riwekê li gor ya ava safî hê zêdetir negatîv e. Ji ber vê cudahiya potensiyela avê, av ji axê bi kiryara ozmozê, wê derbasê  xaneyên regê riwekê  bibe. Loma hin caran potensiyela tiwaweyê, wekî potensiyela ozmozî tê navkirin. Xaneyên riwekan bi zêdekirin an jî dûrxistina molekulên tiwaweyê dikarin Ψ_s  yê (herwisa Ψ_tevahî ye ) bi rêya metabolî kontrol bikin. == Potensiyela Pestoyê == Potensiyela pestoyê ('''Ψ_p)''' (bi înglîzî: ''pressure potential''), herwisa wekî potensiyela turgorê jî tê zanîn, dibe ko pozîtîv an jî negatîv be.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Ji ber ko pesto îfadeya enerjiyê ye, pesto çiqas zêde be, di sîstemê de enerjiya potensîyel jî ewqas zêde ye. Ji ber vê yekê, Ψ_p ya pozîtîv (guvaştin) Ψ_tevahî zêde dike, û Ψ_p ya negatîv jî (girjî) Ψ_tevahî kêm dike. Pestoya pozîtîv di nav xaneyan de ji hêla dîwarê xaneyê ve tê girtin, û ev yek pestoya turgorê çêdike. Bi gelemperî potensiyela pestoyê bi qasî 0.6 heta 0.8 MPa ye, lê dibe ko di riwekên baş hatine avdanî de, pesto bigihêje heta 1.5 MPa-yê.<ref name="OpenStax, Biology" /> Ji ber kêmavîyê, çilmisîna pelan û pîştî avdana riwekê, bi xwe ve hatina pelan, mînak e ji bo bandora pestoya turgorê. Av ji pelan bi hilmînê tê windakirin (dema çilmisînê de potensiyela pestoyê nezî Ψ_p = 0 MPa-ye) û li dewsa wê, bi regan av tê girtin. Bi şiyana manîpulekirina Ψ_s yê, û bi kiryara ozmozê, riwek dikare Ψ_p yê manîpule bike. Heke di sîtoplazmaya xaneya riwekê de xestiya tiwaweyê zêde bibe, Ψ_s wê kêm bibe, Ψ_tevahî wê kêm bibe, ΔΨ ya navbera xane û [[Şane (biyolojî)|şaneyên]] hawirdorê wê kêm bibe, av bi rêya ozmozê wê bikeve nav xaneyê, û Ψ_p zêde bibe. Herwisa bi vekirin û girtina [[stoma]]yan Ψ_p bi awayekî nerasterast di bin kontrola riwekê de ye. Kunê stomayê rê dide hilma avê ji pelê derkeve. Bi vî awayî Ψ_p û Ψ_tevahî kêm dibe, û Ψ-ya di navbera ava pelê û bistîka pelê zêde dibe, loma av ji bistîkê ber bi pelê ve diherike.  == Potensiyela Rakêşê == Di riwekên bê bilindahî de potensiyela rakêşê ('''Ψ_g)''' (bi înglîzî: ''gravitational potential'') hertim negatîv an jî sifir e. Potensiyela rakêşê hertim enerjiya potensiyel a sîstemê xerc dike an jî ji sîstemê dûr dixe. Hêza rakêşê (erdkêşê) ava nav riwekê ber bi jêrê, ber bi axê ve dikişîne, loma enerjiya potensiyel a tevahî (Ψ_tevahî) ya nav ava riwekê kêm dike. Riwek çiqas dirêj (bilind) be, stûna ava nav riwekê jî ewqas dirêj e û Ψ_g hê pirtir bandor dike. Di asta qebareya xaneyê de û di riwekên kin de bandora Ψ_g kêm e, loma mirov dikare paşguh bike. Lê di darên dirêj de, wekî mînak, dara sekoyayê de ji bo guhaztina avê bo pelên herî jorîn, ji ber rakêşa negatîv a –0.1 MPa m^-1, bi 10MPa  ya ekstra rê li ber bandora rakêşê digire. Riwek nikarin Ψ_g manîpule bikin.<ref name="OpenStax, Biology"/> == Potensiyela Matriks   == Potensiyela matrîks ('''Ψ_m''') (bi înglîzî: ''matric potential'') hertim negatîv, an jî herî zêde sifir e. Di sîstema ziwa de, wekî mînak, di [[tov]]ek ziwa de dibe ko bi qasî –2 MPa be. Di sîtema bi avê têrbûyî de potensiyela matriks sifir e. Bi matrîksê ve girêdana avê, hertim potensiyela enerjiya sîstemê xerc dike an jî dûr dixe. Ji ber ko Ψ_m  tevlê çêkirina bendên hîdrojenî di navbera av û pêkhateya din ên sîstema avî dibe, potensiyela matrîks dişibe potensiyela tiwaweyê. Lêbelê, di potensiyela tiwaweyê de, pêkhateyên din avxwaz in û di avê de dihelin, di Ψ_m de pêkhateyên din molekulên dîwarê xaneya riwekê ne, avxwaz in, lê di avê de nahelin. Hemû xaneyên riwekan, dîwarê xaneyê yê ji selulozê lixwe digirin. Selûloza dîwarê xaneyê avxwaz e, ji bo zeliqîna (girêdan) avê matrîks ava dike. Navê potensiyela matrîksê ji vir tê.<ref name="OpenStax, Biology"/>Di demsalên xişkayî de, di şaneyên tovan de an jî di axa ziwa de, Ψ_m pir  mezin e (negatîv). Lê gava ax tê avdan an jî tov avê werdigire, Ψ_m bi lez ber bi sifirê diçe. Riwek nikarin Ψ_m yê manipule bikin. Di reg, qed û pelên baş hatine avdanî de  bandora Ψ_m tê paşguhkirin. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Riwek]] lks3ukq3oi5q92k9zjlba91kpz06act